៦. ភេសជ្ជក្ខន្ធកំ

១៦០. បញ្ចភេសជ្ជាទិកថា

២៦០. ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ សរទកាលេ ឧប្បន្នោ សារទិកោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សរទកាលេ ឧប្បន្នេនា’’តិ. ‘‘បិត្តាពាធេនា’’តិ ឥមិនា អាពាធស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. បិត្តាពាធស្ស ការណំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តស្មិំ ហី’’តិអាទិ. តេនាតិ ហេតុនា. តេសន្តិ ភិក្ខូនំ. កោដ្ឋព្ភន្តរគតន្តិ កោដ្ឋស្ស អព្ភន្តរំ គតំ. អន្តស្ស អន្តោ បវិសនំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អាហារត្ថន្តិ អាហារស្ស កិច្ចំ, អាហារេន វា កត្តព្ពំ កិច្ចំ.

២៦១. នច្ឆាទេន្តីតិ តានិ ភេសជ្ជានិ ភោជនានិ នច្ឆាទេន្តិ. កស្មា? ភោជនានំ អជីរណត្តា. ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន ជីរន្តី’’តិ. នច្ឆាទត្តា ន វាតរោគំ បដិប្បស្សម្ភេតុំ សក្កោន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘ន ជីរន្តី’’តិ ឥមិនា នច្ឆាទនស្ស ការណំ ទស្សេតិ. ‘‘ន វាត…បេ… សក្កោន្តី’’តិ ឥមិនា តស្សេវ ផលំ ទស្សេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សិនិទ្ធានី’’តិ ឥមិនា សិនិហន្តីតិ សេនេហិកានីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ភត្តច្ឆន្នកេនាតិ ឯត្ថ ភត្តស្ស អច្ឆន្នកំ នាម ភត្តស្ស អរោចិកំ ភត្តស្ស រុចិយា អនុប្បាទកន្តិ អាហ ‘‘ភត្តារោចកេនា’’តិ.

២៦២. អច្ឆវសន្តិអាទីសុ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. បាឡិយំ ‘‘បដិគ្គហិតំ និប្បក្កំ សំសដ្ឋ’’ន្តិ បទានំ កិរិយាវិសេសនំ កត្វា ‘‘បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ បទេន សម្ពន្ធិតព្ពភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘កាលេ បដិគ្គហិតន្តិ អាទីសូ’’តិអាទិ. តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតុន្តិ ឯត្ថ កិត្តកំ កាលំ តេលបរិភោគេន បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘សត្តាហកាល’’ន្តិ.

១៦១. មូលាទិភេសជ្ជកថា

២៦៣. មូលភេសជ្ជាទិវិនិច្ឆយោបីតិ បិសទ្ទោ អច្ឆវសន្តិអាទីសុ វិនិច្ឆយំ អបេក្ខតិ. ឥធាតិ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ. យំ យន្តិ វិនិច្ឆយំ. បិសនសិលាតិ បិសតិ ឯត្ថាតិ បិសនា, សាយេវ សិលាតិ បិសនសិលា. ឥមិនា អចលំ ហុត្វា និសីទតីតិ និសទោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. បិសនបោតកោតិ បិសតិ អនេនាតិ បិសនោ, សោយេវ បោតកោតិ បិសនបោតកោ, ឥមិនា និសទតោ បោតកោតិ និសទបោតកោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ហិង្គុជាតិយោតិ ហិង្គុកុលានិ.

សាមុទ្ទន្តិ ឯត្ថ សមុទ្ទេ សន្តិដ្ឋតីតិ សាមុទ្ទន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមុទ្ទតីរេ’’តិអាទិ. ‘‘តីរេ’’តិ ឥមិនា សមុទ្ទេតិ ឯត្ថ សត្តមីវិភត្តិយា សមីបត្ថេ បវត្តភាវំ ទស្សេតិ. បកតិលោណន្តិ សភាវលោណំ, ន ទព្ពសម្ភារេហិ សទ្ធិំ បចិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘បព្ពតេ ឧដ្ឋហតី’’តិ ឥមិនា សិន្ធុនាមកេ បព្ពតេ ឧដ្ឋហតីតិ សិន្ធវន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ឧព្ពិតោ ភូមិតោ ឦរតិ ឧគ្គច្ឆតីតិ ឧព្ពិរន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភូមិតោ អង្កុរំ ឧដ្ឋហតី’’តិ. ឥមិនា អដ្ឋកថានយេន ឱដ្ឋជោ តតិយក្ខរោយេវ យុជ្ជតិ, បោត្ថកេសុ បន ចតុត្ថក្ខរោយេវ ទិស្សតិ. ‘‘ឧព្ភិទ’’ន្តិបិ បាឋោ. ពិលន្តិ កោដ្ឋាសោ. តស្មា ទព្ពសម្ភារេហិ ពិលេហិ សទ្ធិំ បចិតំ ពិលន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទព្ពសម្ភារេហិ សទ្ធិំ បចិត’’ន្តិ. អភិធានេ បន (អភិធានេ ៤៦១ គាថាយំ) ‘‘ពិលាល’’ន្តិ បាឋោ អត្ថិ. តន្តិ ពិលំ.

២៦៤. អស្សាទីនំ កាយគន្ធោ វិយ កស្សចិ កាយគន្ធោ ហោតីតិ យោជនា. តស្សាបីតិ ភិក្ខុនោបិ. បិសទ្ទេន កណ្ឌុវាពាធភិក្ខុអាទយោបិ សម្បិណ្ឌេតិ. ឆកណសទ្ទស្ស អស្សាទីនំ មលេបិ បវត្តនតោ វុត្តំ ‘‘គោមយ’’ន្តិ. បាកតិកចុណ្ណម្បីតិ អបក្ករជនចុណ្ណម្បិ. ឯតម្បីតិ បាកតិកចុណ្ណម្បិ.

តន្តិ អាមកមំសំ, ន ខាទីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ អាមកលោហិតំ វា, ន បិវីតិ សម្ពន្ធោ. អមនុស្សោតិ មនុស្សសទិសោ ភូតោ. តន្តិ អាមកមំសលោហិតំ.

២៦៥. ‘‘អញ្ជន’’ន្តិ នាមំ សាមញ្ញន្តិ អាហ ‘‘អញ្ជនន្តិ សព្ពសង្គាហកវចនមេត’’ន្តិ. សព្ពសង្គាហកវចនន្តិ សព្ពេសំ អញ្ជនានំ សង្គាហកវចនំ. ឯតន្តិ ‘‘អញ្ជន’’ន្តិ ឯតំ វចនំ. អញ្ជតិ ចក្ខុំ មក្ខេតិ អនេនាតិ អញ្ជនំ, អញ្ជតិ ចក្ខុំ ព្យត្តំ ករោតីតិ វា អញ្ជនំ, តាលុជោ តតិយក្ខរោ. កបល្លន្តិ កបល្លេ បវត្តំ. កបាលញ្ហិ ទីបសិខាយ ឧបរិ និកុជ្ជិត្វា តត្ថ បវត្តំ មសិ ‘‘កបល្ល’’ន្តិ វុច្ចតិ. តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទីបសិខតោ គហិតមសី’’តិ. អញ្ជនូបបិសនេហីតិ ឯត្ថ អញ្ជនេហិ សទ្ធិំ ឧបនេតុំ បិសិតព្ពន្តិ អញ្ជនូបបិសនន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ជនេន សទ្ធិំ ឯកតោ បិសិតេហី’’តិ. ‘‘ឯកតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘សទ្ធិ’’ន្តិ បទស្សេវ អត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. យំកិញ្ចិ អញ្ជនូបបិសនំ ចុណ្ណំ ន ន វដ្ដតីតិ យោជនា. អថ វា ន វដ្ដតិ ន ហោតិ, វដ្ដតិយេវាតិ យោជនា. ឥមស្មិំ នយេ ‘‘ន វដ្ដតី’’តិ អាខ្យាតបទំ កិរិយាន្តរាបេក្ខត្តា កត្តា ហោតិ. អាខ្យាតេសុបិ ហិ កត្តុត្តញ្ច កម្មត្តញ្ច លព្ភតិ. ចន្ទនន្តិអាទីនិ សុវិញ្ញេយ្យានេវ.

អដ្ឋិមយន្តិ បទស្ស អតិព្យាបិតទោសំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘មនុស្សដ្ឋិំ ឋបេត្វា’’តិ. សលាកដ្ឋានិយន្តិ ឯត្ថ សលាកា តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថាតិ សលាកដ្ឋានិយន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ សុសិរទណ្ឌកាទិកេ. សលាកន្តិ អញ្ជនិសលាកំ. ឱទហន្តីតិ ឋបេន្តិ. អំសពទ្ធកោតិ អំសេ ពទ្ធតិ អនេនាតិ អំសពទ្ធកោ. យមកនត្ថុករណិន្តិ នត្ថុ ករីយតិ ឥមាយាតិ នត្ថុករណី, យមកា នត្ថុករណី យមកនត្ថុករណី.

២៦៧. តំ សព្ពំ តេលបាកន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អតិ វិយ ខិត្តមជ្ជានី’’តិ ឥមិនា អតិ វិយ ខិបីយន្តិ បក្ខិបីយន្តីតិ អតិខិត្តានិ, តានិយេវ មជ្ជានិ អតិខិត្តមជ្ជានីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

បណ្ណសេទន្តិ បណ្ណេហិ សេទំ. អង្គារានន្តិ អង្គារេហិ. តត្ថាតិ តេសុ បំសុវាលិកាទីសុ. វាតហរណបណ្ណានីតិ វាតស្ស អបនយនានិ ឧទ្ទាលាទីនិ បណ្ណានិ. តត្ថាតិ តេសុ បណ្ណេសុ. នានាបណ្ណភង្គកុថិតន្តិ នានាបណ្ណានិយេវ ភញ្ជិតព្ពដ្ឋេន នានាបណ្ណភង្គំ, តេន កុថិតំ នានាបណ្ណភង្គកុថិតំ. ឧណ្ហោទកស្សាតិ ឧណ្ហោទកេន. តត្ថាតិ ឧទកកោដ្ឋកេ.

បព្ពេ បព្ពេតិ ផឡុម្ហិ ផឡុម្ហិ. យេនាតិ បជ្ជេន. តំ បជ្ជំ អភិសង្ខរិតុន្តិ យោជនា. ‘‘បាទានំ សប្បាយភេសជ្ជ’’ន្តិ ឥមិនា បាទស្ស ហិតំ បជ្ជន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តិលកក្កេនាតិ ឯត្ថ កក្កសទ្ទស្ស ចុណ្ណវាចកត្តា ‘‘បិដ្ឋេហី’’តិ វុត្តំ. កពឡេន បក្ខិបនំ កពឡិកំ. សត្តុបិណ្ឌស្ស ភត្តកពឡសទិសត្តា សត្តុបិណ្ឌន្តិ វុត្តំ. អាណិ វិយាតិ ខីលា វិយ. ខារេនាតិ លោណសក្ខរិកមយេន ខារេន. វិកាសំ រុន្ធតីតិ វិកាសិកំ, តេលរុន្ធនបិលោតិកំ. វណកម្មន្តិ វណស្ស, វណេ វា កម្មំ.

២៦៨. សប្បទដ្ឋកាលេយេវ កិំ សាមំ គហេត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ. ឥទន្តិ មហាវិកដំ, បរិភុញ្ជីកព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញេសុ បនាតិ សប្បទដ្ឋតោ អញ្ញេសុ បន. សចេ ភូមិបត្តោ គូថោ ហោតិ, បដិគ្គហេតព្ពោតិ យោជនា.

២៦៩. វសីករណបានកសមុដ្ឋិតរោគោតិ កន្តិភាវសង្ខាតំ វសំ ករោតិ អនេនាតិ វសីករណំ, ភេសជ្ជំ, បិវតេ បានំ, តំយេវ បានកំ, វសីករណស្ស បានកំ វសីករណបានកំ, តេន សមុដ្ឋិតោ រោគោ វសីករណបានកសមុដ្ឋិតរោគោ. ឥមិនា ឃរទិន្នកាពាធោតិ ឯត្ថ ឃរណិយា ទិន្នេន វសីករណបានកេន សមុដ្ឋិតោ អាពាធោ ឃរទិន្នកាពាធោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សីតាយ អាលោឡេតព្ពន្តិ សីតាលោឡំ, ឧទកំ. សីតាសទ្ទោ នង្គលលេខាសង្ខាតំ ផាលបទ្ធតិំ មុខ្យតោ វទតិ, ផាលបទ្ធតិករេ ផាលេ លគ្គមត្តិកំ ឧបចារតោ វទតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សីតាយ អាលោឡេតព្ព’’ន្តិ. អដ្ឋកថាយម្បិ តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នង្គលេនា’’តិអាទិ.

វិបក្កគហណិកោតិ វិសេសេន បាចាបនគហណិកោ. មុត្តហរីតកន្តិ ឯត្ថ ‘‘មុត្ត’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ គោមុត្តមេវ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គោមុត្តបរិភាវិតំ ហរីតក’’ន្តិ. ឥមិនា មុត្តេន បរិភាវិតំ ហរីតកំ មុត្តហរីតកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តណ្ឌុលកសដោតិ តណ្ឌុលធោវនោទកកសដោ ធោតសិនិទ្ធោ, សោវ មុគ្គបចិតបានីយោតិ យោជនា. ‘‘មំសរសេនា’’តិ ឥមិនា មំសរសោ មំសេន បដិច្ឆាទេតព្ពន្តិ បដិច្ឆាទនីយន្តិ វុច្ចតីតិ ទស្សេតិ.

១៦៣. គុឡាទិអនុជាននកថា

២៧២. ហីតិ សច្ចំ. បក្កត្តាតិ មុគ្គានំ បក្កភាវតោ. តេតិ មុគ្គា.

២៧៤. អកប្បិយកុដិយន្តិ អកប្បិយកុដិយា អន្តោ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. តម្បីតិ ឧណ្ហយាគុម្បិ. បិសទ្ទេន បគេវ អាមិសំ បចិតុន្តិ ទស្សេតិ. ឧត្តណ្ឌុលភត្តន្តិ បក្កតណ្ឌុលតោ វិយោគោតិ ឧត្តណ្ឌុលោ, ឧការោ ហិ វិយោគត្ថវាចកោ, អបក្កតណ្ឌុលោតិ អត្ថោ. ឧត្តណ្ឌុលមយំ ភត្តន្តិ ឧត្តណ្ឌុលភត្តំ. សកិំ កុថិតេសុ ខីរតក្កាទីសុ អគ្គិំ ទាតុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. ពិឡាលាទីនំ សត្តានំ សមូហោ រូឡ្ហីវសេន ឧក្កបិណ្ឌកោតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ពិឡាលមូសិកគោធាមង្គុសា’’តិ. វិឃាសាទភាវេន និហតមានត្តា កាយវាចំ ទមេតីតិ ទមកោ វិឃាសាទោតិ អាហ ‘‘វិឃាសាទា’’តិ.

២៧៦. តតោ នីហដន្តិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្ថា’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. នីហដន្តិ នីហរិត្វា ហរិតំ.

២៧៨. វនដ្ឋំ បោក្ខរដ្ឋន្តិ ឯត្ថ វនេ តិដ្ឋតីតិ វនដ្ឋោ, បោក្ខរេ តិដ្ឋតីតិ បោក្ខរដ្ឋោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វនេ ចេវា’’តិអាទិ. ‘‘បទុមិនិគច្ឆេ’’តិ ឥមិនា បោក្ខរសទ្ទោ បទុមវាចកោតិ ទស្សេតិ. យស្ស ពីជំ អង្កុរំ ន ជនេតិ, តំ ផលំ អពីជំ នាមាតិ យោជនា.

១៦៧. សត្ថកម្មបដិក្ខេបកថា

២៧៩. ទុក្ខេន រុបតីតិ ទុរោបយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុក្ខេន រុហតី’’តិ. សត្ថកម្មំ វា វត្ថិកម្មំ វាតិ ឯត្ថ សត្ថេន កាតព្ពំ កម្មំ សត្ថកម្មំ, វត្ថិបីឡនំ កាតព្ពំ កម្មំ វត្ថិកម្មន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា បដិច្ឆន្នេ’’តិអាទិ. ‘‘សូចិយា វា’’តិអាទិនា សត្ថកម្មន្តិ ឯត្ថ ‘‘សត្ថ’’ន្តិ បទំ ឧបលក្ខណមត្តន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘សត្ថេន វា’’តិ បទំ ‘‘ឆិន្ទនំ វា ផាលនំ វា’’តិបទេហិ យោជេតព្ពំ. ‘‘សូចិយា វា កណ្ដកេន វា សត្តិកាយ វា’’តិបទានិ ‘‘វិជ្ឈនំ វា’’តិ បទេន យោជេតព្ពានិ. ‘‘បាសាណសក្ខលិកាយ វា នខេន វា’’តិ បទានិ ‘‘លេខនំ វា’’តិ បទេន យោជេតព្ពានិ. ឯតន្តិ សត្ថេន ឆិន្ទនាទិកម្មំ. ឯត្ថ ចាតិ សត្ថកម្មវត្ថិកម្មេសុ. តត្ថ បនាតិ សម្ពាធេ បន. តេនាតិ ខារាទិនា. វច្ចមគ្គេ យាយ ភេសជ្ជមក្ខិតាទានវដ្ដិយា ខារកម្មំ វា ករោន្តិ, យាយ វេឡុនាឡិកាយ តេលំ វា បវេសេន្តិ, សា ភេសជ្ជមក្ខិតាទានវដ្ដិ វា សា វេឡុនាឡិកា វា វដ្ដតិយេវាតិ យោជនា.

២៨០. តំ ទិវសន្តិ តស្មិំ ទិវសេ. កិញ្ចិ សត្ថន្តិ យោជនា. ឥមាយាតិ សុប្បិយាយ អញ្ញំ កិញ្ចិ អទេយ្យំ កិម្បិ ភវិស្សតីតិ យោជនា. យត្រ នាមាតិ ឯត្ថ ត្របច្ចយោ ការណត្ថេ ហោតីតិ អាហ ‘‘យស្មា នាមា’’តិ. ‘‘វីមំសី’’តិ ឥមិនា បដិវេក្ខីតិ ឯត្ថ បដិអវបុព្ពោ ឥក្ខធាតុ វីមំសនត្ថោតិ ទស្សេតិ. អសុកមំសន្តិ អសុកំ មំសំ, អសុកស្ស វា សត្តស្ស មំសំ.

១៦៩. ហត្ថិមំសាទិបដិក្ខេបកថា

២៨១. អរញ្ញកោកា នាមាតិ សសពិឡាលាទយោ សត្តេ ខាទនត្ថាយ កុកតិ អាទទាតីតិ កោកោ អរញ្ញេ ជាតោ កោកោ អរញ្ញកោកោ, សុនខសទិសាតិ គាមសុនខេន សទិសា. តេសន្តិ អរញ្ញកោកានំ. យោ បនាតិ សុនខោ បន, ឧប្បន្នោតិ សម្ពន្ធោ. គាមសុនខិយាតិ សាម្យត្ថេ សាមិវចនំ. កោកេនាតិ សហាទិយោគេ ករណវចនំ. តានិ បទានិ ‘‘សំយោគេនា’’តិ បទេន យោជេតព្ពានិ. តស្សាតិ សុនខស្ស.

ឯត្ថាតិ មនុស្សមំសាទីសុ. សជាតិកតាយាតិ សមានជាតិកភាវតោ. អនុបទ្ទវត្ថាយាតិ អនុបទ្ទវត្ថំ, បដិក្ខិត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. អាបត្តីតិ មនុស្សមំសេ ថុល្លច្ចយេន, សេសេ ទុក្កដេន អាបត្តិ. ឧទ្ទិស្ស កតំ បនាតិ ភិក្ខុំ ឧទ្ទិស្ស កតមំសំ បន.

១៧០. យាគុមធុគោឡកាទិកថា

២៨២. ឯកកោតិ ឯត្ថ ឯកតោ អសហាយត្ថេ កបច្ចយោតិ អាហ ‘‘នត្ថិ មេ ទុតិយោ’’តិ. សោតិ ព្រាហ្មណោ. វយំ កត្វាតិ បរិព្ពយំ កត្វា, បដិយាទាបេសិ កិរាតិ យោជនា. អនុមោទនគាថាយាតិ អនុមោទនបកាសកាយ គាថាយ. ‘‘បត្ថយតំ ឥច្ឆត’’ន្តិ បទានំ អលមត្ថបយោគេ សម្បទានត្តា វុត្តំ ‘‘អលមេវ ទាតុន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ’’តិ. សោយេវ គហេតព្ពោតិ ‘‘ទាតុ’’ន្តិភាវស្ស កត្តុភាវេន សោ ឯវ បាឋោ គហេតព្ពោតិ អត្ថោ.

២៨៣. យា យាគុ បវារណំ ជនេតិ, សា យាគុ ភោជ្ជយាគុ នាមាតិ យោជនា. យន្តិ កាលំ. ‘‘អាទិំ កត្វា’’តិ ឥមិនា យទគ្គេនាតិ ឯត្ថ អគ្គសទ្ទោ អាទ្យត្ថោ កិរិយាវិសេសនត្ថេ ករណវចនន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘សគ្គនិព្ពត្តកបុញ្ញ’’ន្តិ ឥមិនា សគ្គាតិ ឯត្ថ ផលូបចារំ ទស្សេតិ. សោតិ គុឡោ.

២៨៤. តថារូបេនាតិ តថាសភាវេន. គុឡស្ស អនុរូបសភាវេនាតិ អត្ថោ.

១៧៣. បាដលិគាមវត្ថុកថា

២៨៥. យថា សព្ពំ សន្ថតំ ហោតិ, ឯវំ តថា សព្ពសន្ថរិសន្ថតន្តិ យោជនា.

២៨៦. សុនិធោ ច វស្សការោ ចាតិ ឯត្ថ ចការេហិ ទ្វន្ទវាក្យំ ទស្សេតិ. អាយមុខបច្ឆិន្ទនត្ថន្តិ សុង្កមុខស្ស បច្ឆេទនត្ថំ. ‘‘ឃរវត្ថូនី’’តិ ឥមិនា វត្ថុសទ្ទស្ស ការណទព្ពត្ថេ បដិក្ខិបិត្វា ភូភេទត្ថំ ទីបេតិ. តា ទេវតា នាមេន្តិ កិរាតិ យោជនា. យថានុរូបន្តិ យំ យំ ភោគពលានុរូបំ. លោកេតិ សត្តលោកេ. សទ្ទោតិ កិត្តិឃោសោ. តេនេវាតិ តេន សទ្ទស្ស អព្ភុគ្គតហេតុនា ឯវ. ‘‘ឱសរណដ្ឋានំ នាមា’’តិ ឥមិនា អរិយំ អាយតនន្តិ ឯត្ថ អាយតនសទ្ទោ សមោសរណដ្ឋានត្ថោតិ ទស្សេតិ. យត្តកំ កយវិក្កយដ្ឋានំ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វាណិជានំ…បេ… កយវិក្កយដ្ឋានំ នាមា’’តិ ឥមិនា វណិជា បតន្តិ សន្និបតន្តិ ឯត្ថាតិ វណិប្បតោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘វណិជបតោ’’តិ វត្តព្ពេ ជការលោបោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បាឡិយំ ‘‘តេស’’ន្តិ បាឋសេសស្ស អជ្ឈាហរិតព្ពភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘តេសំ អរិយាយតនវាណិជបតាន’’ន្តិ. តេសន្តិ ច សាម្យត្ថេ សាមិវចនំ, និទ្ធារណត្ថេ វា វិភត្តអបាទានត្ថេ វា. ឥទន្តិ បុរំ. បុដភេទនន្តិ ឯត្ថ បុដំ ភិន្ទន្តិ ឯត្ថាតិ បុដភេទនន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភណ្ឌិកភេទនដ្ឋាន’’ន្តិ. ‘‘សមុច្ចយត្ថោ វាសទ្ទោ’’តិ វុត្តវចនំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តត្រ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ តត្រាតិ បាដលិបុត្តេ, តីសុ វា អគ្គិឧទកមិថុភេទេសុ. ‘‘អញ្ញមញ្ញភេទា’’តិ ឥមិនា មិថុភេទាតិ ឯត្ថ មិថុសទ្ទស្ស អញ្ញមញ្ញវេវចនភាវំ ទស្សេតិ. ឧឡុម្បកុល្លសទ្ទានំ អត្ថេ សមានេបិ ករណវិសេសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧឡុម្ប’’ន្តិអាទិ. ឧឡុ វុច្ចតិ ឧទកំ, តតោ បាតិ រក្ខតីតិ ឧឡុម្បោ. កំ វុច្ចតិ ឧទកំ, តស្មិំ ឧលតិ គច្ឆតីតិ កុល្លោ.

អណ្ណវន្តិ ឯត្ថ អណ្ណវោ នាម កិំ សមុទ្ទស្ស នាមន្តិ អាហ ‘‘អណ្ណវ’’ន្តិអាទិ. ‘‘អណ្ណវ’’ន្តិ ឯតំ នាមំ ឧទកដ្ឋានស្ស អធិវចនន្តិ យោជនា. អណ្ណោ វុច្ចតិ ឧទកំ, តំ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ អណ្ណវោ. សរសទ្ទស្ស អការាទិម្ហិ ច កណ្ឌេ ច បវត្តនតោ វុត្តំ ‘‘សរន្តិ ឥធ នទី អធិប្បេតា’’តិ. ឥធាតិ ឥមិស្សំ គាថាយំ. ឥទន្តិ អត្ថជាតំ.

យេតិ អរិយា. តេតិ អរិយា, តរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. វិសជ្ជបល្លលានីតិ ឯត្ថ វិសជ្ជសទ្ទោ ត្វាបច្ចយន្តោ, បល្លលសទ្ទោ និន្នដ្ឋានវាចកោតិ អាហ ‘‘វិសជ្ជ…បេ… និន្នដ្ឋានានី’’តិ. អយំ បន ជនោ កុល្លំ ពន្ធតីតិ យោជនា. តិណ្ណា មេធាវិនោ ជនា ឥតិ វុត្តំ ហោតីតិ យោជនា.

២៨៧. អននុពោធាតិ ឯត្ថ ការណត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘អពុជ្ឈនេនា’’តិ. សន្ធាវិតំ សំសរិតន្តិ ឯត្ថ តបច្ចយស្ស កម្មត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘មយា ច តុម្ហេហិ ចា’’តិ. ឥមិនា កត្តុត្ថេ សាមិវចនន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា តបច្ចយស្ស ភាវត្ថំ ទស្សេតិ. សំសិតន្តិ ឯត្ថ សរធាតុយា រការោ លោបោតិ អាហ ‘‘សំសរិត’’ន្តិ. ‘‘តណ្ហារជ្ជូ’’តិ ឥមិនា ភវតោ ភវំ នេតីតិ ភវនេត្តីតិ វចនត្ថេន តណ្ហារជ្ជុ ភវនេត្តិ នាមាតិ ទស្សេតិ.

២៨៩. វណ្ណវត្ថាលង្ការានិ សាមញ្ញវសេន ‘‘នីលា’’តិ វុត្តានីតិ អាហ ‘‘នីលាតិ ឥទំ សព្ពសង្គាហក’’ន្តិ. តត្ថាតិ ‘‘នីលា’’តិអាទិបាឋេ. តេសន្តិ លិច្ឆវីនំ. បកតិវណ្ណា នីលា ន ហោន្តីតិ យោជនា. ឯតន្តិ ‘‘នីលា’’តិអាទិវចនំ. បដិវត្តេសីតិ ឯត្ថ វតុធាតុ ឧបសគ្គវសេន វា អត្ថាតិសយវសេន វា បហរណត្ថោតិ អាហ ‘‘បហារេសី’’តិ. ‘‘សជនបទ’’ន្តិ ឥមិនា សាហារន្តិ ឯត្ថ អាហារសទ្ទោ ជនបទត្ថោតិ ទស្សេតិ. ជនបទោ ហិ យស្មា នគរស្ស បរិវារភាវេន អាហរិតព្ពោ, ឥមស្មា ច រាជបុរិសា ពលិំ អាហរន្តិ, តស្មា អាហារោតិ វុត្តោ. សជនបទំ វេសាលិំ ទជ្ជេយ្យាថាតិ យោជនា. អង្គុលិំ ផោដេសុន្តិ ឯត្ថ ផុដធាតុ សញ្ចលនត្ថោតិ អាហ ‘‘អង្គុលិំ ចាលេសុ’’ន្តិ. ឥត្ថិកាយាតិ ឥត្ថីយេវ បុរិសតោ ខុទ្ទកដ្ឋេន ឥត្ថិកា, តាយ.

១៧៨. សីហសេនាបតិវត្ថុកថា

២៩០. ធម្មស្ស ច អនុធម្មន្តិ ឯត្ថ ធម្មសទ្ទោ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘ការណស្ស អនុការណ’’ន្តិ. ‘‘បរេហី’’តិ បទំ ‘‘វុត្ត’’ឥតិ បទេ កត្តា. ‘‘វុត្តការណេនា’’តិបទំ ‘‘សការណោ’’តិបទេ ករណំ. កោចិ អប្បមត្តកោបិ តុម្ហាកំ វាទោតិ យោជនា. ‘‘វិញ្ញូហី’’តិ បទំ ‘‘គរហិតព្ព’’ឥតិ បទេ កត្តា. ‘‘គរហិតព្ពការណ’’ន្តិ បទំ ‘‘ន អាគច្ឆតី’’តិ បទេ កម្មំ. អនព្ភក្ខាតុកាមាតិ ឯត្ថ អភិត្យូបសគ្គោ អភិភវនត្ថោ អាបុព្ពោ ខាធាតុ បកថនត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិភវិត្វា ន អាចិក្ខិតុកាមា’’តិ.

២៩៣. អនុវិច្ចការន្តិ ឯត្ថ អនុវិច្ចសទ្ទោ វិចធាតុ ត្វាបច្ចយន្តោតិ អាហ ‘‘អនុវិចិត្វា’’តិ. ‘‘ចិន្តេត្វា’’តិ ឥមិនា វិចធាតុយា ញាណត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘កាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា កាតព្ពន្តិ ការន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បដាកន្តិ ធជបដាកំ. ‘‘អាហិណ្ឌេយ្យុ’’ន្តិ ឥមិនា បរិយាយេយ្យុន្តិ ឯត្ថ បរិបុព្ពអាបុព្ព យាធាតុយា គត្យត្ថំ ទស្សេតិ. បាឡិយំ ‘‘បរិហរេយ្យុ’’ន្តិបិ បាឋោ. អាហិណ្ឌេយ្យុន្តិ អាហិណ្ឌន្តិ. មុទ្ធជោ តតិយក្ខរោ. ឱបានភូតន្តិ ឯត្ថ ឱបានោ វិយ ភូតោ ឱបានភូតោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិយត្តឧទបានោ វិយ ឋិត’’ន្តិ. ‘‘ឧទបានោ’’តិ ឥមិនា ឱបានសទ្ទោ ឧទបានត្ថោតិ ទស្សេតិ. ឧទបានោ ហិ សព្ពេ ជនា ឱសរិត្វា បិវន្តិ ឯត្ថាតិ ឱបានោតិ វុច្ចតិ. ឥមេសន្តិ និគណ្ឋានំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សម្បត្តានំ ទានំ ទាតព្ពមេវ, តស្មា មា ឧបច្ឆិន្ទិត្ថាតិ យោជនា. ឧទ្ទិស្សាតិ ត្វាបច្ចយន្តសទ្ទោ ‘‘កត’’ន្តិ ឧត្តរបទេន សមាសោតិ អាហ ‘‘ឧទ្ទិសិត្វា កត’’ន្តិ. ឯសេវ នយោ ‘‘បដិច្ចកម្ម’’ន្តិ ឯត្ថាបិ.

២៩៤. បដិច្ចកម្មន្តិ ឯតំ នាមំ និមិត្តកម្មស្ស អធិវចនន្តិ យោជនា. យោតិ យោ កោចិ ជនោ. វធកស្ស បាណឃាតកម្មំ ហោតិ វិយ, តស្សាបិ ហោតីតិ យោជនា. ន ជីរន្តីតិ ឯត្ថ ជរធាតុ គត្យត្ថោតិ អាហ ‘‘ន គច្ឆន្តី’’តិ.

១៧៩. កប្បិយភូមិអនុជាននកថា

២៩៥. ពហារាមកោដ្ឋកេតិ ឯត្ថ សមីបត្ថេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘ពហារាមកោដ្ឋកសមីបេតិ អារាមកោដ្ឋកស្ស ពហិ សមីបេតិ អត្ថោ’’តិ. អច្ឆន្តីតិ វសន្តិ. ឯតន្តិ ‘‘បច្ចន្តិម’’ន្តិ ឯតំ វចនំ. ធុរវិហារោបីតិ បធានវិហារោបិ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ. អនុបគេយេវាតិ បាតោយេវ. ឱរវសទ្ទន្តិ ឧច្ចរវសង្ខាតំ សទ្ទំ. កបិលសុត្តបរិយោសានេតិ សុត្តនិបាតេ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.កបិលសុត្តវណ្ណនា) សង្គហិតស្ស កបិលសុត្តស្ស បរិយោសានេ. បញ្ចសតានំ កេវដ្ដបុរិសានន្តិ សម្ពន្ធោ.

ឧស្សាវនន្តិកាទីសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យោ វិហារោ ករិយតីតិ សម្ពន្ធោ. ភូមិយា គតិ វិយ គតិ ឯតេសន្តិ ភូមិគតិកា. បតិដ្ឋាបេន្តេហិ ពហូហិ ភិក្ខូហិ បតិដ្ឋាបេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. និច្ឆារេន្តេហិ ភិក្ខូហីតិ យោជនា. សយន្តិ ភិក្ខុ. តំ បនាតិ ‘‘សង្ឃស្ស កប្បិយកុដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វចនំ បន. អវត្វាបីតិ បិសទ្ទោ តថា ‘‘វត្វាបី’’តិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. អដ្ឋកថាសូតិ មហាអដ្ឋកថាទីសុ តីសុ អដ្ឋកថាសុ. ឯត្ថាតិ ឧស្សាវនន្តិកកុដិយំ. ‘‘សមកាលំ វដ្ដតី’’តិ វចនំ ទឡ្ហីករោន្តោ អាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. វចនេតិ ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វចនេ. តស្មិន្តិ ថម្ភេ. តេនេវាតិ អកតភាវេនេវ. ហីតិ សច្ចំ. ឯត្ថាតិ ពហូសុ.

យតោតិ ឥដ្ឋកសិលាមត្តិកាបិណ្ឌតោ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ពហូហិ សម្បរិវារេត្វា កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ វុត្តនយេនេវ. ឥដ្ឋកាទយោតិ ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ អធិដ្ឋាតព្ពឥដ្ឋកាទយោ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តថាតិ យថា អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តំ, តថា. ថម្ភាទីនិ ឧក្ខិបិត្វា បតិដ្ឋាបនញ្ច ‘‘កប្បិយកុដិំ ករោមា’’តិ សាវនញ្ច អន្តំ បរិយោសានមេតិស្សាតិ ឧស្សាវនន្តិកា.

តាសូតិ ទ្វីសុ គោនិសាទិកាសុ. យត្ថាតិ កុដិយំ. នេវ អារាមោ បរិក្ខិត្តោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បុន យត្ថាតិ កុដិយំ. អយន្តិ កុដិ. ឧភយត្ថាបីតិ អារាមវិហារគោនិសាទិកាសុ ទ្វីសុបិ. ពហុតរំ បរិក្ខិត្តោបិ បរិក្ខិត្តោយេវ នាមាតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ ឧបឌ្ឍបរិក្ខិត្តពហុតរបរិក្ខិត្តអារាមេ. គាវោ បវិសិត្វា យថាសុខំ និសីទន្តិ ឯត្ថាតិ គោនិសាទា គោសាលា. គោនិសាទា វិយាតិ គោនិសាទិកា កុដិ.

មនុស្សា វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឯសាតិ កុដិ. វុត្តេបីតិ បិសទ្ទេ, ‘‘កប្បិយកុដិំ ទេមា’’តិ វាក្យំ អបេក្ខតិ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យស្មា វដ្ដតិ, តស្មាតិ យោជនា. តេសន្តិ សេសសហធម្មិកទេវមនុស្សានំ. តេហីតិ សេសសហធម្មិកទេវមនុស្សេហិ. បុនបិ វុត្តំ, កិំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ភិក្ខុស្ស…បេ… ហោតី’’តិ. អបីតិ តទញ្ញេសំ. តន្តិ វចនំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សង្ឃស្ស សន្តកមេវ វា ភិក្ខុស្ស សន្តកមេវ វាតិ យោជនា. ឥតិ តស្មា សុវុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. គហបតីនំ សន្តកំ គហបតិ កុដិ. ‘‘កម្មវាចំ សាវេត្វា’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ កម្មវាចមវត្វា អបលោកនេនបិ កប្បិយត្តា. កម្មវាចាយ វា អបលោកនេន វា សម្មនិតព្ពាតិ សម្មុតិ កុដិ. ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនត្ថោ.

យំ អាមិសំ វុត្ថំ, សព្ពំ តំ អាមិសន្តិយោជនា. អកប្បិយភូមិយំ សហសេយ្យបហោនកេ គេហេ វុត្ថំ ឋបិតន្តិ សម្ពន្ធោ. យំ បន សង្ឃិកំ វា បុគ្គលិកំ វា អត្ថីតិ យោជនា. តេសំយេវាតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនមេវ. ឯករត្តម្បិ ឋបិតំ យំ សន្តកំ អត្ថីតិ យោជនា. តន្តិ សង្ឃិកាទិ. តត្ថាតិ អកប្បិយភូមិយំ សហសេយ្យបហោនកគេហេ. ឯតន្តិ អន្តោវុត្ថអន្តោបក្កសង្ខាតំ យាវយាមកាលិកំ, ‘‘ន កប្បតី’’តិ ព្យតិរេកស្ស អន្វយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សត្តាហកាលិកំ បនា’’តិអាទិ.

តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ. តត្រ វចនេតិ ហិ អត្ថោ. សាមណេរោ ទេតីតិ សម្ពន្ធោ. យំកិញ្ចិ តណ្ឌុលាទិកំ អាមិសន្តិ យោជនា. មុខសន្និធិ នាមាតិ អាបត្តិយា មុខោ ឧបាយោ សន្និធិ នាមាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ មហាបច្ចរិយំ, មុខសន្និធិអន្តោវុត្ថេសុ វា. ភិក្ខុ បចិត្វា បរិភុញ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. អាមិសសំសដ្ឋន្តិ អាមិសេន សំសគ្គំ.

ជហិតវត្ថុកាតិ ជហិតំ វត្ថុ ឯតាសន្តិ ជហិតវត្ថុកា. ឧស្សាវនន្តិកា កតាតិ សម្ពន្ធោ. សាតិ ឧស្សាវនន្តិកា. យោ យោតិ ថម្ភោ វា ភិត្តិបាទោ វា. ឥដ្ឋកាទីហិ កតា ឧស្សាវនន្តិកាតិ យោជនា. ចយស្សាតិ អធិដ្ឋានស្ស. យេហិ បន ឥដ្ឋកាទីហីតិអាទិសទ្ទេន ថម្ភសិលាមត្តិកាយោ សង្គណ្ហាតិ. តទញ្ញេសូតិ តេហិ អធិដ្ឋិតឥដ្ឋកាទីហិ អញ្ញេសុ.

បាការាទិបរិក្ខេបេតិ ឧបចារសីមាបរិច្ឆិន្នស្ស អារាមស្ស បាការាទិនា បរិក្ខេបេ កតេ. បាការាទីតិ អាទិសទ្ទេន វតិំ សង្គណ្ហាតិ. កប្បិយកុដិំ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ គោនិសាទិកាយ អភាវេន សេសាសុ តីសុ កប្បិយកុដីសុ យំកិញ្ចិ កប្បិយកុដិំ លទ្ធុំ វដ្ដតីតិ អត្ថោ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ. ឥតរា បនាតិ ឧស្សាវនន្តិកគោនិសាទិកាហិ អញ្ញា. ទ្វេតិ ឧភោ គហបតិសម្មុតិយោ, ជហិតវត្ថុកាវ ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បក្ខបាសកមណ្ឌលន្តិ ទ្វេ បក្ខេ អបតនត្ថាយ បសតិ ពន្ធតីតិ បក្ខបាសកោ, មណ្ឌលន្តិ ឆទនកោដិគោបានសីនំ ឧបរិ ឋបិតកដ្ឋវិសេសោ, បក្ខបាសកោ ច មណ្ឌលញ្ច បក្ខបាសកមណ្ឌលំ.

យត្រាតិ យស្មិំ ឋានេ. អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វាតិ អនបេក្ខវិស្សជ្ជនេន អនុបសម្បន្នស្ស ទត្វា. ចីវរវិកប្បនំ វិយ សាបេក្ខវិស្សជ្ជនម្បិ វដ្ដតីតិ វទន្តិ. តត្រាតិ បុរិមវចនាបេក្ខំ. សោតិ ករវីកតិស្សត្ថេរោ, បស្សិត្វា បុច្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. ថេរោតិ មហាសិវត្ថេរោ. លូខទិវសេតិ អសិនិទ្ធទិវសេ. តតោតិ ព្រវនតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ. នន្តិ មហាសិវត្ថេរំ. បមុខេតិ គព្ភស្ស បមុខេ. តន្តិ សព្ពិកុម្ភិំ. ពហីតិ វិហារស្ស ពហិ. សោតិ មហាសិវត្ថេរោ.

១៨០. មេណ្ឌកគហបតិវត្ថុកថា

២៩៦. ‘‘ពហិទ្វារេ’’តិ ឯត្ថ កស្ស ពហិទ្វារេតិ អាហ ‘‘ធញ្ញាគារស្ស ពហិទ្វារេ’’តិ. អាឡកថាលិកន្តិ ឯត្ថ អាឡកតណ្ឌុលបចនកំ គណ្ហកថាលិ អាឡកថាលិ, តាយ បចិតំ ភត្តំ អាឡកថាលិកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាឡកតណ្ឌុលបចនកថាលិក’’ន្តិ. ព្យញ្ជនភណ្ឌិកន្តិ ព្យញ្ជនបរិក្ខារិកំ, ព្យញ្ជនបរិវារកន្តិ អត្ថោ. ឥមិនា សូបភិញ្ជនកន្តិ ឯត្ថ សូបសទ្ទោ ព្យញ្ជនវាចកោ, ភិញ្ជនកសទ្ទោ ភណ្ឌិកបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ទាសកម្មករបោរិសន្តិ ឯត្ថ ទាសបោរិសា ច កម្មករបោរិសា ច ទាសកម្មករបោរិសំ, សមាហារទ្វន្ទោ បុព្ពបទេ ឧត្តរលោបោ, ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទាសបុរិសេ ច កម្មករបុរិសេ ចា’’តិ. បោរិសសទ្ទោបិ បុរិសសទ្ទេន សមានោ ‘‘បុរិសោ ឯវ បោរិសោ’’តិ អត្ថេន. ធុវភត្តេនាតិ ឯត្ថ ធុវសទ្ទោ និច្ចបរិយាយោតិ អាហ ‘‘និច្ចកាល’’ន្តិ. ទុយ្ហេន ខីរេនាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មេណ្ឌកវត្ថុស្មិំ បនា’’តិ បាឋតោ បដ្ឋាយ យាវ ‘‘ខណញ្ញេវ ទុយ្ហេនា’’តិ បាឋា កេសុចិយេវ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ អត្ថិ. ឯត្ថាតិ មេណ្ឌកវត្ថុម្ហិ. គោរសេតិ គវយេហិ និព្ពត្តេ ខីរទធិតក្កនវនីតសព្ពិសង្ខាតេ រសេ. បាថេយ្យន្តិ បថស្ស ហិតំ បាថេយ្យំ. ញត្វាតិ បាថេយ្យមិច្ឆតីតិ ញត្វា. ភិក្ខាចារវត្តេន វាតិ អញ្ញាតកអបវារិតដ្ឋានតោ ភិក្ខាចារវត្តេន វា. យាចិត្វាបីតិ បិសទ្ទោ បគេវ ភិក្ខាចារវត្តេនាតិ ទស្សេតិ. យត្តកេន បាថេយ្យេនាតិ សម្ពន្ធោ.

១៨២. កេណិយជដិលវត្ថុកថា

៣០០. កាជេហីតិ ឯត្ថ កាជស្ស គណនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ចហិ កាជសតេហី’’តិ. ឯកេន កាជេន ទ្វិន្នំ កុដានំ គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘កុដសហស្ស’’ន្តិ. វោតិ តុម្ហេ. សុដ្ឋុ បសន្នោតិ សម្ពន្ធោ.

តត្ថាតិ ‘‘អដ្ឋ បានានី’’តិ បាឋេ, អដ្ឋសុ បានេសុ វា. ‘‘អម្ពេហិ កតបាន’’ន្តិ ឥមិនា មជ្ឈេលោបសមាសំ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ អាមបក្កេសុ. ករោន្តេន កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អាទិច្ចបាកេនាតិ អាទិច្ចហេតុនា បចនេន. បុរេភត្តមេវ កប្បតីតិ ភិក្ខុនា សយំ កតត្តា បុរេភត្តមេវ កប្បតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុបសម្បន្នេហី’’តិអាទិ. កតំ អម្ពបានន្តិ សម្ពន្ធោ. សព្ពបានេសូតិ ជម្ពុបានាទីសុ សព្ពេសុ បានេសុ.

តេសូតិ ជម្ពុបានាទីសុ សត្តសុ បានេសុ. បនសទ្ទោ វិសេសត្ថជោតកោ. ជម្ពុផលេហីតិ អាមេហិ វា បក្កេហិ វា ជម្ពុផលេហិ. អដ្ឋិកេហីតិ អដ្ឋិ អស្មិមត្ថីតិ អដ្ឋិកំ ផលំ. ជាតិរសេនាតិ យថាជាតេន រសេន. ឥមិនា មធុសក្ខរកប្បុរាទីហិ ន យោជេតព្ពោតិ ទស្សេតិ. តំ បនាតិ មធុកបានំ បន. មុទ្ទិកាតិ មុទ្ទិកផលានិ. សាលុកេតិ កន្ទេ. សត្តន្នំ ធញ្ញានំ ផលរសន្តិ តណ្ឌុលធោវនោទកំ. ‘‘បក្កឌាករស’’ន្តិ ឥមិនា អបក្កឌាករសំ វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. ហីតិ សច្ចំ, វិត្ថារោ វា. រសោតិ បក្ករសោ. បដិគ្គហេត្វា ឋបិតសព្ពិអាទីហិ បក្កានំ យាវជីវិកានំ បត្តានំ រសោតិ យោជនា. បក្កំ យាវជីវិកបត្តរសន្តិ សម្ពន្ធោ. យាវកាលិកបត្តានម្បីតិ បិសទ្ទោ បគេវ យាវជីវិកបត្តានន្តិ ទស្សេតិ. យំ បានន្តិ យំ មធុកបុប្ផរសបានំ. សោតិ មធុកបុប្ផរសោ. តេនាតិ មធុកបុប្ផេន. យតោ កាលតោ បដ្ឋាយ មជ្ជំ ន ករោន្តិ, តតោតិ យោជនា. ឧច្ឆុរសោ និកសដោ បច្ឆាភត្តំ វដ្ដតិ សត្តាហកាលិកត្តា. ឥមេ ចត្តារោ រសាតិ ផលបត្តបុប្ផឧច្ឆុរសសង្ខាតា ឥមេ ចត្តារោ រសា. អគ្គិហុត្តមុខាតិ យញ្ញា អគ្គិហុតមុខា, អគ្គិហុតសេដ្ឋាតិ អត្ថោ.

១៨៣. រោជមល្លាទិវត្ថុកថា

៣០១. សង្ករមកំសូតិ ឯត្ថ សង្ករសទ្ទស្ស យុទ្ធត្ថាទីសុ បវត្តនតោ ឥធ បដិញ្ញាតត្ថេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កតិកមកំសូ’’តិ. កតិកន្តិ បដិញ្ញាតសង្ខាតំ កតិកំ. ឧឡារំ ខោតិ ឯត្ថ ឧឡារសទ្ទោ សេដ្ឋវាចកោ. សេដ្ឋន្តិ ច សុន្ទរមេវាតិ អាហ ‘‘សុន្ទរំ ខោ តេ ឥទ’’ន្តិ. តេតិ តុយ្ហំ. ‘‘ពហុកតោ’’តិ បទស្ស កតពហុមានោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បសាទពហុមានេនា’’តិ. ‘‘បិដ្ឋមយំខាទនីយ’’ន្តិ ឥមិនា បិដ្ឋខាទនីយន្តិ ឯត្ថ មយសទ្ទលោបំ ទស្សេតិ.

៣០៣. បដិភានេយ្យកាតិ ឯត្ថ បដិភានេ និយុត្តា បដិភានេយ្យកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិភានសម្បន្នា’’តិ. ‘‘និទ្ទោសសិប្បា’’តិ ឥមិនា បរិយោទាតសិប្បាតិ ឯត្ថ បរិសមន្តតោ ឱទាតំ សិប្បំ ឯតេសន្តិ បរិយោទាតសិប្បាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. សិប្បត្ថិកេហិ សិយតិ សេវិយតីតិ សិប្បំ, សិប្បិកានំ ហិតាយ សេតិ បវត្តតីតិ វា សិប្បំ, ឱដ្ឋជោ បឋមក្ខរោ. នាឡិយាវាបកេនាតិ បទស្ស ទ្វន្ទភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នាឡិយា ចេវ អាវាបកេន ចា’’តិ. ឥមិនា យការោ បទសន្ធិមត្តោតិ ទស្សេតិ. ‘‘នាឡិយា វា បសិព្ពកេនា’’តិបិ បាឋោ, សោ អបាឋោយេវ. កោ អាវាបកោ នាមាតិ អាហ ‘‘អាវាបកោ នាម យត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ យត្ថាតិ យស្មិំ ថវិកេ. ឥមិនា អាហរិត្វា យថាលទ្ធំ វបន្តិ បក្ខិបន្តិ ឯត្ថាតិ អាវាបកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. វប ពីជនិក្ខេបេតិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៥ បការន្តធាតុ) វុត្តំ. ឥធ បន បក្ខិបនេតិ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘បក្ខិបន្តី’’តិ. បរិហរិតុមេវាតិ បរិគ្គហេត្វា ហរិតុមេវ. វេតនន្តិ ភតិំ. យោតិ ភិក្ខុ. តំ វាតិ បរិហរិតខុរភណ្ឌំ វា. អញ្ញំ វាតិ អញ្ញស្ស សន្តកំ វា.

៣០៤. ឥទន្តិ ទសមភាគទានំ. ទស កោដ្ឋាសេតិ ទស បដិវីសេ.

១៨៥. ចតុមហាបទេសកថា

៣០៥. ឥទំ ន កប្បតីតិអាទីតិ ‘‘ឥទំ ន កប្បតី’’តិអាទយោ ឥមេ ចត្តារោ មហាបទេសេតិ យោជនា. អបស្សយំ កត្វា ទិសិយន្តិ ឯត្ថាតិ អបទេសា ឱកាសា, អបស្សយំ កត្វា ទិសិយន្តិ ឯតេហីតិ វា អបទេសា ការណា, ‘‘មហន្តា អបទេសា មហាបទេសា. តញ្ចាតិ មហាបទេសសង្ខាតំ តញ្ច សុត្តំ, គហេត្វាតិ យោជនា. បរិមទ្ទន្តាតិ បុនប្បុនំ មទ្ទន្តា, ឧបបរិក្ខន្តាតិ អត្ថោ. ឥទន្តិ ការណំ. តន្តិ នវមហាផលអបរណ្ណំ. តានីតិ ខុទ្ទកផលបានានិ. ហីតិ សច្ចំ.

តេសន្តិ ឆន្នំ ចីវរានំ. តត្ថាតិ ឆសុ អនុលោមចីវរេសុ. ‘‘បាណកេហិ សញ្ជាតវត្ថ’’ន្តិ ឥមិនា កោសេយ្យវត្ថភាវំ ទស្សេតិ. ទ្វេ បដាតិ ចីនបដសោមារបដា. ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមន្តិ យោជនា.

តេសំយេវាតិ ទ្វិន្នំ បត្តានមេវ. តេសំយេវាតិ តិណ្ណំ តុម្ពានមេវ. តេសំយេវាតិ ទ្វិន្នំ កាយពន្ធនានមេវ. សេតច្ឆត្តន្តិ សេតេហិ វត្ថេហិ កតំ ឆត្តំ. តេសំយេវាតិ តិណ្ណំ ឆត្តានមេវ.

សម្ភិន្នរសន្តិ សំសគ្គរសំ. ឯត្ថ ភិជ្ជិត្ថាតិ ភិន្នោតិ វចនត្ថេន ភិទិធាតុ ទ្វិធាករណសង្ខាតោ ភេទត្ថោ ហោតិ, ធាត្វត្ថពាធកេន សំត្យូបសគ្គេន ភិទិធាតុយា ភេទត្ថំ ពាធេត្វា សំសគ្គត្ថវាចកោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឆល្លិម្បីតិ តចម្បិ. សកលេនេវាតិ ឆល្លិយា ឯវ. បាយាសេន អសំសដ្ឋំ យំ សព្ពីតិ យោជនា. តានីតិ តក្កោលជាតិផលាទីនិ. យដ្ឋិមធុកាទីសុបីតិ មធុលដ្ឋិកាទីសុបិ. ‘‘លដ្ឋិមធុកាទីសុបី’’តិ វា បាឋោ, សោ អបាឋោយេវ. យំ យន្តិ វត្ថុ. យថាតិ យេនាការេន, ធោវិយមានេ តច្ឆិយមានេតិ សម្ពន្ធោ.

សម្ភិន្នរសន្តិ វត្វា តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សំសដ្ឋ’’ន្តិ. សភាវន្តិ យាវកាលំ កប្បិយសភាវំ. តស្មាតិ យស្មា ឧបនេតិ, តស្មា. តេនាតិ សត្តាហកាលិកេន. តទហុបដិគ្គហិតន្តិ តទហេវ បដិគ្គហិតំ. ទ្វីហបដិគ្គហិតេន សត្តាហកាលិកេនាតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថាតិ កាលិកសំសគ្គេ. អាបត្តិយោ វេទិតព្ពាតិ យថាក្កមំ អាបត្តិយោ វេទិតព្ពា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ ភេសជ្ជក្ខន្ធកេ.

ឥតិ ភេសជ្ជក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.