១. ខន្ធសំយុត្តំ

១. នកុលបិតុវគ្គោ

១. នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា

១. ភគ្គា នាម ជានបទិនោ រាជកុមារា. តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហីវសេន ‘‘ភគ្គា’’ត្វេវ វុច្ចតីតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ឯវំនាមកេ ជនបទេ’’តិ, ឯវំ ពហុវចនវសេន លទ្ធនាមេ’’តិ អត្ថោ. តស្មិំ វនសណ្ឌេតិ យោ បន វនសណ្ឌោ បុព្ពេ មិគានំ អភយត្ថាយ ទិន្នោ, តស្មិំ វនសណ្ឌេ. យស្មា សោ គហបតិ តស្មិំ នគរេ ‘‘នកុលបិតា’’តិ បុត្តស្ស វសេន បញ្ញាយិត្ថ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នកុលបិតា’’តិ នកុលស្ស នាម ទារកស្ស បិតាតិ អត្ថោ. ភរិយាបិស្ស ‘‘នកុលមាតា’’តិ បញ្ញាយិត្ថ.

ជរាជិណ្ណោតិ ជរាវសេន ជិណ្ណោ, ន ព្យាធិអាទីនំ វសេន ជិណ្ណោ. វយោវុឌ្ឍោតិ ជិណ្ណត្តា ឯវ វយោវុឌ្ឍិប្បត្តិយា វុឌ្ឍោ, ន សីលាទិវុឌ្ឍិយា. ជាតិយា មហន្តតាយ ចិររត្តតាយ ជាតិមហល្លកោ. តិយទ្ធគតោតិ បឋមោ មជ្ឈិមោ បច្ឆិមោតិ តយោ អទ្ធេ គតោ. តត្ថ បឋមំ ទុតិយញ្ច អតិក្កន្តត្តា បច្ឆិមំ ឧបគតត្តា វយោអនុប្បត្តោ. អាតុរកាយោតិ ទុក្ខវេទនាបវិសតាយ អនស្សាទកាយោ. គេលញ្ញំ បន ទុក្ខគតិកន្តិ ‘‘គិលានកាយោ’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ សច្ចវិភង្គេ (វិភ. ១៩០ អាទយោ) ទុក្ខសច្ចនិទ្ទេសេ ទុក្ខគ្គហណេនេវ គហិតត្តា ព្យាធិ ន និទ្ទិដ្ឋោ. និច្ចបគ្ឃរណដ្ឋេនាតិ សព្ពទា អសុចិបគ្ឃរណភាវេន. សោ បនស្ស អាតុរភាវេនាតិ អាហ – ‘‘អាតុរំយេវ នាមា’’តិ. វិសេសេនាតិ អធិកភាវេន. អាតុរតីតិ អាតុរោ. សង្គាមប្បត្តោ សន្តត្តកាយោ. ជរាយ អាតុរតា ជរាតុរតា. កុសលបក្ខវឌ្ឍនេន មនោ ភាវេន្តីតិ មនោភាវនីយា. មនសា វា ភាវនីយា សម្ភាវនីយាតិ មនោភាវនីយា. អនុសាសតូតិ អនុ អនុ សាសតូតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ – ‘‘បុនប្បុនំ សាសតូ’’តិ. អបរាបរំ បវត្តិតំ ហិតវចនំ. អនោតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ យោ ឯវំ ករោតិ, តស្ស អយំ គុណោ ទោសោតិ វចនំ. តន្តិវសេនាតិ តន្តិសន្និស្សយេន អយំ អនុសាសនី នាម. បវេណីតិ តន្តិយា ឯវ វេវចនំ.

អណ្ឌំ វិយ ភូតោតិ អធិកោបមា កាយស្ស អណ្ឌកោសតោ អពលទុព្ពលភាវតោ. តេនាហ ‘‘អណ្ឌំ ហី’’តិអាទិ. ពាលោយេវ តាទិសត្តភាវសមង្គី មុហុត្តម្បិ អារោគ្យំ បដិជានន្តោ.

វិប្បសន្នានីតិ បកតិមាការំ អតិក្កមិត្វា វិសេសេន បសន្នានិ. តេនាហ – ‘‘សុឧ បសន្នានី’’តិ. បសន្នចិត្តសមុដ្ឋិតរូបសម្បទាហិ តាហិ តស្ស មុខវណ្ណស្ស បារិសុទ្ធីតិ អាហ – ‘‘បរិសុទ្ធោតិ និទ្ទោសោ’’តិ. តេនេវាហ ‘‘និរុបក្កិលេសតាយា’’តិអាទិ. ឯតេនេវស្សិន្ទ្រិយវិប្បសន្នតាការណម្បិ សំវណ្ណិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯស មុខវណ្ណោ. នយគ្គាហបញ្ញា កិរេសាតិ ឥទំ អនាវជ្ជនវសេនេវ វុត្តភាវំ សន្ធាយាហ.

យំ នេវ បុត្តស្សាតិអាទិ ‘‘ឱវទតុ នោ, ភន្តេ, ភគវា យថា មយំ បរលោកេបិ អញ្ញមញ្ញំ សមាគច្ឆេយ្យាមា’’តិ វុត្តវចនំ សន្ធាយ វុត្តមេវ. មធុរធម្មទេសនាយេវ សត្ថុ សម្មុខា បដិលទ្ធា, តស្ស អត្តនោ បេមគារវគហិតត្តា ‘‘អមតាភិសេកោ’’តិ វេទិតព្ពោ.

ឥទំ បទទ្វយំ. អារកត្តា កិលេសេហិ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា. អនយេតិ អវឌ្ឍិយំ, អនត្ថេតិ អត្ថោ. អនយេ វា អនុបាយេ. ន ឥរិយនតោ អវត្តនតោ. អយេតិ វឌ្ឍិយំ អត្ថេ ឧបាយេ ច. អរណីយតោតិ បយិរុបាសិតព្ពតោ. និរុត្តិនយេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា បុរិមេសុ អត្ថវិកប្បេសុ, បច្ឆិមេ បន សទ្ទសត្ថវសេនបិ. យទិបិ អរិយសទ្ទោ ‘‘យេ ហិ វោ អរិយា បរិសុទ្ធកាយកម្មន្តា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៥) វិសុទ្ធាសយបយោគេសុ បុថុជ្ជនេសុបិ វដ្ដតិ, ឥធ បន អរិយមគ្គាធិគមេន សព្ពលោកុត្តរភាវេន ច អរិយភាវោ អធិប្បេតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘ពុទ្ធា ចា’’តិអាទិ. តត្ថ បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច សប្បុរិសាតិ ឥទំ ‘‘អរិយា សប្បុរិសា’’តិ ឥធ វុត្តបទានំ អត្ថំ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មា បន និប្បរិយាយតោ អរិយសប្បុរិសភាវា អភិន្នសភាវា, តស្មា ‘‘សព្ពេវ វា’’តិអាទិ វុត្តំ.

ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ, តស្ស ហិ ឯកន្តេន កល្យាណមិត្តោ ឥច្ឆិតព្ពោ បរតោ ឃោសមន្តរេន បឋមមគ្គស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. វិសេសតោ ចស្ស ភគវាវ ‘‘កល្យាណមិត្តោ’’តិ អធិប្បេតោ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘មមញ្ហិ, អានន្ទ, កល្យាណមិត្តំ អាគម្ម ជាតិធម្មា សត្តា ជាតិយា បរិមុច្ចន្តី’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១២៩; ៥.២). សោ ឯវ ច អវេច្ចបសាទាធិគមេន ទឡ្ហភត្តិ នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘យំ មយា សាវកានំ សិក្ខាបទំ បញ្ញត្តំ, តំ មម សាវកា ជីវិតហេតុបិ នាតិក្កមន្តី’’តិ (ឧទា. ៤៥; ចូឡវ. ៣៨៥). កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធាតិ ឯត្ថ កតំ ជានាតីតិ កតញ្ញូ. កតំ វិទិតំ បាកដំ ករោតីតិ កតវេទី. បច្ចេកពុទ្ធា ហិ អនេកេសុបិ កប្បសតសហស្សេសុ កតំ ឧបការំ ជានន្តិ, កតញ្ច បាកដំ ករោន្តិ សតិជននអាមិសបដិគ្គហណាទិនា. តថា សំសារទុក្ខទុក្ខិតស្ស សក្កច្ចំ ករោន្តិ កិច្ចំ, យំ អត្តនា កាតុំ សក្កា. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន កប្បានំ អសង្ខ្យេយ្យសហស្សេសុបិ កតំ ឧបការំ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយញ្ច ជានន្តិ, បាកដញ្ច ករោន្តិ. សីហោ វិយ ច ឯវំ សព្ពត្ថ សក្កច្ចមេវ ធម្មទេសនំ ករោន្តេន ពុទ្ធកិច្ចំ ករោន្តិ. យាយ បដិបត្តិយា អរិយា ទិដ្ឋា នាម ហោន្តិ, តស្សា អប្បដិបជ្ជនំ, តត្ថ ច អាទរាភាវោ អរិយានំ អទស្សនសីលតា, ន ច ទស្សនេ សាធុការិតាតិ វេទិតព្ពា. ចក្ខុនា អទស្សាវីតិ ឯត្ថ ចក្ខុ នាម ន មំសចក្ខុ ឯវ, អថ ខោ ទិព្ពចក្ខុបីតិ អាហ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនា វា’’តិ. អរិយភាវោតិ យេហិ យោគតោ ‘‘អរិយា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេ មគ្គផលធម្មា ទដ្ឋព្ពា.

តត្រាតិ ញាណទស្សនស្សេវ ទស្សនភាវេ. វត្ថូតិ អធិប្បេតត្ថញាបនការណំ. ឯវំ វុត្តេបីតិ ឯវំ អញ្ញាបទេសេន អត្តុបនាយិកំ កត្វា វុត្តេបិ. ធម្មន្តិ លោកុត្តរធម្មំ, ចតុសច្ចធម្មំ វា. អរិយករធម្មា អនិច្ចានុបស្សនាទយោ, វិបស្សិយមានា វា អនិច្ចាទយោ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ.

អវិនីតោតិ ន វិនីតោ អធិសីលសិក្ខាទីនំ វសេន ន សិក្ខិតោ. យេសំ សំវរវិនយាទីនំ អភាវេន អយំ ‘‘អវិនីតោ’’តិ វុច្ចតិ, តេ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធោ វិនយោ នាមា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សីលសំវរោតិ បាតិមោក្ខសំវរោ វេទិតព្ពោ, សោ ច អត្ថតោ កាយិកវាចសិកោ អវីតិក្កមោ. សតិសំវរោតិ ឥន្ទ្រិយារក្ខា, សា ច តថាបវត្តា សតិយេវ. ញាណសំវរោតិ ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ (សុ. និ. ១០៤១) វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ (សុ. និ. ១០៤១) វចនតោ សោតសង្ខាតានំ តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតអវិជ្ជាអវសិដ្ឋកិលេសានំ សំវរោ បិទហនំ សមុច្ឆេទញាណន្តិ វេទិតព្ពំ. ខន្តិសំវរោតិ អធិវាសនា, សា ច តថាបវត្តា ខន្ធា, អទោសោ វា, ‘‘បញ្ញា’’តិ កេចិ វទន្តិ. វីរិយសំវរោ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនវសេន បវត្តំ វីរិយមេវ. តេន តេន អង្គេន តស្ស តស្ស អង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ. វិក្ខម្ភនវសេន បហានំ វិក្ខម្ភនប្បហានំ. សេសបទត្តយេបិ ឯសេវ នយោ.

ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេនាតិអាទិ សីលសំវរាទីនំ វិវរណំ. តត្ថ សមុបេតោតិ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន ‘‘ឧបគតោ’’តិអាទិនា វិភង្គេ (វិភ. ៥១១) អាគតំ សំវរវិភង្គំ ទស្សេតិ. កាយទុច្ចរិតាទីនន្តិ ទុស្សីល្យសង្ខាតានំ កាយវចីទុច្ចរិតាទីនំ មុដ្ឋសច្ចសង្ខាតស្ស បមាទស្ស, អភិជ្ឈាទីនំ វា អក្ខន្តិអញ្ញាណកោសជ្ជានញ្ច. សំវរណតោតិ បិទហនតោ, វិនយនតោតិ កាយវាចាចិត្តានំ វិរូបបវត្តិយា វិនយនតោ, កាយទុច្ចរិតាទីនំ វា អបនយនតោ, កាយាទីនំ វា ជិម្ហបវត្តិំ វិច្ឆិន្ទិត្វា ឧជុកនយនតោតិ អត្ថោ. បច្ចយសមវាយេ ឧប្បជ្ជនារហានំ កាយទុច្ចរិតាទីនំ តថា តថា អនុប្បាទនមេវ សំវរណំ វិនយនញ្ច វេទិតព្ពំ.

យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសូ’’តិ កស្មា វុត្តំ? ននុ នាមរូបបរិច្ឆេទបច្ចយបរិគ្គហកង្ខាវិតរណានិ ន វិបស្សនាញាណានិ សម្មសនាការេន អប្បវត្តនតោ? សច្ចមេតំ, វិបស្សនាញាណស្ស បន អធិដ្ឋានភាវតោ ឯវំ វុត្តំ. នាមរូបមត្តមិទំ, ‘‘នត្ថិ ឯត្ថ អត្តា វា អត្តនិយំ វា’’តិ ឯវំ បវត្តញាណំ នាមរូបវវត្ថានំ. សតិ វិជ្ជមានេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ, សយំ វា សតី តស្មិំ កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ, សា ច ‘‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តា អត្តទិដ្ឋិ. តស្ស នាមរូបស្ស កម្មាវិជ្ជាទិបច្ចយបរិគ្គណ្ហនញាណំ បច្ចយបរិគ្គហោ. ‘‘នត្ថិ ហេតុ, នត្ថិ បច្ចយោ សត្តានំ សំកិលេសាយា’’តិអាទិនយប្បវត្តា អហេតុទិដ្ឋិ. ‘‘ឥស្សរបុរិសបជាបតិបកតិអណុកាលាទីហិ លោកោ បវត្តតិ និវត្តតិ ចា’’តិ តថា តថា បវត្តា ទិដ្ឋិ វិសមហេតុទិដ្ឋិ. តស្សេវាតិ បច្ចយបរិគ្គហស្សេវ. កង្ខាវិតរណេនាតិ យថា ឯតរហិ នាមរូបស្ស កម្មាទិបច្ចយតោ ឧប្បត្តិ, ឯវំ អតីតេ អនាគតេបីតិ តីសុ កាលេសុ វិចិកិច្ឆាបនយនញាណេន. កថំកថីភាវស្សាតិ ‘‘អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិនយបវត្តាយ (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) សំសយប្បវត្តិយា. កលាបសម្មសនេនាតិ ‘‘យំ កិញ្ចិ រូបំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ន’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៤៨-៤៩) ខន្ធបញ្ចកំ ឯកាទសសុ ឱកាសេសុ បក្ខិបិត្វា សម្មសនវសេន បវត្តេន វិបស្សនាញាណេន. អហំ មមាតិ គាហស្សាតិ ‘‘អត្តា អត្តនិយ’’ន្តិ គហណស្ស. មគ្គាមគ្គវវត្ថានេនាតិ មគ្គាមគ្គញាណវិសុទ្ធិយា. អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយាតិ អមគ្គេ ឱភាសាទិកេ ‘‘មគ្គោ’’តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ. យស្មា សម្មទេវ សង្ខារានំ ឧទយំ បស្សន្តោ ‘‘ឯវមេតេ សង្ខារា អនុរូបការណតោ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន បន ឧច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ គណ្ហាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា’’តិ. យស្មា បន សង្ខារានំ វយំ ‘‘យទិបិមេ សង្ខារា អវិច្ឆិន្នា វត្តន្តិ, ឧប្បន្នុប្បន្នា បន អប្បដិសន្ធិកា និរុជ្ឈន្តេវា’’តិ បស្សតោ កុតោ សស្សតគ្គាហោ. តស្មា វុត្តំ ‘‘វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា’’តិ. ភយទស្សនេនាតិ ភយតូបដ្ឋានញាណេន. សភយេតិ សព្ពភយានំ អាករភាវតោ សកលទុក្ខវូបសមសង្ខាតស្ស បរមស្សាសស្ស បដិបក្ខភាវតោ ច សភយេ ខន្ធបញ្ចកេ. អភយសញ្ញាយាតិ ‘‘អភយំ ខេម’’ន្តិ ឧប្បន្នសញ្ញាយ. អស្សាទសញ្ញា នាម បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេសុ អស្សាទនវសេន បវត្តសញ្ញា, យោ ‘‘អាលយាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ. អភិរតិសញ្ញា តត្ថេវ អភិរមណវសេន បវត្តសញ្ញា, យា ‘‘នន្ទី’’តិបិ វុច្ចតិ. អមុច្ចិតុកាមតា អាទានំ. អនុបេក្ខា សង្ខារេហិ អនិព្ពិន្ទនំ, សាលយតាតិ អត្ថោ. ធម្មដ្ឋិតិយំ បដិច្ចសមុប្បាទេ. បដិលោមភាវោ សស្សតុច្ឆេទគ្គាហោ, បច្ចយាការបដិច្ឆាទកមោហោ វា. និព្ពានេ ច បដិលោមភាវោ សង្ខារេសុ នតិ, និព្ពានបដិច្ឆាទកមោហោ វា. សង្ខារនិមិត្តគ្គាហោតិ យាទិសស្ស កិលេសស្ស អប្បហីនតា វិបស្សនា សង្ខារនិមិត្តំ ន មុញ្ចតិ, សោ កិលេសោ, យោ ‘‘សំយោគាភិនិវេសោ’’តិបិ វុច្ចតិ, សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស, អតិក្កមនមេវ វា បហានំ.

បវត្តិ ឯវ បវត្តិភាវោ, បរិយុដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. នីវរណាទិធម្មានន្តិ អាទិ-សទ្ទេន នីវរណបក្ខិយា កិលេសា វិតក្កវិចារាទយោ ច គយ្ហន្តិ. ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន យំ បហានន្តិ សម្ពន្ធោ. កេន បន បហានន្តិ? ‘‘អរិយមគ្គេហេវា’’តិ វិញ្ញាយមានោយមត្ថោ តេសំ ភាវិតត្តា អប្បវត្តិវចនតោ. ‘‘សមុទយបក្ខិកស្សា’’តិ ឯត្ថ ចត្តារោបិ មគ្គា ចតុសច្ចាភិសមយាតិ កត្វា តេហិ បហាតព្ពេន តេន តេន សមុទយសង្ខាតេន លោភេន សហ បហាតព្ពត្តា សមុទយសភាវត្តា ច. សច្ចវិភង្គេ ច សព្ពកិលេសានំ សមុទយភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘សមុទយបក្ខិកា’’តិ ទិដ្ឋិអាទយោ វុច្ចន្តិ. បដិបស្សទ្ធត្តំ វូបសន្តតា.

សង្ខតនិស្សដតា សង្ខារសភាវាភាវោ. បហីនសព្ពសង្ខតន្តិ វិរហិតសព្ពសង្ខតំ, វិសង្ខារន្តិ អត្ថោ. បហានញ្ច តំ វិនយោ ចាតិ បហានវិនយោ បុរិមេន អត្ថេន. ទុតិយេន បន បហីយតីតិ បហានំ, តស្ស វិនយោតិ យោជេតព្ពោ.

ភិន្នសំវរត្តាតិ នដ្ឋសំវរត្តា, សំវរាភាវតោតិ អត្ថោ. តេន អសមាទិន្នសំវរោបិ សង្គហិតោវ ហោតិ. សមាទានេន ហិ សម្បាទេតព្ពោ សំវរោ, តទភាវេ ន ហោតីតិ. អរិយេតិ អរិយោ. បច្ចត្តវចនញ្ហេតំ. ឯសេសេតិ ឯសោ ឯសោ, អត្ថតោ អនញ្ញោតិ អត្ថោ. តជ្ជាតេតិ អត្ថតោ តំសភាវោ, សប្បុរិសោ អរិយសភាវោ, អរិយោ ច សប្បុរិសភាវោតិ អត្ថោ.

សោ អហន្តិ អត្តនា បរិកប្បិតំ អត្តានំ ទិដ្ឋិគតិកោ វទតិ. ‘‘អហំពុទ្ធិនិពន្ធនោ អត្តា’’តិ ហិ អត្តវាទិនោ លទ្ធិ. អទ្វយន្តិ ទ្វយតារហិតំ. អភិន្នំ វណ្ណមេវ ‘‘អច្ចី’’តិ គហេត្វា ‘‘អច្ចីតិ វណ្ណោ ឯវា’’តិ តេសំ ឯកត្តំ បស្សន្តោ វិយ យថាបរិកប្បិតំ អត្តានំ ‘‘រូប’’ន្តិ, យថាទិដ្ឋំ វា រូបំ, ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វា តេសំ ឯកត្តំ បស្សន្តោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្ថ ច ‘‘រូបំ អត្តា’’តិ ឥមិស្សា បវត្តិយា អភាវេបិ រូបេ អត្តគ្គហណំ បវត្តមានំ អច្ចិយំ វណ្ណគ្គហណំ វិយ ‘‘អទ្វយទស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. ឧបមាយោ ច អនញ្ញត្តាទិគហណនិទស្សនវសេនេវ វុត្តា, ន វណ្ណាទីនំ វិយ អត្តនោ វិជ្ជមានទស្សនត្ថំ. ន ហិ អត្តនិ សាមិភាវេន រូបញ្ច សកិញ្ចនភាវេន សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អត្តានំ រូបស្ស សភាវតោ អាធារណភាវេន. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ រូបស្ស អត្តនោ អាធារណភាវេន ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. បរិយុដ្ឋដ្ឋាយីតិ បរិយុដ្ឋានប្បត្តាហិ ទិដ្ឋិតណ្ហាហិ ‘‘រូបំ អត្តា, រូបវា អត្តា’’តិអាទិនា ខន្ធបញ្ចកំ មិច្ឆា គហេត្វា តិដ្ឋនតោ. តេនាហ ‘‘បរិយុដ្ឋានាការេនា’’តិអាទិ. ឯសេវ នយោតិ យោ ‘‘ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’’តិអាទិនា រូបក្ខន្ធេ វុត្តោ សំវណ្ណនានយោ, វេទនាក្ខន្ធាទីសុបិ ឯសោ ឯវ នយោ វេទិតព្ពោ.

សុទ្ធរូបមេវាតិ អរូបេន អមិស្សិតំ កេវលំ រូបមេវ. អរូបន្តិ សុទ្ធអរូបំ រូបស្ស អគ្គហិតត្តា. ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេនាតិ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ គហណវសេន រូបារូបមិស្សកោ អត្តា កថិតោ តស្មិំ តស្មិំ គហណេ វេទនាទិវិនិមុត្តអរូបធម្មេ កសិណរូបេន សទ្ធិំ សព្ពរូបធម្មេ ច ឯកជ្ឈំ គហណសិទ្ធិតោ. បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា, តេ តេ ឯវ ធម្មេ ‘‘អត្តា’’តិ គហណតោ តេសញ្ច ឧច្ឆេទភាវតោ. អវសេសេសុ បន បន្នរសសុ ឋានេសុ រូបំ ‘‘អត្តា’’តិ គហេត្វាបិ ទិដ្ឋិគតិកោ តត្ថ និច្ចសញ្ញំ ន វិស្សជ្ជេតិ កសិណរូបេន តំ មិស្សេត្វា តស្ស ច ឧប្បាទាទីនំ អទស្សនតោ, តស្មាស្ស តត្ថបិ ហោតិយេវ សស្សតទិដ្ឋិ ឯកច្ចសស្សតគាហវសេនបិ. មគ្គាវរណា វិបរីតទស្សនតោ. ន សគ្គាវរណា អកម្មបថប្បត្តតាយ. អកិរិយាហេតុកនត្ថិកទិដ្ឋិយោ ឯវ ហិ កម្មបថទិដ្ឋិយោ.

កាយោតិ រូបកាយោ. សោ អាតុរោយេវ អសវសភាវតោ. រាគទោសមោហានុគតន្តិ អប្បហីនរាគទោសមោហសន្តានេ បវត្តំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. ទស្សិតំ អាតុរភាវេន. និក្កិលេសតាយាតិ សយំ បហីនកិលេសសន្តានគតតាយ. សេខា នេវ អាតុរចិត្តា បហីនកិលេសេ ឧបាទាយ, អប្បហីនេ បន ឧបាទាយ អាតុរចិត្តា. អនាតុរចិត្តតំយេវ ភជន្តិ វដ្ដានុសារិមហាជនស្ស វិយ តេសំ ចិត្តស្ស កិលេសវសេន អាតុរត្តាភាវតោ.

នកុលបិតុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ទេវទហសុត្តវណ្ណនា

២. ទេវា វុច្ចន្តិ រាជានោ ‘‘ទិព្ពន្តិ កាមគុណេហិ កីឡន្តិ លឡន្តិ, អត្តនោ វា បុញ្ញានុភាវេន ជោតន្តី’’តិ កត្វា. តេសំ ទហោតិ ទេវទហោ. សយំជាតោ វា សោ ហោតិ, តស្មាបិ ‘‘ទេវទហោ’’តិ វុត្តោ. តស្ស អវិទូរេ និគមោ ‘‘ទេវទហ’’ន្ត្វេវ សង្ខំ គតោ យថា ‘‘វរណានគរំ, គោធាគាមោ’’តិ. បច្ឆាភូមិយំ អបរទិសាយំ និវិដ្ឋជនបទោ បច្ឆាភូមំ, តំ គន្តុកាមា បច្ឆាភូមគមិកា. តេ សភារេតិ តេ ភិក្ខូ ថេរស្ស វសេន សភារេ កាតុកាមតាយ. យទិ ថេរោ តេសំ ភារោ, ថេរស្សបិ តេ ភារា ឯវាតិ ‘‘តេ សភារេ កាតុកាមតាយា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ ថេរោ តេ ឱវទិតព្ពេ អនុសាសិតព្ពេ មញ្ញតីតិ. ឥទានិ តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ. អយំ និព្ភារោ នាម កញ្ចិ បុគ្គលំ អត្តនោ ភារំ កត្វា អវត្តនតោ.

ចតុព្ពិធេនាតិ ធាតុកោសល្លំ អាយតនកោសល្លំ បដិច្ចសមុប្បាទកោសល្លំ ឋានាដ្ឋានកោសល្លន្តិ ឯវំ ចតុព្ពិធេន.

តេ មហល្លកាពាធិកាតិទហរបុគ្គលេ គណ្ហិត្វាវ គច្ឆតិ. តេ ហិ ទិវសទ្វយេន វូបសន្តបរិស្សមា ឯវ. ហត្ថិវានរតិត្តិរបដិពទ្ធំ វត្ថុំ កថេត្វា. ‘‘ឯឡកាឡគុម្ពេតិ កាឡតិណគច្ឆមណ្ឌបេ’’តិបិ វទន្តិ.

វិវិធំ នានាភូតំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ, វិរជ្ជមេវ វេរជ្ជំ, តត្ថ គតំ, បរទេសគតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯកស្សា’’តិអាទិ. ចិត្តសុទត្តាទយោតិ ចិត្តគហបតិអនាថបិណ្ឌិកាទយោ. វីមំសកាតិ ធម្មវិចារកា. កិន្តិ កីទិសំ. ទស្សនន្តិ សិទ្ធន្តំ. អាចិក្ខតិ កីទិសន្តិ អធិប្បាយោ. ធម្មស្សាតិ ភគវតា វុត្តធម្មស្ស. អនុធម្មន្តិ អនុកូលំ អវិរុជ្ឈនធម្មំ. សោ បន វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបទេសនាវិត្ថារោតិ អាហ – ‘‘វុត្តព្យាករណស្ស អនុព្យាករណ’’ន្តិ. ធារេតិ អត្តនោ ផលន្តិ ធម្មោ, ការណន្តិ អាហ – ‘‘សហធម្មិកោតិ សការណោ’’តិ. ឥមិនាបិ បាឋន្តរេន វាទោ ឯវ ទីបិតោ, ន តេន បកាសិតា កិរិយា.

តណ្ហាវសេនេវ ឆន្នម្បិ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. យស្មា រាគាទយោ តណ្ហាយ ឯវ អវត្ថាវិសេសាតិ. តេនាហ ‘‘តណ្ហា ហី’’តិអាទិ. វិហនន្តិ កាយំ ចិត្តញ្ចាតិ វិឃាតោ, ទុក្ខន្តិ អាហ – ‘‘អវិឃាតោតិ និទុក្ខោ’’តិ. ឧបាយាសេតិ ឧបតាបេតីតិ ឧបាយាសោ, ឧបតាបោ. តប្បដិបក្ខោ បន អនុបាយាសោ និរូបតាបោ ទដ្ឋព្ពោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពវារេសុ.

ទេវទហសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា

៣. ‘‘អវន្តិទក្ខិណាបថេ’’តិ អញ្ញេសុ សុត្តបទេសុ អាគតត្តា អាហ ‘‘អវន្តិទក្ខិណាបថសង្ខាតេ’’តិ. មជ្ឈិមទេសតោ ហិ ទក្ខិណទិសាយ អវន្តិរដ្ឋំ. បវត្តយិត្ថ ឯត្ថ លទ្ធីតិ បវត្តំ, បវត្តិតព្ពដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘លទ្ធិបវត្តដ្ឋានេ’’តិ. រុប្បនសភាវោ ធម្មោតិ កត្វា រូបធាតូតិ រូបក្ខន្ធោ វុត្តោ. រូបធាតុម្ហិ អារម្មណបច្ចយភូតេន រាគេន សហជាតេនបិ អសហជាតេនបិ ឧបនិស្សយភូតេន អប្បហីនភាវេនេវ វិនិពទ្ធំ បដិពទ្ធំ កម្មវិញ្ញាណំ. ឱកសារីតិ វុច្ចតិ – ‘‘តស្មិំ រូបធាតុសញ្ញិតេ ឱកេ សរតិ បវត្តតី’’តិ កត្វា. អវតិ ឯត្ថ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ ឱកំ, បវត្តិដ្ឋានំ. តេនាហ – ‘‘គេហសារី អាលយសារី’’តិ.

ឧគច្ឆតិ វា ឯត្ថ វេទនាទីហិ សទ្ធិំ សមវេតីតិ ឱកោ, ចក្ខុរូបាទិ. បច្ចយោតិ អារម្មណាទិវសេន បច្ចយោ. បច្ចយោ ហោតីតិ អនន្តរសមនន្តរាទិនា ចេវ កម្មូបនិស្សយអារម្មណាទិនា ច. ‘‘វិញ្ញាណធាតុ ខោ, គហបតី’’តិ ឯវំ វុត្តេ ‘‘កម្មវិញ្ញាណវិបាកវិញ្ញាណេសុ កតរំ នុ ខោ’’តិ សម្មោហោ ភវេយ្យ. តស្ស សម្មោហស្ស វិឃាតត្ថំ អបគមនត្ថំ. អសម្ភិន្នាវាតិ អសំកិណ្ណាវ ទេសនា កតា. អារម្មណវសេន ចតស្សោ អភិសង្ខារវិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ វុត្តា – ‘‘រូបុបយំ វា, ភិក្ខវេ, វិញ្ញាណំ តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋេយ្យ, រូបារម្មណ’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៥៣). តា វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ទស្សេតុម្បិ.

ទឡ្ហំ អភិនិវេសវសេន អារម្មណំ ឧបេន្តីតិ ឧបយា, តណ្ហាទិដ្ឋិយោ. អធិដ្ឋានភូតាតិ បតិដ្ឋានភូតា. អភិនិវេសភូតាតិ តំ តំ អារម្មណំ អភិនិវិស្ស អជ្ឈោសាយ បវត្តិយា ការណភូតា. អនុសយភូតាតិ រាគានុសយទិដ្ឋានុសយភូតា. ឧបរិមកោដិយាតិ បហានស្ស ឧបរិមកោដិយា. ពុទ្ធានញ្ញេវ ហិ តេ សវាសនា បហីនា. បុព្ពេ អគ្គហិតំ វិញ្ញាណំ អគ្គហិតមេវាតិ កត្វា កស្មា ឥធ ទេសនា កតាតិ ចោទេតិ – ‘‘ឥធ វិញ្ញាណំ កស្មា គហិត’’ន្តិ. បុព្ពេ ‘‘វិញ្ញាណធាតុរាគវិនិពន្ធញ្ច វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចមានេ យថា យថា សម្មោហោ សិយា បច្ចយបច្ចយុប្បន្នវិភាគស្ស ទុក្ករត្តា, ឥធ បន សម្មោហស្ស ឱកាសោវ នត្ថិ អវិសេសេន បញ្ចសុ ខន្ធេសុ កិលេសប្បហានវសេនាតិ. តេនាហ ‘‘កិលេសប្បហានទស្សនត្ថ’’ន្តិអាទិ. កម្មវិញ្ញាណេន ឱកំ អសរន្តេនា’’តិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. អសរន្តេនាតិ អនុបគច្ឆន្តេន.

បច្ចយដ្ឋេនាតិ អារម្មណាទិបច្ចយភាវេន. និមិត្តំ ឧប្បត្តិកំ. អារម្មណ…បេ… និកេតន្តិ អារម្មណករណសង្ខាតេន និវាសដ្ឋានភូតេន រូបមេវ និកេតន្តិ រូបនិមិត្តនិកេតំ.

ឆន្ទរាគស្ស ពលវទុព្ពលតាយាតិ អជ្ឈត្តខន្ធបញ្ចកេ ឆន្ទរាគស្ស ពលវភាវេន តំ ‘‘ឱកោ’’តិ, ពហិទ្ធា ឆសុ អារម្មណេសុ តស្ស ទុព្ពលតាយ តានិ ‘‘និកេត’’ន្តិ វុត្តានិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘សមានេបិ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឱកោតិ វុច្ចតិ គេហមេវ រត្តិដ្ឋានភាវតោ. និកេតន្តិ វុច្ចតិ ឧយ្យានាទិ ទិវាដ្ឋានភាវតោ. តតោ ទុព្ពលតរោ ហោតិ ឆន្ទរាគោ.

គេហស្សិតសុខេនាតិ គេហនិស្សិតេន ចិត្តស្ស សុខេន សុខិតោ សុខប្បត្តោ ហោតិ. កិច្ចករណីយេសូតិ ខុទ្ទកេសុ ចេវ មហន្តេសុ ច កត្តព្ពត្ថេសុ. សយន្តិ អត្តនា. អន្តោតិ ចិត្តជ្ឈាសយេ.

ឯវំរូបោតិ ឦទិសរូបោ. វណ្ណសទ្ទោ វិយ រូបសទ្ទោ រូបាយតនស្ស វិយ សណ្ឋានស្សបិ វាចកោតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទីឃរស្ស កាឡោទាតាទីសុ រូបេសូ’’តិ វុត្តំ. សុខាទីសូតិ សោមនស្សាទីសុ. តត្ថ ហិ ‘‘អភិណ្ហំ សោមនស្សិតោ ភវេយ្យ’’ន្តិ បត្ថនា សិយា. ឯវំសញ្ញោ នាមាតិ វិសយវសេន សញ្ញាវិសេសបត្ថនមាហ. ឯវំវិញ្ញាណោតិ បន ឥធ វិសយមុខេន វិញ្ញាណវិសេសបត្ថនំ វទតិ – ‘‘ឯវំនិបុណរូបទស្សនសមត្ថំ, ឯវំបញ្ចបសាទបដិមណ្ឌិតនិស្សយញ្ច មេ វិញ្ញាណំ ភវេយ្យា’’តិ.

វដ្ដំ បុរតោ អកុរូមានោតិ លោកេ ចិត្តំ អបត្ថេន្តោ. អសិលិដ្ឋំ បុព្ពេនាបរំ អសម្ពទ្ធំ. វទន្តិ ឯតេនាតិ វាទោ, ទោសោតិ អាហ – ‘‘តុយ្ហំ ទោសោ’’តិអាទិ. ឥធេវ ឥមស្មិំយេវ សមាគមេ. និព្ពេឋេហិ ទោសតោ អត្តានំ មោចេហិ.

ហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា

៤. ចូឡឆក្កបញ្ហេតិ មូលបណ្ណាសេ ចូឡតណ្ហាសង្ខយសុត្តេ (ម. និ. ១.៣៩០ អាទយោ). មហាសក្កបញ្ហេបីតិ មហាតណ្ហាសង្ខយសុត្តេបិ (ម. និ. ១.៣៩៦ អាទយោ). ឯតន្តិ ‘‘យេ តេ សមណព្រាហ្មណា’’តិអាទិសុត្តបទំ. តណ្ហា សម្មទេវ ខីយតិ ឯត្ថាតិ តណ្ហាសង្ខយោ, អសង្ខតា ធាតូតិ អាហ ‘‘តណ្ហាសង្ខយេ និព្ពានេ’’តិ. អន្តំ អតិក្កន្តនិដ្ឋាតិ អន្តរហិតនិដ្ឋា. តេនាហ ‘‘សតតនិដ្ឋា’’តិ. សេសបទេសូតិ ‘‘អច្ចន្តយោគក្ខេមិនោ’’តិអាទីសុ.

ទុតិយហាលិទ្ទិកានិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

៥. សមាធីតិ អប្បនាសមាធិ, ឧបចារសមាធិ វា. កម្មដ្ឋានន្តិ សមាធិបាទកំ វិបស្សនាកម្មដ្ឋានំ. ‘‘ផាតិំ គមិស្សតី’’តិ បាឋោ. បត្ថេតីតិ ‘‘អហោ វត មេ ឦទិសំ រូបំ ភវេយ្យា’’តិ. អភិវទតីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន អភិនិវេសំ វទតិ. តេនាហ ‘‘តាយ អភិនន្ទនាយា’’តិអាទិ. ‘‘អហោ បិយំ ឥដ្ឋ’’ន្តិ វចីភេទេ អសតិបិ តថា លោភុប្បាទេ សតិ អភិវទតិយេវ នាម. តេនាហ ‘‘វាចំ អភិន្ទន្តោ’’តិ. ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ អត្តនោ បរិណាមេត្វា អនញ្ញគោចរំ វិយ កត្វា គណ្ហន្តោ អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គិលិត្វាតិ បរិនិដ្ឋបេត្វា គណ្ហាតី’’តិ. ‘‘អភិនន្ទតី’’តិអាទយោ បុព្ពភាគវសេន វុត្តា, ‘‘ឧប្បជ្ជតិ នន្ទី’’តិ ទ្វារប្បត្តវសេន. បឋមេហិ បទេហិ អនុសយោ, បច្ឆិមេន បរិយុដ្ឋានន្តិ កេចិ ‘‘គហណដ្ឋេន ឧបាទាន’’ន្តិ កត្វា. នាភិនន្ទតិ នាភិវទតីតិ ឯត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ន ‘‘ឥដ្ឋំ កន្ត’’ន្តិ វទតីតិ ‘‘ឥដ្ឋ’’ន្តិ ន វទតិ, ‘‘កន្ត’’ន្តិ ន វទតិ. នាភិវទតិយេវ តណ្ហាយ អនុបាទិយត្តា.

សមាធិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. បដិសល្លាណសុត្តវណ្ណនា

៦. ញត្វា អាហាតិ ‘‘សតិ កាយវិវេកេ ចិត្តវិវេកោ, តស្មិំ សតិ ឧបធិវិវេកោ ច ឥមេសំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’’តិ ញត្វា អាហ.

បដិសល្លាណសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. ឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៧. គហណេន ឧប្បន្នំ បរិតស្សនន្តិ ខន្ធបញ្ចកេ ‘‘អហំ មមា’’តិ គហណេន ឧប្បន្នំ តណ្ហាបរិតស្សនំ ទិដ្ឋិបរិតស្សនញ្ច. អបរិតស្សនន្តិ បរិតស្សនាភាវំ, បរិតស្សនបដិបក្ខំ វា. អហុ វត មេតំ ពលយោព្ពនាទិ. កម្មវិញ្ញាណន្តិ វិបរិណាមារម្មណំ តណ្ហាទិដ្ឋិសហគតំ វិញ្ញាណំ តទនុវត្តិ ច. អនុបរិវត្តិ នាម តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តិ. តេនាហ ‘‘វិបរិណាមារម្មណចិត្តតោ’’តិ. អកុសលធម្មសមុប្បាទាតិ តណ្ហាយ អញ្ញាកុសលធម្មសមុប្បាទា. បរិយាទិយិត្វាតិ ខេបេត្វា, តស្ស បវត្តិតុំ ឱកាសំ អទត្វា. សឧត្តាសោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន សឧត្តាសោ. គណ្ហិត្វាតិ តណ្ហាទិដ្ឋិគ្គាហេហិ គហេត្វា តេសញ្ចេវ វសេន បរិតស្សកោ. រូបភេទានុបរិវត្តិ ចិត្តំ ន ហោតិ. វដ្ដតីតិ សព្ពាការេន វត្តុំ យុត្តន្តិ អត្ថោ.

ឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៨. ទុតិយឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៨. តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន ទេសនា កតា ‘‘ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិ ទេសនាយ អាគតត្តា. ចតូសុ សុត្តេសូតិ បញ្ចមាទីសុ ចតូសុ សុត្តេសុ. ចតុត្ថេ បន វិវដ្ដមេវ កថិតំ.

ទុតិយឧបាទាបរិតស្សនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩. កាលត្តយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៩. យទិ អតីតានាគតំ ឯតរហិ នត្ថិភាវតោ អនិច្ចំ, បច្ចុប្បន្នម្បិ តទា នត្ថីតិ កោ បន វាទោ តស្ស អនិច្ចតាយ, បច្ចុប្បន្នម្ហិ កថាវ កា ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នត្តា តស្ស. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘និព្ពត្តា យេ ច តិដ្ឋន្តិ, អារគ្គេ សាសបូបមា’’តិ (មហានិ. ១០).

កាលត្តយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០-១១. កាលត្តយទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា

១០-១១. តថារូបេនេវាតិ យថារូបេនេវ បុគ្គលជ្ឈាសយេន នវមំ សុត្តំ កថិតំ, តថារូបេនេវាតិ. តេ កិរ ភិក្ខូ អតីតានាគតំ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ សល្លក្ខេត្វា, តថា ‘‘អនត្តា’’តិ សល្លក្ខេត្វា បច្ចុប្បន្នេ កិលមិំសុ. ‘‘អថ នេស’’ន្តិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វត្តព្ពំ.

កាលត្តយទុក្ខសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នកុលបិតុវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. អនិច្ចវគ្គោ

១-១០. អនិច្ចាទិសុត្តវណ្ណនា

១២-២១. បុច្ឆាវសិកំ អានន្ទត្ថេរស្ស បុច្ឆាវសេន ទេសិតត្តា.

អនិច្ចាទិសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អនិច្ចវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ភារវគ្គោ

១. ភារសុត្តវណ្ណនា

២២. ឧបាទានានំ អារម្មណភូតា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា. បរិហារភារិយដ្ឋេនាតិ បរិហារស្ស ភារិយភាវេន គរុតរភាវេន. វុត្តមេវ អត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘ឯតេសញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យស្មា ឯតានិ ឋានគមនាទីនិ រូបារូបធម្មានំ បង្គុលជច្ចន្ធានំ វិយ អញ្ញមញ្ញូបស្សយវសេន ឥជ្ឈន្តិ, ន បច្ចេកំ, តស្មា ‘‘ឯតេស’’ន្តិ អវិសេសវចនំ កតំ. បុគ្គលន្តិ ខន្ធសន្តានំ វទតិ. ខន្ធសន្តានោ ហិ អវិច្ឆេទេន បវត្តមានោ យាវ បរិនិព្ពានា ខន្ធភារំ វហន្តោ វិយ លោកេ ខាយតិ តព្ពិនិមុត្តស្ស សត្តស្ស អភាវតោ. តេនាហ ‘‘បុគ្គលោ’’តិអាទិ. ភារហារោតិ ជាតោតិ ភារហារោ នាម ជាតោ.

បុនព្ភវករណំ បុនព្ភវោ, តំ ផលំ អរហតិ, តត្ថ និយុត្តាតិ វា បោនោភវិកា. តព្ភាវសហគតំ យថា ‘‘សនិទស្សនា ធម្មា’’តិ, ន សំសដ្ឋសហគតំ, នាបិ អារម្មណសហគតំ. ‘‘តត្រ តត្រា’’តិ យំ យំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ, រូបាទិអារម្មណំ វា បត្វា តត្រតត្រាភិនន្ទិនី. តេនាហ ‘‘ឧបបត្តិដ្ឋានេ វា’’តិអាទិ. បញ្ចកាមគុណិកោតិ បញ្ចកាមគុណារម្មណោ. រូបារូបូបបត្តិភវេ រាគោ រូបារូបភវរាគោ. ឈាននិកន្តិ ឈានសង្ខាតេ កម្មភវេ រាគោ. សស្សតាទិដ្ឋីតិ ភវទិដ្ឋិ, តំសហគតោ រាគោ. អយន្តិ រាគោ ភវតណ្ហា នាម. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ វិភវទិដ្ឋិ នាម, តំសហគតោ ឆន្ទរាគោ វិភវតណ្ហា នាម. ឯស បុគ្គលោ ខន្ធភារំ អាទិយតិ តណ្ហាវសេន បដិសន្ធិគ្គហណតោ. ‘‘អសេសមេត្ថ តណ្ហា វិរជ្ជតិ បលុជ្ជតិ និរុជ្ឈតិ បហីយតី’’តិអាទិនា សព្ពបទានិ និព្ពានវសេនេវ វេទិតព្ពានីតិ អាហ ‘‘សព្ពំ និព្ពានស្សេវ វេវចន’’ន្តិ.

ភារសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បរិញ្ញសុត្តវណ្ណនា

២៣. បរិជានិតព្ពេតិ បហានបរិញ្ញាយ បរិជានិតព្ពេ. តថា បរិជាននញ្ច តត្ថ ឆន្ទរាគប្បហានំ, តេសំ អតិក្កមោតិ អាហ ‘‘សមតិក្កមិតព្ពេតិ អត្ថោ’’តិ. អច្ចន្តបរិញ្ញន្តិ និព្ពានំ វទតិ. តេនាហ ‘‘សមតិក្កមន្តិ អត្ថោ’’តិ.

បរិញ្ញសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អភិជានសុត្តវណ្ណនា

២៤. ញាតបរិញ្ញា កថិតា ‘‘អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ ជានន’’ន្តិ កត្វា. ទុតិយបទេនាតិ ‘‘បរិជាន’’ន្តិ បទេន. តតិយចតុត្ថេហីតិ ‘‘វិរាជយំ បជហ’’ន្តិ បទេហិ.

អភិជានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤-៩. ឆន្ទរាគសុត្តាទិវណ្ណនា

២៥-៣០. ធាតុសំយុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ, កេវលញ្ហិ ឯត្ថ ខន្ធវសេន ទេសនា អាគតា, តត្ថ ធាតុវសេនាតិ អយមេវ វិសេសោ. ចត្តារិ សច្ចានិ កថិតានិ អស្សាទាទីនវនិស្សរណវសេន ទេសនាយ បវត្តត្តា.

ឆន្ទរាគសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១០. អឃមូលសុត្តវណ្ណនា

៣១. អឃំ វុច្ចតិ បាបំ, អឃនិមិត្តតាយ អឃំ ទុក្ខំ. ឥទញ្ហិ ទុក្ខំ នាម វិសេសតោ បាបហេតុកំ កម្មផលសញ្ញិតំ. តថា វដ្ដទុក្ខំ អវិជ្ជាតណ្ហាមូលកត្តា. អឃស្ស និមិត្តតាយ អឃំ ទុក្ខំ. វដ្ដានុសារី មហាជនោ ហិ ទុក្ខាភិភូតោ តស្ស បតិការំ មញ្ញមានោ តំ តំ ករោតីតិ.

អឃមូលសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១១. បភង្គុសុត្តវណ្ណនា

៣២. បភិជ្ជនសភាវន្តិ ខណេ ខណេ បភង្គុសភាវំ.

បភង្គុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ភារវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. នតុម្ហាកំវគ្គោ

១. នតុម្ហាកំសុត្តវណ្ណនា

៣៣. ឆន្ទរាគប្បហានេនាតិ តប្បដិពទ្ធស្ស ឆន្ទរាគស្ស បជហនេន. ទព្ពាទិ បាកតិកតិណំ បាកដមេវាតិ អបាកដំ ទស្សេតុំ តាលនាឡិកេរាទិ ទស្សិតំ, តិណកដ្ឋានំ វា ភេទទស្សនត្ថំ. បិយាលោ ផារុសកំ.

នតុម្ហាកំសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៥. យទិ រូបំ អនុសេតីតិ រូបធម្មេ អារព្ភ យទិ រាគាទយោ អនុសយនវសេន បវត្តន្តិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តេន រាគាទិនា តំសមង្គីបុគ្គលោ សង្ខាតព្ពតំ ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ’’តិអាទិនា វោហរិតព្ពតំ ឧបគច្ឆតីតិ. តេនាហ ‘‘កាមរាគាទីសូ’’តិអាទិ. អភូតេនាតិ អជាតេន អនុសយវសេន អប្បវត្តេន. អនុសយសីសេន ហេត្ថ អភិភវំ វទតិ. យតោ ‘‘រត្តោ ទុដ្ឋោ មូឡ្ហោតិ សង្ខំ ន គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ. និប្បរិយាយតោ ហិ មគ្គវជ្ឈកិលេសា អនុសយោ.

អញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា

៣៦. តំ អនុសយិតំ រូបន្តិ តំ រាគាទិនា អនុសយិតំ រូបំ មរន្តេន អនុសយេន អនុមរតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ. យេន អនុសយេន មរន្តេន តំ អនុមរតិ. តេន សង្ខំ គច្ឆតីតិ តថាភូតតោ តេន ‘‘រត្តោ’’តិអាទិវោហារំ លភតិ. យេន អនុសយេន ការណភូតេន អនុមីយតិ, តេន.

ទុតិយអញ្ញតរភិក្ខុសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥-៦. អានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៧-៣៨. ឋិតិយា ឋិតិក្ខណេន សហិតំ ឋិតំ. ឋិតស្ស អញ្ញថត្តន្តិ ឧប្បាទក្ខណតោ អញ្ញថាភាវោ. បញ្ញាយតីតិ ឧបលព្ភតិ. បច្ចយវសេន ធរមានត្តា ឯវ ជីវមានស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយវសេន ជរា បញ្ញាយតិ ឧប្បាទក្ខណតោ អញ្ញថត្តប្បត្តិយា. វុត្តមេវ អត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘ឋិតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ជីវិ…បេ… នាមំ. តថា ហិ អភិធម្មេ (ធ. ស. ១៩) ‘‘អាយុ ឋិតី’’តិ និទ្ទិដ្ឋំ. អញ្ញថត្តន្តិ ជរាយ នាមន្តិ សម្ពន្ធោ.

តីណិ លក្ខណានិ ហោន្តិ សង្ខតសភាវលក្ខណតោ. យោ កោចិ រូបធម្មោ វា អរូបធម្មោ វា លោកិយោ វា លោកុត្តរោ វា សង្ខារោ. សង្ខារោ, ន លក្ខណំ ឧប្បាទាទិសភាវត្តា. លក្ខណំ, ន សង្ខារោ ឧប្បាទាទិរហិតត្តា. ន ច…បេ… សក្កា សង្ខារធម្មត្តា លក្ខណស្ស. នាបិ លក្ខណំ វិនា សង្ខារោ បញ្ញាបេតុំ សក្កា សង្ខារភាវេន. តេនាហ ‘‘លក្ខណេនា’’តិអាទិ. ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ ឧបមាយ វិភាវេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ លក្ខណន្តិ កាឡរត្តសពលាទិភាវលក្ខណំ បាកដំ ហោតិ ‘‘អយំ អសុកស្ស គាវី’’តិ.

ឯវំ សង្ខារោបិ បញ្ញាយតិ សភាវតោ ឧបធារេន្តស្ស ឧប្បាទលក្ខណម្បិ ឧប្បាទាវត្ថាតិ កត្វា. កាលសង្ខាតោតិ ឧប្បជ្ជមានកាលសង្ខាតោ. តស្ស សង្ខារស្ស. ខណោបីតិ ឧប្បាទក្ខណោបិ បញ្ញាយតិ. ឧប្បាទោបីតិ ឧប្បាទលក្ខណោបិ. ជរាលក្ខណន្តិ ឧប្បន្នជីរណលក្ខណំ, តំ ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ភង្គក្ខណេ សង្ខារោបិ តំលក្ខណម្បិ កាលសង្ខាតោ តស្ស ខណោបិ បញ្ញាយតី’’តិ បាឋោ. កេចិ បន ‘‘ជរាបី’’តិ បទម្បេត្ថ បក្ខិបន្តិ. ឯវញ្ច វទន្តិ ‘‘ន ហិ តស្មិំ ខណេ តរុណោ ហុត្វា សង្ខារោ ភិជ្ជតិ, អថ ខោ ជិយ្យមានោ មហល្លកោ វិយ ជិណ្ណោ ឯវ ហុត្វា ភិជ្ជតី’’តិ, ភង្គេនេវ បន ជរា អភិភុយ្យតិ ខណស្ស អតិឥត្តរភាវតោ ន សក្កា បញ្ញាបេតុំ ឋិតិយាតិ តេសំ អធិប្បាយោ. តានីតិ អរូបធម្មានំ តីណិ លក្ខណានិ. អត្ថិក្ខណន្តិ អរូបធម្មវិជ្ជមានក្ខណំ, ឧប្បាទក្ខណន្តិ អធិប្បាយោ. សព្ពធម្មានន្តិ សព្ពេសំ រូបារូបធម្មានំ ឋិតិយា ន ភវិតព្ពំ. តស្សេវាតិ តស្សា ឯវ ឋិតិយា. តមត្ថន្តិ ជរាលក្ខណស្ស បញ្ញាបេតុំ អសក្កុណេយ្យភាវំ. អញ្ញេ បន ‘‘សន្តតិវសេន ឋានំ ឋិតី’’តិ វទន្តិ, តយិទំ អការណំ អដ្ឋានំ. យស្មា សុត្តេ ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតី’’តិ ឧប្បាទវយេហិ និព្ពិសេសេន ឋិតិយា ជោតិតត្តា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អបិច យថា ធម្មស្ស ឧប្បាទាវត្ថាយ ភិន្នា ភង្គាវត្ថា ឥច្ឆិតា, អញ្ញថា ឧប្បជ្ជមានមេវ ភិជ្ជតីតិ អាបជ្ជតិ, ឯវំ ភង្គាវត្ថាយបិ ភិន្នា ភង្គាភិមុខាវត្ថា ឥច្ឆិតព្ពា. ន ហិ អភង្គាភិមុខោ ភិជ្ជតិ. ន ចេត្ថ សក្កា ឧប្បាទាភិមុខាវត្ថំ បរិកប្បេតុំ តទា តស្ស អលទ្ធត្តលាភត្តា. អយំ វិសេសោតិ ឋិតិក្ខណោ នាម រូបធម្មានំយេវ, ន អរូបធម្មានន្តិ អយំ ឦទិសោ វិសេសោ. អាចរិយមតិ នាម តស្សេវ អាចរិយស្ស មតិ, សា សព្ពទុព្ពលាតិ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

អានន្ទសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-១០. អនុធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា

៣៩-៤២. អបាយទុក្ខេ សកលសំសារទុក្ខេ ច បតិតុំ អទត្វា ធារណដ្ឋេន ធម្មោ, មគ្គផលនិព្ពានានិ. តទនុលោមិកា ចស្ស បុព្ពភាគបដិបទាតិ អាហ ‘‘ធម្មានុធម្មបដិបន្នស្សា’’តិអាទិ. ‘‘និព្ពិទាពហុលោ’’តិ អដ្ឋកថាយំ បទុទ្ធារោ កតោ, បាឡិយំ បន ‘‘និព្ពិទាពហុលំ វិហរេយ្យា’’តិ អាគតំ. ឧក្កណ្ឋនពហុលោតិ សព្ពភវេសុ ឧក្កណ្ឋនពហុលោ. តីហិ បរិញ្ញាហីតិ ញាតតីរណប្បហានបរិញ្ញាហិ. បរិជានាតីតិ តេភូមកធម្មេ បរិច្ឆិជ្ជ ជានាតិ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេតិ. បរិមុច្ចតិ សព្ពសំកិលេសតោ ‘‘មគ្គោ បវត្តិតោ បរិមុច្ចតី’’តិ វុត្តត្តា. តថាតិ ឥមិនា ឥតោ បរេសុ តីសុ មគ្គោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ. អនិយមិតាតិ អគ្គហិតា. តេសុ និយមិតា ‘‘អនិច្ចានុបស្សី’’តិអាទិវចនតោ. សាតិ អនុបស្សនា. តត្ថ និយមិតវសេនេវាតិ ឥទំ លក្ខណវចនំ យថា ‘‘យទិ មេ ព្យាធយោ ភវេយ្យុំ, ទាតព្ពមិទមោសធ’’ន្តិ. ន ហិ សក្កា ឯតិស្សា ឯវ អនុបស្សនាយ វសេន សម្មសនាចារំ មត្ថកំ បាបេតុន្តិ.

អនុធម្មសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នតុម្ហាកំវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. អត្តទីបវគ្គោ

១. អត្តទីបសុត្តវណ្ណនា

៤៣. ទ្វីហិ ភាគេហិ អាបោ ឯត្ថ គតាតិ ទីបោ, ទីបោ វិយាតិ ទីបោ ឱឃេហិ អនជ្ឈោត្ថរនីយតាយ. យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា, ឥធ បន ធម្មោ អធិប្បេតោ. អត្តា ទីបោ ឯតេសន្តិ អត្តទីបា. បដិសរណត្ថោ ទីបដ្ឋោតិ អាហ – ‘‘អត្តសរណាតិ ឥទំ តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. លោកិយលោកុត្តរោ ធម្មោ អត្តា នាម ឯកន្តនាថភាវតោ. បឋមេន បទេន វុត្តោ ឯវ អត្ថោ ទុតិយបទេន វុច្ចតីតិ វុត្តំ ‘‘តេនេវាហា’’តិអាទិ. យវតិ ឯតស្មា ផលំ បសវតីតិ យោនិ, ការណំ. កិំ បភុតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ កិំ បភុតិកា. បហានទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. តេនេវាហ ‘‘បុព្ពេ ចេវ…បេ… តេ បហីយន្តី’’តិ. ន បរិតស្សតិ តណ្ហាបរិត្តាសស្ស អភាវតោ. វិបស្សនង្គេនាតិ វិបស្សនាសង្ខាតេន ការណេន.

អត្តទីបសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. បដិបទាសុត្តវណ្ណនា

៤៤. សភាវតោសន្តោ វិជ្ជមានោ កាយោ រូបាទិធម្មសមូហោតិ សក្កាយោតិ អាហ – ‘‘សក្កាយោ ទុក្ខ’’ន្តិ. ទិដ្ឋិ ឯវ សមនុបស្សនា, ទិដ្ឋិសហិតា វា សមនុបស្សនា ទិដ្ឋិសមនុបស្សនា, ទិដ្ឋិមញ្ញនាយ សទ្ធិំ ឥតរមញ្ញនា. សហ វិបស្សនាយ ចតុមគ្គញាណំ សមនុបស្សនា ‘‘ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ សម្មទេវ អនុរូបតោ បស្សនា’’តិ កត្វា.

បដិបទាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. អនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៥. វិរាគោ នាម មគ្គោ, វិមុត្តិផលន្តិ អាហ – ‘‘មគ្គក្ខណេ វិរជ្ជតិ, ផលក្ខណេ វិមុច្ចតី’’តិ. អគ្គហេត្វាតិ ឯវំ និរុជ្ឈមានេហិ អាសវេហិ ‘‘អហំ មមា’’តិ កញ្ចិ ធម្មំ អនាទិយិត្វា. ‘‘ចិត្តំ វិរត្តំ, វិមុត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តត្តា ផលំ គយ្ហតិ, ‘‘ខីណា ជាតី’’តិអាទិនា បច្ចវេក្ខណាតិ អាហ ‘‘សហ ផលេន បច្ចវេក្ខណទស្សនត្ថ’’ន្តិ. ឧបរិ កត្តព្ពកិច្ចាភាវេន ឋិតំ. តេនាហ ‘‘វិមុត្តត្តា ឋិត’’ន្តិ. យំ បត្តព្ពំ, តំ អគ្គផលស្ស បត្តភាវេន អធិគតត្តា សន្តុដ្ឋំ បរិតុដ្ឋំ.

អនិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ទុតិយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា

៤៦. បុព្ពន្តំ អតីតខន្ធកោដ្ឋាសំ. អនុគតាតិ សស្សតាទីនិ កប្បេត្វា គហណវសេន អនុគតា. អដ្ឋារស ទិដ្ឋិយោតិ ចតស្សោ សស្សតទិដ្ឋិយោ, ចតស្សោ ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិយោ, ចតស្សោ អន្តានន្តិកទិដ្ឋិយោ, ចតស្សោ អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិយោ, ទ្វេ អធិច្ចសមុប្បន្នទិដ្ឋិយោតិ ឯវំ អដ្ឋារស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ បច្ចយឃាតេន. អបរន្តន្តិ អនាគតំ ខន្ធកោដ្ឋាសំ សស្សតាទិភាវំ កប្បេត្វា គហណវសេន អនុគតា. សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា, សត្ត ឧច្ឆេទវាទា, បញ្ច បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីស ទិដ្ឋិយោ ន ហោន្តិ បច្ចយឃាតេន. សស្សតទិដ្ឋិថាមសោ ចេវ សីលព្ពតទិដ្ឋិបរាមាសោ ច ន ហោតិ បច្ចយឃាតេន. តេនាហ ‘‘ឯត្តាវតា បឋមមគ្គោ ទស្សិតោ’’តិ អនវសេសទិដ្ឋិបហានកិត្តនតោ. បហីនា វិក្ខម្ភិតា. ឥទំ បនាតិ ‘‘រូបស្មិ’’ន្តិអាទិ.

ទុតិយអនិច្ចសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. សមនុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា

៤៧. បរិបុណ្ណគាហវសេនាតិ បញ្ចក្ខន្ធេ អសេសេត្វា ឯកជ្ឈំ ‘‘អត្តា’’តិ គហណវសេន. ឯតេសំ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ អញ្ញតរំ ‘‘អត្តា’’តិ សមនុបស្សន្តិ. ឥតីតិ ឯវំ. យស្ស បុគ្គលស្ស អយំ អត្តទិដ្ឋិសង្ខាតា សមនុបស្សនា អត្ថិ បដិបក្ខេន អវិហតត្តា សំវិជ្ជតិ. បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានន្តិ ចក្ខាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ.

អារម្មណន្តិ កម្មវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ. មានវសេន ច ទិដ្ឋិវសេន ច ‘‘អស្មី’’តិ គាហេ សិជ្ឈន្តេ តំសហគតា តណ្ហាបិ តគ្គហិតាវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន អស្មីតិ ឯវម្បិស្ស ហោតី’’តិ. គហេត្វាតិ អហំការវត្ថុវសេន គហេត្វា. អយំ អហមស្មីតិ អយំ ចក្ខាទិកោ, សុខាទិកោ វា អហមស្មិ. ‘‘រូបី អត្តា អរោគោ បរំ មរណា’’តិ ឯវមាទិគហណវសេន បវត្តនតោ វុត្តំ ‘‘រូបី ភវិស្សន្តិអាទីនិ សព្ពានិ សស្សតមេវ ភជន្តី’’តិ. វិបស្សនាភិនិវេសតោ បុព្ពេ យថេវាការានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, អថ វិបស្សនាភិនិវេសតោ បរំ តេនេវាការេន ឋិតេសុ ចក្ខាទីសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អវិជ្ជា បហីយតិ វិបស្សនំ វឌ្ឍឯត្វា មគ្គស្ស ឧប្បាទនេន, អថ មគ្គបរម្បរាយ អរហត្តមគ្គវិជ្ជា ឧប្បជ្ជតិ. តណ្ហាមានទិដ្ឋិយោ កម្មសម្ភារភាវតោ. កម្មស្ស…បេ… ឯកោ សន្ធីតិ ហេតុផលសន្ធិ. បុន ឯកោ សន្ធីតិ ផលហេតុសន្ធិមាហ. តយោ បបញ្ចា អតីតោ អទ្ធា អតីតភវអទ្ធានំ តេសំ អធិប្បេតត្តា. អនាគតស្ស បច្ចយោ ទស្សិតោ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស វសេន. សុតវតោ បន អរិយសាវកស្ស វសេន វដ្ដស្ស វូបសមោ ទស្សិតោតិ.

សមនុបស្សនាសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ខន្ធសុត្តវណ្ណនា

៤៨. តថេវាតិ អារម្មណភាវេនេវ. អារម្មណករណវសេន ឧបាទានេហិ ឧបាទាតព្ពន្តិ ឧបាទានិយំ. ឥធាបីតិ ឧបាទានក្ខន្ធេសុបិ. វិភាគត្ថេ គយ្ហមានេ អនិដ្ឋប្បសង្គោបិ សិយា, អភិធម្មេ ច រាសដ្ឋោ ឯវ អាគតោ, ‘‘តទេកជ្ឈំ អភិសំយុហិត្វា’’តិ វចនតោ ‘‘រាសដ្ឋេន’’ឥច្ចេវ វុត្តំ.

ខន្ធសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧-៨. សោណសុត្តាទិវណ្ណនា

៤៩-៥០. វិសិដ្ឋោតិ បធានោ. ឧត្តមោតិ ឧក្កដ្ឋោ. អញ្ញំ កិំ ភវេយ្យាតិ អញ្ញំ កិំ ការណំ ភវេយ្យ តថា សមនុបស្សនាយ អញ្ញេសំ អវិជ្ជមានតាយ វចនបរិដ្ឋិតិបភិន្នតោ. វជិរភេទទេសនំ នាម អត្ថតោ តេបរិវដ្ដទេសនា.

សោណសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៩-១០. នន្ទិក្ខយសុត្តាទិវណ្ណនា

៥១-៥២. នវមទសមេសូតិ សុត្តទ្វយំ សហេវ ឧទ្ធដំ, ទ្វីសុបិ អត្ថវណ្ណនាយ សរិក្ខភាវតោ. នន្ទនដ្ឋេន នន្ទី, រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ. សតិបិ សទ្ទត្ថតោ ភេទេ ‘‘ឥមេសំ អត្ថតោ និន្នានាករណតាយា’’តិ វត្វាបិ បហាយកធម្មភេទេន បន លព្ភតេវ ភេទមត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘និព្ពិទានុបស្សនាយ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. វិរជ្ជន្តោ រាគំ បជហតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្តាវតាតិ ‘‘នន្ទិក្ខយា រាគក្ខយោ’’តិ ឯត្តាវតា. វិបស្សនំ និដ្ឋបេត្វា វិបស្សនាកិច្ចស្ស បរិយោសានេន. រាគក្ខយាតិ វុដ្ឋានគាមិនិបរិយោសានាយ វិបស្សនាយ រាគស្ស ខេបិតត្តា. អនន្តរំ ឧប្បន្នេន អរិយមគ្គេន សមុច្ឆេទវសេន នន្ទិក្ខយោតិ. តេនាហ ‘‘ឥធ មគ្គំ ទស្សេត្វា’’តិ. អនន្តរំ បន ឧប្បន្នេន អរិយផលេន បដិបស្សទ្ធិវសេន នន្ទិរាគក្ខយា សព្ពំ សំកិលេសតោ ចិត្តំ វិមុច្ចតីតិ. តេនាហ ‘‘ផលំ ទស្សិត’’ន្តិ.

នន្ទិក្ខយសុត្តាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

អត្តទីបវគ្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មូលបណ្ណាសកោ សមត្តោ.

៦. ឧបយវគ្គោ

១. ឧបយសុត្តវណ្ណនា

៥៣. ឧបេតីតិ ឧបយោ. កថមុបេតិ? តណ្ហាមានាទិវសេនាតិ អាហ ‘‘តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេនា’’តិ. កថមិទំ លព្ភតីតិ? ‘‘អវិមុត្តោ’’តិ វចនតោ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន ហិ ពទ្ធោ, កិំ ឧបេតីតិ អាហ ‘‘បញ្ចក្ខន្ធេ’’តិ តព្ពិនិមុត្តស្ស តថា ឧបេតស្ស អភាវតោ. កោ បនុបេតីតិ? តំសមង្គីបុគ្គលោ. តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន ឧបគមស្ស វុត្តត្តា វិញ្ញាណន្តិ អកុសលកម្មវិញ្ញាណមេវាតិ វទន្តិ. ជវាបេត្វាតិ គហិតជវំ កត្វា. យថា បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍិតុំ សមត្ថំ, ឯវំ កត្វា. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធី’’តិអាទិ. អគ្គហណេ ការណំ វុត្តមេវ ‘‘ឱកំ បហាយ អនិកេតសារី’’តិ គាថាយ វិស្សជ្ជនេ. កម្មនិមិត្តាទិវសេន បដិសន្ធិយា បច្ចយភូតំ អារម្មណំ បដិសន្ធិជនកស្ស កម្មស្ស វសេន វោច្ឆិជ្ជតិ. បតិដ្ឋា ន ហោតិ សរាគកាលេ វិយ អនុបដ្ឋានតោ. អប្បតិដ្ឋិតំ វិញ្ញាណំ វុត្តប្បការេន. អនភិសង្ខរិត្វាតិ អនុប្បាទេត្វា បច្ចយឃាតេន.

ឧបយសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ពីជសុត្តវណ្ណនា

៥៤. ពីជជាតានីតិ ជាត-សទ្ទោ បទបូរណមត្តន្តិ អាហ ‘‘ពីជានី’’តិ. វចន្តិ សេតវចំ. អជ្ជុកន្តិ តច្ឆកំ. ផណិជ្ជកំ តុលសិ. អភិន្នានីតិ ឯកទេសេនបិ អខណ្ឌិតានិ. ពីជត្ថាយាតិ ពីជកិច្ចាយ. ន ឧបកប្បតីតិ បច្ចយោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. ន បាបិតានីតិ បូតិតំ ន ឧបគតានិ. តណ្ឌុលសារស្ស អាទានតោ សារាទានិ. អារម្មណគ្គហណវសេន វិញ្ញាណំ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ. អារម្មណវសេនាតិ អារម្មណភាវវសេន. សិនេហនដ្ឋេនាតិ តណ្ហាយនវសេន សិនិទ្ធតាបាទនេន, យតោ ‘‘នន្ទូបសេចន’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ វិរោបិតំ តំ កម្មវិញ្ញាណំ បដិសន្ធិអង្កុរុប្បាទនសមត្ថំ ហោតិ. សប្បច្ចយន្តិ អវិជ្ជាអយោនិសោនមនសិការាទិបច្ចយេហិ សប្បច្ចយំ. វិរុហតិ វិបាកសន្តានុប្បាទនសមត្ថោ ហុត្វា.

ពីជសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. ឧទានសុត្តវណ្ណនា

៥៥. ឧទានំ ឧទាហរីតិ អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសិ. ឯស វុត្តប្បការោ ឧទាហារោ. ភុសោ និស្សយោ ឧបនិស្សយោ, ទានមេវ ឧបនិស្សយោ ទានូបនិស្សយោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. តត្ថ ទានូបនិស្សយោ អន្នាទិវត្ថូសុ ពលវាតិ ពលវភាវេន ហោតិ, តស្មា ឧបនិស្សយពហុលោ កាមរាគប្បហានេនេវ កតបរិចយត្តា វិបស្សនមនុយុញ្ជន្តោ ន ចិរស្សេវ អនាគាមិផលំ បាបុណាតិ, តថា សុវិសុទ្ធសីលូបនិស្សយោ កាមទោសជិគុច្ឆនេន. យទិ ឯវំ កស្មា ឥមេ ទ្វេ ឧបនិស្សយា ទុព្ពលាតិ វុត្តា? វិជ្ជូបមញ្ញាណស្សេវ បច្ចយភាវតោ. សោបិ ភាវនូបនិស្សយសហាយលាភេនេវ, ន កេវលំ. ភាវនា បន បដិវេធស្ស វិសេសហេតុភាវតោ ពលវា ឧបនិស្សយោ. តថា ហិ សា វជិរូបមញាណស្ស វិសេសបច្ចយោ. តេនាហ ‘‘ភាវនូបនិស្សយោ អរហត្តំ បាបេតី’’តិ.

សោតិ មិលកត្ថេរោ. វិហារន្តិ វសនដ្ឋានំ. វិហារបច្ចន្តេ ហិ បណ្ណសាលាយ ថេរោ វិហរតិ. ឧបដ្ឋាតិ ឯកលក្ខណេន. កូដគោណោ វិយ គមនវីថិំ. តត្ថាតិ អល្លកដ្ឋរាសិម្ហិ. ឧទកមណិកានន្តិ ឧទកថេវានំ.

អត្តនិយេវ ឧបនេសិ ឧទានកថាយ វុត្តធម្មានំ បរិបុណ្ណានំ អត្តនិ សំវិជ្ជមានត្តា. តេនាហ ‘‘ឧដ្ឋានវតា’’តិអាទិ. អយញ្ហិ មិលកត្ថេរោ សិក្ខាយ គារវោ សប្បតិស្សោ វត្តបដិវត្តំ បូរេន្តោ វិសុទ្ធសីលោ ហុត្វា ឋិតោ, តស្មា ‘‘ទុព្ពលូបនិស្សយេ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ភគវា ឧទានេន្តោ ‘‘នោ ចស្សំ…បេ… សញ្ញោជនានី’’តិ.

សចេ អហំ ន ភវេយ្យន្តិ យទិ អហំ នាម កោចិ ន ភវេយ្យំ តាទិសស្ស អហំសទ្ទវចនីយស្ស កស្សចិ អត្ថស្ស អភាវតោ. តតោ ឯវ មម បរិក្ខារោបិ ន ភវេយ្យតស្ស ច បភង្គុភាវេន អនវដ្ឋិតភាវតោ. ឯវំ អត្តុទ្ទេសិកភាវេន បទទ្វយស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ កម្មផលវសេន វត្តុំ ‘‘សចេ វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អតីតបច្ចុប្បន្នវសេន សុញ្ញតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បច្ចុប្បន្នានាគតវសេន តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទានិ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ អធិមុច្ចន្តោតិ ឯទិសំ អធិមុត្តិំ បវត្តេន្តោ. វិភវិស្សតីតិ វិនស្សិស្សតិ. វិភវោ ហិ វិនាសោ. តេនាហ ‘‘ភិជ្ជិស្សតី’’តិ. វិភវទស្សនំ វិភវោតិ ឧត្តរបទលោបេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិភវទស្សនេនា’’តិ. វិភវទស្សនំ នាម អច្ចន្តាយ វិនាសស្ស ទស្សនំ. តន្តិ អរិយមគ្គំ. សាមញ្ញជោតនា ហេសា វិសេសនិដ្ឋា ហោតីតិ តតិយមគ្គវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឧបរិ មគ្គផលន្តិ អគ្គមគ្គផលំ. នត្ថិ ឯតិស្សា ជាតិយា អន្តរន្តិ អនន្តរា, អនន្តរា វិបស្សនា មគ្គស្ស. គោត្រភូ បន អនុលោមវីថិបរិយាបន្នត្តា វិបស្សនាគតិកំ វា សិយា, និព្ពានារម្មណត្តា មគ្គគតិកំ វាតិ ន តេន មគ្គោ អន្តរិកោ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនា មគ្គស្ស អាសន្នានន្តរំ នាមា’’តិ. ផលំ បន និព្ពានារម្មណត្តា កិលេសានំ បជហនវសេន បវត្តនតោ លោកុត្តរភាវតោ ច កម្មមគ្គគតិកមេវ, កុសលវិបាកភាវេន បន នេសំ អត្ថោ បភេទោតិ វិបស្សនាយ ផលស្ស សិយា អនន្តរតាតិ វុត្តំ ‘‘ផលស្ស ទូរានន្តរំ នាមា’’តិ. ‘‘អាសវានំ ខយោ’’តិ បន អគ្គមគ្គេ វុច្ចមានេ វិបស្សនានំ អាសន្នតាយ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អតសិតាយេតិ ន តសិតព្ពេ តាសំ អនាបជ្ជិតព្ពេ. តាសោតិ តាសហេតុ ‘‘តសតិ ឯតស្មា’’តិ កត្វា. សោតិ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ. តិលក្ខណាហតន្តិ អនិច្ចតាទិលក្ខណត្តយលក្ខិតំ. មនម្ហិ នដ្ឋោតិ ឦសកំ នដ្ឋោម្ហិ, តតោ បរម្បិ តត្ថេវ ឋត្វា កិញ្ចិ អបូរិតត្តា ឯវ មុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ន តាសោ នាម ហោតី’’តិ វត្វា តស្ស អតាសភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. កល្យាណបុថុជ្ជនោ ហិ ភយតុបដ្ឋានញាណេន ‘‘សភយា សង្ខារា’’តិ វិបស្សន្តោ ន ឧត្តសតិ.

ឧទានសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. ឧបាទានបរិបវត្តសុត្តវណ្ណនា

៥៦. ចតុន្នំ បរិវដ្ដនវសេនាតិ បច្ចេកក្ខន្ធេសុ ចតុន្នំ អរិយសច្ចានំ បរិវដ្ដនវសេន. រូបំ អព្ភញ្ញាសិន្តិ សកលភូតុបាទារូបំ កុច្ឆិតភាវតោ តត្ថ ច តុច្ឆវិបល្លាសតាយ ‘‘ទុក្ខសច្ច’’ន្តិ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន អញ្ញាសិំ បដិវិជ្ឈិំ. អាហារវសេន រូបកាយស្ស ហានិវុទ្ធាទីនំ បាកដភាវតោ វិសេសបច្ចយតោ ច តស្ស ‘‘អាហារសមុទយា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខសមុទយកថា នាម វដ្ដកថាតិ ‘‘សច្ឆន្ទរាគោ’’តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ. ឆន្ទរាគគ្គហណេន ច ឧបាទានកម្មាវិជ្ជាបិ គហិតា ឯវ. បដិបន្នា ហោន្តីតិ អត្ថោ. វត្តមានកាលប្បយោគោ ហេស យថា ‘‘កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ. បតិដ្ឋហន្តីតិ បតិដ្ឋំ លភន្តិ. កេវលិនោតិ ឥធ វិមុត្តិគុណេន បារិបូរីតិ អាហ ‘‘សកលិនោ កតសព្ពកិច្ចា’’តិ. យេន តេតិ យេន អវសិដ្ឋេន តេ អសេក្ខេ បញ្ញាបេន្តា បញ្ញាបេយ្យុំ, តំ នេសំ វដ្ដំ សេក្ខានំ វិយ នត្ថិ បញ្ញាបនាយ. វដ្ដន្តិ ការណំ វដ្ដនដ្ឋេន ផលស្ស បវត្តនដ្ឋេន. អសេក្ខភូមិវារោតិ អសេក្ខភូមិប្បវត្តិ.

ឧបាទានបរិបវត្តសុត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.