៩. បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកំ

១. បាតិមោក្ខុទ្ទេសយាចនកថា

៣៨៣. បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ នន្ទិមុខិយា រត្តិយាតិ ឯត្ថ នន្ទិយតិ តុសិយតីតិ នន្ទិ, ឥការន្តោយំ នបុំសកលិង្គោ. ‘‘នន្ទិសេនោ (ជា. អដ្ឋ. ៣.៤.១) នន្ទិវិសាលោ’’តិអាទីសុ ឥការន្តោយំ បុល្លិង្គោ ហោតិ, ឥធ បន មុខំ អបេក្ខិត្វា ឥការន្តោ នបុំសកលិង្គោ ហោតិ. អរុណុដ្ឋិតកាលេ ឱទាតទិសាមុខតាយ នន្ទិ មុខំ ឯតិស្សំ រត្តិយន្តិ នន្ទិមុខី, រត្តិ, តាយ នន្ទិមុខិយា រត្តិយា, តេន វុត្តំ ‘‘អរុណុដ្ឋិតកាលេបិ ហិ នន្ទីមុខា វិយ រត្តិ ខាយតី’’តិ. អន្តោបូតិន្តិ ឯត្ថ កាយស្ស អន្តោ កុណបបូតិន្តិ អត្ថំ បដិបក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘អត្តចិត្តសន្តានេ’’តិអាទិ. ‘‘កិលេសវស្សនវសេនា’’តិ ឥមិនា ឧទកវស្សនវសេនាតិ អត្ថំ បដិក្ខិបតិ. អវស្សុតន្តិ តិន្តំ, កិលិន្នន្តិ អត្ថោ. កសម្ពុជាតន្តិ ឯត្ថ កសម្ពូតិ សង្ការោ. សោ ហិ សម្មុញ្ចនិយា កសិយមានេ វិលេខិយមានេ សម្ពតិ សទ្ទំ ករោតីតិ កសម្ពុ, តំ វិយ ជាតន្តិ កសម្ពុជាតន្តិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បន អធិប្បាយវសេន ‘‘អាកិលិដ្ឋជាត’’ន្តិ វុត្តំ, អតិវិយ កិលិដ្ឋជាតន្តិ អត្ថោ. ‘‘អាកិណ្ណទោសតាយ កិលិដ្ឋជាត’’ន្តិបិ បាឋោ. ‘‘យាវ ពាហាគហណាបិ នាមា’’តិ ឥមិនា បាឋេន ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ បទបូរណមត្តំ. តេនាតិ មោឃបុរិសេន. ‘‘យាវា’’តិ និបាតបយោគត្តា ‘‘ពាហាគហណាបី’’តិ ឯត្ថ បញ្ចមីវិភត្តិ អវធិអត្ថេ ហោតិ. នាម-សទ្ទោ គរហត្ថជោតកោ, តស្ស បយោគត្តា ‘‘អាគមេស្សតី’’តិ ឯត្ថ អតីតត្ថេ អនាគតវចនំ (សទ្ទនីតិសុត្តមាលាយ ៨៩៣ សុត្តេ). អាគមេស្សតិ នាមាតិ យោជនា. អាគមេស្សតីតិ ឦសំ អធិវាសេស្សតិ. ‘‘អាតោ គមុឦសមធិវាសនេ’’តិ ហិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៨ មការន្តធាតុ) វុត្តំ.

៣៨៤. ន អាយតកេនេវ បបាតោតិ ឯត្ថ ទីឃេនេវ បបាតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន បឋមមេវ គម្ភីរោ’’តិ. អាយតសទ្ទោ ហិ ទីឃបរិយាយោ. ‘‘ន អាយតកេន គីតស្សរេន ធម្មោ គាយិតព្ពោ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ២៤៩) វិយ បបាតោ ទីឃេន តីរស្ស អាទិម្ហិ ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បឋមមេវាតិ តីរស្ស អាទិម្ហិយេវ. ‘‘អនុបុព្ពេន គម្ភីរោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ន បឋមមេវ គម្ភីរោ’’តិ វចនស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. ឋិតធម្មោតិ តីរស្ស អន្តោយេវ ឋិតសភាវោ. វេលំ នាតិវត្តតីតិ ឯត្ថ វេលាសទ្ទស្ស តីរមរិយាទត្ថេសុ បវត្តភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឱសក្កនកន្ទរំ មរិយាទវេល’’ន្តិ. តត្ថ ‘‘ឱសក្កនកន្ទរ’’ឥតិ បទេន តីរត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘មរិយាទ’’ ឥតិ បទេន មរិយាទត្ថំ. កេន ឧទកេន ទរិតព្ពោតិ កន្ទរោ, ឧទកេន ឱសក្កនោ កន្ទរោ ឯត្ថាតិ ឱសក្កនកន្ទរំ, តីរំ. ឱសក្កនកន្ទរភូតញ្ច មរិយាទភូតញ្ច វេលំ តីរំ នាតិក្កមតីតិ អត្ថោ. តីរំ វាហេតីតិ ឯត្ថ វហធាតុយា បាបុណនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តីរំ អប្បេតី’’តិ. តត្ថ អប្បេតីតិ បាបុណាបេតិ. ‘‘ឧស្សារេតី’’តិ ឥមិនា បាឡិយំ ‘‘ថលំ ឧស្សារេតី’’តិ បទេន ‘‘តីរំ វាហេតី’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតីតិ អត្ថោ ទស្សិតោ. ឧស្សារេតីតិ ឧទ្ធរិត្វា គមាបេតិ. អញ្ញាបដិវេធោតិ ឯត្ថ អាជានាតិ, អាជានិត្ថាតិ វា អញ្ញំ អរហត្តមគ្គោ វា អរហត្តផលំ វា, តស្ស បដិវិជ្ឈនំ អញ្ញាបដិវេធោ, សុខុច្ចារណត្ថំ មជ្ឈេ ទីឃោ, អញ្ញាបដិវេធោ នាម អរហត្តុប្បត្តិយេវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អរហត្តុប្បត្តី’’តិ.

៣៨៥. ឆន្នមតិវស្សតីតិ ឧទានបាឡិយា សន្ធាយភាសិតបាឡិភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាបត្តិ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឥទន្តិ ‘‘ឆន្នមតិវស្សតី’’តិ វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ នវាបត្តិអាបជ្ជនំ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ.

៤. បាតិមោក្ខសវនារហកថា

៣៨៦. បុរេ វា បច្ឆា វាតិ ញត្តិតោ បុរេ វា បច្ឆា វា. ខេត្តេតិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនស្ស ខេត្តេ. ខេត្តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. រេការំ ភណតីតិ ឆត្តិំសត្យក្ខរេសុ រេ-ការំ ញត្តិដ្ឋបនកោ ភណតិ. ឥទន្តិ បញ្ចតិំសត្យក្ខរានំ ឧច្ចារណដ្ឋានំ. វុត្តេតិ ញត្តិដ្ឋបនកេន វុត្តេ. ‘‘សុណាតុ មេ’’តិ វចនេ អនារទ្ធេយេវាតិ យោជនា.

៥. ធម្មិកាធម្មិកបាតិមោក្ខដ្ឋបនកថា

៣៨៧. តេន បុគ្គលេនាតិ តេន ចុទិតកេន បុគ្គលេន. សា វិបត្តីតិ សីលវិបត្តិអាទិសង្ខាតា សា វិបត្តិ. សញ្ញាអមូលិកវសេនាតិ ‘‘កតា’’ ឥតិ សញ្ញាយ អមូលិកវសេន. កតញ្ចាតិ ឯកន្តេន កតញ្ច. អកតញ្ចាតិ ឯកន្តេន អកតញ្ច.

កោបេតុកាមតាយ នេវ អាគច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ អនាគមនាទិការណេន. អាបជ្ជតីតិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនកោ អាបជ្ជតិ. ឥច្ចស្សាបីតិ ឥតិ ឯវំ អស្ស បាតិមោក្ខដ្ឋបនកស្សាបិ. បច្ចាទិយតីតិ បតិ អាទិយតិ, ‘‘អកតំ កម្មំ, បុន កាតព្ពំ កម្ម’’ន្តិអាទិនា បុន អាទីយតិ, បុន អារភតីតិ អត្ថោ.

៦. ធម្មិកបាតិមោក្ខដ្ឋបនកថា

៣៨៨. មគ្គបដិបាទនាទីសូតិ មគ្គស្មិំ បដិបាទនាទីសុ. អាទិសទ្ទេន ថេយ្យចិត្តេន អវហារាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អាការាទិសញ្ញាតិ អាការសញ្ញា លិង្គសញ្ញា និមិត្តសញ្ញា. តន្តិ បរិសង្កំ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ.

៧. អត្តាទានអង្គកថា

៣៩៨. អត្តាទានំ អាទាតុកាមេនាតិ ឯត្ថ កិំ អត្តាទានន្តិ អាហ ‘‘សាសនំ សោធេតុកាមោ’’តិអាទិ. ឥមិនា បរំ ចោទេតុំ អត្តនា អាទាតព្ពំ អធិករណំ អត្តាទានន្តិ វុច្ចតីតិ ទស្សេតិ. អកាលោ ឥមំ អត្តាទានំ អាទាតុន្តិ ឯត្ថ អកាលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រាជភយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ វស្សារត្តោតិ វស្សកាលោ. សោ ហិ វស្សោ អតិវិយ រញ្ជតិ ឯត្ថ កាលេតិ វស្សារត្តោតិ វុច្ចតិ. វស្សារត្តោបិ អធិករណវូបសមត្ថំ លជ្ជិបរិសាយ ទូរតោ អានយនស្ស ទុក្ករត្តា អកាលោ នាម. ឥតីតិ អយំ រាជភយាទិកាលោតិ អត្ថោ. វិបរីតោតិ រាជភយាទីនំ អភាវកាលោ.

អភូតំ ឥទំ អត្តាទានន្តិ ឯត្ថ អភូតសទ្ទោ អវិជ្ជមានបរិយាយោតិ អាហ ‘‘អសន្តមិទ’’ន្តិ, ឥទំ អត្តាទានំ អវិជ្ជមានន្តិ អត្ថោ. មយា គហិតោតិ សម្ពន្ធោ. សីលវា បុគ្គលោតិ យោជនា. យន្តិ អត្តាទានំ សំវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥទន្តិ អត្តាទានំ.

ន លភិស្សាមិ សន្ទិដ្ឋេ, លភិស្សាមិ សន្ទិដ្ឋេតិ ឯត្ថ ‘‘ន លភិស្សាមិ, លភិស្សាមី’’តិ ឥទំ កិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អប្បេកទា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ អប្បេកទាតិ អបិ ឯកទា. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. ឯវរូបាតិ សន្ទិដ្ឋសម្ភត្តសភាវា. តន្តិ ឧបត្ថម្ភកភិក្ខុលភនំ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ន លភិស្សាមី’’តិ ឥទំ វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

កោសម្ពកានំ ភណ្ឌនាទិ ភវតិ វិយ ភណ្ឌនាទិ ភវិស្សតីតិ យោជនា. បច្ឆាបិ អវិប្បដិសារករំ ភវិស្សតីតិ ឯត្ថ កេសំ អវិប្បដិសារករំ ភវតិ វិយ បញ្ចង្គសម្បន្នាគតំ អត្តាទានំ អាទិយតោ បច្ឆាបិ អវិប្បដិសារករំ ភវតីតិ អាហ ‘‘សុភទ្ទំ វុឌ្ឍបព្ពជិត’’ន្តិអាទិ. តត្ថ បញ្ចសតិកសង្គីតិន្តិ បញ្ចសតេហិ មហាកស្សបាទីហិ កត្តព្ពំ សង្គីតិំ. មហាកស្សបត្ថេរស្ស បច្ឆា សមនុស្សរណករំ ហោតិ ឥវ ហោតីតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. សមនុស្សរណករន្តិ សម្មោទវសេន បុនប្បុនំ អនុស្សរណស្ស ករំ. ឥមិនា ‘‘អវិប្បដិសារករ’’ន្តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. បច្ឆាបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទស្ស អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សាសនស្ស ចា’’តិអាទិ. តត្ថ សាសនស្ស ច សស្សិរិកតាយាតិ សម្ពន្ធោ. វិគតឧបក្កិលេសចន្ទិមសូរិយានំ វិយ សាសនស្ស ច សស្សិរិកតាយ សំវត្តតីតិ អធិប្បាយោ.

៨. ចោទកេន បច្ចវេក្ខិតព្ពធម្មកថា

៣៩៩. ‘‘អច្ឆិទ្ទេន អប្បដិមំសេនា’’តិអាទីសុ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឆិទ្ទសប្បដិមំសំ បឋមំ ទស្សេត្វា វិបរីតវសេន អច្ឆិទ្ទអប្បដិមំសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. តត្ថ យេន កតានីតិ សម្ពន្ធោ. ឆិជ្ជតីតិ ឆិទ្ទោ, បដិ បុនប្បុនំ មសិយតិ អាមសិយតីតិ បដិមំសោ, និគ្គហិតាគមោ, ភាវប្បធានោយំ កម្មនិទ្ទេសោ. សហ បដិមំសេនាតិ សប្បដិមំសោ, កាយសមាចារោ. វិបរីតោតិ វិបរិវត្តវសេន ឥតោ បវត្តោ, កាយសមាចារោតិ អត្ថោ. អមូលកានុទ្ធំសនាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន ទុដ្ឋុល្លវាចាទយោ សង្គណ្ហាតិ.

មេត្តំ នុ ខោ មេ ចិត្តន្តិ ឯត្ថ អប្បនាភាវប្បត្តំ មេត្តចិត្តមេវាធិប្បេតន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បលិពោធេ ឆិន្ទិត្វា’’តិអាទិ. តត្ថ បលិពោធេតិ អាវាសបលិពោធាទិកេ បលិពោធេ. ‘‘វិក្ខម្ភនវសេន វិហតាឃាត’’ន្តិ ឥមិនា អប្បនាភាវប្បត្តំ មេត្តចិត្តមេវ ទស្សេតិ. ឥទំ បនាវុសោ កត្ថ វុត្តំ ភគវតាតិ ឯត្ថ ឥទំសទ្ទកិំសទ្ទានំ វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ សិក្ខាបទំ កតរស្មិំ នគរេ’’តិ.

៩. ចោទកេន ឧបដ្ឋាបេតព្ពកថា

៤០០. ‘‘កាលេន វក្ខាមី’’តិអាទីសុ ចោទនាយ កាលអកាលាទិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកោ ឯក’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឯកោតិ ឯកកោ ចោទកោ. ឯកន្តិ ឯកកំ ចុទិតកំ. សង្ឃមជ្ឈ…បេ… អសនសាលាទីសុ វា បរិវារិតក្ខណេ វាតិ យោជនា. តត្ថ ‘‘សង្ឃមជ្ឈ…បេ… អសនសាលាទីសូ’’តិ ឥមិនា ឋានាភាវំ ទស្សេតិ, ‘‘ឧបដ្ឋាកេហិ បរិវារិតក្ខណេ’’តិ ឥមិនា កាលាភាវំ ទស្សេតិ. ឥមេហិ បទេហិ ឋានម្បិ កាលេន សង្គហេត្វា ‘‘កាលេន វក្ខាមី’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. តច្ឆេនាតិ សច្ចេន. ហម្ភោតិ និបាតោ បច្ឆិមបទេសុ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. ហម្ភោ មហល្លក, ហម្ភោ បរិសាវចរ, ហម្ភោ បំសុកូលិក, ហម្ភោ ធម្មកថិកាតិ ហិ អត្ថោ. ឥទន្តិ កម្មំ. ការណនិស្សិតន្តិ មហល្លកភាវការណាទីសុ និស្សិតំ. ‘‘ភន្តេ’’តិ និបាតោបិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. ឯត្ថ ច ‘‘ហម្ភោ’’តិ និបាតេន លោកវោហារវសេន អនាទរស្ស បកាសកត្តា ផរុសេន វទតិ នាម, ‘‘ភន្តេ’’តិ និបាតេន សាទរស្ស បកាសកត្តា សណ្ហេន វទតិ នាម. ការណនិស្សិតំ កត្វាតិ ឥមស្មិំ វីតិក្កមេ អយំ នាម ទោសោតិ ការណនិស្សិតំ កត្វា. ‘‘មេត្តចិត្តំ ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ ឥមិនា មេត្តចិត្តោតិ បទស្ស ‘‘វក្ខាមី’’តិ បទេ កិរិយាវិសេសនភាវំ ទស្សេតិ. នោ ទោសន្តរោតិ ឯត្ថ អន្តរសទ្ទស្ស ចិត្តវាចកភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ទុដ្ឋចិត្តោ’’តិ. ‘‘ហុត្វា’’តិ ឥមិនា កិរិយាវិសេសនភាវំ ទស្សេតិ.

១០. ចោទកចុទិតកបដិសំយុត្តកថា

៤០១. អជ្ឈត្តន្តិ ឯត្ថ អត្តសទ្ទស្ស ចិត្តវាចកភាវញ្ច សត្តមីវិភត្តិយាបិ អមាទេសភាវញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ ចិត្តេ’’តិ. ឧប្បាទេត្វាតិ ឥមិនា ‘‘មនសិករិត្វា’’តិ បទស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. ការុញ្ញតាតិ ឯត្ថ ទ្វីសុ ណ្យបច្ចយតាបច្ចយេសុ ឯកស្សេវ ភាវវាចកត្តា ឯកោ ស្វត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ករុណភាវោ’’តិ. តត្ថ ករុណស្ស បុគ្គលស្ស ភាវោ ការុញ្ញំ, តទេវ ការុញ្ញតា. អថ វា ករុណោ ឯវ បុគ្គលោ ការុញ្ញំ, តស្ស ភាវោ ការុញ្ញតាតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. ឥមិនាតិ ‘‘ការុញ្ញតា’’តិ បទេន. ករុណញ្ចាតិ អប្បនាបត្តំ ករុណញ្ច. ករុណាបុព្ពភាគញ្ចាតិ អប្បនាបត្តាយ ករុណាយ បុព្ពភាគេ បរិកម្មូបចារវសេន បវត្តំ កាមាវចរករុណញ្ច. ទ្វីហិបីតិ ‘‘ហិតេសិតា, អនុកម្បិតា’’តិ ទ្វីហិបិ បទេហិ. មេត្តញ្ចាតិ អប្បនាបត្តមេត្តញ្ច. មេត្តាបុព្ពភាគញ្ចាតិ អប្បនាបត្តាយ មេត្តាយ បុព្ពភាគេ បរិកម្មូបចារវសេន បវត្តំ កាមាវចរមេត្តញ្ច. សុទ្ធន្តេតិ សុទ្ធេ កោដ្ឋាសេ. បដិញ្ញំ អារោបេត្វាតិ ចុទិតកំ បដិញ្ញំ អារោបេត្វា. យេ ឯតេតិ ‘‘ការុញ្ញតា’’តិអាទិនា នយេន យេ ឯតេ បញ្ច ធម្មា វុត្តាតិ យោជនា. ឥមិនា ឥមេ បញ្ច ធម្មេតិ ឯត្ថ ឥមសទ្ទស្ស អនិយមនិទ្ទេសភាវំ ទស្សេតិ.

សច្ចេ ច អកុប្បេ ចាតិ ឯត្ថ សច្ចសទ្ទស្ស វិរតិសច្ចបរមត្ថសច្ចានិ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘វចីសច្ចេ ចា’’តិ. ‘‘អកុប្បនតាយា’’តិ ឥមិនា នកុបស្ស ភាវោ អកុប្បន្តិ កត្វា ណ្យបច្ចយស្ស ភាវត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ, វិត្ថារោ វា. ន បរោ ឃដ្ដេតព្ពោតិ ន បរោ កុជ្ឈាបេតព្ពោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកេ.

ឥតិ បាតិមោក្ខដ្ឋបនក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.