ឧបាលិបញ្ចកំ

អនិស្សិតវគ្គវណ្ណនា

៤១៧. ឧបាលិបញ្ហេសុ ‘‘កតិ ហិ នុ ខោ ភន្តេ’’តិ បុច្ឆាយ សម្ពន្ធោ នត្ថីតិ កស្សចិ មញ្ញនំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘អយ សម្ពន្ធោ’’តិ. ថេរោតិ ឧបាលិត្ថេរោ, បុច្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមេសន្តិ បញ្ចកានំ តន្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. កេសំ អត្ថាយ តន្តិំ ឋបេស្សាមីតិ អាហ ‘‘និស្សាយ វសនការីនំ អត្ថាយា’’តិ. វសនការីនំ ភិក្ខូនន្តិ សម្ពន្ធោ. តេសន្តិ បញ្ហានំ.

អាបន្នោ កម្មកតោតិ ឯត្ថ ‘‘អាបន្នោ’’តិ បទំ ‘‘កម្មកតោ’’តិ បទស្ស ការណទស្សនន្តិ អាហ ‘‘អាបត្តិំ អាបន្នោ, តប្បច្ចយាវ សង្ឃេន កម្មំ កតំ ហោតី’’តិ. តប្បច្ចយាវាតិ តំអាបត្តិអាបន្នសង្ខាតា ការណា ឯវ.

នប្បដិប្បស្សម្ភនវគ្គវណ្ណនា

៤២០. អយន្តិ កម្មកតោ ភិក្ខុ, ន វត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. អនុលោមវត្តេតិ កតកម្មស្ស អនុលោមេ វត្តេ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. សរជ្ជុកោតិ សហ កម្មសង្ខាតាយ រជ្ជុយាតិ សរជ្ជុកោ.

៤២១. សមគ្គេហិ ភិក្ខូហីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. អច្ចយំ ទេសាបេត្វាតិ អញ្ញមញ្ញំ ទោសំ ទេសាបេត្វា. តិណវត្ថារកសមថំ វាតិ វាសទ្ទោ អត្ថន្តរវិកប្បោ. តត្រ ចេតិ ឯត្ថ តសទ្ទោ កម្មវិសយោ, ចេសទ្ទោ សចេបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សចេ តាទិសេ កម្មេ’’តិ. ទិដ្ឋាវិកម្មម្បិ កត្វាតិ ទិដ្ឋាវិកម្មំ កត្វាបីតិ យោជនា. បិសទ្ទេន អកត្វាបីតិ សម្បិណ្ឌេតិ. យត្រ បនាតិ កម្មេ បន. តត្ថាតិ កម្មេ. បក្កមិតព្ពន្តិ សង្គាមាវចរេន បក្កមិតព្ពំ.

៤២២. ឧស្សិតមន្តីតិ ឯត្ថ ឧស្សិតំ មន្តី ឧស្សិតមន្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘លោភ…បេ… ភាសិតា’’តិ. តត្ថ ‘‘លោភទោស មោហមានុស្សន្នំ វាច’’ន្តិ ឥមិនា ឧស្សិតបទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ភាសិតា’’តិ ឥមិនា ‘‘មន្តី’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. និស្សិតជប្បីតិ ឯត្ថ អញ្ញនិស្សិតំ ជប្បមេតស្សាតិ និស្សិតជប្បីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ. ឯត្ថ ជប្បន្តិ វចនំ. ជប្ប វចនេតិ ហិ ធាតុបាឋេសុ វុត្តំ. ឧស្សទយុត្តន្តិ លោភាទិឧស្សទយុត្តំ, វចនន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវមញ្ញន្តិ ឯវំ អត្តនា អញ្ញំ. កថានុសន្ធិវចនេតិ ចោទកចុទិតកានំ កថាយ អនុសន្ធិវចនេ. ឯត្ថ ‘‘វចនេ’’តិ ឥមិនា ‘‘ភាសានុសន្ធី’’តិ ឯត្ថ ភាសសទ្ទោ វចនបរិយាយោតិ ទស្សេតិ.

ឧស្សារេតីតិ ឧទ្ធំ គមាបេតិ. ឥមិនា ឧស្សាទេតិ ឧបរិ គមាបេតីតិ ឧស្សាទេតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ហិ ទការរការា សទិសត្ថា. តេ ហិ ទ្វេ អក្ខរា កទាចិ កត្ថចិ សទិសត្ថា ហោន្តិ. អវសារេតីតិ ហីនភាវំ គមាបេតិ. ឥមិនា អវសាទេតិ អធោភាវំ គមាបេតីតិ អវសាទេតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អបសាទេតា’’តិបិ បាឋោ, ឧបសគ្គមត្តមេវ នានំ. សម្ផញ្ច ពហុំ ភាសតីតិ ឯត្ថ សម្ផសទ្ទោ និរត្ថកកថាវចនោតិ អាហ ‘‘និរត្ថកកថ’’ន្តិ. និរត្ថកកថា ហិ យស្មា សំ ហិតសុខំ ផលតិ វិនាសេតិ, តស្មា សម្ផន្តិ វុច្ចតិ. ផា ធាតូតិ ច ផលធាតូតិ ច ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៦ លការន្តធាតុ) វុត្តំ.

ភារេ អនារោបិតេតិ ‘‘តវ ភារោ’’តិ សង្ឃេន ភារេ អនារោបិតេ. អជ្ឈោត្ថរិត្វាតិ អភិភវិត្វា. ឥមិនា បសយ្ហ បវត្តាតិ ឯត្ថ បសយ្ហសទ្ទស្ស អភិភវនត្ថំ ទស្សេតិ. អនធិការេតិ អនធិបច្ចដ្ឋានេ. ‘‘កថេតា’’តិ ឥមិនា វតុធាតុយា កថនត្ថំ ទស្សេតិ. អនោកាសកម្មំ ការេត្វាតិ ឯត្ថ នការស្ស អយុត្តយោគភាវតោ យុត្តដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឱកាសកម្មំ អការេត្វា’’តិ. យស្សាតិ យា អស្ស. អស្ស ភិក្ខុនោ អត្តនោ យា ទិដ្ឋិ អត្ថីតិ យោជនា, អថវា អត្តនោ យា ទិដ្ឋិ ភវេយ្យាតិ យោជនា. តន្តិ ទិដ្ឋិំ. ‘‘កថេតា’’តិ ឥមិនា ព្យាកតាតិ ឯត្ថ វិ អា បុព្ពករធាតុយា កថនត្ថំ ទស្សេតិ.

វោហារវគ្គវណ្ណនា

៤២៤. ‘‘នេវ ទេសនាយ ន វុដ្ឋានេនា’’តិ ឥទំ បារាជិកាបត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទោសានុរូបន្តិ វត្ថុសង្ខាតស្ស ទោសស្ស អនុរូបំ.

បយោគំ ន ជានាតីតិ ឯត្ថ សចេ បយោគោ មូលេន វិសទិសោ ហុត្វា ភិន្នោ ហោតិ, ឯវំ សតិ មូលបយោគន្តិ ន វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘អធិករណានំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. មូលមេវ បយោគា នាម ហោន្តិ, ន អញ្ញន្តិ អធិប្បាយោ.

កាតព្ពន្តិ ន ជានាតីតិ កាតព្ពំ ឥតិ កម្មស្ស ករណំ ន ជានាតីតិ យោជនា. វត្ថូតិ ភណ្ឌនកលហាទិវត្ថុ, និយស្សាទីនំ វត្ថូតិ សម្ពន្ធោ. ចតុន្នន្តិ តជ្ជនីយនិយស្សបព្ពាជនីយបដិសារណីយវសេន ចតុន្នំ. យាចតីតិ សង្ឃំ កម្មស្ស វូបសមំ យាចតិ.

វត្ថុន្តិ ឯត្ថ អាបត្តិក្ខន្ធានមេវ វត្ថុន្តិ អាហ ‘‘សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធាន’’ន្តិ. បទេសបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិសាធារណបញ្ញត្តិអសាធារណបញ្ញត្តិឯកតោបញ្ញ- ត្តិឧភតោបញ្ញត្តិវសេន ឆន្នំ បញ្ញត្តីនំ បញ្ញត្តិយំ បវិដ្ឋត្តា វុត្តំ ‘‘តិវិធំ បញ្ញត្តិ’’ន្តិ. ‘‘ហេដ្ឋុបរិយំ កត្វា បទំ យោជេតី’’តិ ឥមិនា បទបច្ចាភដ្ឋន្តិ ឯត្ថ បទានំ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បដិនិវត្តិត្វា អាភស្សនំ គឡនំ ចុតំ បទបច្ចាភដ្ឋន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ.

វិនយេតិ ឯត្ថ ន កេវលំ បាឡិយំយេវ, អថ ខោ អដ្ឋកថាយម្បីតិ អាហ ‘‘វិនយបាឡិយញ្ចេវ អដ្ឋកថាយញ្ចា’’តិ.

ញត្តិំ ន ជានាតីតិ ឯត្ថ ញត្តិភេទំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ខេបតោ’’តិអាទិ. តត្ថាតិ ទុវិធាសុ ញត្តីសុ. កម្មញត្តីតិ អនុស្សាវនកម្មស្ស ឋានេ ឋិតា ញត្តិ. អនុស្សាវនកម្មំ នត្ថិ, សយមេវ អនុស្សាវនកម្មដ្ឋានេ ឋិតាតិ អត្ថោ. កម្មបាទញត្តីតិ អនុស្សាវនកម្មស្ស បាទភូតា មូលភូតា ញត្តិ. នវសុ ឋានេសូតិ ឱសារណាទីសុ នវសុ ឋានេសូ. ទ្វីសុ ឋានេសូតិ ញត្តិទុតិយញត្តិចតុត្ថវសេន ទ្វីសុ ឋានេសុ, កម្មបាទញត្តិយា ករណំ ន ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. យ្វាយំ ចតុព្ពិធោ សមថោតិ យោជនា. តន្តិ ចតុព្ពិធំ សមថំ. ញត្តិយាតិ សាម្យត្ថេ សាមិវចនំ. យំ អធិករណំ វូបសមតីតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ អធិករណស្ស. តំ វូបសមំ ន ជានាតីតិ សម្ពន្ធោ.

សុត្តំ ន ជានាតីតិ ឯត្ថ សុត្តសទ្ទស្ស កទាចិ កត្ថចិ មាតិកាយញ្ច សុត្តន្តបិដកេ ច បវត្តនតោ ឥធ ឧភតោវិភង្គេតិ អាហ ‘‘ឧភតោវិភង្គ’’ន្តិ. វិនយំ ន ជានាតីតិ ឯត្ថ វិនយសទ្ទស្ស សកលេ វិនយបិដកេ វត្តមានស្សាបិ សុត្តន្តិ ឯត្ថ ឧភតោវិភង្គស្ស គហិតត្តា ឥធ ខន្ធកបរិវារាវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ខន្ធកបរិវារំ ន ជានាតី’’តិ.

វិនយំ ន ជានាតីតិ ឯត្ថ វិនយបិដកស្ស គហេតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘ឋបេត្វា វិនយបិដក’’ន្តិ. សុត្តន្តិកេ ចត្តារោ មហាបទេសេតិ (ទី. និ. ២.១៨៧ អាទយោ; អ. និ. ៤.១៨០) ពុទ្ធាបទេសសង្ឃាបទេសសម្ពហុលត្ថេរាបទេសឯកត្ថេរា បទេសវសេន ចត្តារោ មហាបទេសេ. ឯត្ថាតិ បញ្ចកេ. យន្តិ វចនំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បញ្ចកេសុ.

ឥតិ

អនិស្សិតវគ្គ-នប្បដិប្បស្សម្ភនវគ្គ-វោហារវគ្គវណ្ណនាយ

យោជនា សមត្តា.

ទិដ្ឋាវិកម្មវគ្គវណ្ណនា

៤២៥. ទិដ្ឋាវិកម្មវគ្គេ ទិដ្ឋាវិកម្មាតិ ឯត្ថ អាវិ ករីយតេ អាវិកម្មំ, ទិដ្ឋីនំ អាវិកម្មំ ទិដ្ឋាវិកម្មន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទិដ្ឋីនំ អាវិកម្មានី’’តិ. ‘‘លទ្ធិបកាសនាន’’ន្តិ ឥមិនា ទិដ្ឋិសទ្ទោ លទ្ធិបរិយាយោ, អាវិកម្មសទ្ទោ បកាសនបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ឯតន្តិ ‘‘ទិដ្ឋាវិកម្មា’’តិ នាមំ. អទេសនាគាមិនី នាម អត្ថតោ គរុកន្តិ អាហ ‘‘គរុកាបត្តិយា’’តិ. លហុកាយបីតិ បិសទ្ទោ គរហត្ថោ. លហុកាយបិ ទេសិតាយ ទិដ្ឋាវិកម្មំ អធម្មិកំ ហោតិ, បគេវ គរុកាយាតិ អត្ថោ.

យថា …បេ… ហោតីតិ យថា អាវិកតេ ចតូហិ បញ្ចហិ ឯកីភូតេហិ អាវិកតា ហោតីតិ យោជនា. ចតូហិ បញ្ចហីតិ អន្តិមបរិច្ឆេទទស្សនំ. តតោ អតិរេកេហិបិ ឯកតោ ទេសេតុំ ន វដ្ដតិ, ទេសិតា ច អាបត្តិ ន វុដ្ឋាតិ, ទេសនាបច្ចយា ទុក្កដញ្ច ហោតិ. ‘‘ចតូហិ បញ្ចហី’’តិ អន្តិមបរិច្ឆេទស្ស ទស្សិតត្តា ទ្វីហិ តីហិ បន ឯកតោ ទេសេតុំ វដ្ដតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. មនោមានសេនាតិ ឯត្ថ មនោសទ្ទេន មានសសទ្ទស្ស រាគអរហត្តេសុបិ បវត្តនតោ តទត្ថេ បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេ ឯវ វត្តតីតិ ទស្សេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘មនសង្ខាតេន មានសេនា’’តិ. ឥមិនា មនភូតំ មានសំ មនោមានសន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

សមានសំវាសកស្សាបីតិ បិសទ្ទោ សមានសំវាសកស្សបិ នានាសីមាយ ឋិតស្ស សន្តិកេ អាវិកម្មំ អធម្មិកំ ហោតិ, បគេវ នានាសំវាសកស្សាតិ ទស្សេតិ. មាឡកសីមាយាតិ ខណ្ឌសីមាយ អង្គណេ. អវិប្បវាសសីមាយាតិ មហាសីមាយ, ឋិតស្សាបិ សន្តិកេតិ សម្ពន្ធោ. បិសទ្ទេន ‘‘ខណ្ឌសីមាយ ឋិតស្សបី’’តិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ.

៤៣០. ន បរិយត្តន្តិ ន សមត្ថំ. ឥមិនា នាលន្តិ ឯត្ថ អលំសទ្ទោ បរិយត្តត្ថោវ, នារហភូសនវារណត្ថោតិ ទស្សេតិ. ឥធាបីតិ បញ្ចកេបិ. បិសទ្ទេន បុរិមបញ្ចកំ អបេក្ខតិ. ‘‘សាសនតោ’’តិ ឥមិនា ចុធាតុយា អបាទានំ ទស្សេតិ. ‘‘កាមោ’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយសទ្ទោ កាមបរិយាយោតិ ទស្សេតិ.

៤៣២. មន្ទត្តា មោមូហត្តាតិ ឯត្ថ ត្តបច្ចយស្ស ភាវត្ថេ, បញ្ចមីវិភត្តិយា ច ការណត្ថេ បវត្តភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មន្ទភាវេន មោមូហភាវេនា’’តិ. បរិភវាតិ ឯត្ថ បរិភវកាមាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិភវំ អារោបេតុកាមោ ហុត្វា’’តិ. អញ្ញព្យាករណេសុបីតិ អរហត្តព្យាករណេសុបិ. សព្ពត្ថាតិ ទិដ្ឋាវិកម្មវគ្គេ. យន្តិ វចនំ.

ឥតិ ទិដ្ឋាវិកម្មវគ្គវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

មុសាវាទវគ្គវណ្ណនា

៤៤៤. ធម្មបធានំ ធម្មាធិដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘បារាជិកំ គច្ឆតីតិ បារាជិកគាមី’’តិ សុទ្ធកត្តុវសេន វុត្តំ, បុគ្គលបធានំ បុគ្គលាធិដ្ឋានំ សន្ធាយ ‘‘បារាជិកំ គច្ឆតិ អនេន, គមាបេតីតិ វា បារាជិកគាមី’’តិ ករណហេតុកត្តុវសេនបិ វត្តព្ពំ. វិត្ថារំ ទស្សន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘មុសាវាទោ បារាជិកគាមី’’តិអាទិបាឋេ, ឯវំ វិត្ថារោ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. តេសុ ‘‘មុសាវាទោ បារាជិកគាមី’’តិអាទីសុ វា, និទ្ធារណេ ភុម្មំ.

អទស្សនេនាតិ ឯត្ថ កស្ស អទស្សនេនាតិ អាហ ‘‘វិនយធរស្សា’’តិ. វិត្ថារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កប្បិយាកប្បិយេសុ ហី’’តិអាទិ. តន្តិ វិនយធរំ. អស្សវនេនាតិ ឯត្ថ កេសំ វចនំ អស្សវនេនាតិ អាហ ‘‘ឯកវិហារេបី’’តិអាទិ. ឯកវិហារេបីតិ វិនយធរេន ឯកវិហារេបិ. បិសទ្ទេន នានាវិហារេ បន បគេវាតិ ទស្សេតិ. ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋានត្ថំ, ឧបដ្ឋានដ្ឋានំ វា. វុច្ចមានំ អញ្ញេសំ វចនំ អសុណន្តោ ហុត្វា វាតិ យោជនា. បសុត្តកតាតិ ឯត្ថ យការលោបោតិ អាហ ‘‘បសុត្តកតាយា’’តិ. បសុត្តកភាវេនបីតិ បិសទ្ទោ អញ្ញម្បិ អទស្សនាទិការណំ សម្បិណ្ឌេតិ. តថាសញ្ញីតិ ឯត្ថ តថាសទ្ទោ កោវិសយោតិ អាហ ‘‘អកប្បិយេ…បេ… អាបជ្ជន្តោ’’តិ. ឯករត្តាតិក្កមាទិវសេនាតិ អាទិសទ្ទេន ឆារត្តាតិក្កមាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សព្ពត្ថាតិ មុសាវាទវគ្គេ.

ឥតិ មុសាវាទវគ្គវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ភិក្ខុនោវាទវគ្គវណ្ណនា

៤៥០. ភិក្ខុនិវគ្គេ អលាភាយាតិ ឯត្ថ លភធាតុយា កម្មំ, សម្បទានវចនស្ស ច តទត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុន្នំ បច្ចយានំ អលាភត្ថាយា’’តិ. ‘‘វាយមតី’’តិ ឥមិនា បរិសក្កតីតិ ឯត្ថ សក្កធាតុយា សមត្ថត្ថំ បដិក្ខិបិត្វា វាយមត្ថំ ទស្សេតិ. កលិសាសនន្តិ បាបបរាជយអាណំ. នីហរណត្ថាយាតិ និទ្ធរិត្វា អបនយនត្ថាយ.

៤៥១. ‘‘កម្ម’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា ‘‘សត្តន្នំ កម្មានំ អញ្ញតរ’’ន្តិ.

៤៥៤. ន សាកច្ឆាតព្ពោតិ ឯត្ថ កោ នាម កថាមគ្គោ ន សាកច្ឆាតព្ពោ, ននុ វិនយោយេវាតិ អាហ ‘‘កប្បិយា…បេ… កថាមគ្គោ’’តិ. ‘‘ន កថេតព្ពោ’’តិ ឥមិនា កច្ឆសទ្ទស្ស កថធាតុយា និប្ផន្នភាវំ ទីបេតិ. កស្មា បន បឋមបញ្ចកេ ‘‘ន អសេក្ខេនា’’តិ បដិក្ខិបិត្វា ទុតិយបញ្ចកេ ‘‘អសេក្ខេនា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ឥតរោ បុថុជ្ជនោ ន កថេតីតិ យោជនា.

ន អត្ថបដិសម្ភិទាបត្តោតិ ឯត្ថ អត្ថោ នាម អដ្ឋកថាយេវាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាយា’’តិ. ‘‘បភេទគតញាណប្បត្តោ’’តិ ឥមិនា អត្ថាទីសុ បតិ វិសុំ សម្ភិជ្ជតីតិ បដិសម្ភិទា, បញ្ញា, តំ បត្តោតិ បដិសម្ភិទាបត្តោ. អត្ថេ បដិសម្ភិទាបត្តោ អត្ថបដិសម្ភិទាបត្តោតិ ទស្សេតិ. ‘‘បាឡិធម្មេ’’តិ ឥមិនា ធម្មបដិសម្ភិទាបត្តោតិ ឯត្ថ ធម្មសរូបំ ទស្សេតិ. វោហារនិរុត្តិយន្តិ បញ្ញត្តិនិរុត្តិយំ. ឥមិនា និរុត្តិបដិសម្ភិទាបត្តោតិ ឯត្ថ និរុត្តិសរូបំ ទស្សេតិ. បដិភានបដិសម្ភិទាបត្តោតិ ឯត្ថ បដិភានំ នាម ហេដ្ឋិមញាណត្តយមេវាតិ អាហ ‘‘អត្ថបដិសម្ភិទាទីនិ ញាណានី’’តិ, តេសូតិ ញាណេសុ, យំ យំ វិមុត្តំ យថាវិមុត្តំ, ចិត្តំ. បច្ចវេក្ខិតាតិ បុនប្បុនំ ឱលោកិតា. សព្ពត្ថាតិ ភិក្ខុនិវគ្គេ.

ឥតិ ភិក្ខុនោវាទវគ្គវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឧព្ពាហិកវគ្គវណ្ណនា

៤៥៥. ឧព្ពាហិកវគ្គេ អត្ថកុសលោតិអាទិបទានំ ភេទនិស្សិតសមាសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អដ្ឋកថាកុសលោ’’តិអាទិ. អាចរិយមុខតោតិ អាចរិយវទនតោ, អាចរិយសម្មុខេ វា, សិថិលធនិតាទីតិ អាទិសទ្ទេន ទីឃរស្សាទីនិ (បរិ. អដ្ឋ. ៤៨៥; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ២៥២) សង្គណ្ហាតិ. អក្ខរបរិច្ឆេទេតិ ឯត្តកោ សិថិលោ, ឯត្តកោ ធនិតោតិអាទិនា អក្ខរបរិច្ឆេទេ. ឥមិនា ព្យញ្ជនកុសលោតិ ឯត្ថ ព្យញ្ជនសទ្ទោ អក្ខរបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ន បុព្ពាបរកុសលោតិ ឯត្ថ បុព្ពាបរោ នាម បុរិមានំ ចតុន្នញ្ចេវ កថាយ ច បុព្ពាបរោតិ អាហ ‘‘អត្ថបុព្ពាបរេ’’តិអាទិ.

កោធនោតិអាទីនិ វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. យស្មា ន សក្កោតីតិ យោជនា. បសារេតាតិ ឯត្ថ សរធាតុ ឧបសគ្គវសេន វេចិត្តវាចកោតិ អាហ ‘‘មោហេតា’’តិ.

ឥតិ ឧព្ពាហិកវគ្គវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

អធិករណវូបសមវគ្គវណ្ណនា

៤៥៧. អធិករណវូបសមវគ្គេ សង្ឃគរុ នាម កោតិ អាហ ‘‘ធម្មញ្ច…បេ… សង្ឃគរុ នាម ហោតី’’តិ. តានីតិ ចីវរាទីនិ.

៤៥៨. បញ្ចហុបាលិ អាការេហីតិ ឯត្ថ អាការសទ្ទោ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘បញ្ចហិ ការណេហី’’តិ. កម្មេនាតិអាទីសុ កម្មាទីនំ សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបលោកនាទីសូ’’តិអាទិ. ឧបបត្តីហីតិ យុត្តីហិ. មយ្ហំ ឧច្ចាកុលា បព្ពជិតភាវញ្ច ពហុស្សុតភាវញ្ច តុម្ហេ ជានាថាតិ យោជនា. មាទិសោ នាម…បេ… តុម្ហាកំ យុត្តំ ននូតិ យោជនា. កណ្ណមូលេតិ កណ្ណសមីបេ. អនុស្សាវនេនាតិ អនុសមីបេ សាវាបនេន. តេសន្តិ ភិក្ខូនំ. អនិវត្តិធម្មេតិ អនិវត្តនសភាវេ. សលាកគ្គាហេនាតិ អត្តនោ សលាកាយ គាហាបនេន.

ឯត្ថាតិ កម្មាទីសុ. បមាណន្តិ សង្ឃភេទស្ស ការណំ. បុព្ពភាគាតិ សង្ឃភេទតោ បុព្ពភាគេ បវត្តា. បុព្ពភាគភាវំ អាវិករោន្តោ អាហ ‘‘អដ្ឋារសវត្ថុទីបនវសេន ហី’’តិអាទិ. វោហរន្តេបីតិ យោជនា. តត្ថាតិ វោហារេ. កទា បន សង្ឃោ ភិន្នោតិ អាហ ‘‘យទា បនា’’តិអាទិ. យទា បន ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. កម្មន្តិ ឧបោសថកម្មតោ អញ្ញំ កម្មំ គហេតព្ពំ. ឧទ្ទេសន្តិ ឧបោសថកម្មំ. ឥតីតិ ឯវំ. សង្ឃភេទកក្ខន្ធកវណ្ណនាយំ ‘‘ឯវំ…បេ… បកាសយិស្សាមា’’តិ (ចូឡវ. អដ្ឋ. ៣៥១) យំ វចនំ អវោចុម្ហាតិ យោជនា. តស្ស វចនស្សាតិ បាឋំ អជ្ឈាហរិត្វា ‘‘ស្វាយំ អត្ថោ’’តិ បទេន សម្ពន្ធិតព្ពោ.

បញ្ញត្តេតន្តិ ឯត្ថ និគ្គហិតលោបសន្ធីតិ អាហ ‘‘បញ្ញត្តំ ឯត’’ន្តិ. ក្វាតិ កិស្មិំ ខន្ធកេ. តត្រាតិ វត្តក្ខន្ធកេ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន អាគន្តុកវត្តាទិអករណមត្តេន. អនុបុព្ពេនាតិ អនុក្កមេន. យថារត្តន្តិ ឯត្ថ យថាសទ្ទោ អនុរូបត្ថវាចកោ, រត្តិសទ្ទេន រត្តិប្បមាណំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រត្តិបរិមាណានុរូប’’ន្តិ. ឥមិនា រត្តិយា អនុរូបំ យថារត្តន្តិ និព្ពចនំ ទស្សេតិ. ‘‘រត្តិបរិមាណានុរូប’’ន្តិ វុត្តេ រត្តិបរិមាណស្ស អតិក្កន្តត្តា អត្ថតោ ថេរោតិ អាហ ‘‘យថាថេរន្តិ អត្ថោ’’តិ. វវត្ថានន្តិ បរិច្ឆេទោ. សោ ហិ វិសុំ អវហិតោ ហុត្វា តិដ្ឋតីតិ វវត្ថានន្តិ វុច្ចតិ. កម្មាកម្មានីតិ ឯត្ថ កម្មំ អកម្មានីតិ បទវិភាគំ កត្វា អការោ វុទ្ធត្ថោតិ អាហ ‘‘ខុទ្ទកានិ ចេវ មហន្តានិ ច កម្មានី’’តិ. សតិ ច អកម្មស្ស មហន្តភាវេ កម្មំ នាម ខុទ្ទកន្តិ អត្ថតោ សិទ្ធំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខុទ្ទកានិ ចេវា’’តិ. អការស្ស អប្បត្ថំ គហេត្វា ‘‘មហន្តានិ ចេវ ខុទ្ទកានិ ច កម្មានី’’តិ អត្ថោបិ យុជ្ជតេវ. សោ បន ឥធ ន គហិតោ, អញ្ញត្ថ បន ទិស្សតិ. ‘‘ឧច្ចាវចានិ កម្មានី’’តិ ហិ វាក្យវសេន វុត្តដ្ឋានេ ឧច្ចសទ្ទេន មហន្តត្ថំ ទស្សេតិ, អវចសទ្ទេន ខុទ្ទកត្ថំ ទស្សេតិ. តស្មា មហន្តខុទ្ទកានិ កម្មានីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សតិ ច អកម្មស្ស ខុទ្ទកភាវេ កម្មំ នាម មហន្តន្តិ អត្ថតោបិ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

សង្ឃភេទវគ្គទ្វយវណ្ណនា

៤៥៩. សង្ឃភេទវគ្គទ្វយេ ឯតេតិ សភាវា. តេតិ អធម្មាទយោ. ឥតីតិ ឯវំ. យំ កម្មន្តិ យោជនា. ទិដ្ឋិំ វិនិធាយាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកស្មិំ បញ្ចកេ អយំ អត្ថយោជនា កាតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាបីតិ ឥមស្មិំ បញ្ចកេបិ. បិសទ្ទេន ហេដ្ឋា វុត្តំ បញ្ចកំ អបេក្ខតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បញ្ចកេសុ. ហីតិ សច្ចំ. បុព្ពេ អវុត្តនយំ យំ វចនមត្ថិ, តំ វចនំ ឯត្ថ បញ្ចកេសុ ន អត្ថីតិ យោជនា.

អាវាសិកវគ្គវណ្ណនា

៤៦១. អាវាសិកវគ្គេ ‘‘ហរិត្វា’’តិ ឥមិនា យថាភតន្តិ ឯត្ថ ភរធាតុយា ហរណត្ថញ្ច កិរិយាវិសេសនភាវញ្ច ទស្សេតិ. ‘‘ឋបិតោ’’តិ ឥមិនា និក្ខិត្តោតិ ឯត្ថ ខិបធាតុយា ឋបនត្ថំ ទស្សេតិ.

៤៦២. បរិណាមេតីតិ បរិណតំបាបេតិ. ‘‘និយាមេតិ កថេតី’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ, ឯត្ថាតិ អាវាសិកវគ្គេ.

កថិនត្ថារវគ្គវណ្ណនា

៤៦៧. កថិនត្ថារវគ្គេ ឱតមសិកោតិ ឯត្ថ អវតមំ គតោ ឱតមសិកោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្ធការគតោ’’តិ. អន្ធការសទ្ទេន តមសទ្ទោ អន្ធការបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. តន្តិ ឱតមសិកំ. អសមន្នាហរន្តោតិ តំ អសមន្នាហរន្តោ, កស្មា អសមន្នាហរន្តោតិ អាហ ‘‘កិច្ចយបសុតត្តា វន្ទន’’ន្តិ. ឯកតោតិ កោបេន សទ្ធិំ. វេរី វិសភាគបុគ្គលោ ឯកតោ អាកោធេន វត្តនដ្ឋេន ឯកាវត្តោតិ វុច្ចតិ. បហរេយ្យាតិ វន្ទន្តំ បហរេយ្យ. ‘‘អញ្ញំ ចិន្តយមានោ’’តិ ឥមិនា អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តំ វិទហតិ ឋបេតីតិ អញ្ញវិហិតោតិ ទស្សេតិ.

សង្ឃតោ ឧទ្ធរិត្វា ខិបិតព្ពោ អបនេតព្ពោតិ ឧក្ខិត្តោ, សោយេវ ឧក្ខិត្តកោ. តេហីតិ ចតូហិ. អវន្ទិយេសុ បន្នរសបុគ្គលេសូតិ សម្ពន្ធោ. អន្តរា វុត្តការណេន ចាតិ អន្តរេ វុត្តេន ‘‘តញ្ហិ វន្ទន្តស្ស មញ្ចបាទាទីសុបិ នលាដំ បដិហញ្ញេយ្យា’’តិអាទិនា ការណេន ច. ឥតោតិ បន្នរសបុគ្គលម្ហា. ឥតីតិ ឯវំ. សចេ ឧទ្ទេសាចរិយោ ច ឱវាទាចរិយោ ច នវកោ ហោតិ, ន វន្ទនីយោ. សព្ពត្ថាតិ កថិនត្ថារវគ្គេ.

ឥតិ កថិនត្ថារវគ្គវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

និដ្ឋិតា ច ឧបាលិបញ្ចកវណ្ណនាយ យោជនា.

អាបត្តិសមុដ្ឋានវណ្ណនា

៤៧០. ‘‘អចិត្តកោ អាបជ្ជតី’’តិអាទីសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. អចិត្តកោ អាបជ្ជតីតិ អចិត្តកោ ហុត្វា អាបជ្ជតិ. ឯសេវ នយោ អចិត្តកោ វុដ្ឋាតីតិ ឯត្ថាបិ. យំកិញ្ចិ អាបត្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥតរំ អាបត្តិន្តិ យោជនា. ធម្មទានំ ករោមីតិ ‘‘សព្ពទានំ ធម្មទានំ ជិនាតី’’តិ (ធ. ប. ៣៥៤) ច ‘‘អមតំទទោ ច សោ ហោតិ, យោ ធម្មមនុសាសតី’’តិ (សំ. និ. ១.៤២) ច ភគវតា វុត្តវចនំ សុត្វា ធម្មទានំ ករោមិ. ទោមនស្សិកោតិ ទោមនស្សេន យុត្តោ, ទោមនស្សវន្តោ វា. ឯត្ថាតិ អព្យាកតមូលេ.

៤៧៣. យស្ស យស្សាតិ សិក្ខាបទស្ស. តំ សព្ពន្តិ សព្ពំ តំតំសមុដ្ឋានសិក្ខាបទំ.