ឯកុត្តរិកនយោ

ឯកុត្តរិកនយោ ឯកកវារវណ្ណនា

៣២១. ឯវំ ខន្ធកបុច្ឆាយ វណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ ឯកុត្តរិកនយស្ស តំ ករោន្តោ អាហ ‘‘អាបត្តិ…បេ… នយេ’’តិ. តត្ថ ឯកុត្តរិកនយេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ‘‘ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានី’’តិ ឥមិនា សមុដ្ឋានានិ អាបត្តិំ ករោន្តីតិ អត្ថេន អាបត្តិករា នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯតេសន្តិ ឆន្នំ អាបត្តិសមុដ្ឋានានំ. ហីតិ យស្មា, អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. សិក្ខាបទេ ចាតិ មាតិកាសិក្ខាបទេ ច. លហុកា អាបត្តីតិ ឯត្ថ អប្បសាវជ្ជត្តា ន លហុកា នាម ហោតិ, លហុកេន បន វិនយកម្មេនាតិ អាហ ‘‘លហុកេន វិនយកម្មេន វិសុជ្ឈនតោ’’តិ. បញ្ចវិធាតិ ថុល្លច្ចយាទិវសេន បញ្ចបការា. កេនចីតិ លហុកេន វា គរុកេន វា កេនចិ អាការេន. សំវិជ្ជតិ គិហិភាវតោ អវសេសោ សមណភាវោ ឯតិស្សាតិ សាវសេសា, បដិបក្ខវសេន អនវសេសា. ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធាតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសវសេន ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធា.

‘‘ករោន្តី’’តិ ឥមិនា អន្តរាយិកាតិ ឯត្ថ ណិកបច្ចយស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. អន្តរាយិកា អាបត្តិយោ សព្ពថា អន្តរាយិកា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អន្តរាយិកំ អាបន្នស្សាបី’’តិអាទិ. ទេសេត្វា សុទ្ធិបត្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ. លោកវជ្ជាតិ លោកេហិ វជ្ជេតព្ពា. បណ្ណត្តិវជ្ជាតិ ភគវតោ បណ្ណត្តិយា វជ្ជេតព្ពា. យន្តិ យំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ករោន្តោតិ កិរិយមានតោ. ឯត្ថ ហិ មានសទ្ទស្ស អន្តាទេសោ. ឥមិនា ករណំ កិរិយន្តិ ភាវត្ថំ ទស្សេតិ. អាបជ្ជតីតិ បុគ្គលោ អាបជ្ជតិ. សា អាបត្តិ កិរិយតោ សមុដ្ឋិតា នាមាតិ យោជនា. កា អាបត្តិ វិយាតិ អាហ ‘‘បារាជិកាបត្តិ វិយា’’តិ. ឯសេវ នយោ អនន្តរវាក្យេសុបិ.

បុព្ពាបត្តីតិ ឯត្ថ បុព្ពសទ្ទោ បឋមត្ថោតិ អាហ ‘‘បឋមំ អាបន្នាបត្តី’’តិ. ‘‘អាបន្នា’’តិ បទេន មជ្ឈេលោបំ ទស្សេតិ. បច្ឆា អាបន្នាបត្តីតិ វត្តភេទទុក្កដាបត្តិ. មូលវិសុទ្ធិយាតិ មូលេ កាយចិ អាបត្តិយា អមិស្សត្តា វិសុទ្ធិយា អាបត្តិយា. កុរុន្ទិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥទម្បីតិ កុរុន្ទិយំ វុត្តវចនម្បិ. បិសទ្ទេន បុរិមំ មហាអដ្ឋកថាវចនំ អបេក្ខតិ. ឯកេន បរិយាយេនាតិ ឯកេន ការណេន.

យាតិ អាបត្តិ, ទេសិតា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អយំ ទេសិតា គណនូបិកា នាមាតិ យោជនា. យា ទេសិតា ហោតិ, អយំ អគណនូបិកា នាមាតិ យោជនា. សឧស្សាហេនេវាតិ បុនបិ អាបជ្ជិស្សាមីតិ សហ ឧស្សាហេនេវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ‘‘គណនំ ន ឧបេតី’’តិ ឥមិនា គណនំ ន ឧបគច្ឆតីតិ អគណនូបិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អដ្ឋមេ វត្ថុស្មិំ បូរណេតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ បាឡិយំ អដ្ឋវត្ថុកបូរណវសេន ភិក្ខុនីនំ អាគតត្តា ភិក្ខុនិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ភិក្ខូនម្បិ ទុតិយបារាជិកដ្ឋានេ លព្ភតិយេវ.

ថុល្លវជ្ជាតិ ឯត្ថ ថុល្លំ វជ្ជំ ឯតិស្សាតិ ថុល្លវជ្ជាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ថុល្លទោសេ បញ្ញត្តា’’តិ. យា ច ធម្មិកស្ស បដិស្សវស្ស អសច្ចាបនេ អាបត្តិ អត្ថិ, សា ច គិហិបដិសំយុត្តាតិ យោជនា. បញ្ចានន្តរិយកម្មាបត្តីតិ បញ្ចហិ អានន្តរិយកម្មេហិ អាបន្នា បារាជិកាបត្តិ. សុទិន្នត្ថេរាទីតិ អាទិសទ្ទេន ធនិយត្ថេរាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អាទិកម្មិកោតិ អាទិកម្មំ ករោន្តោ, តស្មិំ និយុត្តោ វា. មក្កដិសមណាទីតិ អាទិសទ្ទេន វជ្ជិបុត្តកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យោ កទាចិ ករហចិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សោ អធិច្ចាបត្តិកោ នាមាតិ យោជនា. បរតោបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘ចោទេតី’’តិ ឥមិនា ចោទេតីតិ ចោទកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ចោទិតោ’’តិ ឥមិនា ចោទិតព្ពោតិ ចុទិតោ, សោយេវ ចុទិតកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បញ្ចទសសូតិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ វុត្តេសុ បញ្ចទសធម្មេសុ. តេនាតិ អធម្មចោទកេន, ចោទិតោតិ សម្ពន្ធោ. បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤០១) វុត្តេ សច្ចេ ច អកុប្បេ ច អតិដ្ឋន្តោបិ អធម្មចុទិតកោយេវ នាម, សោ បន ធម្មចោទកេន ចោទិតេយេវ កុប្បន្តោ អធម្មចុទិតកោ នាម, អធម្មចោទកេន ចោទិតេ បន កុប្បន្តោបិ អធម្មចុទិតកោ នាម ន ហោតិ, តស្មា ឥធ ន វុត្តោ. ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ ឥមិនា និយតា ឯតស្ស សន្តីតិ និយតោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

អាបជ្ជិតុំ ភព្ពាតិ ភព្ពាបត្តិកា. កេនចិ កម្មេន អកតោបិ អនុក្ខិត្តកោយេវ នាម, សោ បន ឧក្ខិត្តកោតិ សង្កាភាវតោ ឥធ ន វុត្តោ. អយន្តិ តជ្ជនីយាទិកម្មកតោ ភិក្ខុ. ហីតិ យស្មា, ន កោបេតីតិ សម្ពន្ធោ. លិង្គទណ្ឌកម្មសំវាសនាសនាហីតិ លិង្គនាសនេន ច ទណ្ឌកម្មនាសនេន ច សំវាសនាសនេន ច. យេនាតិ ភិក្ខុនា. សោតិ នានាសំវាសកោ. ទ្វិន្នំ នានាសំវាសកានំ វិសេសោ ហេដ្ឋា (បាចិ. អដ្ឋ. ៤២៨) វុត្តោយេវ. ឋបនំ ជានិតព្ពន្តិ ឯត្ថ កិំ ឋបនំ នាមាតិ អាហ ‘‘បាតិមោក្ខដ្ឋបន’’ន្តិ.

ឥតិ ឯកកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ ទុកវារវណ្ណនា

៣២២. ទុកេសុ អចិត្តកា អាបត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ភូតារោចនាបត្តីតិ បាចិត្តិយាបត្តិ. អភូតារោចនាបត្តីតិ បារាជិកថុល្លច្ចយាបត្តិ. បទសោធម្មាទិកាតិអាទិសទ្ទេន ឧត្តរិឆបញ្ចវាចា សង្គហិតា. មញ្ចបីឋាទីនន្តិអាទិសទ្ទេន ភិសិអាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អនាបុច្ឆាគមនាទីសូតិ អាទិសទ្ទេន អនុទ្ធរិត្វា គមនំ សង្គណ្ហាតិ. សបុគ្គលោតិ សោ អត្តសង្ខាតោ បុគ្គលោ សបុគ្គលោ. បរបុគ្គលោតិ បរោ បុគ្គលោ បរបុគ្គលោ. គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសំ. លហុកន្តិ បាចិត្តិយំ. បុន គរុកន្តិ បារាជិកំ. បុន លហុកន្តិ បាចិត្តិយមេវ.

អង្គុលិមត្តម្បីតិ បិសទ្ទេន កេសគ្គមត្តម្បីតិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. តន្តិ មញ្ចបីឋំ. គមិយោ អាបជ្ជតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘អាទិយន្តោ អាបជ្ជតិ នាមា’’តិអាទិនា អត្ថាបត្តិ អាទិយន្តោ អាបជ្ជតីតិ បាឡិយំ អាទិយន្តោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ អាបត្តិ អត្ថីតិ យោជនានយំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘អាបជ្ជតី’’តិ អាខ្យាតបទំ ‘‘អត្ថី’’តិ កិរិយន្តរំ អបេក្ខិត្វា កត្តា ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អថ វា អាទិយន្តោ បុគ្គលោ យំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សា អាបត្តិ អត្ថីតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ. មូគព្ពតាទីនីតិ អាទិសទ្ទេន គោវតកុក្កុរវតាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. បារិវាសិកាទយោ អាបជ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តជ្ជនីយាទិកម្មកតា វា បុគ្គលាតិ យោជនា. អសមាទិយន្តា អាបជ្ជន្តីតិ អសមាទិយន្តា ហុត្វា អាបជ្ជន្តិ. តេតិ បុគ្គលេ. ករោន្តោ អាបជ្ជតិ នាមាតិ ករោន្តោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ នាមាតិ យោជនា. ឯវំ ទេន្តោ អាបជ្ជតិ នាមាតិអាទីសុបិ.

ឯករត្តឆារត្តសត្តាហទសាហមាសាតិក្កមេសូតិ ‘‘ឯករត្តម្បិ តិចីវរេន វិប្បវសេយ្យា’’តិ (បារា. ៤៧៥-៤៧៦) ច ‘‘ឆារត្តបរមំ តេន ភិក្ខុនា តេន ចីវរេន វិប្បវសិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៦៥៣) ច ‘‘សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៦២២-៦២៣) ច ‘‘ទសាហបរមំ អតិរេកចីវរំ ធារេតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៤៦២-៤៦៣) ច ‘‘មាសបរមំ និក្ខិបិតព្ព’’ន្តិ (បារា. ៤៩៩-៥០០) ច វុត្តកាលាតិក្កមេសុ.

ឥមំ បន អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ នាមាតិ សម្ពន្ធោ.

យស្មិំ បក្ខេ និសិន្នោតិ យស្មិំ បក្ខេ សយំ និសិន្នោ. តេសន្តិ អត្តនោ បក្ខេ និសិន្នានំ, នានាសំវាសកន្តិ សម្ពន្ធោ. យេសន្តិ សកបក្ខេ និសិន្នានំ. កម្មំ កោបេតីតិ នានាសំវាសកត្តា កម្មំ កោបេតិ. ឥតរេសន្តិ បរបក្ខេ និសិន្នានំ. ហត្ថបាសំ អនាគតត្តា កម្មំ កោបេតីតិ យោជនា. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ វុត្តវចនំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘យេសំ ហី’’តិអាទិ. យេសន្តិ សកបក្ខេ វា បរបក្ខេ វា និសិន្នានំ យេសំ ភិក្ខូនំ. សោតិ ភិក្ខុ. អាបជ្ជិតព្ពតោតិ អាបជ្ជិតព្ពភាវតោ. ឥមិនា បុគ្គលេន ឆហិ សមុដ្ឋានេហិ អាបជ្ជិតព្ពាតិ អាបត្តិយោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. កម្មេន វា សលាកគ្គាហេន វាតិ ឯត្ថ ឧទ្ទេសោ កម្មេ លក្ខណហារនយេន សង្គហំ គច្ឆតិ, វោហារានុស្សាវនា សលាកគ្គាហេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ទេសោ ចេវ…បេ… ឯក’’ន្តិ. បុព្ពភាគាតិ សង្ឃភេទស្ស បុព្ពភាគេ បវត្តា. បមាណន្តិ សង្ឃភេទស្ស ការណំ.

អទ្ធានហីនោ នាមាតិ ឯត្ថ អទ្ធានសទ្ទោ កាលបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ឩនវីសតិវស្សោ’’តិ. ថេយ្យសំវាសកាទយោតិអាទិសទ្ទេន តិត្ថិយបក្កន្តកភិក្ខុនីទូសកបញ្ចានន្តរិយា សង្គហេតព្ពា. អដ្ឋ អភព្ពបុគ្គលា ករណទុក្កដកា នាម ហោន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថ កត្តព្ពន្តិ ករណំ, កម្មំ, ទុដ្ឋុ កត្តព្ពន្តិ ទុក្កដំ, កម្មមេវ. ករណំ ទុក្កដមេតស្សាតិ ករណទុក្កដកោ. វិសេសនបរនិបាតោ ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិអាទីសុ វិយ. តទេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុក្កដកិរិយា’’តិអាទិ. នោ ច យាចតីតិ ឯត្ថ យាចធាតុយា បធានកម្មំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបសម្បទ’’ន្តិ, ‘‘សង្ឃ’’ន្តិ អបធានកម្មមានេតព្ពំ. តេបិដកោតិ តិបិដកំ វាចុគ្គតវសេន ធារកោ. អាណាយបីតិ បិសទ្ទោ ‘‘មតេនបី’’តិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. យាចន្តស្សេវាតិ និស្សយំ អាចរិយំ យាចន្តស្សេវ. យំ វត្ថុំ អជ្ឈាចរន្តោ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, តំ វត្ថុ សាតិសារំ នាមាតិ យោជនា.

ឧបឃាតិកាតិ ឯត្ថ ឧបហនន្តីតិ ឧបឃាតា, តេយេវ ឧបឃាតិកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបឃាតា’’តិ. តត្ថាតិ ទ្វីសុ ឧបឃាតិកេសុ. ទ្វេ វេនយិកាតិ ឯត្ថ វិនយេន សិទ្ធា វេនយិកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិនយសិទ្ធា’’តិ. ‘‘ទ្វេ អត្ថា’’តិ ឥមិនា ណិកសទ្ទស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. បញ្ញត្តានុលោមំ នាម ទដ្ឋព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. បច្ចយឃាតោតិ បច្ចយស្ស ឃាតោ. ឥមិនា សេតុឃាតោតិ ឯត្ថ សេតុសទ្ទោ បច្ចយវាចកោតិ ទស្សេតិ. ចិត្តស្សាបីតិ បិសទ្ទោ បគេវ កាយវាចានន្តិ ទស្សេតិ. ឥតិបីតិ បិសទ្ទោ ទុតិយត្ថសម្បិណ្ឌនោ. ‘‘បមាណេនា’’តិ ឥមិនា មត្តការិតាតិ ឯត្ថ មត្តសទ្ទោ បមាណត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ករណ’’ន្តិ ឥមិនា ការិតាតិ តទ្ធិតភាវំ កិតភាវេន ទស្សេតិ សភាគត្តា. កាយទ្វារិកន្តិ កាយទ្វារេ បវត្តំ អាបត្តិំ. ឥមិនា អាបជ្ជតីតិ បទស្ស កម្មំ ទស្សេតិ. កាយេនេវ វុដ្ឋាតីតិ កាយសាមគ្គិយា ទានត្តា កាយេនេវ វុដ្ឋាតិ. សីសមក្ខនាទីតិ អាទិសទ្ទេន បាទមក្ខនាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

តន្តិ ភារំ. ‘‘និត្ថរិតុំ វីរិយំ អារភតី’’តិ ឥមិនា វហនាការំ ទស្សេតិ. ថេរោ សមានោតិ យោជនា. នវហនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុជានាមី’’តិអាទិ. ‘‘កុក្កុច្ចាយិត្វា ករោតី’’តិ ឥមិនា កុក្កុច្ចសទ្ទស្ស នាមធាតុំ ទស្សេតិ. ‘‘ទិវា ច រត្តោ ចា’’តិ ឥមិនា អភិណ្ហំ អាសវវឌ្ឍនំ ទស្សេតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ តេសុ វិភង្គក្ខន្ធកេសុ.

ឥតិ ទុកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ តិកវារវណ្ណនា

៣២៣. តិកេសុ ភគវតិ តិដ្ឋន្តេ យំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, សា អាបត្តិ អត្ថីតិ យោជនា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បទេសុ. វិត្ថារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តិកេសុ, វិត្ថារោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. លោហិតុប្បាទាបត្តីតិ អនុលោមបារាជិកាបត្តិ. ‘‘អាវុសោវាទេនា’’តិ ‘‘អាវុសោ’’តិ វោហារេន. វោតិ តុម្ហេហិ.

កាលេតិ បុរេភត្តកាលេ. វិកាលេតិ បច្ឆាភត្តកាលេ. អវសេសំ អាបត្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. ទសវស្សោម្ហីតិ អហំ ទសវស្សោ អម្ហិ. នវោតិ បញ្ចវស្សអបរិបុណ្ណោ. មជ្ឈិមោតិ បញ្ចវស្សតោ បដ្ឋាយ យាវ ទសវស្សអបរិបុណ្ណោ. កុសលចិត្តោ អាបជ្ជតីតិ កុសលចិត្តោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ. អព្យាកតចិត្តោតិ សុបន្តស្ស ភវង្គចិត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យន្តិ អាបត្តិំ. សព្ពន្តិ អាបត្តិំ, អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ទុក្ខវេទនាសមង្គី ហុត្វា អាបជ្ជតីតិ យោជនា. យន្តិ អាបត្តិំ.

តយោ បដិក្ខេបាតិ ឯត្ថ បដិក្ខេបស្ស សាមិកំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធស្ស ភគវតោ’’តិ. កិលេសសល្លេខនកបដិបត្តិយាតិ កិលេសំ សល្លិខតិ តនុំ ករោតីតិ កិលេសសល្លេខនកា, សាយេវ បដិបត្តិ កិលេសសល្លេខនកបដិបត្តិ, តាយ.

បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ ពាលោតិ សម្ពន្ធោ. បរិសំ ឧបដ្ឋាបេន្តោ បណ្ឌិតោ ចាតិ សម្ពន្ធោ. អវសេសំ អាបត្តិន្តិ យោជនា. កាឡេតិ កាឡបក្ខេ. ជុណ្ហេតិ ជុណ្ហបក្ខេ.

កត្តិកបុណ្ណមាសិយាតិ បច្ឆិមកត្តិកបុណ្ណមាសិយា. កុរុន្ទិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សុវុត្តការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចាតុមាស’’ន្តិអាទិ. ហីតិ យស្មា, បរិយេសន្តោ ច និវាសេន្តោ ច ភិក្ខូតិ យោជនា.

វត្ថុន្តិ មេថុនធម្មាទិវត្ថុំ.

បដិច្ឆាទេតិ ឯតាយាតិ បដិច្ឆាទីតិ ករណត្ថោបិ យុជ្ជតិ. វិត្ថារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វារំ បិទហិត្វា’’តិអាទិ. ឯតទេវាតិ បរិកម្មមេវ. ឧភយត្ថាតិ ឧភយេសុ ជន្តាឃរបដិច្ឆាទិឧទកបដិច្ឆាទីសុ. សព្ពន្តិ អខិលំ បរិកម្មាទិំ. និយ្យន្តីតិ និលីយិត្វា យន្តិ. ឥមិនា វហន្តីតិ ឯត្ថ វហធាតុ គត្យត្ថោតិ ទស្សេតិ. អព្ភមហិកាធូមរជរាហុវិមុត្តន្តិ អព្ភេន ច មហិកាយ ច ធូមេន ច រជេន ច រាហុនា ច វិមុត្តំ. តេសូតិ អព្ភាទីសុ. តថាតិ យថា ចន្ទមណ្ឌលំ វិរោចតិ, តថា សូរិយមណ្ឌលំ.

ករណីយេន ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

កប្បេន្តោតិ ករោន្តោ. អាគន្តុកោ អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. អនជ្ឈិដ្ឋោតិ អនជ្ឈេសិតោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តិណវត្ថារកសមថេ កាយេន វុដ្ឋាតិ កាយសាមគ្គិយា ទានត្តា.

អាគាឡ្ហាយ ចេតេយ្យាតិ អាគាឡ្ហសទ្ទោ ទឡ្ហបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទឡ្ហភាវាយា’’តិ. អា ភុសោ គាហិយតេ អាគាឡ្ហោ, គាឡ្ហោ ពាឡ្ហោ ទឡ្ហោតិ អត្ថតោ ឯកំ. ចេតេយ្យាតិ បកប្បេយ្យ. ន បូរយតោតិ ន បូរយន្តស្ស. អលជ្ជី ច ហោតិ ពាលោ ច អបកតត្តោ ចាតិ ឯត្ថ ពាលមត្តអបកតត្តមត្តេន កម្មំ ន កាតព្ពំ, អាបត្តិវសេនេវ បន កាតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពាលោ’’តិអាទិ. តត្ថ ពាលោ ន ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. អយន្តិ ពាលោ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន អជាននមត្តេន. ពាលភាវមូលកំ អាបត្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. ទ្វេ អាបត្តិក្ខន្ធេតិ បារាជិកសង្ឃាទិសេសវសេន ទ្វេ អាបត្តិរាសយោ. តេសន្តិ តិណ្ណំ បុគ្គលានំ, កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

កាយិកោ ទវោ នាមាតិ កាយិកោ បរិហាសោ នាម. មុខាលម្ពរករណាទិភេទោតិ មុខេន អាលម្ពរនាមកតូរិយកិច្ចស្ស ករណាទិភេទោ. ទ្វីហិបិ ទ្វារេហីតិ កាយវចីវសេន ទ្វីហិបិ ទ្វារេហិ. កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោតិ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តស្ស កាយសំសគ្គាទិសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ. វចីទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទវីតិក្កមោតិ វចីទ្វារេ បញ្ញត្តស្ស ទុដ្ឋុល្លវាចាទិសិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមោ. កាយិកេន ឧបឃាតិកេនាតិ ឯត្ថ ឧបឃាតិកំ នាម អសិក្ខនន្តិ អាហ ‘‘អសិក្ខនេនា’’តិ. កស្មា អសិក្ខនំ ឧបឃាតំ នាមាតិ អាហ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ យោតិ បុគ្គលោ. តន្តិ កាយទ្វារេ បញ្ញត្តសិក្ខាបទំ. នន្តិ ឯវមេវ. ហិ យស្មា ឧបឃាតេតីតិ សម្ពន្ធោ. វេជ្ជកម្មេន សមន្នាគតោតិ សម្ពន្ធោ. សាសនឧគ្គហណអារោចនាទិនា វាចសិកេន មិច្ឆាជីវេនាតិ យោជនា.

‘‘មា ភណ្ឌនំ ករី’’តិ ឥមិនា ‘‘មា’’តិ បដិសេធស្ស ‘‘ករី’’តិ បាឋសេសេន សម្ពន្ធិតព្ពភាវំ ទស្សេតិ. ន វោហរិតព្ពន្តិ ឯត្ថ វិបុព្ពអវបុព្ព-ហរធាតុ កថនត្ថោតិ អាហ ‘‘ន កិញ្ចិ វត្តព្ព’’ន្តិ. ហីតិ សច្ចំ. ពីជនគ្គាហាទិកេតិ អាទិសទ្ទេន ធម្មជ្ឈេសនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឱកាសកម្មំ ការេន្តស្សាតិ ឯត្ថ ‘‘ឱកាស’’ន្តិ ច ‘‘ឱកាសកម្ម’’ន្តិ ច សទិសន្តិ អាហ ‘‘ឱកាសំ ការេន្តស្សា’’តិ. ន អាទាតព្ពន្តិ ន គណ្ហិតព្ពំ. តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្ថ គហេត្វា’’តិអាទិ.

យន្តិ វិនយំ. សោតិ ភិក្ខុ. សោតិ វិនយោ. តស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. ឥទន្តិ កម្មំ. អញ្ញំ បុច្ឆាតិ មយា អញ្ញំ ភិក្ខុំ បុច្ឆាហីតិ យោជនា. ឥតីតិ ឯវំ. សោតិ តីហង្គេហិ សមន្នាគតោ ភិក្ខុ. អស្សាតិ តីហង្គេហិ សមន្នាគតស្ស. ន សាកច្ឆិតព្ពោតិ ន សហ កថេតព្ពោ.

‘‘លទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនា ឥទមប្បហាយាតិ ឯត្ថ ឥទំសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. ‘‘អវិជហិត្វា’’តិ ឥមិនា ហាធាតុ ត្វាបច្ចយោតិ ទស្សេតិ. សុទ្ធំ ព្រហ្មចារិន្តិ ឯត្ថ សព្ពថា កិលេសសុទ្ធោ ខីណាសវោវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ខីណាសវំ ភិក្ខុ’’ន្តិ. ‘‘បាតព្យភាវ’’ន្តិ ឥមិនា បាតព្យតន្តិ ឯត្ថ តាបច្ចយោ ភាវត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បដិសេវន’’ន្តិ ឥមិនា បាតព្យសទ្ទោ យថាកាមបរិភុញ្ជនត្ថោតិ ទស្សេតិ. គតិវិសោធនន្តិ ទុគ្គតិតោ សុគតិយា វិសុជ្ឈនំ. ‘‘អកុសលានិ ចេវ មូលានិ ចា’’តិ ឥមិនា អកុសលសទ្ទស្ស ច មូលសទ្ទស្ស ច តុល្យាធិករណភាវំ ទស្សេតិ. តស្មា អកុសលសង្ខាតានិ មូលានិ អកុសលមូលានីតិ តុល្យាធិករណសមាសោ កាតព្ពោ. ទុច្ចរិតានីតិ ឯត្ថ ទុសទ្ទស្ស ទុដ្ឋុវិរូបត្ថភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុដ្ឋុ ចរិតានិ, វិរូបានិ វា ចរិតានី’’តិ. វិរូបានីតិ វិការសភាវានិ. ‘‘ករណភូតេនា’’តិ ឥមិនា ‘‘កត្តុភូតេនា’’តិ អត្ថំ បដិក្ខិបតិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ខន្ធកេ.

ឥតិ តិកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ ចតុក្កវារវណ្ណនា

៣២៤. ចតុក្កេសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តិណវត្ថារកសមថដ្ឋានន្តិ តិណវត្ថារកសមថេន អធិករណវូបសមិតដ្ឋានំ. បរស្ស កម្មវាចាយាតិ បរស្ស ករណភូតាយ កម្មវាចាយ. តតោតិ ចតុក្កតោ. បរេសូតិ អញ្ញេសុ ចតុក្កេសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តមេវាតិ កាយទ្វារិកមេវ. បុន តមេវាតិ វចីទ្វារិកមេវ. អាបជ្ជិតព្ពាបត្តិញ្ច សហាគារសេយ្យាបត្តិញ្ចាតិ យោជនា. ជគ្គន្តោតិ ជាគរន្តោ.

អចិត្តកោ អាបជ្ជតិ នាមាតិ ‘‘អចិត្តកោ ភិក្ខុ អាបជ្ជតិ នាមា’’តិ វា ‘‘អចិត្តកោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ នាមា’’តិ វា យោជនា កាតព្ពា. សភាគន្តិ វត្ថុសភាគំ. តញ្ចាតិ អញ្ញតរំ តញ្ច អាបត្តិំ. ឥតីតិ ឯវំ.

កម្មេនាតិ សមនុភាសនកម្មេន. កម្មេន វុដ្ឋាតីតិ កម្មេន ឯវ វុដ្ឋាតិ.

សោតិ គិហិបរិក្ខារោ, អាហដោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អវាបុរណន្តិ កុញ្ចិកំ. អន្តោតិ ភណ្ឌាគារស្ស អន្តោ.

សម្មុខា វុដ្ឋាតីតិ សម្មុខា ឯវ វុដ្ឋាតិ.

សយិតាយ ឯវ ភិក្ខុនិយាតិ យោជនា. ឥទន្តិ សហាគារសេយ្យាបត្តិំ, បដិច្ចាតិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ ‘‘លិង្គបាតុភាវេនា’’តិ វចនំ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧភិន្នម្បីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនម្បិ. លិង្គបដិលាភេនាតិ ឥត្ថិលិង្គបដិលាភេន. បឋមន្តិ អាទិកប្បកាលេ. ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នវសេនា’’តិ ឥមិនា បុរេ ឧប្បន្នំ បុរិមន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សេដ្ឋភាវេនា’’តិ ឥមិនា បុរភាវេន សេដ្ឋភាវេន ឧប្បន្នំ បុរិមន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘បុរិសលិង្គ’’ន្តិ ឥមិនា ឥមបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. បុរិសកុត្តបុរិសាការាទីតិ អាទិសទ្ទេន បុរិសនិមិត្តាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យានិ ឆចត្តាលីស សិក្ខាបទានីតិ យោជនា. ឥមិនា វុត្តនយានុសារេន ទុតិយចតុក្កេបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេហីតិ តិំសាធិកេហិ សតសិក្ខាបទេហិ.

មហាបទេសាតិ វិនយេ (មហាវ. ៣០៥) អាគតា មហាបទេសា. កស្មា មហាបទេសា ‘‘សាមុក្កំសា’’តិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘តេ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ តេតិ ចត្តារោ មហាបទេសា, វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សយ’’ន្តិ ឥមិនា សាមុក្កំសាតិ ឯត្ថ សំសទ្ទស្ស សយមត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧក្ខិបិត្វា’’តិ ឥមិនា ឧក្កំសសទ្ទោ ឧក្ខិបនត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឋបិតត្តា’’តិ ឥមិនា សយំ ឧក្កំសិត្វា ឋបិតា សាមុក្កំសាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អជ្ឈោហរណីយបរិភោគា’’តិ ឥមិនា ពាហិរបរិភោគំ និវត្តេតិ. ឧទកំ បនាតិ កេនចិ អសំសគ្គំ បសន្នោទកំ បន. កាលេតិ សប្បទដ្ឋកាលេ. ‘‘បញ្ច វា ទស វា សីលានី’’តិ ឥមិនា បញ្ច វា ទស វា សីលានិ ឧបាសកសីលន្តិ ទស្សេតិ.

តត្ថ ចាតិ វិហារេ ច. ឧភោបីតិ អាគន្តុកាវាសិកវសេន ឧភោបិ. អសាធារណន្តិ ទ្វីហិ អសាធារណំ. អាបត្តិន្តិ ភិក្ខុនីហិយេវ សាធារណំ អាបត្តិំ. គមិយចតុក្កេបីតិ បិសទ្ទោ អាគន្តុកចតុក្កំ អបេក្ខតិ. វត្ថុនានត្តតាវាតិ មេថុនាទិវត្ថុនានត្តតា ឯវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សាតិ អាបត្តិ. តថាតិ យថា កាយសំសគ្គេ, តថា លសុណខាទនេតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ. ចត្តារិ បារាជិកានីតិ ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ អាគតានិ. វិសុំ អាបជ្ជន្តេសុបិ ឯសេវ នយោតិ សម្ពន្ធោ.

បុរិមចតុក្កេតិ វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ. យោ បឋមោ បញ្ហោតិ យោជនា. ឥធាតិ វត្ថុសភាគតាទិចតុក្កេ. យោ ចាតិ យោ ច បញ្ហោ. តត្ថាតិ វត្ថុនានត្តតាទិចតុក្កេ. តតិយចតុត្ថេសុ បញ្ហេសូតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘សទ្ធិវិហារិកស្សា’’តិ បទំ ‘‘កត្តព្ព’’ឥតិ បទេ សម្បទានំ.

គរុកន្តិ បារាជិកំ. លហុកន្តិ ថុល្លច្ចយំ វា ទុក្កដំ វា.

អដ្ឋន្នំ ភិក្ខុនីនំ បដិបាដិយា និសីទិតព្ពតោ វុត្តំ ‘‘នវមភិក្ខុនិតោ’’តិ. បច្ចុដ្ឋានារហាតិ បដិមុខំ ឧបដ្ឋាតុំ អរហា. អវិសេសេន ចាតិ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វា ‘‘ភិក្ខុនី’’តិ វា វិសេស, មកត្វា សាមញ្ញេន ច. ‘‘អាសនារហចតុក្កស្សា’’តិ បទំ ‘‘បឋមបទ’’ន្តិ បទេ អវយវិសម្ពន្ធោ.

អសាធារណន្តិ ភិក្ខូហិ អសាធារណំ. វិកាលេ កប្បតីតិ តទហុវិកាលេ កប្បតិ. កាលាតីតន្តិ កាលយាមសត្តហាតីតំ. យាវកាលិកាទិត្តយញ្ច អកប្បិយមំសញ្ច ឧគ្គហិតកញ្ច អបដិគ្គហិតកញ្ចាតិ យោជនា.

គុណង្គុណូបាហនញ្ច ធុវន្ហានញ្ច ចម្មត្ថរណញ្ច គុណង្គុណូបាហនធុវន្ហានចម្មត្ថរណានិ. ឥមានិ ចត្តារីតិ បញ្ចវគ្គេន គណេន ឧបសម្បទទានាទីនិ. ឥធាតិ បច្ចន្តិមេសុ ជនបទេសុ. ឥធាតិ មជ្ឈិមេសុ. ឥទន្តិ ចតុព្ពិធំ វត្ថុ. ទីបេតុម្បីតិ ទីបនម្បិ. តុំបច្ចយោ ហិ កត្វត្ថជោតកោ. ឯសេវ នយោ ទីបេតុំ បនាតិ ឯត្ថាបិ. សេសំ អនុញ្ញាតកន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧភយត្ថបីតិ បច្ចន្តិមមជ្ឈិមវសេន ឧភយត្ថាបិ.

ឆន្ទបារិសុទ្ធិអក្ខានំ ឯកំ កត្វា ‘‘ចត្តារោ’’តិ វុត្តំ. ចត្តារោ បុព្ពកិច្ចាតិ លិង្គវិបល្លាសោ, ‘‘ចត្តារិ បុព្ពកិច្ចានី’’តិ ហិ អត្ថោ. ឯវំ វុត្តានិ ឥមានិ ចត្តារីតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ អាគតា សម្មុតិយោតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ចតុក្កេសុ.

ឥតិ ចតុក្កវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ បញ្ចកវារវណ្ណនា

៣២៥. បញ្ចកេសុ ‘‘បញ្ច បុគ្គលា និយតា’’តិ ឯតំ អានន្តរិយានមេវ គហណន្តិ យោជនា. បញ្ច ឆេទន កា អាបត្តិយោ នាម វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. យា វិកប្បនា វុត្តាតិ យោជនា. ឧស្សង្កិតោតិ ឧដ្ឋហិត្វា សង្កិតោ. បរិសង្កិតោតិ បុនប្បុនំ សង្កិតោ. អកុប្បោ អរហត្តផលសង្ខាតោ ធម្មោ ឥមស្សាតិ អកុប្បធម្មោ, ខីណាសវោ. ខីណាសវោ សមានោបិ ឧស្សង្កិតោ ចេវ បរិសង្កិតោ ចាតិ យោជនា. បរិហរិតព្ពាតិ អបនេតព្ពា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯតេសូតិ អគោចរេសុ. ថូបចីវរន្តិ ឯត្ថ ថូបំ បរិក្ខិបិត្វា កតំ ចីវរំ ថូបចីវរន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វម្មិក’’ន្តិអាទិ. វម្មិកោ ហិ ថូបយតិ ឧទ្ធំ អារោហតីតិ ថូបោតិ វុច្ចតិ. ន្ហានដ្ឋានេតិ សព្ពេសំ ន្ហានដ្ឋានេ. តញ្ហិ ឧទកេន កាយំ អភិសិញ្ចតិ ឯត្ថាតិ អភិសេកន្តិ វុច្ចតិ. អភិសេកេ ឆឌ្ឌិតំ អាភិសេកិកំ, ចីវរំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឆឌ្ឌិតចីវរ’’ន្តិ. ភតបដិយាភតន្តិ ឯត្ថ ភរធាតុយា បោសនត្ថំ បដិក្ខិបិត្វា ធារណត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សុសានំ នេត្វា បុន អានីតក’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘សុសាន’’ន្តិ ឥមិនា កម្មំ ទស្សេតិ, ‘‘បុនា’’តិ ឥមិនា បដិសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឥមេហិ បទេហិ សុសានំ ភតំ ហុត្វា គេហំ បដិអាភរិតព្ពន្តិ ភតបដិយាភតន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ, យការោ បទសន្ធិករោ. បាឡិយំ, អដ្ឋកថាយញ្ច បោត្ថកេសុ ‘‘គតបដិយាគត’’ន្តិ កណ្ឋជតតិយក្ខរេន បាឋោ អត្ថិ, សោ អសុន្ទរោ.

កាយោ បឋមំ, វាចា ទុតិយំ, កាយវាចា តតិយំ, ឥទំ សន្ធាយ ‘‘តតិយេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថេវាតិ អន្តរបេយ្យាលេ ឯវ.

អទិន្នន្តិ ឯត្ថ អការស្ស នការិយភាវញ្ច តបច្ចយស្ស កម្មវាចកភាវញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញេន ន ទិន្ន’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘អញ្ញេនា’’តិ ឥមិនា តបច្ចយស្ស កម្មវាចកភាវំ ទស្សេតិ, នការេន អការស្ស ការិយំ ទស្សេតិ. កេន ការណេន អវិទិតន្តិ អាហ ‘‘បដិគ្គណ្ហាមីតិ ចេតនាយ អភាវេនា’’តិ. អវិទិតន្តិ អបាកដំ. នដសមជ្ជាទិទានន្តិ នដសមជ្ជាទីនំ សព្ពេសំ ទានំ. ឧសភវិស្សជ្ជនន្តិ ឧសភស្ស វិស្សជ្ជនំ. ឥទំ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ. សព្ពាសម្បិ បន មនុស្សាមនុស្សានំ ឥត្ថីនំ មេថុនរតិវសេន បុរិសានំ ទានម្បិ គហេតព្ពំ. ឥត្ថិទានន្តិ ឯត្ថាបិ យាសំ កាសញ្ចិ ឥត្ថីនំ យេសំ កេសញ្ចិ បុរិសានំ ទានំ គហេតព្ពំ. បដិភានចិត្តកម្មទានន្តិ មេថុនសេវនបដិភានចិត្តកម្មទានំ. លោកស្សាតិ លោកេន. កថេតុកម្យតាតិ កថេតុកាមតា. ‘‘ន សុប្បដិវិនោទយា’’តិ ឥមិនា ទុក្ខេន បដិវិនោទេតព្ពាតិ ទុប្បដិវិនោទយា, បដិវិនោទេតុំ ន សុករាតិ ទស្សេតិ. ឧបាយេនាតិ យុត្តិយា.

ផុស្សទេវត្ថេរោ អដ្ឋាសិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកំសន្តិ ភុម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ. ឯកស្មិំ អំសេតិ ហិ អត្ថោ. ពុទ្ធារម្មណន្តិ ពុទ្ធគុណារម្មណំ. មារោតិ ទេវបុត្តមារោ, គតោតិ សម្ពន្ធោ. គោមយន្តិ គោមីឡ្ហំ. ជរគ្គវោតិ ជរគោណោ. តាទិសមេវាតិ គោមយវិប្បកិរណសភាវមេវ. វិប្បការន្តិ វិសេសបការេន ករណំ. វង្កបាទន្តិ កុដិលបាទំ. បរិកសន្តោតិ បរិច្ឆេទំ កត្វា វិលេខន្តោ. វិគច្ឆបុរិសោតិ វិការំ, វិរូបំ វា គតបុរិសោ. ‘‘វិភច្ឆបុរិសោ’’តិបិ បាឋោ, វិសេសេន សោភណំ ភក្ខបុរិសោតិ អត្ថោ. អយមេវ បាឋោ អភិធានាទីសុ (អភិធានប្បទីបិកាយំ ១០២ គាថាយំ) ទិស្សតិ. សមន្តាតិ កដអន្ធការវិហារស្ស សមន្តតោ. មារោ សិយា នុ ខោតិ យោជនា. ន អសក្ខិំ ឥតិ អាហាតិ យោជនា. ទិដ្ឋបុព្ពោតិ បុព្ពេ ទិដ្ឋោ. មហានុភាវោតិ ទេវិទ្ធិយា មហានុភាវោ. ឥង្ឃាតិ ឧយ្យោជនត្ថេ និបាតោ, ឧយ្យោជេមីតិ អត្ថោ. អត្តភាវន្តិ តវ អត្តភាវំ. តាទិសំ រូបន្តិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ អត្តភាវសទិសំ រូបំ. តំសរិក្ខកន្តិ តេន រូបេន សទិសំ. បតិរូបមេវ សទិសដ្ឋេន បតិរូបកំ, ន ឯកំសសទិសំ រូបំ កិញ្ចិ សទិសរូបន្តិ អត្ថោ. សកត្តភាវន្តិ សស្ស ឯសោ សកោ, សោយេវ អត្តភាវោ សកត្តភាវោ, តំ. អយន្តិ មារោ. កថន្តិ កេន ការណេន ភគវា ន សោភតិ នុ ខោ, សោភតិយេវាតិ អត្ថោ. តទេវ សមត្ថេតុំ វុត្តំ ‘‘សព្ពសោ វីតរាគទោសមោហោ’’តិ. វញ្ចិតោម្ហីតិ អហំ វញ្ចិតោ អម្ហិ. កិំ អត្ថីតិ កិំ នាម អត្ថិ, មម វញ្ចនចិត្តំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ទហរភិក្ខុ បដិលភតីតិអាទិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ.

ទហរភិក្ខុ អដ្ឋាសីតិ សម្ពន្ធោ. សង្ការឆឌ្ឌនិំ បច្ឆិន្តិ សម្ពន្ធោ. សង្ការំ ឆឌ្ឌេតិ ឥមាយាតិ សង្ការឆឌ្ឌនី. តិស្សទត្តត្ថេរោ នាម បុច្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. នាវាតោតិ បោតតោ. បញ្ហាសហស្សន្តិ សមថវិបស្សនាកម្មដ្ឋានេសុ បុច្ឆាសហស្សំ. បុច្ឆីតិ ទហរំ បុច្ឆិ. បរិច្ឆិន្ទីតិ តស្មិំ ទិវសេ កាតព្ពវត្តំ និដ្ឋបេសីតិ អត្ថោ. យោនកវិសយតោតិ យោនកលោកតោ. អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរីតិ ចេតិយង្គណំ ទិស្វា ចិត្តស្ស បសីទនតោ បុព្ពេនិវាសញាណេន អដ្ឋ កប្បេ អនុស្សរិ.

ឯកោ ភិក្ខុ គតោតិ សម្ពន្ធោ. ទេវតា បុប្ផហត្ថា អដ្ឋំសូតិ មនុស្សវេសំ គហេត្វា អដ្ឋំសុ. តេន វុត្តំ ‘‘កតរគាមវាសិកាត្ថា’’តិ. តុម្ហេ កតរស្មិំ គាមេ វសនសីលា អត្ថ ភវថាតិ យោជនា. ឥធេវាតិ ឥមស្មិំយេវ ឋានេ. ឋិតាម្ហាតិ មយំ ឋិតា អម្ហាតិ យោជនា.

អយំ កថាតិ អយំ វក្ខមានកថា. កិំ អមច្ចបុត្តោ បាសាទិកោ នុ ខោតិ យោជនា. នេតិ អមច្ចបុត្តអភយត្ថេរេ. ញាតកា អគមំសូតិ សម្ពន្ធោ. ថេរមាតាបិ បហិណីតិ សម្ពន្ធោ. បិសទ្ទេន ញាតកេ អបេក្ខតិ. បហិណាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុត្តោ មេ’’តិអាទិ. អមច្ចបុត្តោ អារូឡ្ហោតិ សម្ពន្ធោ. អភយត្ថេរោ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ អមច្ចបុត្តេន. យុគគ្គាហន្តិ យុគស្ស គាហំ. ‘‘មហល្លកត្ថេរស្ស សម្មដ្ឋដ្ឋានេ កចវរំ ឆឌ្ឌេត្វា’’តិ វចនំ អាវិ ករោន្តោ អាហ ‘‘អតីតត្តភាវេ កិរា’’តិអាទិ. អមច្ចបុត្តោ ឆឌ្ឌេសីតិ សម្ពន្ធោ.

តន្តិ សម្មជ្ជនវត្តំ. តត្រាតិ ‘‘សត្ថុសាសនំ កតំ ហោតី’’តិវចនេ. អាយស្មា សារិបុត្តោ និសីទិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. ភគវា បច្ចាគញ្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. បាទានីតិ បាទស្ស អក្កមនដ្ឋានានិ, បាទចេតិយានីតិ អត្ថោ. ថេរោ និសីទីតិ សម្ពន្ធោ. ជណ្ណុកេហិ បតិដ្ឋាយ ‘‘បាទចេតិយំ វន្ទិត្វា’’តិ បាឋសេសោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ. មេ និសិន្នភាវំ មេ សត្ថា អញ្ញាសិ វតាតិ យោជនា. មេសទ្ទោ ហិ បុព្ពបរាបេក្ខោ. ចោទនន្តិ ទោសារោបនំ. ការេស្សាមីតិ ទសពលំ ការេស្សាមិ. ភគវា អាហាតិ សម្ពន្ធោ. គតោសីតិ ត្វំ គតោ អសិ, វិចរន្តស្ស តុយ្ហំ ន បតិរូបន្តិ យោជនា. តតោតិ ចោទនកាលតោ.

ឯត្តកោ វិនិច្ឆយោ ឧបលព្ភតីតិ សម្ពន្ធោ. ភាសបរិយន្តន្តិ វចនបរិច្ឆេទំ. អយន្តិ កថា. ឯត្តកំ វចនន្តិ សម្ពន្ធោ. គយ្ហូបគន្តិ គហេតព្ពភាវំ ឧបគមនំ, គណ្ហិតុំ ខមនីយន្តិ អត្ថោ. តានីតិ ទ្វេ មូលានិ. បុន តានីតិ សមុទយភូតានិ ឆ អាបត្តិសមុដ្ឋានានិ. វត្ថុន្តិ មេថុនាទិវត្ថុំ. ឥតិបីតិ បិសទ្ទោ បឋមនយំ អបេក្ខតិ. ឯត្ថ បឋមនយេ មូលេន សមុទយស្ស បាយតោ អភេទោ ហោតិ, បច្ឆិមនយេ បន សព្ពថា ភេទោ ហោតិ. តស្មា បច្ឆិមនយោយេវ យុត្តតរោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘វូបសម្មតី’’តិ ឥមិនា ‘‘និរុជ្ឈតី’’តិ បទស្ស សមុច្ឆេទនិរោធំ ទស្សេតិ. វុដ្ឋានេនាតិ បរិវាសាទិវិនយកម្មេន.

តេត្តិំសមូលានំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិវាទាធិករណស្ស ទ្វាទស មូលានី’’តិអាទិ. ឯកំ មូលន្តិ សម្ពន្ធោ. តានីតិ តេត្តិំស មូលានិ. បរតោតិ បរស្មិំ. ‘‘អដ្ឋារស ភេទករវត្ថូនី’’តិអាទិនា អធិករណានំ សមុដ្ឋានំ ទស្សេតិ. ចត្តារិ សង្ឃកិច្ចានិ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា. ឥទន្តិ វត្ថុ. សត្តន្នំ និទានន្តិ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ បញ្ញត្តិដ្ឋានសង្ខាតំ និទានំ. ឯត្ថាតិ ឋានេ. បញ្ញត្តិំ ន ជានាតីតិ ឯត្ថ ‘‘អនុបញ្ញត្តិំ ន ជានាតី’’តិ វក្ខមានត្តា បឋមបញ្ញត្តិ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘បឋមបញ្ញត្តិំ ន ជានាតី’’តិ. អនុបញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទោ នឧបច្ឆិន្នត្ថោតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ បញ្ញត្តិំ ន ជានាតី’’តិ. បច្ឆាត្ថោបិ យុជ្ជតេវ បឋមបញ្ញត្តិតោ បច្ឆា បញ្ញត្តត្តា. អនុសន្ធិវចនបថន្តិ ឯត្ថ អនុសន្ធីនំ វសេន វចនបថន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កថានុសន្ធិវិនិច្ឆយានុសន្ធិវសេន វត្ថុ’’ន្តិ. ញត្តិកិច្ចន្តិ ញត្តិយា កិច្ចំ. ឥមិនា ញត្តិយាតិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ សាមិវចនំ. ករធាតុសម្ពន្ធេ ករណវចនម្បិ យុជ្ជតេវ. ករណន្តិ ឯត្ថ ច យុបច្ចយស្ស កម្មត្ថភាវញ្ច ទស្សេតិ. ន កេវលំ ញត្តិកម្មេ ឯវ ញត្តិកិច្ចំ ន ជានាតិ, អថ ខោ ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មេសុបិ ន ជានាតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថកម្មេសូ’’តិអាទិ. បុព្ពេ ឋបេតព្ពាតិ ញត្តិ នាម កម្មវាចាយ បុព្ពេ ឋបេតព្ពាតិ ន ជានាតិ. ឥមិនា នបុព្ពកុសលភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘បច្ឆា’’តិ ឥមិនា នអបរកុសលភាវំ ទស្សេតិ. បិសទ្ទេន បឋមនយំ អបេក្ខតិ. ‘‘កាលំ ន ជានាតី’’តិ ឥមិនា អកាលញ្ញូតិ បទស្ស វិគ្គហវាក្យំ ទស្សេតិ. កាលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនជ្ឈិដ្ឋោ’’តិអាទិ.

‘‘ធុតង្គេ អានិសំសំ អជានិត្វា’’តិ ឥមិនា មន្ទមោមូហានំ ផលំ ទស្សេតិ. បាបិច្ឆោតិ ឯត្ថ បាបិច្ឆោ នាម បច្ចយលាភស្ស បត្ថនាតិ អាហ ‘‘បច្ចយលាភំ បត្ថយមានោ’’តិ. កាយវិវេកោ ច ចិត្តវិវេកោ ច ឧបធិវិវេកោ ច កាយចិត្តឧបធិវិវេកំ, សមាហារទ្វន្ទោ, បុព្ពបទេសុ ឧត្តរបទលោបោ. ឯតស្សាតិ អារញ្ញិកស្ស. ឥមិនា ឥមាយ អត្ថោ ឥទមត្ថោ, សោ ឯតស្សត្ថីតិ ឥទមត្ថីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អប្បិច្ឆញ្ញេវាតិអាទីសុ ឯវសទ្ទានំ ឆឌ្ឌេតព្ពត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន អញ្ញំ កិញ្ចិ លោកាមិស’’ន្តិ.

នវវិធន្តិ ទិវសវសេន តិវិធំ, តថា កត្តព្ពាការវសេន, តថា ការកវសេនាតិ នវវិធំ ឧបោសថំ.

កាយទុច្ចរិតាទិ យស្មា ន បសាទំ សំវត្តេតិ, ន បសាទាយ វា សំវត្តតិ, តស្មា អបាសាទិកន្តិ វុច្ចតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អបាសាទិកន្តិ កាយទុច្ចរិតាទិ អកុសល’’ន្តិ. វេលំ អតិក្កម្មាតិ ភោជនាទិកាលំ អតិក្កមិត្វា. ឥមិនា អតិវេលន្តិ ឯត្ថ អតិសទ្ទស្ស អតិក្កមនត្ថញ្ច ‘‘អតិវេល’’ន្តិ បទស្ស ‘‘វិហរតោ’’តិ បទេ កិរិយវិសេសនភាវញ្ច ទស្សេតិ. អប្បំ កាលន្តិ យោជនា. អវតរណំ ឱតារោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឱតរណ’’ន្តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បញ្ចកេសុ.

ឥតិ បញ្ចកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ ឆក្កវារវណ្ណនា

៣២៦. ឆក្កេសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឥតីតិ ឯវំ. ឥមា ឆ សាមីចិយោតិ យោជនា. តត្ថាតិ ឆសុ អាការេសុ. សតិសម្មោសេនាតិ សតិយា វិប្បវាសេន.

តត្ថាតិ ចុទ្ទសសុ បរមេសុ. តតោតិ ឆក្កតោ. ឯកំ អបនេត្វាតិ យំកិញ្ចិ ឯកំ អបនេត្វា. សេសេសូតិ ឆហិ បរមេហិ សេសេសុ អដ្ឋសុ បរមេសុ. អញ្ញានិបិ ឆក្កានីតិ បឋមឆក្កតោ អញ្ញានិបិ អដ្ឋ ឆក្កានិ.

ឆ អាបត្តិយោតិ តីណិ ឆក្កានីតិ ‘‘ឆ អាបត្តិយោ’’តិ វុត្តានិ តីណិ ឆក្កានីតិ យោជនា. វុត្តទ្វយំ ឯកំ កត្វា. ន្ហានេតិ ន្ហានសិក្ខាបទេ. ឆក្កទ្វយន្តិ អាទាយសមាទាយវសេន ឆក្កទ្វយំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ឆក្កេសុ.

ឥតិ ឆក្កវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ សត្តកវារវណ្ណនា

៣២៧. សត្តកេសុ ឆសុ សាមីចីសុ បក្ខិបិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថេវាតិ សមថក្ខន្ធកេ ឯវ.

ចម្បេយ្យកេតិ ចម្បេយ្យក្ខន្ធកេ. ‘‘អសទ្ធម្មា’’តិ បទស្ស ភេទនិស្សិតតុល្យនិស្សិតសមាសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អសតំ ធម្មា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អសតំ ធម្មា’’តិ ឥមិនា ភេទនិស្សិតសមាសំ ទស្សេតិ, ‘‘អសន្តោ វា ធម្មា’’តិ ឥមិនា តុល្យនិស្សិតសមាសំ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សត្តកេសុ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ សត្តកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ អដ្ឋកវារវណ្ណនា

៣២៨. អដ្ឋកេសុ អដ្ឋានិសំសាទីនំ ទេសនាការទេសនដ្ឋានានិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន មយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ន មយំ…បេ… ករិស្សាមា’’តិ ឥមិនា ទេសនាការំ ទស្សេតិ, ‘‘កោសម្ពកក្ខន្ធកេ’’តិ ឥមិនា ទេសនដ្ឋានំ ទស្សេតិ. តម្បីតិ ទុតិយអដ្ឋកម្បិ.

តេរសកេ វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. កុលានិ ទូសេតីតិ ឯត្ថ ‘‘ទូសេតី’’តិ កិរិយាបទស្ស ករណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុប្ផេន វា’’តិអាទិ. ឥមេហិ អដ្ឋហិ ទូសេតីតិ យោជនា. ‘‘លាភេនា’’តិអាទិនា ‘‘អដ្ឋហិ អសទ្ធម្មេហី’’តិ ឯត្ថ អសទ្ធម្មសរូបំ ទស្សេតិ. សារាគោតិ សំរាគោ, ភុសំ រជ្ជនន្តិ អត្ថោ. បដិវិរោធោតិ ទោសោ. សោ ហិ យស្មា អលាភាទីសុ បដិវិរុជ្ឈតិ, តស្មា បដិវិរោធោតិ វុច្ចតិ. បាឡិយន្តិ វិនយបាឡិយំ.

បាណន្តិអាទិកា ទ្វេ គាថាយោ ទ្វាទសក្ខរេន ពន្ធិតា. បឋមគាថាយ តតិយបាទេ ចរិយសទ្ទេន យុត្តត្តា ឯកក្ខរោ អធិកោ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – បាណំ ន ហនេ ន ឃាតេយ្យ, អាទិន្នញ្ច ន អាទិយេ ន គណ្ហេយ្យ, មុសា វិតថវចនំ ន ភាសេ ន កថេយ្យ, មជ្ជបោ មជ្ជបានំ ន ច សិយា, អព្រហ្មចរិយា មេថុនា វិរមេយ្យ, រត្តិំ វិកាលភោជនំ ន ភុញ្ជេយ្យ.

មាលំ ន ធារេ ន ធារេយ្យ, គន្ធញ្ច ន អាចរេ, សន្ថតេ មញ្ចេ ច ឆមាយញ្ច សយេថ. ឯតញ្ហិ ឧបោសថំ អដ្ឋង្គិកំ ឧបោសថំ ឥតិ ទុក្ខន្តគុនា ពុទ្ធេន បកាសិតន្តិ អាហុ បណ្ឌិតាតិ.

សង្ឃភេទកេតិ សង្ឃភេទកក្ខន្ធកេ. តាសំយេវាតិ ភិក្ខុនីនមេវ. ‘‘ឧបាសិកា អដ្ឋ វរានិ យាចតី’’តិ ឯវំ សាមញ្ញវចនស្សាបិ អត្ថបករណាទិនា វិសេសវិសយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘វិសាខា’’តិ. សា ហិ វិវិធា បុត្តនត្តុសង្ខាតា សាខា ឯតិស្សាត្ថីតិ វិសាខាតិ វុច្ចតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ អដ្ឋកេសុ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឥតិ អដ្ឋកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ នវកវារវណ្ណនា

៣២៩. នវកេសុ អចរីតិអាទីនីតិ អាទិសទ្ទេន ‘‘ចរតិ, ចរិស្សតី’’តិអាទីនិ (ទី. និ. ៣.៣៤០; អដ្ឋ. និ. ៩.២៩-៣០) សង្គណ្ហាតិ. តំ កុតេត្ថ លព្ភាតិ ឯត្ថ តន្តិ អនត្ថចរណំ, កោបករណំ វា. កុតោតិ កេន ការណេន. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អនត្ថចរកបុគ្គលេ. លព្ភាតិ លទ្ធា, សក្កា លទ្ធុំ ន លព្ភា ឯវាតិ អត្ថោ. នវន្នំ វា ភិក្ខូនំ ការណាតិ យោជនា. តណ្ហន្តិ ទ្វីសុ ឯសនតណ្ហាឯសិតតណ្ហាសុ ឯសនតណ្ហំ. បដិច្ចាតិ អារព្ភ. បរិយេសនាតិ បុនប្បុនំ ឯសនា. លាភោតិ រូបាទិអារម្មណលាភោ. វិនិច្ឆយោតិ ញាណតណ្ហាទិដ្ឋិវិតក្កវសេន ចតុព្ពិធោ វិនិច្ឆយោ. ចតុព្ពិធោ ហិ ធម្មោ ‘‘ឯត្តកំ មយ្ហំ ភវិស្សតី’’តិអាទិនា វិនិច្ឆិនតិ អនេនាតិ វិនិច្ឆយោតិ វុច្ចតិ. ឆន្ទរាគោតិ ពលវរាគោ. អជ្ឈោសានន្តិ ‘‘អហំ មម’’ន្តិ ពលវសន្និដ្ឋានំ, បរិគ្គហោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិវសេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហណំ. មច្ឆរិយន្តិ បរេសំ សាធារណភាវស្ស អសហនតា. អារក្ខាតិ ទ្វារបិទហនមញ្ជូសគោបនាទិវសេន អាភុសោ រក្ខនំ. អារក្ខាធិករណន្តិ អារក្ខការណា, ហេត្វត្ថេ ចេតំ បច្ចត្តវចនំ. ទណ្ឌាទានាទីសុ បរនិសេធនត្ថំ ទណ្ឌស្ស អាទានំ ទណ្ឌាទានំ. តថា ឯកតោធារាទិនោ សត្ថស្ស អាទានំ សត្ថាទានំ. កលហោតិ កាយកលហោបិ វាចាកលហោបិ. វិគ្គហោតិ វិរុទ្ធវសេន គហណំ. វិវាទោតិ វិរុទ្ធវសេន វទនំ. ‘‘តុវំ តុវ’’ន្តិ អនាទរវសេន វទនំ តុវំតុវំ វាទោ, បេសុញ្ញវសេន វទនំ បេសុញ្ញវាទោ, មុសាវសេន វទនំ មុសាវាទោ, ទណ្ឌាទានញ្ច សត្ថាទានញ្ច កលហោ ច វិគ្គហោ ច វិវាទោ ច តុវំតុវំវាទោ ច បេសុញ្ញវាទោ ច មុសាវាទោ ច ទណ្ឌាទាន…បេ… មុសាវាទា. មុសាវាទាតិ ឯត្ថ វាទសទ្ទោ ‘‘តុវំ តុវ’’ន្តិ ច ‘‘បេសុញ្ញ’’ន្តិ ច ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ. ‘‘អហំ សេយ្យោហមស្មី’’តិ បវត្តមានាទយោតិ យោជនា. អធិដ្ឋិតកាលតោ បដ្ឋាយ ន វិកប្បេតព្ពានីតិ អធិដ្ឋានវិកប្បនំ ឯកតោ ន កាតព្ពំ, អធិដ្ឋិតេ ន វិកប្បេតព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. បរិណតំ លាភំ បរិណាមេតីតិ សម្ពន្ធោ.

ឯតេសំយេវ ទានានន្តិ ឯតេសំយេវ អធម្មិកានំ ទានានំ. សង្ឃស្ស និន្នន្តិ សង្ឃស្ស នតំ, នាមិតំ វា លាភន្តិ សម្ពន្ធោ. សង្ឃស្ស នមតិ, នាមិយតីតិ វា និន្នំ. តេសំយេវាតិ តេសំយេវ តិណ្ណំ ធម្មិកទានានំ. តយោ តយោ ទានបដិគ្គហបរិភោគេ សម្បិណ្ឌេត្វា នវកោ គហេតព្ពោ. តត្ថេវាតិ សមថក្ខន្ធកេ ឯវ. ឱវាទវគ្គស្សាតិ ភិក្ខុនោវាទវគ្គស្ស. តត្ថេវាតិ ឱវាទវគ្គស្ស បឋមសិក្ខាបទេ ឯវ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ នវកេសុ.

ឥតិ នវកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ ទសកវារវណ្ណនា

៣៣០. ទសកេសុ អដ្ឋានេ វា បនាតិ អការណេ វា បន. តត្ថាតិ នវកេសុ. ‘‘នត្ថិ ទិន្នន្តិអាទិវសេនា’’តិ អាទិសទ្ទេន ‘‘នត្ថិ យិដ្ឋំ នត្ថិ ហុត’’ន្តិអាទយោ (ធ. ស. ១២២១; ម. និ. ៩៤.២២៥; ៣.៩១, ១១៦; សំ. និ. ៣.២១០; អ. និ. ១០.១៧៦) នវ នត្ថិកា សង្គហេតព្ពា. ‘‘សស្សតោ លោកោតិ អាទិវសេនា’’តិអាទិសទ្ទេន (ទី. និ. ១.៣១; ម. និ. ១.២៦៩) ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិអាទយោ (ម. និ. ១.២៦៩) នវ អន្តគ្គាហិកេ សង្គណ្ហាតិ. វិបរីតា សម្មត្តាតិ ទសហិ មិច្ឆត្តេហិ វិបរីតា ទស សម្មត្តា សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បោ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ សម្មាអាជីវោ សម្មាវាយាមោ សម្មាសតិ សម្មាសមាធិ សម្មាញាណំ សម្មាវិមុត្តីតិ.

ទស អាទីនវា និទ្ទិដ្ឋាតិ សម្ពន្ធោ. ឧន្ទូរក្ខាយិតន្តិ មូសិកេន ខាទិតំ. ឯត្ថ ហិ ខេធាតុ ខាទនត្ថោ ហោតិ. អគ្គិទឌ្ឍន្តិ អគ្គិនា ទឌ្ឍំ. ឯតេសូតិ ឯតេសុ ទសសុ បំសុកូលេសុ. ឧទកសាដិកំ វា សំកច្ចិកំ វាតិ ភិក្ខុនីនំ ឧទកសាដិកំ វា សំកច្ចិកំ វា. ឯត្ថ វាសទ្ទោ អនិយមវិកប្បត្ថោ.

បណ្ណសន្ថារោ តិណសន្ថារេន សង្គហិតោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ទសកេសុ.

ឥតិ ទសកវារវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឯកុត្តរិកនយោ ឯកាទសកវារវណ្ណនា

៣៣១. ឯកាទសកេសុ តិណបាទុកាតិ មុញ្ជបព្ពជេហិ អវសេសា តិណមយបាទុកា. កដ្ឋបាទុកសង្គហមេវាតិ កដ្ឋបាទុកេ សង្គហំ ឯវ. តម្ពលោហមយេន វា ទារុមយេន វាតិ វាសទ្ទោ អនិយមវិកប្បត្ថោ. ‘‘នសិ អនិមិត្តា’’តិអាទយោ ភិក្ខុនិក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៤២៣) និទ្ទិដ្ឋា. តេ សព្ពេតិ សព្ពេ តេ គណ្ឋិកវិធា. នគ្គេនាតិ អចេលកេន. តេ សព្ពេតិ សព្ពេ តេ អវន្ទិយបុគ្គលា. បុព្ពេតិ ទសកេ. កម្មវគ្គេតិ អវសានេ កម្មវគ្គេ.

សោ ភិក្ខុ យំ ន និគច្ឆេយ្យ, ឯតំ ន និគតំ អដ្ឋានំ អនវកាសោតិ យោជនា. ឯវញ្ហិ សតិ យំសទ្ទោ កិរិយាបរាមសនោ ហោតិ, អថ វា យំ យេន ការណេន ន និគច្ឆេយ្យ, ឯតំ ការណំ អដ្ឋានន្តិ យោជនា. អនធិគតំ សមាធិន្តិ យោជនា. សទ្ធម្មាស្សាតិ សទ្ធម្មា អស្ស. អស្ស អក្កោសកបរិភាសកស្ស ភិក្ខុស្ស សទ្ធម្មា ន វោទាយន្តិ ន បរិយោទបេន្តីតិ អត្ថោ. រោគាតង្កន្តិ រោគសង្ខាតំ អាតង្កំ. និរយំ ឧបបជ្ជតីតិ និរយម្ហិ ឧបបជ្ជតិ. ‘‘ឧបបជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ ឧបឥតិ កម្មប្បវចនីយឧបសគ្គេន យុត្តត្តា ‘‘និរយ’’ន្តិ ឯត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ឯតស្មិំ អង្គុត្តរបាឡិយំ (អ. និ. ១១.៦).

អាសេវិតាយាតិ ឯត្ថ អាត្យូបសគ្គោ អាទិកម្មត្ថោតិ អាហ ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយ សេវិតាយា’’តិ. ‘‘និប្ផាទិតាយា’’តិឥមិនា ភាវិតាយាតិ ឯត្ថ ភូសទ្ទោ សត្តត្ថោតិ ទស្សេតិ, ‘‘វឌ្ឍិតាយា’’តិ ឥមិនា វឌ្ឍនត្ថោតិ ទស្សេតិ. ពហុលីកតាយាតិ ឯត្ថ ពហុលំ នាម អត្ថតោ បុនប្បុនន្តិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ កតាយា’’តិ. សុយុត្តយានសទិសាយាតិ សុដ្ឋុ យុត្តេន យានេន សទិសាយ. ឥមិនា យានីកតាយាតិ ឯត្ថ ន យំកិញ្ចិ យានំ វិយ កតំ ហោតិ, អថ ខោ ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ អារោហនីយត្តា សុយុត្តយានំ វិយ កតំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. យថា ករិយមានេ បតិដ្ឋា ហោតីតិ យោជនា. វត្ថុកតាយាតិ ឯត្ថ វត្ថុសទ្ទោ បតិដ្ឋត្ថោតិ ទស្សេតិ. វសតិ បតិដ្ឋហតិ ឯត្ថាតិ វត្ថូតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. អនុដ្ឋិតាយាតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទោ នឧបច្ឆិន្នត្ថោ, ឋាធាតុ ឧប្បជ្ជនត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុ អនុ បវត្តិតាយា’’តិ. ‘‘សមន្តតោ’’តិ ឥមិនា បរិចិតាយាតិ ឯត្ថ បរិសទ្ទោ សមន្តត្ថោតិ ទស្សេតិ. ‘‘អភិវឌ្ឍិតាយា’’តិ ឥមិនា ចិធាតុ វឌ្ឍនត្ថោតិ ទស្សេតិ. សមារទ្ធាយាតិ បរិបុណ្ណំ អារាធិតាយ. រាធធាតុ ហិ សាធនត្ថោ ហោតិ. ‘‘វសីភាវំ ឧបនីតាយា’’តិ ឥមិនា តទត្ថំ អធិប្បាយេន ទស្សេតិ. ‘‘ន បាបកំ សុបិនំ បស្សតី’’តិ វចនស្ស អត្ថាបត្តិនយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភទ្រកំ បនា’’តិអាទិ. វុទ្ធិការណភូតន្តិ វុទ្ធិយា ការណភូតំ សុបិនន្តិ សម្ពន្ធោ. ទេវតា រក្ខន្តីតិ ឯត្ថ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ អារក្ខទេវតាយេវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘អារក្ខទេវតា’’តិ. អារក្ខទេវតា នាម ភុម្មទេវាទយោ. ខិប្បន្តិ ភាវនបុំសកំ. ឥមិនា តុវដំ ចិត្តន្តិ ឯត្ថ តុវដសទ្ទោ ខិប្បបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ឧត្តរិមប្បដិវិជ្ឈន្តោតិ ឯត្ថ ‘‘ឧត្តរិ’’ន្តិ បទស្ស អវធិបេក្ខត្តា តស្ស អវធិ ច ឧត្តរិសទ្ទស្ស ឥធ អរហត្តវាចកភាវញ្ច វិធធាតុយា សច្ឆិករណត្ថញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មេត្តាឈានតោ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘មេត្តាឈានតោ’’តិ ឥមិនា អវធិំ ទស្សេតិ, ‘‘អរហត្ត’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឧត្តរិ’’ន្តិ បទស្ស សរូបត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘អសច្ឆិករោន្តោ’’តិ ឥមិនា វិធធាតុយា សច្ឆិករណត្ថំ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ឯកាទសកេសុ.

ឥតិ ឯកាទសកវារវណ្ណនាបរិយោសានាយ

ឯកុត្តរិកវណ្ណនាយ

យោជនា សមត្តា.