៨. វត្តក្ខន្ធកំ

១. អាគន្តុកវត្តកថា

៣៥៧. វត្តក្ខន្ធកេ អារាមន្តិ ឧបចារសីមំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧបចារសីមសមីប’’ន្តិ. ‘‘គហេត្វា’’តិ បទស្ស ‘‘ឧបាហនា’’តិ កម្មំ បាកដំ, ករណំ បន អបាកដំ. តស្មា ករណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបាហនទណ្ឌកេន គហេត្វា’’តិ. ឥមិនា ‘‘ហត្ថេនា’’តិ ករណំ និវត្តេតិ. បដិក្កមន្តីតិ ឯត្ថ បវិសន្តីតិ ច អបក្កមន្តីតិ ច អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘សន្និបតន្តី’’តិ. ឧបាហនា…បេ… បុច្ឆិតព្ពាតិ ឯត្ថ ‘‘បុច្ឆិតព្ពា’’តិ បទស្ស សហ កម្មេន បុច្ឆិតព្ពាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កតរស្មិំ ឋានេ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘កតរស្មិំ…បេ… ចោឡក’’ន្តិ ឥមិនា បុច្ឆិតព្ពាការំ ទស្សេតិ. ‘‘អាវាសិកា ភិក្ខូ’’តិ ឥមិនា កម្មំ ទស្សេតិ. ‘‘បត្ថរិតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា វិស្សជ្ជេតព្ពន្តិ ឯត្ថ សជធាតុយា ចជនត្ថំ បដិក្ខិបតិ. គោចរោ បុច្ឆិតព្ពោតិ ឯត្ថ គោចរសទ្ទោ ភិក្ខាចារសទ្ទេន អត្ថតោ ឯកន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភិក្ខាចារោ បុច្ឆិតព្ពោ’’តិ. ភិក្ខាយ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ ភិក្ខាចារោ, គោចរគាមោ. យត្ថាតិ យស្មិំ គាមេ. ‘‘កិ’’ន្តិអាទិនា បានីយំ បុច្ឆិតព្ពន្តិអាទីសុ បុច្ឆិតព្ពាការំ ទស្សេតិ. កំ កាលន្តិ កស្មិំ កាលេ.

ពហិ និក្ខមន្តស្សាតិ វិហារតោ ពហិ និក្ខមន្តស្ស. និល្លោកេតព្ពោតិ ឱលោកេតព្ពោ. ‘‘យទិ សក្កោតី’’តិ ឥមិនា សចេ ឧស្សហតីតិ ឯត្ថ សចេសទ្ទោ យទិបរិយាយោ, ឧស្សហតិសទ្ទោ សក្កោតិ បរិយាយោតិ ទស្សេតិ. សក្កោន្តស្ស វិហារសោធនវត្តេតិ សម្ពន្ធោ.

២. អាវាសិកវត្តកថា

៣៥៩. អាវាសិកវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សព្ពំ កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ វុឌ្ឍតរស្ស អាគន្តុកស្ស. ‘‘បណ្ឌិតោ’’តិអាទិនា សចេ ពាលោ ‘‘សម្មជ្ជាហិ តាវ ចេតិយង្គណ’’ន្តិ ន វទតិ, សម្មជ្ជនិំ និក្ខិបិត្វា តស្ស វត្តមេវ កាតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ភេសជ្ជមេវ កាតព្ពន្តិ សហាវធារណេន វុត្តត្តា ពាលោ ‘‘ករោហិ តាវ ភេសជ្ជ’’ន្តិ អវទន្តោបិ ភេសជ្ជមេវ កាតព្ពំ. ‘‘បណ្ឌិតោ ហី’’តិអាទិនា បន អាគន្តុកស្ស វត្តព្ពភាវមត្តមេវ ទស្សេតិ. បាឡិមុត្តកវត្តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. ពីជនេនាតិ ពីជនិយា. ‘‘ពីជន’’ន្តិ ហិ នបុំសកលិង្គោ, ‘‘ពីជនី’’តិ ឥត្ថិលិង្គោ. ‘‘ពីជិតព្ពោ’’តិ ច ‘‘ពីជិតព្ព’’ន្តិ ច ឥមិនា អដ្ឋកថាវចនេន ពីជិយតិ អនេនាតិ ពីជនំ, ពីជិយតិ ឯតាយាតិ ពីជនីតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. អស្សាតិ វុឌ្ឍតរអាគន្តុកស្ស. មក្ខេតព្ពាតិ អញ្ជេតព្ពា. ហីតិ សច្ចំ. ឯត្ថាតិ ឧបាហនបុញ្ឆនេ. កត្ថាតិ កស្មិំ វិហារេ. បុច្ឆិតេន អាវាសិកេនាតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘អត្តនោ សន្តិកំ…បេ… ន លភតី’’តិ ឥមិនា អត្តានំ សន្ធាយ អនាគច្ឆន្តោបិ អត្តនោ សន្តិកំ សម្បត្តស្ស អាគន្តុកស្ស វត្តំ អកាតុំ ន លភតីតិ ទស្សេតិ.

៣. គមិកវត្តកថា

៣៦០. គមិកវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តត្ថាតិ សេនាសនក្ខន្ធកេ. តំ សព្ពំ បដិសាមេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. យត្ថ យេសុ បាសាណបិដ្ឋិបាសាណត្ថម្ភេសុ ឧបចិកា នារោហន្តិ, តស្សំ បាសាណបិដ្ឋិយំ វា តេសុ បាសាណត្ថម្ភេសុ វា យំ កតសេនាសនំ អត្ថិ, តំ អនាបុច្ឆន្តស្សាបិ អនាបត្តីតិ យោជនា. ចតូសុ បាសាណេសូតិអាទិ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ, ឧបចិកានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានេ កតេតិ សម្ពន្ធោ. អយន្តិ អានិសំសោ. ឱវស្សកគេហេ បន ឋបិតានំ មញ្ចបីឋានន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤. អនុមោទនវត្តកថា

៣៦២. ឥទ្ធំ អហោសីតិ ឯត្ថ ឥធធាតុយា វឌ្ឍនត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘សម្បន្នំ អហោសី’’តិ. សង្ឃត្ថេរេ និសិន្នេតិ សម្ពន្ធោ. អនុថេរេ អនុមោទនត្ថាយ និសិន្នេតិ យោជនា. សង្ឃត្ថេរេន អជ្ឈិដ្ឋេបីតិ សម្ពន្ធោ. អនុមោទកោ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. អនុ បុនប្បុនំ, បច្ឆា វា ទាយកេ ធម្មកថាយ មោទេតីតិ អនុមោទកោ. ‘‘គច្ឆថា’’តិ សចេ វទតិ អនុមោទកោតិ យោជនា. តស្សាតិ អនុមោទកស្ស. មនុស្សា ការេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯកេនា’’តិ បទំ ‘‘ការេន្តី’’តិ បទេ ការិតកម្មំ. តស្សាតិ ការិតភិក្ខុស្ស. អនុមោទនតោតិ អនុមោទនការណា. ឧបនិសិន្នកថាតិ ឧបសមីបេ និសិន្នានំ កថិយតិ ឯតាយាតិ ឧបនិសិន្នកថា. អនុមោទនាយាតិ អនុមោទនត្ថាយ. អជ្ឈិដ្ឋោវាតិ សយំ អជ្ឈិដ្ឋោ ឯវ. ឯត្ថាតិ អនុមោទនវត្ថុស្មិំ. ‘‘សញ្ជាតវច្ចោ’’តិ ឥមិនា វច្ចោ សញ្ជាតោ ឥមស្សាតិ វច្ចិតោតិ កត្វា សញ្ជាតត្ថេ ឥត បច្ចយោតិ ទស្សេតិ.

៥. ភត្តគ្គវត្តកថា

៣៦៤. ភត្តគ្គវត្តេតិ ភត្តំ គណ្ហន្តិ ឯត្ថាតិ ភត្តគ្គំ, បរិវិសនដ្ឋានំ. តស្មិំ កត្តព្ពំ វត្តំ ភត្តគ្គវត្តំ, តស្មិំ ភត្តគ្គវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. មនុស្សានំ បរិវិសនដ្ឋានំ នាម យត្ថ មនុស្សា សបុត្តទារា អាវសិត្វា ភិក្ខូភោជេន្តិ. ‘‘អតិអល្លីយិត្វា’’តិ ឥមិនា អនុបខជ្ជាតិ ឯត្ថ ខទធាតុស្ស ហិំសនំ នាម អតិអល្លីយនន្តិ ទស្សេតិ. អាសនេសុ សតីតិ អាសនេសុ សន្តេសុ. និសីទន្តស្ស នវកស្សាតិ សម្ពន្ធោ. អាបជ្ជតីតិ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. អាបុច្ឆិតេ អននុជានន្តោ ថេរោ អាបជ្ជតីតិ យោជនា. សង្ឃាដិន្តិ បារុតសង្ឃាដិំ.

បត្តធោវនឧទកន្តិ ភុញ្ជនត្ថាយ បត្តានំ ធោវនឧទកំ. គហេតព្ពន្តិ ហត្ថេន គហេតព្ពំ.

យថា គណ្ហិយមានេតិ យោជនា. មត្តាយាតិ បមាណាយ. សព្ពិអាទីសុ ឯវាតិ ឯវសទ្ទោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ. សព្ពិអាទីសូតិ សព្ពិតេលឧត្តរិភង្គេសុ, និទ្ធារណេ ភុម្មំ. យន្តិ សព្ពិអាទិកំ. អប្បហោតីតិ សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ នប្បហោតិ. តន្តិ សព្ពិអាទិកំ, សម្បាទេហីតិ សម្ពន្ធោ. តាទិសំ សព្ពិអាទិកន្តិ សម្ពន្ធោ.

យំ ភត្តគ្គន្តិ យោជនា. ហត្ថធោវនឧទកន្តិ ភុត្តាវីនំ ហត្ថស្ស ធោវនឧទកំ. អន្តរាតិ ភោជនស្ស មជ្ឈេ. បិបាសិតេនាតិ បិវិតុំ ឥច្ឆន្តេន. គលេតិ កណ្ឋេ.

និវត្តន្តេនាតិ ឯត្ថ កស្មា ឋានា និវត្តន្តេនាតិ អាហ ‘‘ភត្តគ្គតោ’’តិ. កថំ កេនាការេន និវត្តិតព្ពន្តិ យោជនា. កស្មា នវកេហិ ភិក្ខូហិ បឋមតរំ និវត្តិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សម្ពាធេសុ ហី’’តិអាទិ. និក្ខមនោកាសោតិ បឋមតរំ និក្ខន្តោកាសោ. បដិបាដិយាតិ វុឌ្ឍបដិបាដិយា. ធុរេតិ គេហទ្វារស្ស សមីបេ. ធុរសទ្ទោ ហិ ឥធ សមីបវាចកោ. នវកា អន្តោគេហេ ចេ និសិន្នា ហោន្តីតិ យោជនា. អន្តរេនាតិ ភិក្ខូនំ វិវរេន, មជ្ឈេន វា. វិរឡាយាតិ តនុកាយ.

៦. បិណ្ឌចារិកវត្តកថា

៣៦៦. បិណ្ឌចារិកវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. កប្បាសំ វា គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. យញ្ចាតិ យញ្ច កិញ្ចិ វត្ថុំ, គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ករោន្តី ឋិតា វាតិ ករោន្តី ហុត្វា ឋិតា វា. តន្តិ កម្មំ. ន ច ភិក្ខាទាយិកាយាតិ ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តត្តា ឥត្ថិយា ឯវ មុខំ ន ឧល្លោកេតព្ពន្តិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘ឥត្ថី វា ហោតូ’’តិអាទិ. ‘‘ភិក្ខាទានសមយេ’’តិ ឥមិនា អញ្ញស្មិំ សមយេ ឱលោកេន្តោបិ នត្ថិ ទោសោតិ ទស្សេតិ. ឯកស្មិំ កាលេ ភិក្ខាយ ទទមានាយ សព្ពកាលម្បិ ន ឱលោកេតព្ពន្តិ អនិច្ឆិតត្ថំ បដិក្ខិបតិ.

៧. អារញ្ញិកវត្តកថា

៣៦៨. អារញ្ញិកវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សេនាសនា ឱតរិតព្ពន្តិ ឯត្ថ អរញ្ញេ រុក្ខមូលាទីសុ និសិន្នស្ស វិហារាភាវតោ សេនាសនំ នាម វសនដ្ឋានំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វសនដ្ឋានតោ និក្ខមិតព្ព’’ន្តិ.

បត្តំ ថវិកាយ បក្ខិបិត្វាតិ ឯត្ថ កថំ បត្តោ ថវិកាយ បក្ខិបិតព្ពោតិ អាហ ‘‘សចេ ពហី’’តិអាទិ. តត្ថ បត្តោ បក្ខិបិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ធោវិត្វា កត្វាតិ បទេសុ ‘‘បត្តំ វោទក’’ន្តិ វិភត្តិបរិណាមំ កត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តម្បីតិ វេឡុនាឡិកម្បិ. សមីបេតិ អារញ្ញកស្ស សេនាសនស្ស សមីបេ. យថា ច អារញ្ញកស្ស អរណិសហិតំ ឥច្ឆិតព្ពំ, ឯវំ កន្តារំ បដិបន្នស្សាបិ អរណិសហិតំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ យោជនា. គណវាសិនោតិ គណេន សហ វាសិនោ, អារញ្ញកស្សាតិ សម្ពន្ធោ. តេនាតិ អរណិសហិតេន. ‘‘នក្ខត្តានេវ នក្ខត្តបទានី’’តិ ឥមិនា អស្សយុជាទិនក្ខត្តានេវ (អភិធានប្បទីបិកាយំ ៥៨-៦០ គាថាសុ) ទិសាភាគជាននស្ស, ច សមយជាននស្ស ច ការណត្តា នក្ខត្តបទានិ នាមាតិ ទស្សេតិ.

៨. សេនាសនវត្តកថា

៣៦៩. សេនាសនវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ទ្វារំ នាមាតិ មហាទ្វារំ. មហាវឡញ្ជន្តិ មហន្តេហិ ជនេហិ បរិភុញ្ជិតព្ពំ. តត្ថាតិ ទ្វារេ. អាបុច្ឆិត្វាវាតិ វុឌ្ឍំ អាបុច្ឆិត្វាវ, សភាគស្ស វុឌ្ឍតរស្សាតិ សម្ពន្ធោ. វដ្ដតិយេវាតិ យថាសុខំ វិហរិតុំ វដ្ដតិយេវ. បរិវត្តិតព្ពន្តិ បរិមុខំ វត្តិតព្ពំ.

៩. ជន្តាឃរវត្តាទិកថា

៣៧១. ជន្តាឃរវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ពហិជគតីតិ ពហិអាលិន្ទោ.

៣៧៣. អាចមនវត្ថុស្មិំ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. នីហរិត្វាតិ ឧទកំ នីហរិត្វា. អាចមិតព្ពន្តិ ធោវិតព្ពំ. ‘‘អាបុព្ពោ ចមុ ធោវនេ’’តិ ហិ ធាតុបាឋេសុ វុត្តំ. ឥទំ អតិវិវដន្តិ ឥទំ ឋានំ អតិវិវដំ, ន កេនចិ បដិច្ឆន្នន្តិ អត្ថោ. ឧទកំ អលភន្តស្សេវាតិ ឧទកំ អលភន្តេយេវ.

៣៧៤. វច្ចកុដិវត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. អយន្តិ ទន្តកដ្ឋំ ខាទតោ វច្ចករណំ. សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពស្មិំ ឯវ ឋានេ. ‘‘ន ផរុសេន កដ្ឋេនា’’តិ ឯត្ថ ន កេវលំ ខរកដ្ឋមេវ, ផាលិតកដ្ឋាទយោបិ ឆវិអវលេខនកដ្ឋា ផរុសាយេវ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ផាលិតកដ្ឋេន វា’’តិអាទិ. បវិដ្ឋស្សាតិ វច្ចកុដិំ បវិដ្ឋស្ស.

សព្ពសាធារណដ្ឋានន្តិ សព្ពេសំ ភិក្ខូនំ, សព្ពេហិ វា សាធារណំ វច្ចកុដិសង្ខាតំ ឋានំ. តត្រាតិ តស្មិំ សព្ពសាធារណេ ឋានេ. និពទ្ធគមនត្ថាយាតិ អត្តនោ និពទ្ធគមនត្ថាយ កតំ យំ ឋានំ វា យំ បុគ្គលិកដ្ឋានំ វា ហោតីតិ យោជនា.

ឧហតាតិ ឯត្ថ ឧបុព្ពោ ហទធាតូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧហទិតា’’តិ. ‘‘ហទ ករីសោស្សគ្គេ’’តិ ធាតុបាឋេសុ (បាណិនី ៩៧៧ ធាតុបាឋេ; សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៥ ទការន្តធាតុ) វុត្តត្តា វច្ចកូបតោ ពហិ ករីសស្ស ឱស្សជ្ជនន្តិ អាហ ‘‘ពហិ វច្ចមក្ខិតា’’តិ. ធោវិតព្ពាតិ ឧទកេន ធោវិតព្ពា. ឯតម្បីតិ ឧទកស្ស អវិជ្ជមានម្បិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ វត្តក្ខន្ធកេ.

ឥតិ វត្តក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.