១៦១. មូលាទិភេសជ្ជកថា

២៦៣. មូលភេសជ្ជាទិវិនិច្ឆយោបីតិ បិសទ្ទោ អច្ឆវសន្តិអាទីសុ វិនិច្ឆយំ អបេក្ខតិ. ឥធាតិ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ. យំ យន្តិ វិនិច្ឆយំ. បិសនសិលាតិ បិសតិ ឯត្ថាតិ បិសនា, សាយេវ សិលាតិ បិសនសិលា. ឥមិនា អចលំ ហុត្វា និសីទតីតិ និសទោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. បិសនបោតកោតិ បិសតិ អនេនាតិ បិសនោ, សោយេវ បោតកោតិ បិសនបោតកោ, ឥមិនា និសទតោ បោតកោតិ និសទបោតកោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ហិង្គុជាតិយោតិ ហិង្គុកុលានិ.

សាមុទ្ទន្តិ ឯត្ថ សមុទ្ទេ សន្តិដ្ឋតីតិ សាមុទ្ទន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមុទ្ទតីរេ’’តិអាទិ. ‘‘តីរេ’’តិ ឥមិនា សមុទ្ទេតិ ឯត្ថ សត្តមីវិភត្តិយា សមីបត្ថេ បវត្តភាវំ ទស្សេតិ. បកតិលោណន្តិ សភាវលោណំ, ន ទព្ពសម្ភារេហិ សទ្ធិំ បចិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘បព្ពតេ ឧដ្ឋហតី’’តិ ឥមិនា សិន្ធុនាមកេ បព្ពតេ ឧដ្ឋហតីតិ សិន្ធវន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ឧព្ពិតោ ភូមិតោ ឦរតិ ឧគ្គច្ឆតីតិ ឧព្ពិរន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភូមិតោ អង្កុរំ ឧដ្ឋហតី’’តិ. ឥមិនា អដ្ឋកថានយេន ឱដ្ឋជោ តតិយក្ខរោយេវ យុជ្ជតិ, បោត្ថកេសុ បន ចតុត្ថក្ខរោយេវ ទិស្សតិ. ‘‘ឧព្ភិទ’’ន្តិបិ បាឋោ. ពិលន្តិ កោដ្ឋាសោ. តស្មា ទព្ពសម្ភារេហិ ពិលេហិ សទ្ធិំ បចិតំ ពិលន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទព្ពសម្ភារេហិ សទ្ធិំ បចិត’’ន្តិ. អភិធានេ បន (អភិធានេ ៤៦១ គាថាយំ) ‘‘ពិលាល’’ន្តិ បាឋោ អត្ថិ. តន្តិ ពិលំ.

២៦៤. អស្សាទីនំ កាយគន្ធោ វិយ កស្សចិ កាយគន្ធោ ហោតីតិ យោជនា. តស្សាបីតិ ភិក្ខុនោបិ. បិសទ្ទេន កណ្ឌុវាពាធភិក្ខុអាទយោបិ សម្បិណ្ឌេតិ. ឆកណសទ្ទស្ស អស្សាទីនំ មលេបិ បវត្តនតោ វុត្តំ ‘‘គោមយ’’ន្តិ. បាកតិកចុណ្ណម្បីតិ អបក្ករជនចុណ្ណម្បិ. ឯតម្បីតិ បាកតិកចុណ្ណម្បិ.

តន្តិ អាមកមំសំ, ន ខាទីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ អាមកលោហិតំ វា, ន បិវីតិ សម្ពន្ធោ. អមនុស្សោតិ មនុស្សសទិសោ ភូតោ. តន្តិ អាមកមំសលោហិតំ.

២៦៥. ‘‘អញ្ជន’’ន្តិ នាមំ សាមញ្ញន្តិ អាហ ‘‘អញ្ជនន្តិ សព្ពសង្គាហកវចនមេត’’ន្តិ. សព្ពសង្គាហកវចនន្តិ សព្ពេសំ អញ្ជនានំ សង្គាហកវចនំ. ឯតន្តិ ‘‘អញ្ជន’’ន្តិ ឯតំ វចនំ. អញ្ជតិ ចក្ខុំ មក្ខេតិ អនេនាតិ អញ្ជនំ, អញ្ជតិ ចក្ខុំ ព្យត្តំ ករោតីតិ វា អញ្ជនំ, តាលុជោ តតិយក្ខរោ. កបល្លន្តិ កបល្លេ បវត្តំ. កបាលញ្ហិ ទីបសិខាយ ឧបរិ និកុជ្ជិត្វា តត្ថ បវត្តំ មសិ ‘‘កបល្ល’’ន្តិ វុច្ចតិ. តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទីបសិខតោ គហិតមសី’’តិ. អញ្ជនូបបិសនេហីតិ ឯត្ថ អញ្ជនេហិ សទ្ធិំ ឧបនេតុំ បិសិតព្ពន្តិ អញ្ជនូបបិសនន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ជនេន សទ្ធិំ ឯកតោ បិសិតេហី’’តិ. ‘‘ឯកតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘សទ្ធិ’’ន្តិ បទស្សេវ អត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. យំកិញ្ចិ អញ្ជនូបបិសនំ ចុណ្ណំ ន ន វដ្ដតីតិ យោជនា. អថ វា ន វដ្ដតិ ន ហោតិ, វដ្ដតិយេវាតិ យោជនា. ឥមស្មិំ នយេ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ អាខ្យាតបទំ កិរិយាន្តរាបេក្ខត្តា កត្តា ហោតិ. អាខ្យាតេសុបិ ហិ កត្តុត្តញ្ច កម្មត្តញ្ច លព្ភតិ. ចន្ទនន្តិអាទីនិ សុវិញ្ញេយ្យានេវ.

អដ្ឋិមយន្តិ បទស្ស អតិព្យាបិតទោសំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘មនុស្សដ្ឋិំ ឋបេត្វា’’តិ. សលាកដ្ឋានិយន្តិ ឯត្ថ សលាកា តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថាតិ សលាកដ្ឋានិយន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ សុសិរទណ្ឌកាទិកេ. សលាកន្តិ អញ្ជនិសលាកំ. ឱទហន្តីតិ ឋបេន្តិ. អំសពទ្ធកោតិ អំសេ ពទ្ធតិ អនេនាតិ អំសពទ្ធកោ. យមកនត្ថុករណិន្តិ នត្ថុ ករីយតិ ឥមាយាតិ នត្ថុករណី, យមកា នត្ថុករណី យមកនត្ថុករណី.

២៦៧. តំ សព្ពំ តេលបាកន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អតិ វិយ ខិត្តមជ្ជានី’’តិ ឥមិនា អតិ វិយ ខិបីយន្តិ បក្ខិបីយន្តីតិ អតិខិត្តានិ, តានិយេវ មជ្ជានិ អតិខិត្តមជ្ជានីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

បណ្ណសេទន្តិ បណ្ណេហិ សេទំ. អង្គារានន្តិ អង្គារេហិ. តត្ថាតិ តេសុ បំសុវាលិកាទីសុ. វាតហរណបណ្ណានីតិ វាតស្ស អបនយនានិ ឧទ្ទាលាទីនិ បណ្ណានិ. តត្ថាតិ តេសុ បណ្ណេសុ. នានាបណ្ណភង្គកុថិតន្តិ នានាបណ្ណានិយេវ ភញ្ជិតព្ពដ្ឋេន នានាបណ្ណភង្គំ, តេន កុថិតំ នានាបណ្ណភង្គកុថិតំ. ឧណ្ហោទកស្សាតិ ឧណ្ហោទកេន. តត្ថាតិ ឧទកកោដ្ឋកេ.

បព្ពេ បព្ពេតិ ផឡុម្ហិ ផឡុម្ហិ. យេនាតិ បជ្ជេន. តំ បជ្ជំ អភិសង្ខរិតុន្តិ យោជនា. ‘‘បាទានំ សប្បាយភេសជ្ជ’’ន្តិ ឥមិនា បាទស្ស ហិតំ បជ្ជន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តិលកក្កេនាតិ ឯត្ថ កក្កសទ្ទស្ស ចុណ្ណវាចកត្តា ‘‘បិដ្ឋេហី’’តិ វុត្តំ. កពឡេន បក្ខិបនំ កពឡិកំ. សត្តុបិណ្ឌស្ស ភត្តកពឡសទិសត្តា សត្តុបិណ្ឌន្តិ វុត្តំ. អាណិ វិយាតិ ខីលា វិយ. ខារេនាតិ លោណសក្ខរិកមយេន ខារេន. វិកាសំ រុន្ធតីតិ វិកាសិកំ, តេលរុន្ធនបិលោតិកំ. វណកម្មន្តិ វណស្ស, វណេ វា កម្មំ.

២៦៨. សប្បទដ្ឋកាលេយេវ កិំ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ. ឥទន្តិ មហាវិកដំ, បរិភុញ្ជីកព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញេសុ បនាតិ សប្បទដ្ឋតោ អញ្ញេសុ បន. សចេ ភូមិបត្តោ គូថោ ហោតិ, បដិគ្គហេតព្ពោតិ យោជនា.

២៦៩. វសីករណបានកសមុដ្ឋិតរោគោតិ កន្តិភាវសង្ខាតំ វសំ ករោតិ អនេនាតិ វសីករណំ, ភេសជ្ជំ, បិវតេ បានំ, តំយេវ បានកំ, វសីករណស្ស បានកំ វសីករណបានកំ, តេន សមុដ្ឋិតោ រោគោ វសីករណបានកសមុដ្ឋិតរោគោ. ឥមិនា ឃរទិន្នកាពាធោតិ ឯត្ថ ឃរណិយា ទិន្នេន វសីករណបានកេន សមុដ្ឋិតោ អាពាធោ ឃរទិន្នកាពាធោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សីតាយ អាលោឡេតព្ពន្តិ សីតាលោឡំ, ឧទកំ. សីតាសទ្ទោ នង្គលលេខាសង្ខាតំ ផាលបទ្ធតិំ មុខ្យតោ វទតិ, ផាលបទ្ធតិករេ ផាលេ លគ្គមត្តិកំ ឧបចារតោ វទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សីតាយ អាលោឡេតព្ព’’ន្តិ. អដ្ឋកថាយម្បិ តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នង្គលេនា’’តិអាទិ.

វិបក្កគហណិកោតិ វិសេសេន បាចាបនគហណិកោ. មុត្តហរីតកន្តិ ឯត្ថ ‘‘មុត្ត’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ គោមុត្តមេវ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គោមុត្តបរិភាវិតំ ហរីតក’’ន្តិ. ឥមិនា មុត្តេន បរិភាវិតំ ហរីតកំ មុត្តហរីតកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តណ្ឌុលកសដោតិ តណ្ឌុលធោវនោទកកសដោ ធោតសិនិទ្ធោ, សោវ មុគ្គបចិតបានីយោតិ យោជនា. ‘‘មំសរសេនា’’តិ ឥមិនា មំសរសោ មំសេន បដិច្ឆាទេតព្ពន្តិ បដិច្ឆាទនីយន្តិ វុច្ចតីតិ ទស្សេតិ.