មហាវគ្គយោជនា

១. មហាខន្ធកំ

១. ពោធិកថា

ឯវូភតោវិភង្គស្ស, កត្វាន យោជនានយំ;

មហាវគ្គខន្ធកស្ស, ករិស្សំ យោជនានយំ.

ឧភិន្នន្តិ ឧភយេសំ. បាតិមោក្ខានន្តិ បាតិមោក្ខវិភង្គានំ. បាតិមោក្ខគហណេន ហេត្ថ តេសំ វិភង្គោបិ គហិតោ អភេទេន វា ឧត្តរបទលោបវសេន វា. ខន្ធកន្តិ បញ្ញត្តិសមូហំ. ខន្ធសទ្ទោ ហេត្ថ បញ្ញត្តិវាចកោ. វិនយបញ្ញត្តិយោ វុច្ចន្តិ ‘‘ខន្ធោ’’តិ. តេសំ សមូហោ ខន្ធកោ. អថវា ខន្ធោតិ រាសិ. ខន្ធសទ្ទោ ហិ រាសត្ថវាចកោ. វិនយបញ្ញត្តិរាសិ វុច្ចតិ ‘‘ខន្ធោ’’តិ. កការោ បកាសកវាចកោ. ខន្ធានំ វិនយបញ្ញត្តិរាសីនំ កោ បកាសកោតិ ខន្ធកោ, តំ ខន្ធកំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានំ សង្គីតិសមនន្តរំ ខន្ធកោវិទា ខន្ធកេសុ កុសលា មហាថេរា យំ ខន្ធកំ សង្គាយិំសុ, តស្ស ខន្ធកស្ស ទានិ សំវណ្ណនាក្កមោ យស្មា សម្បត្តោ, តស្មា តស្ស ខន្ធកស្ស អយំ អនុត្តានត្ថវណ្ណនា ហោតីតិ.

យេ អត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ហិសទ្ទោ បទាលង្ការោ. យេសន្តិ បទានំ. តេតិ តេ អត្ថេ. ភវេតិ ភវេយ្យ, ភវិតុំ សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ. តេសន្តិ អត្ថានំ. កិន្តិ កិំ បយោជនំ. តេតិ អត្ថេ, ញាតុន្តិ សម្ពន្ធោ. អថវា តេតិ អត្ថា, អវណ្ណិតាតិ សម្ពន្ធោ. តេសំយេវាតិ អត្ថានមេវ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – បទភាជនីយេ យេសំ បទានំ យេ អត្ថា ភគវតា បកាសិតា, តេសំ បទានន្តិ បាឋសេសោ, តេ អត្ថេ បុន វទេយ្យាម ចេ, កទា បរិយោសានំ សំវណ្ណនាយ បរិនិដ្ឋានំ ភវេ, ន ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យេ ចេវ អត្ថា ឧត្តានា, តេសំ សំវណ្ណនាយ កិំ បយោជនំ, ន បយោជនន្តិ អធិប្បាយោ. អធិប្បាយានុសន្ធីហិ ច អធិប្បាយេន ច អនុសន្ធិនា ច ព្យញ្ជនេន ច យេ បន អត្ថា អនុត្តានា, តេ អត្ថេ, អត្ថា វា អវណ្ណិតា យស្មា ញាតុំ ន សក្កា, តស្មា តេសំយេវ អត្ថានំ អយំ សំវណ្ណនានយោ ហោតីតិ. ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនត្ថោ.

១. ‘‘តេន…បេ… វេរញ្ជាយ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ១) ករណវចនេ វិសេសការណមត្ថិ វិយ, ‘‘តេន…បេ… បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ នត្ថីតិ យោជនា. អសទិសោបមាយំ. កិញ្ចាបិសទ្ទោ គរហត្ថជោតកោ, បន-សទ្ទោ សម្ភាវនត្ថជោតកោ. ‘‘ករណវចនេនេវា’’តិ ឯត្ថ ឯវការេន ឧបយោគវចនំ វា ភុម្មវចនំ វា និវារេតិ. អភិលាបោតិ អភិមុខំ អត្ថំ លបតីតិ អភិលាបោ, សទ្ទោ. អាទិតោតិ វេរញ្ជកណ្ឌតោ. ឯតន្តិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា ឧរុវេលាយ’’ន្តិអាទិវចនំ. ‘‘អញ្ញេសុបី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឥតោ បរេសូ’’តិ.

យទិ វិសេសការណំ នត្ថិ, កិំ បនេតស្ស វចនេ បយោជនន្តិ ចោទេន្តោ អាហ ‘‘កិំ បនេតស្សា’’តិអាទិ. ឯតស្សាតិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា ឧរុវេលាយ’’ន្តិអាទិវចនស្ស. និទានទស្សនំ បយោជនំ នាមាតិ យោជនា. តមេវត្ថំ វិភាវេតុមាហ ‘‘យា ហី’’តិអាទិ. យា បព្ពជ្ជា ចេវ យា ឧបសម្បទា ច ភគវតោ អនុញ្ញាតាតិ យោជនា. យានិ ច អនុញ្ញាតានីតិ សម្ពន្ធោ. តានីតិ បព្ពជ្ជាទីនិ. អភិសម្ពោធិន្តិ អរហត្តមគ្គញាណបទដ្ឋានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ អរហត្តមគ្គញាណញ្ច. ពោធិមហាមណ្ឌេតិ មហន្តានំ មគ្គញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ បសន្នដ្ឋានេ ពោធិរុក្ខមូលេតិ អត្ថោ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ.

តត្ថាតិ យំ ‘‘តេន សមយេន ឧរុវេលាយ’’ន្តិអាទិវចនំ វុត្តំ, តត្ថ. ឧរុវេលាយន្តិ ឯត្ថ ឧរុសទ្ទោ មហន្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘មហាវេលាយ’’ន្តិ. ‘‘វាលិករាសិម្ហី’’តិ ឥមិនា វេលាសទ្ទស្ស រាសត្ថំ ទស្សេតិ, កាលសីមាទយោ និវត្តេតិ. យទិ បន ‘‘ឧរូ’’តិ វាលិកាយ នាមំ, ‘‘វេលា’’តិ មរិយាទាយ, ឯវញ្ហិ សតិ ននុ ឧរុយា វេលាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលា’’តិ. ឥមិនា វេលាយ អតិក្កមោ វេលា ឧត្តរបទលោបវសេន, វេលាយ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលា បទវិបរិយាយវសេនាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ឧរុវេលាយ’’ន្តិបទេ. តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘អតីតេ កិរា’’តិអាទិ. អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បព្ពជិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តាបសបព្ពជ្ជន្តិ ឥសិបព្ពជ្ជំ, ន សមណបព្ពជ្ជំ. កតិកវត្តន្តិ ករណំ កតំ, កតេន បវត្តំ កតិកំ, តមេវ វត្តំ កតិកវត្តំ. អកំសុ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. យោតិ យោ កោចិ. អញ្ញោតិ អត្តនា អបរោ. សោ អាកិរតូតិ សម្ពន្ធោ. បត្តបុដេនាតិ បណ្ណេន កតេន បុដេន. តតោតិ កតិកវត្តករណតោ. តត្ថាតិ តស្មិំ បទេសេ. តតោតិ មហាវាលិករាសិជននតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ. នន្តិ តំ បទេសំ. តន្តិ មហាវាលិករាសិំ.

‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ’’តិ ឯត្ថ អស្សត្ថរុក្ខស្ស ឧបចារវសេន ពោធីតិ នាមលភនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិអាទិ. ឥមិនា ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈតីតិ ពោធីតិ វចនត្ថេន ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ពោធិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ ពោធិម្ហិ, ពោធិយំ វា. សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. រុក្ខោបីតិ បិសទ្ទេន ន មគ្គញាណមេវាតិ ទស្សេតិ. មូលេតិ អាសន្នេ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ អនុនាសិកលោបវសេន សន្ធីតិ អាហ ‘‘បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. ‘‘ហុត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘បឋម’’ន្តិបទស្ស ភាវនបុំសកំ ទស្សេតិ. សព្ពបឋមំយេវាតិ សព្ពេសំ ជនានំ បឋមមេវ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកោ ឯវ បល្លង្កោ ឯកបល្លង្កោតិ អវធារណសមាសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកេនេវ បល្លង្កេនា’’តិ. ‘‘សកិំ…បេ… អាភុជិតេនា’’តិ ឥមិនា អវធារណផលំ ទស្សេតិ. បល្លង្កោតិ ច ឩរុពទ្ធាសនំ. វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទីតិ ឯត្ថ តទង្គាទីសុ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.១០៤) បញ្ចសុ វិមុត្តីសុ បដិប្បស្សទ្ធិសង្ខាតា ផលសមាបត្តិ ឯវាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ផលសមាបត្តិសុខ’’ន្តិ. ផលសមាបត្តីតិ អរហត្តផលសមាបត្តិ. សា ហិ វិរុទ្ធេហិ ឧបក្កិលេសេហិ មុច្ចិតដ្ឋេន វិមុត្តីតិ វុច្ចតិ, តាយ សម្បយុត្តំ សុខំ វិមុត្តិសុខំ, ចតុត្ថជ្ឈានិកំ អរហត្តផលសមាបត្តិសុខំ. អថវា តាយ ជាតំ សុខំ វិមុត្តិសុខំ, សកលកិលេសទុក្ខូបសមសុខំ. ‘‘បដិសំវេទយមានោ’’តិឥមិនា ‘‘បដិសំវេទី’’តិ ឯត្ថ ណីបច្ចយស្ស កត្តុត្ថំ ទស្សេតិ. បុនប្បុនំ សុដ្ឋុ វទតិ អនុភវតីតិ បដិសំវេទី. បដិសំវេទី ហុត្វា និសីទីតិ សម្ពន្ធោ.

បច្ចយាការន្តិ អវិជ្ជាទិបច្ចយានំ ឧប្បាទាការំ. កស្មា បច្ចយាការោ បដិច្ចសមុប្បាទោ នាមាតិ អាហ ‘‘បច្ចយាការោ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិឥមិនា ‘‘បដិច្ចា’’តិបទស្ស កម្មំ ទស្សេតិ, ‘‘សហិតេ’’តិឥមិនា សំសទ្ទស្សត្ថំ. ‘‘ធម្មេ’’តិឥមិនា តស្ស សរូបំ. ឯត្ថាតិ ឥមិស្សំ វិនយដ្ឋកថាយំ. តត្ថាតិ ‘‘អនុលោមបដិលោម’’ន្តិបទេ, អនុលោមបដិលោមេសុ វា. ស្វេវ បច្ចយាការោ វុច្ចតីតិ យោជនា. ‘‘អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចករណតោ’’តិឥមិនា អនុលោមសទ្ទស្ស សភាវត្ថំ ទស្សេតិ. ស្វេវាតិ បច្ចយាការោ ឯវ. តំ កិច្ចន្តិ អត្តនា កត្តព្ពំ តំ កិច្ចំ. តស្ស អករណតោតិ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចស្ស អករណតោ. ឥមិនា បដិលោមសទ្ទស្ស សភាវត្ថំ ទស្សេតិ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា បុរិមនយេនេវ. វាតិ អថវា. បវត្តិយាតិ សំសារបវត្តិយា. អនុលោមោតិ អនុកូលោ, អនុរូបោ វា. ឥតរោតិ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវា’’តិអាទិនា វុត្តោ បច្ចយាការោ. តស្សាតិ បវត្តិយា. បដិលោមោតិ បដិវិរុទ្ធោ, ឯត្ថាតិ ‘‘អនុលោមបដិលោម’’ន្តិបទេ. អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឯត្ថ អត្ថោ ឯវាតិ សម្ភវតោ តស្ស ផលំ វា ‘‘សទ្ទន្តរត្ថាបោហនេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតី’’តិ វចនតោ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ទី. និ. ដី. ១.១; ម. និ. ដី. ១.មុលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.ឱឃតរយសុត្តវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.រុបាទិវគ្គវណ្ណនា) សទ្ទន្តរត្ថាបោហនំ វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាទិតោ បនា’’តិអាទិ. យាវសទ្ទោ អវធិវចនោ. យាវ អន្តំ បាបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥតោតិ ឥមេហិ វុត្តេហិ ទ្វីហិ អត្ថេហិ. ‘‘មនសាកាសី’’តិ ឯត្ថ ឥការលោបវសេន សន្ធីតិ អាហ ‘‘មនសិ អកាសី’’តិ. តត្ថាតិ ‘‘មនសាកាសី’’តិបទេ. យថាតិ យេនាការេន. ឥទន្តិ ឥមំ អាការំ. តត្ថាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិបាឋេ អវយវត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សមាសមជ្ឈេ តសទ្ទេន បុព្ពបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គហេតព្ពានីតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចា’’តិ. វាក្យេ បន តសទ្ទេន បរបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គហេតព្ពានិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិបទំ ‘‘សម្ភវន្តី’’តិបទេន សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តី’’តិ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ សព្ពេសុ បទេសុ.

យថា បនាតិ យេនាការេន បន. ឥទន្តិ ឥមំ អាការំ. តត្ថាតិ ‘‘អវិជ្ជាយ…បេ… និរោធោ’’តិអាទិវាក្យេ. អវិជ្ជាយត្វេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ភទ្ទិយោត្វេវា’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ភទ្ទិយោ ឥតិ ឯវា’’តិ បទច្ឆេទោ កត្តព្ពោ, ន ឯវំ ‘‘អវិជ្ជាយ ឥតិ ឯវា’’តិ, អថ ខោ ‘‘អវិជ្ជាយ តុ ឯវា’’តិ កាតព្ពោតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាយ តុ ឯវា’’តិ. ‘‘ប អតិមោក្ខំ អតិបមោក្ខ’’ន្តិអាទីសុ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វិយ ឧបសគ្គព្យត្តយេន វុត្តំ, ឯវមិធ និបាតព្យត្តយេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ឯវសទ្ទេន សត្តជីវាទយោ និវត្តេតិ. តុសទ្ទោ បក្ខន្តរត្ថជោតកោ. អនុលោមបក្ខតោ បដិលោមសង្ខាតំ បក្ខន្តរំ មនសាកាសីតិ អត្ថោ. អសេសវិរាគនិរោធសទ្ទោ អយុត្តសមាសោ, ឧត្តរបទេន ច តតិយាសមាសោតិ អាហ ‘‘វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា’’តិ. តត្ថ អសេសសទ្ទំ វិរាគសទ្ទេន សម្ពន្ធមកត្វា និរោធសទ្ទេន សម្ពន្ធំ កត្វា អត្ថស្ស គហណំ អយុត្តសមាសោ នាម. ‘‘មគ្គេនា’’តិឥមិនា វិរាគសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. មគ្គោ ហិ វិរជ្ជនដ្ឋេន វិរាគោតិ វុច្ចតិ. សង្ខារនិរោធោតិ ឯត្ថ មគ្គេន និរោធត្តា អនុប្បាទនិរោធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘សង្ខារានំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតី’’តិ. អនុប្បាទនិរោធោតិ ច អនុប្បាទេន និរោធោ សមុច្ឆេទវសេន និរុទ្ធត្តា. ឯវន្តិ យថា អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ, ឯវំ តថាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ‘‘ឯវមេតស្សា’’តិអាទិវចនេ. កេវលសទ្ទោ សកលបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សកលស្សា’’តិ, អនវសេសស្សាតិ អត្ថោ. អថវា សត្តជីវាទីហិ អមិស្សិតត្តា អមិស្សត្ថោតិ អាហ ‘‘សុទ្ធស្ស វា’’តិ. ‘‘សត្តវិរហិតស្សា’’តិ ឥមិនា សុទ្ធភាវំ ទស្សេតិ. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ឯត្ថ ខន្ធសទ្ទោ រាសត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខរាសិស្សា’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯត្ថ ឯតសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘យ្វាយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អវិជ្ជាទិវសេន…បេ… និរោធោ ហោតី’’តិ យ្វាយំ អត្ថោ វុត្តោតិ យោជនា. សមុទយោ ច ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. វិទិតវេលាយន្តិ បាកដវេលាយំ បសិទ្ធកាលេតិ អត្ថោ. ឥមំ ឧទានន្តិ ឯត្ថ ឥមសទ្ទោ វុច្ចមានាបេក្ខោ. តស្មិំ អត្ថេ វិទិតេ សតីតិ យោជនា. បជាននតាយាតិ បការេន ជាននភាវស្ស. សោមនស្សយុត្តញាណសមុដ្ឋានន្តិ សោមនស្សេន ឯកុប្បាទាទិវសេន យុត្តេន ញាណេន សមុដ្ឋានំ, យុត្តំ វា ញាណសង្ខាតំ សមុដ្ឋានំ ឧទានន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឧទានន្តិ កេនដ្ឋេន ឧទានំ? ឧទានដ្ឋេន, មោទនដ្ឋេន, កីឡនដ្ឋេន ចាតិ អត្ថោ. កិមិទំ ឧទានំ នាម? បីតិវេគសមុដ្ឋាបិតោ ឧទាហារោ. យថា (ឧទា. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) ហិ យំ តេលាទិមិនិតព្ពវត្ថុ មានំ គហេតុំ ន សក្កោតិ វិសន្ទិត្វា គច្ឆតិ, តំ ‘‘អវសេកោ’’តិ វុច្ចតិ. យញ្ច ជលំ តឡាកំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គច្ឆតិ, តំ ‘‘ឱឃោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវមេវំ យំ បីតិវេគសមុដ្ឋាបិតំ វិតក្កវិប្ផារំ ហទយំ សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ, សោ អធិកោ ហុត្វា អន្តោ អសណ្ឋហិត្វា វចីទ្វារេន និក្ខមន្តោ បដិគ្គាហកនិរបេក្ខោ ឧទាហារវិសេសោ ‘‘ឧទាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសី’’តិ ឥមិនា ឧទធាតុស្ស ឧទាហារត្ថំ ទស្សេតិ.

តស្សាតិ ឧទានស្ស អត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យទាតិ ឯត្ថ ទាបច្ចយស្ស អត្ថវាក្យំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្មិំ កាលេ’’តិ. ហវេតិ ‘‘ព្យត្ត’’ន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. ព្យត្តំ បាកដន្តិ ហិ អត្ថោ. បាតុភវន្តីតិ ឯត្ថ បាតុនិបាតស្ស អត្ថស្ស ‘‘ហវេ’’តិ និបាតេន វុត្តត្តា ភូធាតុស្សេវ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ. អនុលោម បដិលោម បច្ចយាការ បដិវេធសាធកាតិ អនុលោមតោ ច បដិលោមតោ ច បច្ចយាការស្ស បដិវិជ្ឈនស្ស សាធកា. ពោធិបក្ខិយធម្មាតិ ពោធិយា មគ្គញាណស្ស បក្ខេ ភវា សត្តតិំស ធម្មា. អថវា បាតុនិបាតេន សហ ‘‘ភវន្តី’’តិបទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បកាសន្តី’’តិ. ឥមស្មិំ នយេ ហវេសទ្ទោ ឯកំសត្ថវាចកោ. ហវេ ឯកំសេនាតិ ហិ អត្ថោ. អភិសមយវសេនាតិ មគ្គញាណវសេន. មគ្គញាណញ្ហិ យស្មា អភិមុខំ ចត្តារិ សច្ចានិ សមេច្ច អយតិ ជានាតិ, តស្មា អភិសមយោតិ វុច្ចតិ.

‘‘កិលេសសន្តាបនដ្ឋេនា’’តិ ឥមិនា អាភុសោ កិលេសេ តាបេតីតិ អាតាបោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ន វីរិយសាមញ្ញំ ហោតិ, អថ ខោ សម្មប្បធានវីរិយមេវាតិ អាហ ‘‘សម្មប្បធានវីរិយវតោ’’តិ. ឥមិនា អាតាបីតិ ឯត្ថ ឦបច្ចយស្ស វន្តុអត្ថំ ទស្សេតិ. អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន ចាតិ កសិណាទិអារម្មណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានសភាវេន អដ្ឋសមាបត្តិសង្ខាតេន ឈានេន ច. លក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន ចាតិ អនិច្ចាទិលក្ខណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានសភាវេន វិបស្សនាមគ្គផលសង្ខាតេន ឈានេន ច. ‘‘ពាហិតបាបស្សា’’តិ ឥមិនា ពាហិតោ អណោ បាបោ អនេនាតិ ព្រាហ្មណោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អណសទ្ទោ ហិ បាបបរិយាយោ. ‘‘ខីណាសវស្សា’’តិ ឥមិនា តស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. អថស្សាតិ អថ អស្ស, តស្មិំ កាលេ ព្រាហ្មណស្សាតិ អត្ថោ. យា ឯតា កង្ខា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កោ នុ ខោ…បេ… អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.១២) នយេន ច តថា ‘‘កតមំ នុ ខោ…បេ… អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៣៥) នយេន ច បច្ចយាការេ វុត្តាតិ យោជនា. នោ កល្លោ បញ្ហោតិ អយុត្តោ បញ្ហោ, ទុប្បញ្ហោ ឯសោតិ អត្ថោ. តថាតិ ឯវំ, តតោ អញ្ញថា វា. យា ច សោឡស កង្ខា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) អាគតាតិ សម្ពន្ធោ. អបដិវិទ្ធត្តា កង្ខាតិ យោជនា. សោឡស កង្ខាតិ អតីតវិសយា បញ្ច, អនាគតវិសយា បញ្ច, បច្ចុប្បន្នវិសយា ឆាតិ សោឡសវិធា កង្ខា. វបយន្តីតិ វិ អបយន្តិ, ឥការលោបេនាយំ សន្ធិ. វិត្យូបសគ្គោ ធាត្វត្ថានុវត្តកោ, អបយន្តិ – សទ្ទោ អបគមនត្ថោតិ អាហ ‘‘អបគច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘និរុជ្ឈន្តី’’តិឥមិនា អបគមនត្ថមេវ បរិយាយន្តរេន ទីបេតិ. ‘‘កស្មា’’តិ ឥមិនា ‘‘យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ វាក្យស្ស បុព្ពវាក្យការណភាវំ ទស្សេតិ. សហេតុធម្មន្តិ ឯត្ថ សហ អវិជ្ជាទិហេតុនាតិ សហេតុ, សង្ខារាទិកោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ. សហេតុ ច សោ ធម្មោ ចាតិ សហេតុធម្មោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិជ្ជាទិកេនា’’តិអាទិ. ‘‘បដិវិជ្ឈតី’’តិ ឥមិនា បជានា តីតិ ឯត្ថ ញាធាតុយា អវពោធនត្ថំ ទស្សេតិ, មារណតោសនាទិកេ អត្ថេ និវត្តេតិ. ឥតីតិ តស្មា, វបយន្តីតិ យោជនា.

២. បច្ចយក្ខយស្សាតិ បច្ចយានំ ខយដ្ឋានស្ស អសង្ខតស្សាតិ យោជនា. តត្រាតិ ទុតិយឧទានេ. ខីយន្តិ បច្ចយា ឯត្ថាតិ ខយំ, និព្ពានន្តិ អាហ ‘‘បច្ចយានំ ខយសង្ខាតំ និព្ពាន’’ន្តិ. ‘‘អញ្ញាសី’’តិ ឥមិនា អវេទីតិ ឯត្ថ វិទធាតុយា ញាណត្ថំ ទស្សេតិ, អនុភវនលាភាទិកេ និវត្តេតិ. តស្មា វបយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. វុត្តប្បការាតិ បឋមឧទានេ វុត្តសទិសា. ធម្មាតិ ពោធិបក្ខិយធម្មា, ចតុអរិយសច្ចធម្មា វា.

៣. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ សម្ពន្ធោ. យេន មគ្គេន វិទិតោតិ យោជនា. តត្រាតិ តតិយឧទានេ. សោ ព្រាហ្មណោ តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ. តេហិ ឧប្បន្នេហិ ពោធិបក្ខិយធម្មេហិ វា យស្ស អរិយមគ្គស្ស ចតុសច្ចធម្មា បាតុភូតា, តេន អរិយមគ្គេន វា វិធូបយន្តិ យោជនា. វុត្តប្បការន្តិ សុត្តនិបាតេ វុត្តប្បការំ. មារសេនន្តិ កាមាទិកំ ទសវិធំ មារសេនំ. ‘‘វិធមេន្តោ’’តិឥមិនា វិធូបយន្តិ ឯត្ថ ធូបធាតុយា វិធមនត្ថំ ទស្សេតិ, លិម្បនត្ថាទយោ និវត្តេតិ. ‘‘វិទ្ធំ សេន្តោ’’តិឥមិនា វិធមេន្តោតិ ឯត្ថ ធមុធាតុយា ធំសនត្ថំ ទស្សេតិ, សទ្ទត្ថាទយោ និវត្តេតិ. ‘‘សូរិយោវ ឱភាសយ’’ន្តិបទស្ស ‘‘សូរិយោ ឥវា’’តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. សូរិយោតិ អាទិច្ចោ. សោ ហិ យស្មា បឋមកប្បិកានំ សូរំ ជនេតិ, តស្មា សូរិយោតិ វុច្ចតិ. អព្ភុគ្គតោតិ អភិមុខំ ឧទ្ធំ អាកាសំ គតោ, អព្ភំ វា អាកាសំ ឧគ្គតោ. អព្ភសទ្ទោ ហិ អាកាសបរិយាយោ. អាកាសោ ហិ យស្មា អាភុសោ ភាតិ ទិប្បតិ, តស្មា ‘‘អព្ភ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ – យថា សូរិយោ ឱភាសយន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ព្រាហ្មណោ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោ. យថា សូរិយោ អន្ធការំ វិធមេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ព្រាហ្មណោ មារសេនម្បិ វិធូបយន្តោតិ.

ឯត្ថាតិ ឯតេសុ តីសុ ឧទានេសុ. បឋមំ ឧទានំ ឧប្បន្នន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមិស្សា ខន្ធកបាឡិយា ឧទានបាឡិំ សំសន្ទន្តោ អាហ ‘‘ឧទានេ បនា’’តិអាទិ. ឧទានេ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ ឧទានេ វុត្តវចនំ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អច្ចយេនាតិ អតិក្កមេន, តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ. តទាតិ ‘‘ស្វេ អាសនា វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ រត្តិំ ឧប្បាទិតមនសិការកាលេ. ភគវា មនសាកាសីតិ សម្ពន្ធោ. បុរិមា ទ្វេ ឧទានគាថា អានុភាវទីបិកា ហោន្តីតិ យោជនា. តស្សាតិ បច្ចយាការបជាននបច្ចយក្ខយាធិគមស្ស. ឯកេកមេវាតិ អនុលោមបដិលោមេសុ ឯកេកមេវ. បឋមយាមញ្ចាតិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, និរន្តរំ បឋមយាមកាលន្តិ អត្ថោ. ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ ខន្ធកេ បន. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ភគវា ឧទានេសីតិ សម្ពន្ធោ. វិសាខបុណ្ណមាយាតិ វិសាខាយ យុត្តាយ បុណ្ណមាយ. ‘‘អរុណោ ឧគ្គមិស្សតី’’តិ វត្តព្ពសមយេតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពញ្ញុតន្តិ សព្ពញ្ញុភាវំ, អនាវរណញាណន្តិ អត្ថោ. តតោតិ អរុណុគ្គមនតោ. តំ ទិវសន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្មិំ ទិវសេតិ ហិ អត្ថោ. អច្ចន្តសំយោគេ វា, តំ ទិវសំ កាលន្តិ ហិ អត្ថោ. ឯវំ មនសិ កត្វាតិ យថា តំ ទិវសំ អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសិ, ឯវំ មនសិ កត្វាតិ អត្ថោ. ឥតីតិ ឯវំ. ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ…បេ… និសីទី’’តិ ឯវំ វុត្តំ តំ សត្តាហន្តិ យោជនា. តត្ថេវាតិ ពោធិរុក្ខមូលេយេវ.

២. អជបាលកថា

៤. ន ភគវាតិ ឯត្ថ នការោ ‘‘ឧបសង្កមី’’តិ បទេន យោជេតព្ពោ, ន ឧបសង្ខមីតិ ហិ អត្ថោ. តម្ហា សមាធិម្ហាតិ តតោ អរហត្តផលសមាបត្តិសមាធិតោ. អនន្តរមេវ អនុបសង្កមនំ ឧបមាយ អាវិករោន្តោ អាហ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ. ឥច្ចេវំ វុត្តំ ន ហោតីតិ យោជនា. ឥទន្តិ ឥទំ អត្ថជាតំ. ឯត្ថាតិ ‘‘ភុត្វា សយតី’’តិ វាក្យេ. ឯវន្តិ ឧបមេយ្យជោតកោ. ឥធាបីតិ ឥមិស្សំ ‘‘អថ ខោ ភគវា’’តិអាទិបាឡិយម្បិ. ឥទន្តិ អយមត្ថោ ទីបិតោ ហោតីតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ ‘‘អថ ខោ ភគវា’’តិអាទិបាឋេ.

អបរានិបីតិ បល្លង្កសត្តាហតោ អញ្ញានិបិ. តត្រាតិ ‘‘អបរានិបី’’តិអាទិវចនេ. ភគវតិ និសិន្នេ សតីតិ យោជនា. កិរសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. កិំ នុ ខោតិ បរិវិតក្កនត្ថេ និបាតោ. ឯកច្ចានន្តិ អប្បេសក្ខានំ ឯកច្ចានំ. តាសន្តិ ទេវតានំ. ពលាធិគមដ្ឋានន្តិ ពលេន តេជសា អធិគមដ្ឋានំ. អនិមិសេហីតិ ឧម្មិសេហិ. សត្តាហន្តិ កម្មត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, អច្ចន្តសំយោគេ វា. ឯវញ្ហិ សតិ ‘‘កាល’’ន្តិ កម្មំ វេទិតព្ពំ. តំ ឋានន្តិ អនិមិសេហិ អក្ខីហិ ឱលោកិយមានដ្ឋានំ. អថាតិ អនិមិសសត្តាហស្ស អនន្តរេ. រតនចង្កមេតិ រតនមយេ ចង្កមេ. តំ ឋានន្តិ ចង្កមដ្ឋានំ. តតោតិ ចង្កមសត្តាហតោ. រតនឃរន្តិ រតនមយំ គេហំ. តត្ថាតិ រតនឃរេ អភិធម្មបិដកំ វិចិនន្តោតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ រតនឃរេ, អភិធម្មបិដកេ វា, និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. តំ ឋានន្តិ អភិធម្មបិដកវិចិននដ្ឋានំ.

ឯវន្តិអាទិ បុព្ពវចនស្ស និគមវសេន បច្ឆិមវចនស្ស អនុសន្ធិនិទស្សនំ. តេនាតិ អជបាលានំ និសីទនការណេន. អស្សាតិ និគ្រោធស្ស. ‘‘អជបាលនិគ្រោធោត្វេវ នាម’’ន្តិ ឥមិនា ឧបចារវសេន នាមលភនំ ទស្សេតិ. អជបា ព្រាហ្មណា លន្តិ និវាសំ គណ្ហន្តិ ឯត្ថាតិ អជបាលោ, ឧណ្ហកាលេ វា អន្តោបវិដ្ឋេ អជេ អត្តនោ ឆាយាយ បាលេតីតិ អជបាលោ, អជបាលោ ច សោ និគ្រោធោ ចេតិ អជបាលនិគ្រោធោតិ វចនត្ថានិបិ បករណន្តរេសុ (ឧទា. អដ្ឋ. ៤) ទស្សិតានិ. តត្រាបីតិ អជបាលនិគ្រោធេបិ. ពោធិតោតិ ពោធិរុក្ខតោ. ឯត្ថាតិ អជបាលនិគ្រោធេ. ភគវតិ និសិន្នេតិ យោជនា. តត្ថាតិ ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរោ’’តិអាទិវចនេ. សោតិ ព្រាហ្មណោ. ទិដ្ឋមង្គលិកោ នាមាតិ ទិដ្ឋសុតមុតសង្ខាតេសុ តីសុ មង្គលិកេសុ ទិដ្ឋមង្គលិកោ នាម កិរាតិ អត្ថោ. ‘‘មានវសេន…បេ… វុច្ចតី’’តិ ឥមិនា ‘‘ហុំហុ’’ន្តិ ករោតីតិ ហុំហុង្កោ, ហុំហុង្កោ ជាតិ សភាវោ ឥមស្សាតិ ហុំហុង្កជាតិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

តេនាតិ ព្រាហ្មណេន. សិខាប្បត្តន្តិ អគ្គប្បត្តំ. តស្សាតិ ឧទានស្ស. យោតិ បុគ្គលោ, បដិជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ន ទិដ្ឋមង្គលិកតាយា’’តិ ឥមិនា អវធារណផលំ ទស្សេតិ. ‘‘ពាហិតបាបធម្មត្តា’’តិ ឥមិនា ពាហិតោ បាបោ ធម្មោ អនេនាតិ ពាហិតបាបធម្មោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ហុំហុង្ការបហានេនា’’តិ ឥមិនា នត្ថិ ហុំហុង្ការោ ឥមស្សាតិ និហុំហុង្កោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. រាគាទិកសាវាភាវេនាតិ ឥមិនា នត្ថិ រាគាទិកសាវោ ឥមស្សាតិ និក្កសាវោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ភាវនានុយោគយុត្តចិត្តតាយា’’តិ ឥមិនា យតំ អនុយុត្តំ អត្តំ ចិត្តំ ឥមស្សាតិ យតត្តោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ហិ យតសទ្ទោ វីរិយវាចកោ, យតធាតុយា និប្ផន្នោ, អត្តសទ្ទោ ចិត្តបរិយាយោ. យតសទ្ទស្ស យមុធាតុយា ច និប្ផន្នភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សីលសំវរេន វា’’តិអាទិ. ‘‘សញ្ញតចិត្តតាយា’’តិ ឥមិនា យមតិ សំយមតីតិ យតំ, យតំ អត្តំ ចិត្តំ ឥមស្សាតិ យតត្តោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សច្ចានិ វិទន្តិ ជានន្តីតិ វេទានីតិ វចនត្ថេន មគ្គញាណានិ វេទានិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុមគ្គញាណសង្ខាតេហិ វេទេហី’’តិ. ‘‘ចតុមគ្គញាណសង្ខាតាន’’ន្តិ វិភត្តិបរិណាមំ កត្វា ‘‘វេទាន’’ន្តិបទេន យោជេតព្ពោ. អន្តន្តិ និព្ពានំ. តញ្ហិ យស្មា សង្ខារានំ អវសានេ ជាតំ, តស្មា អន្តន្តិ វុច្ចតិ. បុន អន្តន្តិ អរហត្តផលំ. តញ្ហិ យស្មា មគ្គស្ស បរិយោសានេ បវត្តំ, តស្មា អន្តន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស វុសិតត្តា’’តិ ឥមិនា វុសិតំ មគ្គសង្ខាតំ ព្រហ្មចរិយំ អនេនាតិ វុសិតព្រហ្មចរិយោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ធម្មេន ព្រហ្មវាទំ វទេយ្យាតិ វុត្តវចនស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណោ អហន្តិ ឯតំ វាទំ ធម្មេន វទេយ្យា’’តិ. ធម្មេនាតិ ភូតេន សភាវេន. លោកេតិ ឯត្ថ សត្តលោកោវាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘សកលេ លោកសន្និវាសេ’’តិ.

៣. មុចលិន្ទកថា

៥. អកាលមេឃោតិ ឯត្ថ វប្បាទិកាលស្ស អភាវា ន អកាលោ ហោតិ, អថ ខោ វស្សកាលេ អសម្បត្តត្តា អកាលោតិ អាហ ‘‘អសម្បត្តេ វស្សកាលេ’’តិ. ‘‘ឧប្បន្នមេឃោ’’តិ ឥមិនា អកាលេ ឧប្បន្នោ មេឃោ អកាលមេឃោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេតិ ជេដ្ឋមូលមាសេ. តស្មិន្តិ មេឃេ. សីតវាតទុទ្ទិនីតិ ឯត្ថ សីតេន វាតេន ទូសិតំ ទិនំ ឥមិស្សា វដ្ដលិកាយាតិ សីតវាតទុទ្ទិនីតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សា ច បនា’’តិអាទិ. សា ច បន សត្តាហវដ្ដលិកា សីតវាតទុទ្ទិនី នាម អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សមីបេ បោក្ខរណិយា និព្ពត្តោ’’តិ ឥមិនា មុចលិន្ទស្ស សមីបេ និព្ពត្តោ មុចលិន្ទោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. មុចលិន្ទោតិ ច និចុលោ. សោ នីបោតិ ច បិយកោតិ ច វុច្ចតិ. នាគស្ស ភោគោ ឯកោបិ សត្តាភុជត្តា ‘‘ភោគេហី’’តិ ពហុវចនវសេន វុត្តំ. តស្មិន្តិ នាគរាជេ ឋិតេ សតីតិ យោជនា. តស្សាតិ នាគរាជស្ស. តស្មាតិ យស្មា ភណ្ឌាគារគព្ភបមាណំ អហោសិ, តស្មា. ឋានស្ស ការណំ បរិទីបេតិ អនេនាតិ ឋានការណបរិទីបនំ ‘‘មា ភគវន្តំ សីត’’ន្តិអាទិវចនំ. សោតិ នាគរាជា. ហីតិ សច្ចំ. បាឡិយំ ‘‘ពាធយិត្ថា’’តិ កិរិយាបទំ អជ្ឈាហរិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘មា សីតំ ភគវន្តំ ពាធយិត្ថា’’តិ. តត្ថាតិ ‘‘មា ភគវន្តំ សីត’’ន្តិអាទិវចនេ. សត្តាហវដ្ដលិកាយ សតីតិ សម្ពន្ធោ. តម្បីតិ ឧណ្ហម្បិ. នន្តិ ភគវន្តំ. តស្សាតិ នាគរាជស្ស. ឧព្ពិទ្ធន្តិ ឧទ្ធំ ឆិទ្ទំ. វិទ្ធឆិទ្ទសទ្ទា ហិ បរិយាយា. អាកាសំ មេឃបដលបដិច្ឆន្នំ អាសន្នំ វិយ ហោតិ, មេឃបដលវិគមេ ទូរំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មេឃវិគមេន ទូរីភូត’’ន្តិ. វិគតវលាហកន្តិ ឯត្ថ វិគតសទ្ទោ អបគតត្ថវាចកោ, វលាហកសទ្ទោ មេឃបរិយាយោតិ អាហ ‘‘អបគតមេឃ’’ន្តិ. ឥន្ទនីលមណិ វិយ ទិព្ពតីតិ ទេវោតិ វចនត្ថេន អាកាសោ ទេវោ នាមាតិ អាហ ‘‘ទេវន្តិ អាកាស’’ន្តិ. អត្តនោ រូបន្តិ អត្តនោ នាគសណ្ឋានំ. ឥមិនា សកវណ្ណន្តិ ឯត្ថ សកសទ្ទោ អត្តវាចកោ, វណ្ណសទ្ទោ សណ្ឋានវេវចនោតិ ទស្សេតិ.

សុខោ វិវេកោតិ ឯត្ថ តទង្គ វិក្ខម្ភន សមុច្ឆេទ បដិប្បស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកសង្ខាតេសុ បញ្ចសុ វិវេកេសុ និព្ពានសង្ខាតោ និស្សរណវិវេកោ ច កាយចិត្តឧបធិវិវេកសង្ខាតេសុ តីសុ វិវេកេសុ និព្ពានសង្ខាតោ ឧបធិវិវេកោ ច គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘និព្ពានសង្ខាតោ ឧបធិវិវេកោ’’តិ. ‘‘ចតុមគ្គញាណសន្តោសេនា’’តិ ឥមិនា តុដ្ឋស្សាតិ ឯត្ថ បិណ្ឌបាតសន្តោសាទិកេ និវត្តេតិ. សុតធម្មស្សាតិ ឯត្ថ សុតសទ្ទោ វិស្សុតបរិយាយោតិ អាហ ‘‘បកាសិតធម្មស្សា’’តិ, បាកដសច្ចធម្មស្សាតិ អត្ថោ. បស្សតោតិ ឯត្ថ មំសចក្ខុស្ស ករណភាវេន អាសង្កា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘ញាណចក្ខុនា’’តិ. ‘‘អកុប្បនភាវោ’’តិ ឥមិនា អព្យាបជ្ជន្តិ ឯត្ថ ព្យាបាទសទ្ទស្ស ទោសវាចកភាវោ ច ណ្យបច្ចយស្ស ភាវត្ថោ ច ទស្សិតោ. ឯតេនាតិ ‘‘អព្យាបជ្ជ’’ន្តិបទេន. មេត្តាបុព្ពភាគោតិ អព្យាបជ្ជស្ស បុព្ពភាគេ មេត្តាយ ឧប្បន្នភាវោ. បាណភូតេសុ សំយមោតិ ឯត្ថ បាណភូតសទ្ទា វេវចនភាវេន សត្តេសុ ឯវ វត្តន្តីតិ អាហ ‘‘សត្តេសុ ចា’’តិ. ករុណាបុព្ពភាគោតិ សំយមស្ស បុព្ពភាគេ ករុណាយ ឧប្បន្នភាវោ. យាតិ យា វិរាគតា. អនាគាមិមគ្គស្ស កាមរាគស្ស អនវសេសបហានត្តា វុត្តំ ‘‘ឯតេន អនាគាមិមគ្គោ កថិតោ’’តិ. យាថាវមានស្ស អរហត្តមគ្គេន និរុទ្ធត្តា វុត្តំ ‘‘អស្មិ…បេ… កថិត’’ន្តិ. ឥតោតិ អរហត្តតោ.

៤. រាជាយតនកថា

៦. បាចីនកោណេតិ បុរត្ថិមអស្សេ, បុព្ពទក្ខិណទិសាភាគេតិ អត្ថោ. រាជាយតនរុក្ខន្តិ ខីរិការុក្ខំ. តេន ខោ បន សមយេនាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ បុច្ឆិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កតរេន សមយេនា’’តិ. និសិន្នស្ស ភគវតោតិ យោជនា. ទេវរាជសទ្ទស្ស អញ្ញេ បជាបតិអាទយោ ទេវរាជានោ និវត្តេតុំ ‘‘សក្កោ’’តិ វុត្តំ. តន្តិ ហរីតកំ. បរិភុត្តមត្តស្សេវ ភគវតោតិ សម្ពន្ធោ. និសិន្នេ ភគវតិ.

‘‘តេន ខោ បន សមយេនា’’តិ ឥមិនា យេន សមយេន ភគវា រាជាយតនមូលេ និសីទិ, តេន ខោ បន សមយេនាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ឧក្កលជនបទតោតិ ឧក្កលនាមកា ជនបទម្ហា. យស្មិំ ទេសេ ភគវា វិហរតិ, តំ ទេសន្តិ យោជនា. ឯត្ថាតិ ‘‘តំ ទេសំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នា’’តិបទេ. តេសន្តិ វាណិជានំ. ញាតិសាលោហិតសទ្ទានំ អញ្ញមញ្ញវេវចនត្តា ‘‘ញាតី’’តិ វុត្តេ សាលោហិតសទ្ទស្ស អត្ថោ សិទ្ធោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ញាតិភូតបុព្ពា ទេវតា’’តិ. សាតិ ទេវតា. នេសន្តិ វាណិជានំ. តតោតិ អបវត្តនការណា. តេតិ វាណិជា. ឥទន្តិ អបវត្តនំ. ពលិន្តិ ឧបហារំ. តេសន្តិ វាណិជានំ. ‘‘សព្ពិមធុផាណិតាទីហិ យោជេត្វា’’តិ បទំ បុព្ពាបរាបេក្ខំ, តស្មា មជ្ឈេ វុត្តំ. បតិមានេថាតិ ឯត្ថ មាន បូជាយំ បេមនេតិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៨ នការន្តធាតុ) វុត្តត្តា បូជនបេមនំ នាម អត្ថតោ ឧបដ្ឋហនន្តិ អាហ ‘‘ឧបដ្ឋហថា’’តិ. តំ វោតិ ឯត្ថ តំសទ្ទោ បតិមាននវិសយោ, វោសទ្ទោ តីសុ វោសទ្ទេសុ តុម្ហសទ្ទស្ស ការិយោ វោសទ្ទោ, សោ ច ចតុត្ថ្យត្ថោតិ អាហ ‘‘តំ បតិមានំ តុម្ហាក’’ន្តិ. វោការោ ហិ តិវិធោ តុម្ហសទ្ទស្ស ការិយោ, យោវចនស្ស ការិយោ, បទបូរណោតិ. តត្ថ តុម្ហសទ្ទស្ស ការិយោ បញ្ចវិធោ បច្ចត្តឧបយោគករណសម្បទានសាមិវចនវសេនាតិ. តត្ថ តុម្ហសទ្ទការិយោ សម្បទានវចនោ ឥធាធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘តុម្ហាក’’ន្តិ. ‘‘យ’’ន្តិសទ្ទស្ស វិសយោ បដិគ្គហណត្ថោតិ អាហ ‘‘យំ បដិគ្គហណ’’ន្តិ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. យោ បត្តោ អហោសីតិ យោជនា. អស្សាតិ ភគវតោ. សោតិ បត្តោ. សុជាតាយ អាគច្ឆន្តិយា ឯវាតិ សម្ពន្ធោ. អនាទរេ ចេតំ សាមិវចនំ. តេនាតិ អន្តរធាយហេតុនា. អស្សាតិ ភគវតោ. ហត្ថេសូតិ ករណត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. ហត្ថេហីតិ ហិ អត្ថោ. កិម្ហីតិ កេន.

ឥតោតិ អាសឡ្ហីមាសជុណ្ហបក្ខបញ្ចមិតោ. ឯត្តកំ កាលន្តិ ឯតំ បមាណំ ឯកូនបញ្ញាសទិវសកាលំ. ជិឃច្ឆាតិ ឃសិតុមិច្ឆា. បិបាសាតិ បាតុមិច្ឆា. អស្សាតិ ភគវតោ. ចេតសា-ចេតោសទ្ទានំ សម្ពន្ធាបេក្ខត្តា តេសំ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ’’តិ ច ‘‘ភគវតោ’’តិ ច. ឥមេហិ សម្ពន្ធិសទ្ទានមសទិសត្តា សម្ពន្ធោបិ អសទិសោតិ ទស្សេតិ. អត្តនោតិ ចតុន្នំ មហារាជានំ. សមាសោយេវ អវយវីបធានោ ហោតិ, វាក្យំ បន អវយវបធានោយេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតូហិ ទិសាហី’’តិ. បាឡិយំ ‘‘អាគន្ត្វា’’តិ បាឋសេសោ យោជេតព្ពោ. ‘‘សិលាមយេ’’តិ ឥមិនា សិលាមយមេវ សេលាមយន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ឥទន្តិ ‘‘សេលាមយេ បត្តេ’’តិ វចនំ. យេតិ មុគ្គវណ្ណសិលាមយេ បត្តេ. តតោតិ ឥន្ទនីលមណិមយបត្តឧបនាមនតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ. តេសន្តិ ចតុន្នំ មហារាជានំ. ចត្តារោបិ អធិដ្ឋហីតិ សម្ពន្ធោ. យថាតិ យេនាការេន, អធិដ្ឋិយមានេតិ យោជនា. ឯកសទិសោតិ ឯកំសេន សទិសោ. អធិដ្ឋិតេ បត្តេតិ សម្ពន្ធោ. បត្តេតិ ច ករណត្ថេ ភុម្មវចនំ. បត្តេន បដិគ្គហេសីតិ ហិ អត្ថោ. បច្ចគ្ឃេតិ ឯត្ថ ឯការោ ស្មិំវចនស្ស ការិយោតិ អាហ ‘‘បច្ចគ្ឃស្មិ’’ន្តិ. បដិ អគ្ឃន្តិ បទវិភាគំ កត្វា បដិសទ្ទោ បាដេក្កត្ថោ, ‘‘អគ្ឃ’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ មហគ្ឃត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាដេក្កំ មហគ្ឃស្មិ’’ន្តិ. ឥមិនា ចត្តារោ ឯកតោ ហុត្វា ន មហគ្ឃា ហោន្តិ, បាដេក្កំ បន មហគ្ឃា ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. អថ វា សឧបសគ្គោ បច្ចគ្ឃសទ្ទោ អភិនវបរិយាយោតិ អាហ ‘‘អភិនវេ’’តិ. អភិនវោតិ ច អចិរតនវត្ថុស្ស នាមំ. អចិរតនវត្ថុ អចិរតនត្តា អព្ភុណ្ហំ វិយ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អព្ភុណ្ហេ’’តិ. ‘‘តង្ខណេ និព្ពត្តស្មិ’’ន្តិ ឥមិនា តមេវត្ថំ វិភាវេតិ. ទ្វេវាចិកាតិបទស្ស សមាសវសេន ច តទ្ធិតវសេន ច និប្ផន្នភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទ្វេ វាចា’’តិអាទិ. បត្តាតិ ឯត្ថ ឯកោ ឥតិសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ឥតិ តស្មា ទ្វេវាចិកាឥតិ អត្ថោតិ យោជនា. តេតិ វាណិជា. អថាតិ តស្មិំ កាលេ. តេតិ កេសេ. តេសន្តិ វាណិជានំ. បរិហរថាតិ អត្តនោ អភិវាទនបច្ចុដ្ឋានដ្ឋានន្តិ បដិគ្គហេត្វា, បរិច្ឆិន្ទិត្វា វា ហរថាតិ អត្ថោ. តេតិ វាណិជា. អមតេនេវាតិ អមតេន ឥវ, អភិសិត្តា ឥវាតិ យោជនា.

៥. ព្រហ្មយាចនកថា

៧. ភគវា ឧបសង្កមីតិ សម្ពន្ធោ. តស្មិន្តិ អជបាលនិគ្រោធេ. អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោតិ អាចរិតោ សម្មាចរិតោ, ន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អាចិណ្ណោ, អថ ខោ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ, អតិអាចិណ្ណោ និច្ចាចិណ្ណោតិ អត្ថោ. សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘ជានន្តិ ហី’’តិអាទិ. ធម្មទេសនន្តិ ភគវតោ ធម្មទេសនំ, ធម្មទេសនត្ថាយ វា ភគវន្តំ, ភគវន្តំ វា ធម្មទេសនំ. តតោតិ យាចនការណា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. លោកសន្និវាសោ ព្រហ្មគរុកោ យស្មា, ឥតិ តស្មា ឧប្បាទេស្សន្តីតិ យោជនា. ឥតីតិអាទិ និគមនំ.

តត្ថាតិ បរិវិតក្កនាការបាឋេ. ‘‘បញ្ចកាមគុណេសុ អល្លីយ’’ន្តីតិ ឥមិនា អល្លីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន លគ្គន្តិ ឯត្ថាតិ អាលយា បញ្ច កាមគុណាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អល្លីយន្តីតិ លគ្គន្តិ. ‘‘បញ្ច កាមគុណេ អល្លីយន្តី’’តិបិ បាឋោ, ឯវំ សតិ អល្លីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន សេវិយន្តីតិ អាលយា បញ្ច កាមគុណាតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. អល្លីយន្តីតិ សេវន្តិ. តេតិ បញ្ច កាមគុណា. ‘‘យទិទ’’ន្តិបទស្ស យំ ឥទន្តិ បទវិភាគំ កត្វា ‘‘យ’’ន្តិ ច ‘‘ឥទ’’ន្តិ ច សព្ពនាមបទន្តិ អាសង្កា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘យទិទន្តិ និបាតោ’’តិ. ឥមិនា តីសុ លិង្គេសុ ទ្វីសុ ច វចនេសុ វិនាសំ, វិការំ វា វិសទិសំ វា នអយនត្តា នគមនត្តា អព្យយំ នាមាតិ ទស្សេតិ, អត្ថោ បន សព្ពនាមត្ថោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សាតិ ‘‘យទិទ’’ន្តិនិបាតស្ស, អត្ថោតិ សម្ពន្ធោ. ឋានន្តិ ‘‘ឋានំ’’ឥតិបទំ. បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’ឥតិបទំ. អត្ថោបិ យុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមេសន្តិ សង្ខារាទីនំ បច្ចយុប្បន្នានំ. បច្ចយាតិ អវិជ្ជាទិការណា. ‘‘ឥទប្បច្ចយា ឯវា’’តិ ឥមិនា ឥទប្បច្ចយតាតិ ឯត្ថ តាបច្ចយស្ស ស្វត្ថំ ទីបេតិ ‘‘ទេវតា’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ឯវមិច្ចាទិបាឋវណ្ណនា) វិយ.

សោ មមស្ស កិលមថោតិ ឯត្ថ តំសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យា អជានន្តានំ ទេសនា នាមា’’តិ, ឥមិនា ‘‘ទេសេយ្យំ, ន អាជានេយ្យុ’’ន្តិ ទ្វិន្នមេវ កិរិយាបទានំ តសទ្ទស្ស វិសយភាវំ ទស្សេតិ, ន ឯកស្ស កិរិយាបទស្ស. សោតិ ទេសនាសង្ខាតោ កាយវចីបយោគោ, ឥមិនា វាក្យវិសយេ តសទ្ទោ ឧត្តរបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គណ្ហាតីតិ ទស្សេតិ, សមាសមជ្ឈេ បន តសទ្ទោ បុព្ពបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គណ្ហាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចា’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. បឋមពោធិសុត្តវណ្ណនា) ច ‘‘អភិធម្មោ ច សោ បិដកញ្ចា’’តិ ច (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) អាទិ. កិលមថោតិ កាយកិលមនហេតុ. កិលមតិ អនេនាតិ កិលមថោ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. សាតិ កាយវចីបយោគសង្ខាតា ទេសនា. វិហេសាតិ កាយវិហិំសាហេតុ. វិហិំសតិ ឥមាយាតិ វិហេសា. ចិត្តេន បន ពុទ្ធានំ កិលមថោ វា វិហេសា វា នត្ថិ អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា. ‘‘បដិភំសូ’’តិ ឯត្ថ បដីតិ កម្មប្បវចនីយយោគត្តា ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ភគវតោ’’តិ. ‘‘អនុ អច្ឆរិយា’’តិ ឥមិនា ‘‘ន អច្ឆរិយា’’តិ បទវិភាគំ និវត្តេតិ, បុនប្បុនំ អច្ឆរិយាតិ អត្ថោ. បដិភំសូតិ ឯត្ថ បដិសទ្ទោ បដិភានត្ថោ, ភាធាតុ ខាយនត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិភានសង្ខាតស្ស ញាណស្ស គោចរា អហេសុ’’ន្តិ. ‘‘គោចរា អហេសុ’’ន្តិ ឥមិនា ខាយនំ នាម អត្ថតោ គោចរភាវេន ភវនន្តិ ទស្សេតិ.

មេតិ មម, មយា វា, អធិគតំ ធម្មំ បកាសិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. អរិយមគ្គសោតស្ស បដិ បដិសោតន្តិ វុត្តេ និព្ពានមេវាតិ អាហ ‘‘បដិសោតំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ. និព្ពានគាមិន្តិ អរិយមគ្គំ. អរិយមគ្គោ ហិ យស្មា និព្ពានំ គមយតិ, តស្មា និព្ពានគាមីតិ វុច្ចតិ. តមោខន្ធេនាតិ ឯត្ថ តមសទ្ទោ អវិជ្ជាបរិយាយោ, ខន្ធសទ្ទោ រាសត្ថោតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជារាសិនា’’តិ. ‘‘អជ្ឈោត្ថដា’’តិ ឥមិនា អាវុដាតិ ឯត្ថ វុធាតុ អាវរណត្ថោតិ ទស្សេតិ. អប្បោស្សុក្កតាយាតិ ឯត្ថ អបត្យូបសគ្គោ អភាវត្ថោ, តាបច្ចយោ ភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘និរុស្សុក្កភាវេនា’’តិ.

៨. លោកេតិ សត្តលោកេ. មហាព្រហ្មេតិ មហាព្រហ្មានោ. អប្បរជក្ខជាតិកាតិ ឯត្ថ អប្បំ រជំ អក្ខិម្ហិ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខា, អប្បរជក្ខា ជាតិ សភាវោ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខជាតិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ញាមយេ’’តិអាទិ. ‘‘បញ្ញាមយេ’’តិ ឥមិនា មំសមយេតិ អត្ថំ និវត្តេតិ. ឯតេសន្តិ សត្តានំ. ធម្មស្សាតិ តុបច្ចយយោគេ ឆដ្ឋីកម្មំ. អាបុព្ពោ ញាធាតុ បដិវិជ្ឈនត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិវិជ្ឈិតារោ’’តិ.

សំវិជ្ជតិ មលំ ឯតេសន្តិ សមលា, បូរណកស្សបាទិកា ឆ សត្ថារោ, តេហិ. ‘‘រាគាទីហី’’តិ ឥមិនា មលសរូបំ ទស្សេតិ. អវាបុរេតន្តិ ឯត្ថ អវបុព្ពោ ច អាបុព្ពោ ច បុរធាតុ វិវរណត្ថោតិ អាហ ‘‘វិវរ ឯត’’ន្តិ. វការស្ស បការំ កត្វា ‘‘អបាបុរេត’’ន្តិបិ បាឋោ. អមតសទ្ទស្ស សលិលាទយោ និវត្តេតុំ វុត្តំ ‘‘និព្ពានស្សា’’តិ. ឥមេ សត្តា សុណន្តូតិ សម្ពន្ធោ. វិមលេនាតិ ឯត្ថ វិសទ្ទោ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អភាវតោ’’តិ. ឥមិនា នត្ថិ មលំ ឯតស្សាតិ វិមលោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេនា’’តិ ឥមិនា អញ្ញបទត្ថសរូបំ ទស្សេតិ. អនុក្កមេន មគ្គេន ពុជ្ឈិតព្ពន្តិ អនុពុទ្ធន្តិ វុត្តេ ចតុសច្ចធម្មោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ចតុសច្ចធម្ម’’ន្តិ.

‘‘សេលមយេ’’តិ ឥមិនា សិលាយ និព្ពត្តោ សេលោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនា’’តិ ឥមិនា សមន្តចក្ខុសរូបំ ទស្សេតិ. ភគវា ត្វម្បីតិ យោជនា. ធម្មសទ្ទោ បញ្ញាបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ធម្មមយំ បញ្ញាមយ’’ន្តិ. អបេតោ សោកោ ឥមស្សាតិ អបេតសោកោ, ភគវា. សោកំ អវតរតីតិ សោកាវតិណ្ណា, ជនតា. សោកាវតិណ្ណញ្ច ជាតិជរាភិភូតញ្ចាតិ ចសទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ឥមិនា ចសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេតិ.

‘‘ភគវា’’តិបទំ ‘‘វីរោ’’តិអាទីសុ យោជេតព្ពំ. ‘‘វីរិយវន្តតាយា’’តិ ឥមិនា វីរំ យស្សត្ថីតិ វីរោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សទ្ទសត្ថេសុ អាលបនបទេសុ វិគ្គហោ ន កាតព្ពោតិ ឥទំ អាលបនាវត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥធ បន តេសមត្ថទស្សនត្ថាយ វិគ្គហោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ទេវបុត្ត…បេ… វិជិតត្តា’’តិ ឥមិនា វិជិតោ មារេហិ សំគាមោ អនេនាតិ វិជិតសង្គាមោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ខន្ធមារោ មច្ចុមារេន សង្គហិតោ ទ្វិន្នំ មារានំ ឯកតោ វិជិតត្តា. ‘‘សត្តវាហោ’’តិ បឋមក្ខរេន ច ‘‘សត្ថវាហោ’’តិ ទុតិយក្ខរេន ច យុត្តោ. តត្ថ សត្ថវាហោ វិយាតិ ‘‘សត្ថវាហោ’’តិ ឧបចារេន វុត្តេ ទុតិយក្ខរេន យុត្តោ, សត្តេ វហហីតិ សត្តវាហោតិ មុខ្យតោ វុត្តេ បឋមក្ខរេន យុត្តោ. ឥធ បន បឋមក្ខរេន យុត្តោតិ អាហ ‘‘សត្តេ វហតីតិ សត្តវាហោ’’តិ. នត្ថិ ឥណំ ឥមស្សាតិ អណណោ ភគវា.

៩. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឯត្ថ ចក្ខុ ទុវិធំ មំសចក្ខុញាណចក្ខុវសេន. តត្ថាបិ មំសចក្ខុ ទុវិធំ បសាទចក្ខុសសម្ភារចក្ខុវសេន. តត្ថ បសាទរូបំ បសាទចក្ខុ នាម, ភមុកដ្ឋិបរិច្ឆិន្នោ មំសបិណ្ឌោ សសម្ភារចក្ខុ នាម. ញាណចក្ខុ បន បញ្ចវិធំ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣) ទិព្ពធម្មបញ្ញាពុទ្ធសមន្តចក្ខុវសេន. តត្ថ ទិព្ពចក្ខុអភិញ្ញាញាណំ ទិព្ពចក្ខុ នាម, ហេដ្ឋិមមគ្គត្តយំ ធម្មចក្ខុ នាម, អរហត្តមគ្គញាណំ បញ្ញាចក្ខុ នាម, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ច អាសយានុសយញាណញ្ច ពុទ្ធចក្ខុ នាម, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សមន្តចក្ខុ នាម. ឥធ បន ‘‘ពុទ្ធចក្ខុនា’’តិ វុត្តត្តា យថាវុត្តទ្វេញាណានិយេវាតិ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយ…បេ… ញាណេន ចា’’តិ. ហីតិ សច្ចំ. យេសន្តិ សត្តានំ. សទ្ធាទីនីតិ អាទិសទ្ទេន វីរិយសតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ សង្គណ្ហាតិ. តិក្ខានីតិ តិខិណានិ. មុទូនីតិ សុខុមតរានិ. អាការាតិ ការណា. ឥមានិ តីណិ ទុកានិ ពាហិរត្ថសមាសវសេន វុត្តានិ. សុខេន វិញ្ញាបេតព្ពាតិ សុវិញ្ញាបយា, តថា ទុវិញ្ញាបយាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេ កថិតការណ’’ន្តិអាទិ. បរលោកោ ច វជ្ជញ្ច បរលោកវជ្ជានិ, តានិ ភយតោ បស្សន្តីតិ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេ’’តិអាទិ. ឥមានិ ទ្វេ ទុកានិ កិតវសេន វុត្តានិ, ឥធ បច្ឆិមទុកេ ‘‘ន អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ’’តិ ទុតិយបទំ ន វុត្តំ, បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយំ (បដិ. ម. ១.១១១) បន យុគឡវសេន វុត្តំ. ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនីតិ វចនត្ថេន គច្ឆោ វា លតា វា បោក្ខរណី វា វនំ វា ‘‘ឧប្បលិនី’’តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន ‘‘វន’’ន្តិ អាហ ‘‘ឧប្បលវនេ’’តិ. និមុគ្គានេវ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. បោសយន្តីតិ វឌ្ឍន្តិ, ឥមិនា អន្តោនិមុគ្គានេវ ហុត្វា បោសយន្តីតិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧទកេន សម’’ន្តិ ឥមិនា ឧទកេន សមំ សមោទកំ, សមោទកំ ហុត្វា ឋិតានីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អតិក្កមិត្វា’’តិ ឥមិនា អច្ចុគ្គម្មាតិបទស្ស អតិឧគ្គន្ត្វាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ.

បដិច្ឆន្នេន អារោបិតាតិ បារុតា, ន បារុតា អបារុតា. អបារុតា នាម អត្ថតោ វិវរណាតិ អាហ ‘‘វិវដា’’តិ សោតិ អរិយមគ្គោ. ហីតិ សច្ចំ. បច្ឆិមបទទ្វយេតិ គាថាយ ឧត្តមបទទ្វយេ. អយមេវត្ថោតិ អយំ វក្ខមានោ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា. ហីតិ វិត្ថារោ. ន ភាសិន្តិ ឯត្ថ ឧត្តមបុរិសត្តា ‘‘អហ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ទេវមនុជេសុ’’តិ វត្តព្ពេ ឯកសេសវសេន ‘‘មនុជេសូ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទេវមនុស្សេសូ’’តិ.

៦. បញ្ចវគ្គិយកថា

១០. ឋានុប្បត្តិយាតិ ការណេន ឧប្បត្តិយា. និក្កិលេសោ ជាតិ សភាវោ ឥមស្សាតិ និក្កិលេសជាតិកោ. ‘‘ញាណ’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តេបិ អត្ថតោ អនាវរណញាណមេវាតិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ. ឥតោតិ ‘‘ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ បរិវិតក្កទិវសតោ, ហេដ្ឋាតិ សម្ពន្ធោ. ទេវតា បន អាឡារស្ស កាលង្ករណមេវ ជានាតិ, ន អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តភាវំ. ភគវា បន សព្ពំ ជានាតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘បរិហីនត្តា’’តិ ឥមិនា មហាជានិយោតិ ឯត្ថ ហាធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ អាឡារស្ស. មហតី ជានិអស្សាតិ ‘‘មហាជានិកោ’’តិ វត្តព្ពេ កការស្ស យការំ កត្វា ‘‘មហាជានិយោ’’តិ វុត្តំ. អក្ខណេតិ ព្រហ្មចរិយវាសាយ អនោកាសេ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនេតិ អត្ថោ. ហិយ្យោតិ អនន្តរាតីតាហេ. សោបីតិ ឧទកោ រាមបុត្តោបិ. បិសទ្ទោ អាឡារាបេក្ខោ. តត្ថ អាឡារោ កាលាមោ យាវអាកិញ្ចញ្ញាយតនឈានលាភី ហោតិ, តស្មា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោ. ឧទកោ រាមបុត្តោ យាវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានលាភី ហោតិ, តស្មា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ពហុការា’’តិ ច ‘‘ពហូបការា’’តិ ច បាឋស្ស ទ្វិធា យុត្តភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ពហុការាតិ ពហូបការា’’តិ. បេសិតត្តភាវំ មន្តិ យោជនា. ឥមិនា បហិតត្តន្តិ ឯត្ថ អត្តសទ្ទោ កាយវាចកោតិ ទស្សេតិ.

១១. អន្តរាសទ្ទេន យុត្តត្តា ‘‘គយំ, ពោធិ’’ន្តិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘គយាយ ច ពោធិមណ្ឌស្ស ចា’’តិ.

គាថាយ ចតូសុ សព្ពសទ្ទេសុ ទុតិយោ សព្ពសទ្ទោ អនវសេសត្ថោ, សេសា សាវសេសត្ថាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពំ តេភូមកធម្ម’’ន្តិអាទិ. វចនត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យោវ. អរហត្តផលស្សាបិ តណ្ហាក្ខយត្តា វុត្តំ ‘‘តណ្ហាក្ខយេ និព្ពានេ’’តិ. សយំសទ្ទោ អត្តបរិយាយោ, អភិញ្ញាយសទ្ទោ តុ ត្វាបច្ចយន្តោតិ អាហ ‘‘អត្តនាវ ជានិត្វា’’តិ. ‘‘សព្ពំ ចតុភូមកធម្ម’’ន្តិ ឥមិនា ញាធាតុយា កម្មំ ទស្សេតិ. ‘‘អយំ មេ អាចរិយោ’’តិ ឧទ្ទិសនាការទស្សនំ.

‘‘លោកុត្តរធម្មេ’’តិ ឥមិនា លោកិយធម្មេ បន អាចរិយោ (មិ. ប. ៤.៥.១១) អត្ថីតិ ទស្សេតិ. បដិបុគ្គលោតិ ឯត្ថ បដិសទ្ទោ បដិភាគត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិភាគបុគ្គលោ’’តិ. សទិសបុគ្គលោ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. សីតិភូតោតិ សីតិ ហុត្វា ភូតោ, សីតិភាវំ វា បត្តោ.

កាសីនន្តិ ពហុវចនវសេន វុត្តត្តា ជនបទានំ នាមំ. ជនបទសមូហស្ស រដ្ឋនាមត្តា វុត្តំ ‘‘កាសិរដ្ឋេ’’តិ. ‘‘នគរ’’ន្តិ ឥមិនា បុរសទ្ទោ នគរបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. បដិលាភាយាតិ បដិលាភាបនត្ថាយ. ‘‘ភេរិ’’ន្តិ ឥមិនា ទុន្ទុភិសទ្ទោ ភេរិវាចកោតិ ទស្សេតិ. ភេរិ ហិ ‘‘ទុំទុ’’ន្តិសទ្ទេន ឧភិ បូរណមេត្ថាតិ ទុន្ទុភីតិ វុច្ចតិ. ទការរការានំ សំយោគំ កត្វា ទុន្ទ្រុភីតិបិ បាឋោ អត្ថិ, សោ អបាឋោយេវ. ‘‘បហរិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ បហារសទ្ទេន អាហញ្ញិន្តិ ឯត្ថ អាបុព្ពហនធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ, ស្សាមិសទ្ទេន អជ្ជតនិឥំវិភត្តិយា អនាគតកាលេ បវត្តភាវំ, ឥតិសទ្ទេន គមនាការវាចកស្ស ឥតិសទ្ទស្ស លោបភាវំ ទស្សេតិ.

អនន្តជិនោតិ អនន្តសង្ខាតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បទដ្ឋានភូតេន អរហត្តមគ្គញាណេន សព្ពកិលេសារីនំ ជិតវា, ឯតេន ផលូបចារេន អនន្តជិនភាវំ ទស្សេតិ. ហុវេយ្យ បាវុសោតិ ឯត្ថ ‘‘ហុវេយ្យ អបិ អាវុសោ’’តិ បទវិភាគំ កត្វា ហុធាតុ សត្តត្ថវាចកោ, អបិសទ្ទោ ឯវំនាមវាចកោតិ ទស្សេន្តោ អាហ អាវុសោ ‘‘ឯវំ នាម ភវេយ្យា’’តិ. វការស្ស បការំ កត្វា ‘‘ហុបេយ្យា’’តិ បាឋោបិ យុជ្ជតិយេវ.

១២. ‘‘អត្ថាយ បដិបន្នោ’’តិ ឥមិនា ពាហុល្លស្ស អត្ថាយ បដិបន្នោ ពាហុល្លិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បធានតោតិ ទុក្ករចរិយាយ បទហនតោ. ‘‘ភដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា វិព្ភន្តោតិ ឯត្ថ វិបុព្ពភមុធាតុយា អនវដ្ឋានត្ថោ នាម អត្ថតោ ភដ្ឋោតិ ទស្សេតិ. សោតន្តិ ឯត្ថ សោតសទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណាទិវាចកត្តា ‘‘សោតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥរិយាយាតិ ឯត្ថ ឥរិយនំ ចរណំ ឥរិយាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុក្ករចរិយាយា’’តិ. អភិជានាថ នោតិ ឯត្ថ នោសទ្ទោ នុសទ្ទត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិជានាថ នូ’’តិ. វាក្យន្តិ វាចកំ. សញ្ញាបេតុន្តិបទស្ស សញ្ញាបនាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អហំ ពុទ្ធោ’’តិ.

១៣. ឥតោតិ ‘‘ចក្ខុករណី’’តិអាទិតោ. បទត្ថតោតិ បទតោ ច អត្ថតោ ច, បទានំ អត្ថតោ វា. ឥតោតិ យថាវុត្តតោ. ហីតិ សច្ចំ. សុត្តន្តកថន្តិ សុត្តន្តវសេន វុត្តវចនំ.

១៨. ទេវតាកោដីហីតិ ព្រហ្មសង្ខាតាហិ ទេវតាកោដីហិ. បតិដ្ឋិតស្ស តស្ស អាយស្មតោតិ សម្ពន្ធោ. សាវ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទាតិ យោជនា.

១៩. ទុតិយទិវសេ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទុតិយទិវសេ’’តិអាទិ បាដិបទទិវសំ ឧបនិធាយ វុត្តំ. បក្ខស្សាតិ អាសឡ្ហីមាសកាឡបក្ខស្ស. សព្ពេវ តេ ភិក្ខូតិ យោជនា. អនត្តសុត្តេនាតិ អនត្តលក្ខណសុត្តន្តេន (មហាវ. ២០; សំ. និ. ៣.៥៩).

បញ្ចមិយា បក្ខស្សាតិ បក្ខស្ស បញ្ចមិយា. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ. ‘‘មនុស្សអរហន្តោតិ ឥមិនា ទេវអរហន្តោ ពហូតិ ទស្សេតិ.

៧. បព្ពជ្ជាកថា

៣១. បោរាណានុបោរាណានន្តិ បុរាណេ ច អនុបុរាណេ ច ភវានំ. ឯកសដ្ឋីតិ ឯកោ ច សដ្ឋិ ច, ឯកេន វា អធិកា សដ្ឋិ ឯកសដ្ឋិ.

តត្រាតិ តេសុ ឯកសដ្ឋិមនុស្សអរហន្តេសុ. បុព្ពយោគោតិ បុព្ពេ កតោ ឧបាយោ, បុព្ពូបនិស្សយោតិ អត្ថោ. វគ្គពន្ធេនាតិ សមូហំ កត្វា ពន្ធេន. តេតិ បញ្ចបញ្ញាស ជនា. ឈាបេស្សាមាតិ ឌយ្ហិស្សាម. នីហរិំសូតិ គាមតោ នីហរិំសុ. តេសូតិ បញ្ចបញ្ញាសជនេសុ. បញ្ច ជនេ ឋបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. សេសាតិ បញ្ចហិ ជនេហិ អវសេសា. សោតិ យសោ ទារកោ. តេបីតិ ចត្តារោបិ ជនា. តត្ថាតិ សរីរេ. តេ សព្ពេបីតិ យសស្ស មាតាបិតុភរិយាហិ សទ្ធិំ សព្ពេបិ តេ សហាយកា. តេនាតិ បុព្ពយោគេន.

អាមន្តេសីតិ កថេសិ.

៣២. ទិព្ពេសុ វិសយេសុ ភវា ទិព្ពា លោភបាសាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទិព្ពា នាមា’’តិអាទិ. លោភបាសាតិ លោភសង្ខាតា ពន្ធនា. អសវនតាតិ ឯត្ថ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘អសវនតាយា’’តិ. បរិហាយន្តីតិ ឯត្ថ កេន បរិហាយន្តីតិ អាហ ‘‘វិសេសាធិគមតោ’’តិ. វិសេសាធិគមតោតិ មគ្គផលសង្ខាតស្ស វិសេសស្ស អធិគមតោ.

៣៣. អន្តំ លាមកំ ករោតីតិ អន្តកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘លាមកា’’តិ. ‘‘ហីនសត្តា’’តិ ឥមិនា អន្តកស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. អាមន្តនបទមេតំ. តន្តិ រាគបាសំ. ហីតិ សច្ចំ. សោតិ មារោ បាបិមា. អន្តលិក្ខេ ចរន្តានំ បញ្ចាភិញ្ញានម្បិ ពន្ធនត្តា អន្តលិក្ខេ ចរតិ បវត្តតីតិ អន្តលិក្ខចរោតិ វចនត្ថេន រាគបាសោ ‘‘អន្តលិក្ខចរោ’’តិ មារេន បាបិមតា វុត្តោ.

៣៤. នានាជនបទតោតិ ឯកិស្សាបិ ទិសាយ នានាជនបទតោ. ‘‘អនុជានាមិ…បេ… បព្ពាជេថា’’តិអាទិម្ហិ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. បព្ពាជេន្តេន ភិក្ខុនា បព្ពាជេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. យេ បដិក្ខិត្តា បុគ្គលាតិ យោជនា. បរតោតិ បរស្មិំ. ‘‘ន ភិក្ខវេ…បេ… បព្ពាជេតព្ពោ’’តិ បាឡិំ (មហាវ. ៨៩) អាទិំ កត្វាតិ យោជនា. តេតិ បដិក្ខិត្តបុគ្គលេ. សោបិ ចាតិ សោបិ ច បុគ្គលោ. អនុញ្ញាតោយេវ បព្ពាជេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. តស្ស ចាតិ បុគ្គលស្ស ច, អថ វា តេសញ្ច មាតាបិតូនំ. វចនវិបល្លាសោ ហេស. អនុជាននលក្ខណំ វណ្ណយិស្សាមាតិ សម្ពន្ធោ.

ឯវន្តិ ឥមិនា វុត្តនយេន. ចសទ្ទោ វាក្យសម្បិណ្ឌនត្ថោ. សចេ អច្ឆិន្នកេសោ ហោតិ ច, សចេ ឯកសីមាយ អញ្ញេបិ ភិក្ខូ អត្ថិ ចាតិ អត្ថោ. អញ្ញេបីតិ អត្តនា អបរេបិ. ភណ្ឌូតិ មុណ្ឌោ, សោយេវ កម្មំ ភណ្ឌុកម្មំ. តស្សាតិ ភណ្ឌុកម្មស្ស. ឱកាសោតិ បព្ពជ្ជាយ ខណោ. ‘‘ឱកាសំ ន លភតី’’តិ វត្វា តស្ស ការណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សចេ’’តិអាទិ.

អវុត្តោបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទោ វុត្តោ បន កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ. ឧបជ្ឈាយំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពាជេតីតិ ឯត្ថ បព្ពជ្ជា ចតុព្ពិធា តាបសបព្ពជ្ជា បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជា សាមណេរបព្ពជ្ជា ឧបសម្បទបព្ពជ្ជាតិ. តត្ថ កេសមស្សុហរណំ តាបសបព្ពជ្ជា នាម វក្កលាទិគហណតោ បឋមមេវ វជិតព្ពត្តា. ឥសិបព្ពជ្ជាតិបិ តស្សាយេវ នាមំ. កេសមស្សុហរណមេវ បរិព្ពាជកបព្ពជ្ជា នាម កាសាយាទិគហណតោ បឋមមេវ វជិតព្ពត្តា. កេសមស្សុហរណញ្ច កាសាយច្ឆាទនញ្ច សាមណេរបព្ពជ្ជា នាម សរណគហណតោ បឋមមេវ វជិតព្ពត្តា. ឧបសម្បទបព្ពជ្ជា តិវិធា ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទបព្ពជ្ជា សរណគហណូបសម្បទបព្ពជ្ជា ញត្តិចតុត្ថវាចិកូបសម្បទបព្ពជ្ជាតិ. តត្ថ ឯហិភិក្ខូបសម្បទបព្ពជ្ជាយំ កេសមស្សុហរណាទិ សព្ពំ ឯកតោវ សម្បជ្ជតិ ‘‘ឯហិ ភិក្ខូ’’តិ ភគវតោ វចនេន អភិនិប្ផន្នត្តា. សរណគហណូបសម្បទបព្ពជ្ជា សាមណេរបព្ពជ្ជសទិសាយេវ. កេសមស្សុហរណញ្ច កាសាយច្ឆាទនញ្ច សរណគហណញ្ច ញត្តិចតុត្ថវាចិកូបសម្បទបព្ពជ្ជា នាម កម្មវាចាគហណតោ បឋមមេវ វជិតព្ពត្តា. តត្ថ សាមណេរបព្ពជ្ជំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឧបជ្ឈាយំ ឧទ្ទិស្ស បព្ពាជេតី’’តិ. ឧបជ្ឈាយំ ឧទ្ទិស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស វេយ្យាវច្ចករដ្ឋាននិយមំ កត្វា. បព្ពជ្ជាកម្មេ អត្តនោ ឥស្សរិយមកត្វាតិ អត្ថោ. ទហរេន ភិក្ខុនា កេសច្ឆេទនំ កាសាយច្ឆាទនំ សរណទានន្តិ តីណិ កិច្ចានិ កាតព្ពានិយេវ. កេចិ ‘‘សរណានិ បន សយំ ទាតព្ពានី’’តិ បាឋំ ឥធានេត្វា ទហរេន ភិក្ខុនា សរណានិ ន ទាតព្ពានីតិ វទន្តិ, តំ ន គហេតព្ពំ ទហរស្ស ភិក្ខុត្តា, ភិក្ខូនំ បព្ពាជេតុំ លភនត្តា ច. ឧបជ្ឈាយោ ចេ កេសច្ឆេទនញ្ច កាសាយច្ឆាទនញ្ច អកត្វា បព្ពជ្ជត្ថំ សរណានិយេវ ទេតិ, ន រុហតិ បព្ពជ្ជា បព្ពជ្ជាយ អកត្តព្ពត្តា. កម្មវាចំ សាវេត្វា ឧបសម្បាទេតិ, រុហតិ ឧបសម្បទា អបត្តចីវរានំ ឧបសម្បទសិទ្ធិតោ, កម្មវិបត្តិយា អភាវតោ ច. ខណ្ឌសីមន្តិ ឧបចារសីមដ្ឋំ ពទ្ធសីមំ. បព្ពាជេត្វាតិ កេសច្ឆេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘កាសាយានិ អច្ឆាទេត្វា’’តិ កាសាយច្ឆាទនស្ស វិសុំ វុត្តត្តា. សាមណេរស្ស សរណទានស្ស អរុហត្តា ‘‘សរណានិ បន សយំ ទាតព្ពានី’’តិ វុត្តំ. បុរិសំ បព្ពាជេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. អាណត្តិយាតិ ភិក្ខូនំ អាណត្តិយា. យេន កេនចីតិ គហដ្ឋបព្ពជិតេសុ យេន កេនចិ.

‘‘ភព្ពរូបោ’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សហេតុកោ’’តិ. សហេតុកោតិ មគ្គផលានំ ឧបនិស្សយេហិ សហ បវត្តោ. យសស្សីតិ បរិវារយសេន ច កិត្តិយសេន ច សមន្នាគតោ. ឱកាសំ កត្វាបីតិ ឱកាសំ កត្វា ឯវ. សយមេវាតិ ន អញ្ញោ អាណាបេតព្ពោ. ឯត្តោយេវាតិ ទស្សនដ្ឋានតោយេវ. អស្សាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស. ខជ្ជុ វាតិ កណ្ឌុវនំ វា. ‘‘កច្ឆុ វា’’តិបិ បាឋោ, បាមំ វាតិ អត្ថោ. បិឡកា វាតិ ផោដា វា. ឯត្តកេនាតិ ឯតបមាណេន ឃំសិត្វា ន្ហាបនមត្តេន. អនិវត្តិធម្មាតិ គិហិភាវំ អនិវត្តនសភាវា. កតញ្ញូតិ កតស្សូបការស្ស ជាននសីលា. កតវេទិនោតិ កតញ្ញូបការស្ស វេទំ បាកដំ ករោន្តោ.

អនិយ្យានិកកថាតិ យាវទត្ថំ សុបិត្វា យាវទត្ថំ ភុញ្ជីត្វា ចិត្តកេឡិំ ករោន្តោ អនុក្កណ្ឋិតោ វិហរាហីតិអាទិកា កថា. នកថេតព្ពំ ទស្សេត្វា កថេតព្ពំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថខ្វស្សា’’តិ. អស្សាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស. អាចិក្ខនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាចិក្ខន្តេន ចា’’តិអាទិ. វណ្ណ…បេ… វសេនាតិ វណ្ណោ ច សណ្ឋានញ្ច គន្ធោ ច អាសយោ ច ឱកាសោ ច, តេសំ វសេន, អាចិក្ខិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ ផលជោតកោ, អាចិក្ខនស្ស ផលំ វក្ខាមីតិ អត្ថោ. សោតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខោ. បុព្ពេតិ បុព្ពភវេ, បព្ពជនតោ បុព្ពេ វា. កណ្ដកវេធាបេក្ខោ បរិបក្កគណ្ឌោ វិយ ញាណំ បវត្តតីតិ យោជនា. អស្សាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស. ឥន្ទាសនីតិ សក្កស្ស វជិរាវុធោ. សោ ហិ ឥន្ទេន អសីយតិ ខិបីយតីតិ ឥន្ទាសនីតិ វុច្ចតិ. ឥន្ទាសនិ បព្ពតេ ចុណ្ណយមានា វិយ សព្ពេ កិលេសេ ចុណ្ណយមានំយេវាតិ យោជនា. ខុរគ្គេយេវាតិ ខុរស្ស កោដិយមេវ. ខុរកម្មបរិយោសានេយេវាតិ អត្ថោ. ហីតិ សច្ចំ. តស្មាតិ យស្មា បត្តា, តស្មា. អស្សាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស.

គិហិគន្ធន្តិ គេហេ ឋិតស្ស ជនស្ស គន្ធំ. អថាបីតិ យទិបិ អច្ឆាទេតីតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស. អាចរិយោ វាតិ សរណទានាចរិយោ វា កម្មវាចាចរិយោ វា ឱវាទាចរិយោ វា. តំយេវ វាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខមេវ វា. តេន ភិក្ខុនាវាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយភិក្ខុនា ឯវ.

អនាណត្តិយាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អនាណត្តិយា. ឥមិនា អាចរិយុបជ្ឈាយេហិ អនាណត្តេន យេន កេនចិ និវាសនាទីនិ ន កាតព្ពានីតិ ទស្សេតិ. ភិក្ខុនាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយភិក្ខុនា. តស្សេវាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខស្សេវ. ឧបជ្ឈាយមូលកេតិ ឧបជ្ឈាយមូលកេ និវាសនបារុបនេ. អយន្តិ វិនិច្ឆយោ.

តត្ថាតិ បព្ពជ្ជូបសម្បទដ្ឋានេ. តេសន្តិ ភិក្ខូនំ. អថាតិ វន្ទាបនតោ បច្ឆា, វន្ទាបនស្ស អនន្តរា វា. ‘‘ឯវំ វទេហី’’តិ បាឡិនយនិទស្សនមុខេន ‘‘យមហំ វទាមិ, តំ វទេហី’’តិ អដ្ឋកថានយំ និទស្សេតិ. អថាតិ តទនន្តរំ. អស្សាតិ បព្ពជ្ជាបេក្ខស្ស, ទាតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. ឯកបទម្បីតិ តីសុ វាក្យបទេសុ ឯកំ វាក្យបទម្បិ, នវសុ វា វិភត្យន្តបទេសុ ឯកបទម្បិ. ឯកក្ខរម្បីតិ ចតុវីសតក្ខរេសុ ឯកក្ខរម្បិ.

ឯកតោ សុទ្ធិយាតិ ឯកស្សេវ កម្មវាចាចរិយស្ស ឋានករណសម្បត្តិយា សុជ្ឈនេន. ឧភតោ សុទ្ធិយាវាតិ ឧភយេសំ សរណទានាចរិយសាមណេរានំ សុជ្ឈនេន ឯវ. ឋានករណសម្បទន្តិ ឧរអាទិដ្ឋានានញ្ច សំវុតាទិករណានញ្ច សម្បទំ. វត្តុន្តិ ឋានករណសម្បទំ វត្តុំ. ន សក្កោតីតិ វត្តុំ ន សក្កោតីតិ យោជនា.

ឥមានីតិ សរណានិ. ចសទ្ទោ ឧបន្យាសោ, បនសទ្ទោ បទាលង្ការោ. ឯកសម្ពន្ធានីតិ ឯកតោ សម្ពន្ធានិ. អនុនាសិកន្តំ កត្វា ទានកាលេ ‘‘ពុទ្ធំ’’ឥតិ ‘‘សរណំ’’ឥតិ បទានញ្ច ‘‘សរណំ’’ឥតិ ‘‘គច្ឆាមិ’’ឥតិ បទានញ្ច អន្តរា វិច្ឆេទមកត្វា ឯកសម្ពន្ធមេវ កត្វា ទាតព្ពានីតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មា តិណ្ណំ បទានមន្តរា ព្យវធានស្ស កស្សចិ អក្ខរស្ស អភាវតោ. វិច្ឆិន្ទិត្វាតិ វិច្ឆេទំ កត្វា. មការន្តំ កត្វា ទានកាលេ តិណ្ណំ បទានមន្តរា ឯកសម្ពន្ធមកត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា ឯវ កត្វា ទាតព្ពានីតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មា? តិណ្ណំ បទានមន្តរា ព្យវធានស្ស និស្សរស្ស មការស្ស អត្ថិភាវតោ. អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ វចនំ, ‘‘នត្ថី’’តិបទេ កត្តា, ‘‘ន វុត្ត’’ន្តិបទេ កម្មំ. តថាតិ ‘‘អហំ ភន្តេ ពុទ្ធរក្ខិតោ’’តិអាទិនា អាការេន, អវទន្តស្ស សរណំ ន កុប្បតិ, ពុការទការាទីនំ ព្យញ្ជនានំ ឋានករណសម្បទំ ហាបេន្តស្សេវ សរណំ កុប្បតីតិ អធិប្បាយោ.

‘‘តិក្ខត្តុ’’ន្តិ ឥមិនា សកិំ វា ទ្វិក្ខត្តុំ វា ន វដ្ដតីតិ ទីបេតិ. តិក្ខត្តុតោ អធិកំ បន សហស្សក្ខត្តុម្បិ វដ្ដតិយេវ. តត្ថាតិ តាសុ បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាសុ. បរតោតិ បរស្មិំ. សាតិ ឧបសម្បទា. បព្ពជ្ជា បន អនុញ្ញាតា ឯវាតិ សម្ពន្ធោ. បរតោបីតិ បិសទ្ទោ បុព្ពាបេក្ខោ. សាតិ បព្ពជ្ជា. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន កេសច្ឆេទនកាសាយច្ឆាទនសរណទានេន. ហីតិ ផលជោតកោ.

ឯសាតិ ឯសោ សាមណេរោតិ អត្ថោ. ‘‘គតិមា’’តិ វត្វា តស្សត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បណ្ឌិតជាតិកោ’’តិ. អថាតិ ឯវំ សតិ. អស្សាតិ សាមណេរស្ស. តស្មិំយេវ ឋានេតិ សាមណេរភូមិយំ ឋិតដ្ឋានេយេវ. យថា ភគវតា ឧទ្ទិដ្ឋានិ, តថា ឧទ្ទិសិតព្ពានីតិ យោជនា. ឯតន្តិ ‘‘អនុជានាមិ…បេ… ជាតរូប រជតបដិគ្គហណា វេរមណី’’តិ វចនំ.

តន្តិ អន្ធកដ្ឋកថាយំ វុត្តវចនំ. យថាបាឡិយាវាតិ ឯវសទ្ទោ សន្និដ្ឋានត្ថោ, តេន យថាបាឡិយាវ ឧទ្ទិសិតព្ពានិ. យថាបាឡិំ វិសជ្ជេត្វា អញ្ញថា ឯវ ឧទ្ទិសិតព្ពានីតិ វាទំ និវារេតិ. យថាបាឡិំ វិសជ្ជេត្វា អញ្ញថា ‘‘បាណាតិបាតា វេរមណិំ សិក្ខាបទំ សមាទិយាមី’’តិ ឧទ្ទិសន្តោបិ និទ្ទោសោយេវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តានីតិ សិក្ខាបទានិ. យាវាតិ យត្តកំ កាលំ ន ជានាតិ, ន កុសលោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. សន្តិកាវចរោយេវាតិ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ សមីបេ អវចារោវ. អស្សាតិ សាមណេរស្ស. កប្បិយាកប្បិយន្តិ ទសសិក្ខាបទវិនិមុត្តំ កប្បិយំ បរាមាសាទិញ្ច អកប្បិយំ អបរាមាសាទិញ្ច. តេនាបីតិ សាមណេរេនាបិ. នាសនង្គានីតិ លិង្គនាសនអង្គានិ. សាធុកំ សិក្ខិតព្ពន្តិ សាធុកំ អសិក្ខន្តស្ស លិង្គនាសនញ្ច ទណ្ឌកម្មនាសនញ្ច ហោតីតិ អធិប្បាយោ.

១០. ទុតិយមារកថា

៣៥. មយ្ហន្តិបទស្ស ‘‘អនុប្បត្តា សច្ឆិកតា’’តិបទេសុ ឆដ្ឋីកត្តុភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មយា ខោតិ អត្ថោ’’តិ. ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា ‘‘មយ្ហ’’ន្តិបទស្ស ‘‘យោនិសោ មនសិការា, យោនិសោ សម្មប្បធានា’’តិបទេសុ សម្ពន្ធភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘យោនិសោ មនសិការា, យោនិសោ សម្មប្បធានា’’តិ ឯត្ថ ការណត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘តេន ហេតុនា’’តិ. ‘‘បុនា’’តិអាទិនា ‘‘មយ្ហ’’ន្តិបទំ ‘‘យោនិសោ មនសិការា, យោនិសោ សម្មប្បធានា’’តិបទេសុ សាម្យត្ថេ សាមិភាវេន យោជេត្វា បុន ‘‘អនុប្បត្តា, សច្ឆិកតា’’តិ បទេសុ កត្តុត្ថេ សាមិភាវេន វិភត្តិវិបល្លាសោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតិ.

១១. ភទ្ទវគ្គិយកថា

៣៦. ភទ្ទំ រូបញ្ច ចិត្តញ្ច ឯតេសមត្ថីតិ ភទ្ទកា. វគ្គពន្ធនំ វគ្គោ ឧត្តរបទលោបេន, វគ្គេន ចរន្តីតិ វគ្គិយា. ភទ្ទកា ច តេ វគ្គិយា ចាតិ ភទ្ទវគ្គិយា កការលោបេនាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភទ្ទវគ្គិយា’’តិអាទិ. ‘‘វោការោ និបាតមត្តោ’’តិ ឥមិនា តុម្ហសទ្ទស្ស ច យោវចនស្ស ច ការិយភាវំ និវត្តេតិ. ហីតិ សច្ចំ. តេតិ ភទ្ទវគ្គិយា. ឥទន្តិ បញ្ចសីលរក្ខនំ. បុព្ពកម្មន្តិ បុព្ពេ ឧបចិតំ កុសលកម្មំ.

១២. ឧរុវេលបាដិហារិយកថា

៣៨. បរិយាទិយេយ្យន្តិ ឯត្ថ ទាធាតុស្ស បរីតិ ច អាតិ ច ឧបសគ្គវសេន អភិភវនត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិភវេយ្យ’’ន្តិ.

៣៩. បច្ឆា បក្ខិត្តាតិ សង្គីតិតោ បរំ បោត្ថការូឡ្ហេហិ ឋបិតាតិ អត្ថោ.

៤៤. ‘‘ឯវំ វទន្តោ វិយ ឱណតោ’’តិ ឥមិនា ‘‘អាហរហត្ថោ’’តិបទស្ស តទ្ធិតភាវំ ទស្សេតិ. វិត្ថិណ្ណមុខត្តា មន្ទំ ហីនំ អតិមុខមេតាសន្តិ វចនត្ថេន អគ្គិកបាលា មន្ទាមុខិយោតិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘អគ្គិភាជនានិ វុច្ចន្តី’’តិ.

៥១. យស្មា យោ នាគទមនកាលោ ចិរំ បតតិ បវត្តតិ, តស្មា សោ ចិរបតិកោតិ វុច្ចតិ, តស្មា ចិរបតិកា បដ្ឋាយ អភិប្បសន្នាតិ យោជនា. ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចិរកាលតោ បដ្ឋាយា’’តិ.

៥២. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘ជដាមិស្ស’’ន្តិអាទិបទេសុ. ខារិកាជន្តិ ឯត្ថ កមណ្ឌលុអាទិកា តាបសបរិក្ខារា ខារីតិ វុច្ចន្តិ, ខារិសង្ខាតេន ភារេន បូរិតោ កាជោ ខារិកាជោតិ អត្ថំ ឯកទេសេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខារិភារោ’’តិ.

១៣. ពិម្ពិសារសមាគមកថា

៥៥. លដ្ឋិសទ្ទោ តរុណរុក្ខវាចកោ ‘‘អម្ពលដ្ឋិកាយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២), ឥធាបិ តរុណតាលរុក្ខោ លដ្ឋិ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តាលុយ្យានេ’’តិ. វដរុក្ខេតិ និគ្រោធរុក្ខេ. ឯត្ថ ‘‘វដ’’ឥតិ ឥមិនា វដរុក្ខោ ពហុមូលត្តា សុដ្ឋុំ បតិដ្ឋាតីតិ អត្ថេន សុប្បតិដ្ឋោ នាមាតិ ទស្សេតិ. ‘‘រុក្ខេ’’ឥតិ ឥមិនា ចេតិយសទ្ទោ ចេតិយរុក្ខេ វត្តតីតិ ទស្សេតិ, ទេវាលយញ្ច ថូបញ្ច និវត្តេតិ. តស្សាតិ វដរុក្ខស្ស. ឯតន្តិ ‘‘សុប្បតិដ្ឋេ ចេតិយេ’’តិ ឯតំ នាមំ. លោកវោហារវសេន ទសសហស្សសង្ខាតេ សង្ខ្យាវិសេសេ នីហរិត្វា យុជ្ជិតព្ពន្តិ និយុតន្តិ វចនត្ថេន ទសសហស្សំ និយុតំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកនិយុតំ ទសសហស្សានី’’តិ. ‘‘នហុត’’ន្តិបិ បាឋោ, សោ អយុត្តោ នហុតសង្ខាតេន សង្ខ្យាវិសេសេន មិស្សីភាវេន បសង្គត្តា. តេសន្តិ ទ្វាទសនិយុតានំ ព្រាហ្មណគហបតិកានំ.

‘‘កិសសរីរត្តា’’តិ ឥមិនា កិសោ កោ អត្តា ឯតេសន្តិ កិសកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. កការោ ហេត្ថ អត្តវាចកោ. ‘‘ឱវាទកោ’’តិ ឥមិនា ឱវទានោតិ ឯត្ថ យុបច្ចយោ កត្តុត្ថោតិ ទស្សេតិ. គាថាពន្ធត្តា អការស្ស ទីឃោ. ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា កិសកោ ហុត្វា អញ្ញេ ឱវទានោ កិសកោវទានោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឥទន្តិ ឥទំ អត្ថជាតំ, អយមត្ថោ វា. ត្វំ បហាសីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ តុវំ. ឥតិ វុត្តំ ហោតីតិ យោជនា.

កាមិត្ថិយោតិ ឯការលោបវសេន សន្ធីតិ អាហ ‘‘កាមេ ឥត្ថិយោ ចា’’តិ. ឧបចីសូតិ ឯត្ថ កាមខន្ធកិលេសអភិសង្ខារសង្ខាតេសុ ចតូសុ ឧបធីសុ ខន្ធុបធិ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ខន្ធុបធីសូ’’តិ.

កោចរហីតិ ឯត្ថ កោសទ្ទោ ‘‘កោ តេ ពលំ មហារាជា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.១៨៨០) វិយ ក្វសទ្ទត្ថោតិ អាហ ‘‘ក្វចរហី’’តិ. និបាតោយេវេស.

បទសទ្ទស្ស ចរណបទាទយោ និវត្តេតុំ វុត្តំ ‘‘និព្ពានបទ’’ន្តិ. ‘‘សន្តសភាវតាយា’’តិអាទិនា សន្តោ សភាវោ ឥមស្ស បទស្សាតិ សន្តំ. នត្ថិ ឧបធយោ ឯត្ថាតិ អនុបធិកំ. នត្ថិ កិញ្ចនមេត្ថាតិ អកិញ្ចនំ. តីសុ ភវេសុ ន សញ្ជតីតិ អសត្តំ. អញ្ញថា ន ភវតីតិ អនញ្ញថាភាវិ. អញ្ញេន កេនចិ ន នេតព្ពន្តិ អនញ្ញនេយ្យន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តេនាតិ ‘‘សន្ត’’ន្តិអាទិបទេន. មេតិ មម, មនោតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ទេវមនុស្សលោកេ មេ មនោ រតោ នាមាតិ កិំ វក្ខាមិ. ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតីតិ យោជនា.

៥៦. តញ្ចាតិ សាវកភាវញ្ច.

៥៧. អស្សាសកាតិ ឯត្ថ អាបុព្ពោ សាសធាតុ អាបុព្ព សិសធាតុនា សទិសោ, ‘‘មេ’’តិ ឆដ្ឋីយោគត្តា ណ្វុបច្ចយោ ច ភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អាសិសនា’’តិ. ‘‘បត្ថនា’’តិ ឥមិនា អាបុព្ពសិសធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ ពិម្ពិសាររញ្ញោ. តត្ថាតិ រតនត្តយេ. និច្ឆយគមនមេវាតិ ‘‘សរណ’’ឥតិនិច្ឆយេន ជាននមេវ គតោ. អត្តសន្និយ្យាតនន្តិ អត្តនោ អត្តានំ រតនត្តយេ សន្និយ្យាតនំ. ឥមិនា អត្តសន្និយ្យាតន, បណិបាត, តប្បរាយន, សិស្សភាវូបគមនសង្ខាតេសុ ចតូសុ សរណគមនេសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥០; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៥៦; ខុ. បា. អដ្ឋ. ១.សរណគមនគមកវិភាវនា) អត្តសន្និយ្យាតនសរណគមនំ ទីបេតិ. អយន្តិ ពិម្ពិសារោ រាជា. តន្តិ និយតសរណតំ. បណិបាតគមនញ្ចាតិ ឯត្ថ បណីតិ ករោ. យថា ហិ បាទបទសទ្ទា ទីឃរស្សវសេន ហុត្វា ចរណំ វទន្តិ, ឯវំ បាណិបណិសទ្ទា ករំ វទន្តិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘បណីតិ ករោ’’តិ. បតនំ បាតោ, បណិនោ បាតោ បណិបាតោ. អត្ថតោ អញ្ជលិបណមនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្ស គមនញ្ច គច្ឆន្តោតិ អត្ថោ. ឥមិនា បណិបាតសរណគមនំ ទីបេតិ. ចសទ្ទោ ‘‘បាកដ’’ន្តិ ឯត្ថាបិ យោជេតព្ពោ. បាកដញ្ច ករោន្តោតិ ហិ អត្ថោ.

៥៨. សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោតិ ឯត្ថ សិង្គីសង្ខាតោ និក្ខោ សិង្គីនិក្ខោ, តេន សមានោ វណ្ណោ ឯតស្សាតិ សិង្គីនិក្ខសវណ្ណោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សិង្គីសុវណ្ណនិក្ខេន សមានវណ្ណោ’’តិ. តត្ថ ‘‘សុវណ្ណ’’ឥតិបទេន និក្ខសទ្ទស្ស សុវណ្ណត្ថំ ទស្សេតិ, បញ្ចសុវណ្ណាទយោ អត្ថេ និវត្តេតិ. ‘‘សមាន’’ឥតិបទេន សវណ្ណោតិ ឯត្ថ សការោ សមានសទ្ទស្សេវ ការិយោតិ ទស្សេតិ. សព្ពេសូតិ អខិលេសុ ចក្ខាទិឥន្ទ្រិយេសុ. ទន្តោតិ ទមិតោ. ឥន្ទ្រិយសំវរោតិ វុត្តំ ហោតិ. តមេវត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ.

៥៩. ឱណីតោ បត្តតោ បាណិ យេនាតិ ឱណីតបត្តបាណីតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បត្តតោ ចា’’តិអាទិ. ‘‘អបនីតបាណិ’’ន្តិ ឥមិនា ឱណីតសទ្ទោ អបនីតត្ថោ, បាណិសទ្ទេន ច សម្ពន្ធិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘សល្លក្ខេត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ ឥមំ កម្មំ ‘‘សល្លក្ខេត្វា’’តិ បាឋសេសេន យោជេតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ឯកមន្តន្តិ ឯត្ថ អន្តសទ្ទោ សមីបទេសត្ថោ, កោដិទេសត្ថោ វា ហោតិ, ឧបយោគវចនញ្ច ភុម្មត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ បទេសេ’’តិ. អត្ថិកបយោគេ ករណស្ស សម្ភវតោ អាហ ‘‘ពុទ្ធាភិវាទនគមនេន វា ធម្មស្សវនគមនេន វា’’តិ. អប្បាកិណ្ណន្តិ ឯត្ថ អប្បសទ្ទោ បដិសេធត្ថោតិ អាហ ‘‘អនាកិណ្ណ’’ន្តិ. ‘‘អព្ពោកិណ្ណ’’ន្តិបិ បាឋោ. អប្បនិគ្ឃោសន្តិ ឯត្ថ ‘‘អប្បសទ្ទ’’ន្តិបទេន វចនសទ្ទស្ស គហិតត្តា ឥមិនា បារិសេសនយេន នគរនិគ្ឃោសសទ្ទោយេវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘នគរនិគ្ឃោសសទ្ទេន អប្បនិគ្ឃោស’’ន្តិ. តីសុ បាឋេសុ បឋមេន បាឋេន ជនស្ស វាតោ ជនវាតោ, តេន វិរហិតំ វិជនវាតន្តិ វិកប្បំ ទស្សេតិ. ទុតិយេន ជនស្ស វាទោ ជនវាទោ, តេន វិរហិតំ វិជនវាទន្តិ វិកប្បំ ទស្សេតិ. តតិយេន ជនស្ស បាតោ សញ្ចរណំ ជនបាតោ, តេន វិរហិតំ វិជនបាតន្តិ វិកប្បំ ទស្សេតិ. រហស្សំ ករីយតិ ឯត្ថាតិ រាហស្សេយ្យកំ. មនុស្សានំ រាហស្សេយ្យកំ មនុស្សរាហស្សេយ្យកន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘មនុស្សាន’’ន្តិអាទិនា.

១៤. សារិបុត្តមោគ្គល្លាន បព្ពជ្ជាកថា

៦០. ‘‘តេតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានា. អគមំសុ កិរាតិ យោជនា. តត្រាតិ គិរគ្គសមជ្ជេ. អថាតិ បរិវិតក្កនានន្តរំ. តស្សាតិ សញ្ចយស្ស. បារន្តិ បរតីរំ. ឯត្ថាតិ តុម្ហាកំ វាទេ. ឥទន្តិ អយំ វាទោ ឯត្តកោយេវាតិ អត្ថោ. យោតិ យោ កោចិ. ត្វញ្ច អហញ្ច អម្ហេ, តេសុ. នាមតុម្ហសង្ខាតេសុ ហិ តីសុ សទ្ទេសុ ឯកសេសេន កត្តព្ពេសុ បច្ឆិមស្សេវ ឯកសេសោ កាតព្ពោ. តេនាតិ កតិកករណហេតុនា.

សំខេបេន វុត្តំ វិត្ថារេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥទំ ហី’’តិអាទិ. អត្ថីកេហីតិ អមតេន អត្ថិកេហិ. ឧបញ្ញាតំ មគ្គន្តិ អមតស្ស មគ្គោ ឧបគន្ត្វា ញាតោ. ញាតោ ចេវ ឧបគតោ ចាតិ សហ ឧបសគ្គេន បទំ បរិវត្តិត្វា អត្ថំ កថេន្តោ ឧបសគ្គត្ថោ ច ធាតុត្ថោ ច វិសុំយេវ ហោតីតិ ញាបេតិ. អត្ថិកេហិ អម្ហេហិ ឧបញ្ញាតំ និព្ពានំ មគ្គំ មគ្គន្តោ អនុពន្ធេយ្យន្តិ វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. មគ្គផលបច្ចវេក្ខណញាណេហិ ឧបគន្ត្វា ញាតព្ពន្តិ ឧបញ្ញាតំ និព្ពានំ. មគ្គធាថុយា អន្វេសនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិយេសន្តោ’’តិ.

សារិបុត្តោបិ បញ្ហំ បុច្ឆីតិ សម្ពន្ធោ. កមណ្ឌលុតោតិ កុណ្ឌិកតោ. អត្តនោ ច បរេសញ្ច អកថនេន អន្តរេ វិវរំ បដិសន្ទហតីតិ បដិសន្ធារោ, តំ. ឯត្ថាតិ ‘‘ន ត្យាហំ សក្កោមី’’តិបទេ. អធិប្បាយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឯត្តកន្តិ ឯត្តកំ បញ្ហំ. ឥមស្សាតិ បរិព្ពាជកស្ស. អវិសយភាវន្តិ អត្តនោ អវិសយភាវំ.

ហេតុំ បដិច្ច ភវន្តីតិ ហេតុប្បភវាតិ វចនត្ថេន បញ្ចក្ខន្ធា ហេតុប្បភវា នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហេតុប្បភវា នាម បញ្ចក្ខន្ធា’’តិ. តេនាតិ ‘‘យេ ធម្មា ហេតុប្បភវា’’តិ បទេន. អស្សាតិ សារិបុត្តបរិព្ពាជកស្ស. ‘‘តេសំ ហេតុ នាម សមុទយសច្ច’’ន្តិ ឥមិនា ហិនោតិ ឯតស្មា ផលន្តិ ហេតូតិ វចនត្ថេន សមុទយសច្ចំ ហេតុ នាមាតិ ទស្សេតិ. តញ្ចាតិ សមុទយសច្ចញ្ច. តេសន្តិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឧភិន្នម្បិ សច្ចាន’’ន្តិ. អបវត្តិវសេន និរុជ្ឈតិ ឯត្ថាតិ និរោធោ. តញ្ចាតិ និរោធញ្ច. តេនាតិ ‘‘តេសញ្ច យោ និរោធោ’’តិបទេន. អស្សាតិ សារិបុត្តបរិព្ពាជកស្ស. ឯត្ថាតិ ឥមិស្សំ គាថាយំ, ចតូសុ សច្ចេសុ វា. នយតោតិ នានន្តរិកនយតោ, អវិនាភាវនយតោ វា, នេត្តិទេសនាហារនយតោ វា. តមេវត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ អាហ ‘‘និរោធេ ហី’’តិអាទិ. ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន វា មគ្គសច្ចំ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. និរោធោ ច និរោធូបាយោ ច និរោធោតិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ កាតព្ពោ. តេសញ្ចាតិ ឯត្ថ អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថេន ចសទ្ទេន មគ្គសច្ចំ គហេតព្ពន្តិបិ វទន្តិ. អយំ នយោ អដ្ឋកថាយំ ន វុត្តោ. តមេវត្ថន្តិ ចតុសច្ចសង្ខាតំ តមេវត្ថំ. បដិបាទេន្តោតិ និគមេន្តោ.

‘‘សចេបី’’តិ ឥមិនា យទីតិ បទស្សត្ថំ វណ្ណេតិ. ‘‘ឯត្តកមេវា’’តិ ឥមិនា តាវទេវាតិ បទស្សត្ថំ វណ្ណេតិ. ‘‘ឥតោ ឧត្តរិ នត្ថី’’តិ ឥមិនា ឯវការស្ស ផលំ ទស្សេតិ. ឥតោតិ សោតាបត្តិផលតោ. ‘‘ឥទំ…បេ… បត្តព្ព’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឯត្តកមេវា’’តិ បទស្ស អត្ថសរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘ឯសោ ឯវ ធម្មោ’’តិ ឥមិនា ‘‘ឯសេវ ធម្មោ’’តិបទស្ស អត្ថំ វណ្ណេតិ. បច្ចព្យត្ថាតិ បតិអវបុព្ពោ ឥធាតុ បដិវិទ្ធត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិវិទ្ធត្ថា’’តិ. តុម្ហេហីតិ អស្សជិត្ថេរំ សន្ធាយាហ. ឥមិនា ‘‘បច្ចព្យត្ថា’’តិ ឯត្ថ ហិយ្យត្តនីបរស្សបទមជ្ឈិមបុរិសពហុវចនត្ថវិភត្តិំ ទីបេតិ. កប្បនហុតេហីតិ កប្បានំ នហុតេហិ, កោដិបកោដិសតសហស្សានំ សតេហិ នហុតេហីតិ អត្ថោ. អព្ភតីតន្តិ អភិអតីតំ. អម្ហេហិ អទិដ្ឋមេវ ហុត្វា អតិក្កមាបិតន្តិ អត្ថោ.

៦២. អារម្មណភូតស្ស និព្ពានស្ស គម្ភីរត្តា អារម្មណិកភូតំ ញាណម្បិ គម្ភីរមេវាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘គម្ភីរស្ស ច ញាណស្សា’’តិ. យថា ហិ សណ្ហវត្ថស្ស សិព្ពនត្ថាយ សណ្ហសូចិ អធិប្បេតាតិ. ឧបធីនំ សម្មា ខយដ្ឋេន និព្ពានំ ឧបធិសង្ខយំ នាមាតិ អាហ ‘‘ឧបធិសង្ខយេតិ និព្ពានេ’’តិ. តទារម្មណាយាតិ តំនិព្ពានារម្មណាយ. វិមុត្តិយាតិ ផលវិមុត្តិយា. សាវកបារមីញាណេតិ អគ្គសាវកបារមីញាណេ. តេសូតិ សារិបុត្តមោគ្គល្លានេសុ. អឌ្ឍមាសេន អរហត្តេ បតិដ្ឋិតោតិ សម្ពន្ធោ.

អតីតេតិ កប្បសតសហស្សាធិកេ អសង្ខ្យេយ្យមត្ថកេ. តស្សាតិ ពុទ្ធស្ស សន្តិកេ អគ្គសាវកភាវំ បត្ថេសីតិ យោជនា. អស្សមេតិ មុនីនំ ឋានេ. តញ្ហិ អា កោធំ, អា ភុសោ វា រាគាទយោ សមេន្តិ ឯត្ថាតិ អស្សមោតិ វុច្ចតិ, តស្មិំ. បត្ថយិត្វា ច បេសេសីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ នីលុប្បលមណ្ឌបេ. តេសូតិ តាបសសេដ្ឋីសុ.

៦៣. យេសន្តិ កុលានំ. ‘‘វិធវភាវាយា’’តិ ឥមិនា វិធវាយ ភាវោ វេធព្យន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. វិធវាតិ ច បតិសុញ្ញា. សា ហិ ធវេន វិគតាតិ ‘‘វិធវា’’តិ ច, វិគតោ ធវោ ឥមិស្សាតិ ‘‘វិធវា’’តិ ច វុច្ចតិ. ឧភយេនាបីតិ បុត្តបព្ពជ្ជបតិបព្ពជ្ជសង្ខាតេន ទុវិធេនបិ.

សញ្ចយានីតិ ឯត្ថ និស្សយូបចារេន និស្សយេ និស្សិតូបចារោ ហោតីតិ អាហ ‘‘សញ្ចយស្ស អន្តេវាសិកានី’’តិ. អថ វា ណបច្ចយោ តស្សេទមត្ថេ ហោតីតិ អាហ ‘‘សញ្ចយស្ស អន្តេវាសិកានី’’តិ. ‘‘មគធាន’’ន្តិ ពហុវចនវសេន វុត្តត្តា ជនបទស្ស នាមន្តិ អាហ ‘‘មគធានំ ជនបទស្សា’’តិ. គិរិព្ពជន្តិ ឯត្ថ វជោ វិយាតិ វជោ, គិរិ. វជសទិសោ គិរិ ឯត្ថាតិ គិរិព្ពជំ បទហេដ្ឋុបរិយវសេន, នគរំ. ‘‘មហាវីរិយវន្តោ’’តិ ឥមិនា មហន្តោ វីរោ ឯតេសំ តថាគតានន្តិ មហាវីរាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ធម្មេន នយមានានំ កា ឧសូយា វិជានតន្តិ ឯត្ថ កច្ចាយននយេន (កច្ចាយនេ ២៧៧ សុត្តេ) ឧសូយបយោគេ សម្បទានំ ហោតីតិ អាសង្កា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ, ឧបយោគត្ថេ វា’’តិ. វិជានន្តានន្តិ វិជានន្តេសុ តថាគតេសុ, វិជានន្តេ វា.

១៥. ឧបជ្ឈាយវត្តកថា

៦៤. អនុបជ្ឈាយកាតិ ឯត្ថ វជ្ជាវជ្ជំ ឧបគន្ត្វា ឈាយតីតិ ឧបជ្ឈាយោ, សោ នត្ថិ ឯតេសន្តិ អនុបជ្ឈាយកាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វជ្ជាវជ្ជ’’ន្តិអាទិ. ‘‘បិណ្ឌាយ ចរណកបត្ត’’ន្តិ ឥមិនា បិណ្ឌាយ ឧទ្ទិស្ស, ឧដ្ឋហិត្វា វា តិដ្ឋតិ អនេនាតិ ឧត្តិដ្ឋោ, សោយេវ បត្តោ ឧត្តិដ្ឋបត្តោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧត្តិដ្ឋេ ន បមជ្ជេយ្យា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១៦៨) បន បិណ្ឌាយ ចរណំ ‘‘ឧត្តិដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចតិ. តស្មា តត្ថ បិណ្ឌាយ ឧទ្ទិស្ស, ឧដ្ឋហិត្វា វា តិដ្ឋនំ ឧត្តិដ្ឋន្តិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. ‘‘បិណ្ឌាយ ចរណបត្ត’’ន្តិ ឥទំ វចនំ ‘‘តស្មិញ្ហិ មនុស្សា ឧច្ឆិដ្ឋសញ្ញិនោ’’តិបទំ លង្ឃិត្វា ‘‘តស្មា ឧត្តិដ្ឋបត្តន្តិ វុត្ត’’ន្តិបទេន យោជេតព្ពំ, តស្មា បិណ្ឌាយ ចរណកបត្តត្តា ឧត្តិដ្ឋបត្តន្តិ វុត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តស្មិំ មនុស្សា កិំសញ្ញិនោតិ អាហ ‘‘តស្មិញ្ហិ មនុស្សា ឧច្ឆិដ្ឋសញ្ញិនោ’’តិ. តស្មិញ្ហិ តស្មិំ ឯវ ឧត្តិដ្ឋបត្តេ បព្ពជិតានំ បរិភោគភាវេន មនុស្សេហិ អវសជ្ជិតព្ពត្តា, អវឆឌ្ឌេតព្ពត្តា វា មនុស្សា ឧច្ឆិដ្ឋសញ្ញិនោ ហោន្តីតិ យោជនា. បព្ពជិតានំ បិណ្ឌាយ ចរណកបត្តត្តា ឧត្តិដ្ឋបត្តន្តិ វុត្តំ, មនុស្សានំ បន អវសជ្ជិតបត្តត្តា ឧច្ឆិដ្ឋបត្តន្តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ឧត្តិដ្ឋ បត្តន្តិបទំ វាក្យមេវ, ន សមាសោតិបិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. ‘‘ឧដ្ឋហិត្វា’’តិ ឥមិនា ឧត្តិដ្ឋាតិ ឯត្ថ ត្វាលោបោតិ ទស្សេតិ. ‘‘គហេតុ’’ន្តិ ឥមិនា បាឋសេសំ ទស្សេតិ. គេហសិតបេមវសេនាតិ គេហេ និស្សិតបេមវសេន, មេត្តាបុព្ពង្គមបេមវសេនាតិ អត្ថោ. សគារវា ហុត្វា សប្បតិស្សា ហុត្វា វិហរន្តាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបដ្ឋបេត្វា’’តិ. ‘‘សភាគជីវិកា’’តិ ឥមិនា សភាគវុត្តិកាតិ ឯត្ថ វុត្តិសទ្ទោ ជីវិកត្ថោយេវ, ន វិវរណាទ្យត្ថោតិ ទស្សេតិ. ឧបជ្ឈាយភាវំ សម្បដិច្ឆតិ ឯតេហីតិ ឧបជ្ឈាយភាវសម្បដិច្ឆនានិ, តានិយេវ វេវចនានិ ឧបជ្ឈាយភាវសម្បដិច្ឆនវេវចនានិ. តិក្ខត្តុន្តិ ឧក្កដ្ឋវសេន វុត្តំ, សកិម្បិ វដ្ដតិយេវ. បទស្ស វសេន វិញ្ញាបេតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. ឯត្ថាតិ ឧបជ្ឈាយគហណដ្ឋានេ. យទិទំ វាចាយ វា សាវនំ, យទិទំ កាយេន វា អត្ថវិញ្ញាបនំ អត្ថិ, ឥទមេវ សាវនអត្ថវិញ្ញាបនមេវ ឧបជ្ឈាយគហណន្តិ យោជនា. សាធូតិ សម្បដិច្ឆនន្តិ ឧបជ្ឈាយេន បញ្ចសុ បទេសុ យស្មិំ កិស្មិំចិ វុត្តេ សទ្ធិវិហារិកស្ស ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆនំ. តន្តិ កេសញ្ចិ វចនំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯត្ថាតិ ឧបជ្ឈាយគហណេ. ‘‘ន សម្បដិច្ឆនំ អង្គ’’ន្តិ ឥមិនា អាយាចនទានានិយេវ អង្គានិ នាមាតិ ទស្សេតិ. សទ្ធិវិហារិកេនាបិ ញាតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា បទេនាតិ ‘‘សាធូ’’តិ ឥមិនា បទេន.

តត្រាយំ សម្មាវត្តនាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘យំ វុត្តំ សម្មា វត្តិតព្ព’’ន្តិ. ឥមិនា កិរិយាវិសយភាវមេវ ទីបេតិ, ន ទព្ពវិសយភាវំ. អយន្តិ វុច្ចមានា. អស្សាតិ សទ្ធិវិហារិកស្ស. ធោតបាទបរិហរណត្ថាយាតិ ធោតស្ស បាទស្ស បំសុមក្ខនាទីនំ បរិហរណត្ថាយ. តាតិ ឧបាហនាយោ. កាលស្សេវាតិ បច្ចូសកាលតោយេវ, និស្សក្កត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ. តតោតិ តេហិ តីហិ ទន្តកដ្ឋេហិ, វិភត្តអបាទានមេតំ. តេសុ វា តីសុ ទន្តកដ្ឋេសុ. យន្តិ យំ ទន្តកដ្ឋំ. អថាតិ តស្មិំ គហណេ.

តតោតិ សីតុណ្ហោទកេហិ, សីតុណ្ហោទកេសុ វា. វឡញ្ជេតីតិ បរិភុញ្ជតិ. ឧទកន្តិ មុខធោវនោទកំ. ‘‘វច្ចកុដិតោ’’តិ ឥមិនា បស្សាវកុដីបិ គហេតព្ពា. ឯវន្តិ សម្មជ្ជិយមានេ. អសុញ្ញន្តិ ជនសទ្ទតោ អតុច្ឆំ. អាសនន្តិ ថេរស្ស អាសនំ. តស្មិន្តិ អាសនេ. និសិន្នស្ស ថេរស្ស វត្តំ កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧក្លាបោ អស្មិំ ទេសេ អត្ថីតិ ឧក្លាបោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កេនចិ កចវរេន សំកិណ្ណោ’’តិ. ឯត្ថ ច សង្ការោ ឧច្ឆិដ្ឋោ កលាបោ សមូហោ ឧក្លាបោតិ វចនត្ថេន ឧក្លាបោតិ វុច្ចតិ. កចីយតិ ពន្ធីយតិ អស្មិំ ទេសេតិ កចោ, សោ វរីយតិ ឥច្ឆីយតិ អនេនាតិ កចវរោតិ វចនត្ថេន កចវរោតិ វុច្ចតិ. ហត្ថេនបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទោ បិលោតិកេនបីតិអាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

ឯកតោ កត្វាតិ ឯកតោ សមានបដលំ កត្វា. កស្មា សង្ឃាដីតិ អាហ ‘‘សព្ពំ ហី’’តិអាទិ. ‘‘សង្ឃដិតត្តា’’តិ ឥមិនា សំហរិតព្ពាតិ សង្ឃាដីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. និវត្តិត្វា ឱលោកេន្តំ ឧបជ្ឈាយំ សំបាបុណាតីតិ យោជនា. ឯកេន វា បទវីតិហារេនាតិ សម្ពន្ធោ. បត្តោយេវ ឧណ្ហភារិកេសុ បរិយាបន្នោតិ បត្តបរិយាបន្នោ, បត្តេ បរិយាបន្នោ យាគុអាទិកោ បត្តបរិយាបន្នោតិបិ យុជ្ជតិយេវ. ភិក្ខាចារេតិ ភិក្ខាចារដ្ឋានេ. យាគុយា វា លទ្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស. សោ បត្តោតិ ឧណ្ហាទីសុ បរិយាបន្នោ សោ បត្តោ. អញ្ញត្រ វាតិ អារាមាទីសុ វា. តស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស. វចនេ អនិដ្ឋិតេតិ សម្ពន្ធោ. ឥតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្សា’’តិ ឯត្ថ វុត្តនការតោ បដ្ឋាយ. ឥមិនា ហេដ្ឋា វុត្តេសុ ‘‘នាតិទូរេ គន្តព្ព’’ន្តិអាទីសុ នការបដិសិទ្ធេសុ អាបត្តិ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. យត្ថ កត្ថចីតិ ‘‘ន ច ឧណ្ហេ ចីវរំ និទហិតព្ព’’ន្តិអាទីសុ យេសុ កេសុចិ. អយន្តិ ទុក្កដាបត្តិ. ហីតិ សច្ចំ. អាបត្តិសាមន្តាតិ ឯត្ថ អាបត្តិយា សាមន្តា អាបត្តិសាមន្តាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាបត្តិយា អាសន្ន’’ន្តិ. ‘‘អាសន្ន’’ន្តិ ឥមិនា សាមន្តាសទ្ទស្ស អាសន្នវេវចនតញ្ច ឧបយោគត្ថេ និស្សក្កវចនតញ្ច ទស្សេតិ. ឦទិសំ វចនំ ភន្តេ វត្តុំ វដ្ដតិ នាមាតិ យោជនា.

គាមតោ បឋមតរន្តិ គាមតោ ឧបជ្ឈាយស្ស បឋមតរំ. តេនេវាតិ ឧបជ្ឈាយេនេវ. និវត្តន្តេន សទ្ធិវិហារិកេនាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តិន្ត’’ន្តិ វត្វា តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សេទគ្គហិត’’ន្តិ. ឥមិនា សេទេន សីទតីតិ សិន្នន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អតិរេកំ កត្វា’’តិ ឥមិនា ឧស្សារេត្វាតិបទស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ, ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ សារេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. បច្ឆិមវាក្យស្ស បុព្ពវាក្យការណភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘កិំ ការណា’’តិ. មជ្ឈេ ភង្គស្ស ទោសំ អាវិករោន្តោ អាហ ‘‘សមំ កត្វា’’តិអាទិ. តតោតិ សមំ កត្វា សំហរណតោ, និច្ចំ ភិជ្ជមានន្តិ សម្ពន្ធោ. មជ្ឈេ ភង្គតោ វា, ទុព្ពលន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតន្តិ ‘‘ចតុរង្គុលំ កណ្ណំ ឧស្សារេត្វា’’តិ ឯតំ វចនំ. យថាតិ យេនាការេន សំហរិយមានេតិ សម្ពន្ធោ. ចីវរភោគស្ស ឱរោ អន្តោ ឱភោគោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាយពន្ធន’’ន្តិអាទិ.

យោតិ ឧបជ្ឈាយោ. ‘‘គាមេយេវា’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អន្តរឃរេ វា បដិក្កមនេ វា’’តិ. បដិក្កមនេ វាតិ ភោជនសាលាយំ វា. តស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស. លទ្ធា ភិក្ខា យេនាតិ លទ្ធភិក្ខោ, តស្ស វា. បិណ្ឌបាតោ ហោតីតិ យោជនា. តស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស. បិណ្ឌបាតោ ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អត្តនា លទ្ធោបីតិ បិសទ្ទោ ឧបជ្ឈាយេន លទ្ធោបីតិ អត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. អាហរិយតូតិ ឯត្ថ តុវិភត្តិ បុច្ឆាយំ ហោតិ, អាហរិយតុ កិន្តិ អត្ថោ. កាលោតិ ភោជនកាលោ. ភុញ្ជិត្ថាតិ ភុត្តោ, តស្មិំ សតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបកដ្ឋោតិ មជ្ឈន្ហិកស្ស អាសន្នោ.

អនន្តរហិតាយាតិ ឯត្ថ អន្តរធាយតីតិ អន្តរហិតោ, តដ្ដិកចម្មខណ្ឌាទិ, នត្ថិ អន្តរហិតោ ឯតស្មិំ បត្តភូមីនមន្តរេតិ អនន្តរហិតោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនត្ថតាយា’’តិ. កាឡវណ្ណកតា វា សុធាពទ្ធា វា និរជមត្តិកា ហោតីតិ យោជនា. តន្តិ បត្តំ. ធោតវាលិកាយបីតិ សុទ្ធវាលិកាយបិ. តត្ថាតិ បំសុរជសក្ខរាទីសុ. បុន តត្ថាតិ បណ្ណាធារកេសុ. ឥទំ វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អភិមុខេនាតិ អត្តនោ អភិមុខេន. សណិកន្តិ សិន្នំ. អន្តេ បនាតិ ចីវរស្ស កោដិយំ បន. និក្ខិបន្តស្ស សទ្ធិវិហារិកស្ស ចីវរស្ស ភោគោតិ យោជនា.

ចុណ្ណំ សន្នេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ចុណ្ណសមោធានេន នេតព្ពន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បិណ្ឌិ កាតព្ពា’’តិ. ‘‘ឯកស្មិំ និទ្ធូមេ ឋានេ’’តិ ឥមិនា ឯកមន្តន្តិ ឯត្ថ ឯកស្មិំ អន្តេ ឋានេតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ជន្តាឃរេតិ អគ្គិសាលាយំ. សា ហិ ជលតិ ទិព្ពតិ អគ្គិ ឯត្ថាតិ ជន្តា, ជនេតិ សរីរសេទមេត្ថាតិ វា ជន្តា, សា ឯវ ឃរំ ជន្តាឃរន្តិ វុច្ចតិ, តស្មិំ. បរិបូជាវសេន ករីយតីតិ បរិកម្មន្តិ អត្ថេន អង្គារទានាទិកំ បរិកម្មំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិកម្មំ នាមា’’តិអាទិ.

‘‘ន កេនចិ គេលញ្ញេនា’’តិអាទិនា ឧស្សហនស្ស ការណំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. អគិលានេន សដ្ឋិវស្សេន សទ្ធិវិហារិកេនាបិ កាតព្ពន្តិ យោជនា. អនាទរេនាតិ វត្តករណស្ស អនាទរេន. នការបដិសំយុត្តេសូតិ បដិសេធវាចកេន នការេន បដិសំយុត្តេសុ. បទេសូតិ ‘‘ន ឧបជ្ឈាយស្ស ភណមានស្ស អន្តរន្តរា កថា ឱបាតេតព្ពា’’តិអាទីសុ វាក្យេសុ. ភូមិយន្តិ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ ភិត្តិយម្បិ អបដិឃំសិតព្ពត្តា. ‘‘បិឋសង្ឃាដញ្ចា’’តិ ឥមិនា កវាដបីឡន្តិ ឯត្ថ បីឋសទ្ទេន បិឋសង្ឃាដំ វុច្ចតិ ឧត្តរបទលោបវសេន វា ឯកទេសវោហារវសេន វាតិ ទស្សេតិ. ‘‘អច្ឆុបន្តេនា’’តិ ឥមិនា អប្បដិឃំសន្តេនាតិ ឯត្ថ ឃំសធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ. សម្មា តាយតិ អត្តានញ្ច បរញ្ច អនេនាតិ សន្តានំ, តមេវ សន្តានកន្តិ អត្ថេន កីដកុលាវកមក្កដកសុត្តាទិ សន្តានកំ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សន្តានក’’ន្តិអាទិ. ឧល្លោកតោតិ វិតានតោ. តញ្ហិ ឧទ្ធំ លុចីយតេ ពន្ធីយតេតិ ឧល្លោកន្តិ វុច្ចតិ, ចការស្ស កការមកត្វា ‘‘ឧល្លោច’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. តោសទ្ទេន អាការស្ស ស្មាវចនស្ស ការិយភាវំ ទស្សេតិ. អបហរិតព្ពន្តិ អបនេតព្ពំ. ‘‘អវហរិតព្ព’’ន្តិបិ បាឋោ, ហេដ្ឋា ហរិតព្ពំ បាតេតព្ពន្តិ អត្ថោ.

អាលោកសន្ធិភាគាតិ ឯត្ថ ភាគសទ្ទស្ស ទ្វន្ទតោ បរត្តា បុព្ពបទេសុបិ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោតិ អាហ ‘‘អាលោកសន្ធិភាគា ច កណ្ណភាគា ចា’’តិ. តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្តរពាហិរា’’តិអាទិ. ‘‘វាតបានកវាដកានី’’តិ ឥមិនា អាលោកសន្ធិសទ្ទស្ស វាតបានកវាដកបរិយាយភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘កោណា’’តិ ឥមិនា កណ្ណសទ្ទស្ស កោណវេវចនភាវំ ទស្សេតិ.

‘‘យថា បឋម’’ន្តិអាទិនា បឋមបញ្ញត្តមេវ បញ្ញបេតព្ពំ, ន អញ្ញថាតិ ទស្សេតិ. ឥទំ បតិរូបំ បឋមបញ្ញត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. បឋមបញ្ញត្តេ អបតិរូបេ អញ្ញថាបិ បញ្ញបេតព្ពំ. ឯតទត្ថមេវាតិ យថាបញ្ញត្តំ បញ្ញបេតព្ពស្ស អត្ថាយ ឯវ. សចេ បញ្ញត្តំ អហោសិ, ឯវំ សតីតិ យោជនា. ឥទន្តិ ភិត្តិំ មោចេត្វា បញ្ញាបនំ. កដេសុ កិឡញ្ជេសុ សារត្តា ឧត្តមត្តា កដសារកោតិ វុច្ចតិ. និវត្តេត្វាតិ សំហរិត្វា. បុរត្ថិមាតិ ឯត្ថ យការលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បុរត្ថិមាយា’’តិ.

វូបកាសេតព្ពោតិ ឯត្ថ កសធាតុ គត្យត្ថោតិ អាហ ‘‘អញ្ញត្ថ នេតព្ពោ’’តិ. ឧបជ្ឈាយំ គហេត្វា អញ្ញត្ថ គន្តព្ពោតិ អត្ថោ. អញ្ញត្ថាតិ អញ្ញំ ឋានំ. វិវេចេតព្ពន្តិ ឯត្ថ ទិដ្ឋិគតតោ ឧបជ្ឈាយំ វិវេចេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិស្សជ្ជាបេតព្ព’’ន្តិ. ‘‘អញ្ញោ វត្តព្ពោ’’តិ វត្វា តស្ស អាការំ ទស្សេតិ ‘‘ថេរ’’ន្តិអាទិនា. សោ សោ ភិក្ខុ យាចិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញេន ទាបេតព្ពោតិ អត្តនា អញ្ញេន ភិក្ខុនា ឧបជ្ឈាយស្ស បរិវាសោ ទាបេតព្ពោតិ អត្ថោ. កិន្តិ នុ ខោតិ កេន ឯវ ឧបាយេន ទទេយ្យ នុខោតិ អត្ថោ. ឥតិសទ្ទោ ហិ អវធារណត្ថោ. អដ្ឋកថាយបិ ឥមមេវ នយំ ទស្សេតិ ‘‘កេន នុ ខោ ឧបាយេនា’’តិ ឥមិនា. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ បដិកស្សេយ្យា’’តិអាទិវាក្យេសុ. សត្តសុ កម្មេសុ តិវិធស្ស ឧក្ខេបនីយកម្មស្ស គរុកត្តា វុត្តំ ‘‘ឧក្ខេបនីយំ អកត្វា’’តិ. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘តេន ហី’’តិអាទិ.

តេន សទ្ធិវិហារិកេន យាចិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. សចេ ករោន្តិយេវាតិ ភិក្ខូ សចេ កម្មំ ករោន្តិយេវ. បុន សចេ ករោន្តិយេវាតិ ភិក្ខូ សចេ ឧក្ខេបនីយកម្មំ ករោន្តិយេវ. អថាតិ តស្មិំ កម្មេ កតេ. ឥតីតិ ឯវំ យាចនេន. នន្តិ តំ ឧបជ្ឈាយំ.

សម្បរិវត្តកន្តិ ឯត្ថ ‘‘បិណ្ឌុក្ខេបក’’ន្តិអាទីសុ (បាចិ. ៦២០) វិយ សម្បរិវត្តកន្តិបទំ កិរិយាវិសេសនំ, កបច្ចយោ ច វិច្ឆត្ថោតិ អាហ ‘‘សម្បរិវត្តេត្វា សម្បរិវត្តេត្វា’’តិ. យទីតិ យាវ. យទិសទ្ទោ ហិ យាវបរិយាយោ, តេន វុត្តំ ‘‘ន តាវ បក្កមិតព្ព’’ន្តិ. យាវ អប្បមត្តកម្បិ រជនំ គលតិ, ន តាវ បក្កមិតព្ពន្តិ យោជនា. វិសភាគបុគ្គលេនាតិ វិសភាគេន បុគ្គលេន ករណភូតេន. ន ឧបជ្ឈាយំ អនាបុច្ឆា គាមោ បវិសិតព្ពោតិ ឯត្ថ ន អញ្ញេនេវ ករណីយេន បវិសិតព្ពោ. បិណ្ឌាយ បន បវិសិតព្ពោតិ អាសង្កា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘បិណ្ឌាយ វា’’តិអាទិ. ‘‘អនាបុច្ឆិត្វា’’តិ ឥមិនា អនាបុច្ឆាតិ ឯត្ថ អាការោ ត្វាបច្ចយស្ស ការិយោតិ ទស្សេតិ. ភិក្ខាចារន្តិ ភិក្ខាយ ចរណដ្ឋានំ, ឧបជ្ឈាយេន គន្តព្ពន្តិ យោជនា. បរិវេណន្តិ ឧបជ្ឈាយស្ស បរិវេណំ. បស្សតីតិ ឧបជ្ឈាយំ បស្សតិ.

ទស្សនត្ថាយ វាតិ អសុភទស្សនត្ថាយ វា. ឥមិនាបិ វាសត្ថាយ ឯវ ន គន្តព្ពន្តិ អាសង្កំ និវត្តេតិ. កម្មន្តិ បក្កមនស្ស ការណំ កម្មំ. អននុជាននំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យាវតតិយ’’ន្តិ. តន្តិ ឧបជ្ឈាយំ. អស្សាតិ សទ្ធិវិហារិកស្ស. ‘‘ន សម្បជ្ជតី’’តិ ឥមិនា សចេ សម្បជ្ជតិ, ន បក្កមិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. កេវលន្តិ វិនា ឧទ្ទេសាទិសម្បជ្ជនេហិ. ឯវរូបេ ឧបជ្ឈាយេ និវារេន្តេបីតិ យោជនា. ‘‘គេលញ្ញតោ’’តិ ឥមិនា វុដ្ឋានសទ្ទស្ស អវធិអបេក្ខតំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស. អញ្ញោតិ អត្តនា អញ្ញោ. តស្សាតិ អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្ស.

១៦. សទ្ធិវិហារិកវត្តកថា

៦៧. សម្មាវត្តនាយំ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឧទ្ទេសាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន បរិបុច្ឆាទយោ សង្គណ្ហាតិ. សង្គហសទ្ទស្ស សង្ខេបគហណេសុបិ វុត្តិតោ ‘‘អនុគ្គហោ’’តិ វុត្តំ. អថ វា សម្មុខា សង្គហោ ច បរម្មុខា អនុគ្គហោ ច កាតព្ពោ. អាមិសេន វា សង្គហោ, ធម្មេន វា អនុគ្គហោ. ទិដ្ឋធម្មិកត្ថាយ វា សង្គហោ, សម្បរាយិកត្ថាយ វា អនុគ្គហោ. លោកិយត្ថាយ វា សង្គហោ, លោកុត្តរត្ថាយ វា អនុគ្គហោ កាតព្ពោ. តត្ថាតិ យំ វុត្តំ ‘‘ឧទ្ទេសេន បរិបុច្ឆាយ ឱវាទេន អនុសាសនីយា’’តិ. តត្ថ ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសោតិ វចនត្ថេន បាឡិវាចនា ឧទ្ទេសោ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ទេសោតិ បាឡិវាចនា’’តិ. ‘‘បាឡិយា អត្ថវណ្ណនា’’តិ ឥមិនា បុនប្បុនំ, សមន្តតោ វា បាឡិយា អត្ថស្ស បុច្ឆនំ បរិបុច្ឆាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. វត្ថុស្មិន្តិ ចារិត្តវារិត្តវត្ថុស្មិំ. ឥទន្តិ ចារិត្តំ. បុន ឥទន្តិ វារិត្តំ. ‘‘វចន’’ន្តិ ឥមិនា ឱវទនំ ឱវាទោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឱតិណ្ណេ វត្ថុស្មិំ ‘‘ឥទំ ករោហិ, ឥទំ មា ករិត្ថា’’តិ វចនំ អនុសាសនី នាមាតិ យោជនា. ‘‘បុនប្បុនំ វចន’’ន្តិ ឥមិនា អនុសាសនីតិ ឯត្ថ អនុសទ្ទស្ស នឧបច្ឆិន្នត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស បត្តោ ហោតី’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ន បកតិបត្តោ ហោតិ, អថ ខោ អតិរិត្តបត្តោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អតិរេកបត្តោ’’តិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘សចេ ឧបជ្ឈាយស្ស ចីវរំ ហោតី’’តិអាទីសុ បទេសុ. អញ្ញោបីតិ បត្តចីវរេហិ អញ្ញោបិ. សមណបរិក្ខារោតិ ឆត្តុបាហនាទិ សមណបរិក្ខារោ. ឥធាតិ សទ្ធិវិហារិកវត្តេ. នយេនាតិ ញាយេន. ឧប្បជ្ជមានឧបាយបរិយេសនន្តិ ឧប្បជ្ជមានស្ស, ឧប្បជ្ជមានត្ថាយ វា ឧបាយស្ស បរិយេសនំ. ឥតោតិ ‘‘កិន្តិ នុ ខោ សទ្ធិវិហារិកស្ស បរិក្ខារោ ឧប្បជ្ជិយេថា’’តិ បាឡិតោ. ចីវរំ រជន្តេនាតិ ឯត្ថ រជន្តេន ឧបជ្ឈាយេនាតិ អត្ថោ ន ទដ្ឋព្ពោ, សទ្ធិវិហារិកេនាតិ អត្ថោ ឯវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបជ្ឈាយតោ ឧបាយំ សុត្វា រជន្តេនា’’តិ. ឧបជ្ឈាយតោ ឧបាយន្តិ ឧបជ្ឈាយតោ លទ្ធំ ឧបាយំ.

នសម្មាវត្តនាទិកថា

៦៨. ឧបជ្ឈាយវត្តន្តិ ឧបជ្ឈាយម្ហិ វត្តិតព្ពំ វត្តំ. សោតិ សទ្ធិវិហារិកោ. ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ អស្ស, សោ វា ទុក្កដំ អាបជ្ជតីតិ យោជនា. បណាមេតព្ពោតិ ឯត្ថ បបុព្ព នមុធាតុ អត្ថបករណាទិវសេន ឥធ អបសាទនត្ថោតិ អាហ ‘‘អបសាទេតព្ពោ’’តិ. អធិមត្តន្តិ អធិកប្បមាណំ. គេហសិតបេមន្តិ មេត្តាសិនេហំ. វុត្តបដិបក្ខនយេនាតិ កណ្ហបក្ខេ វុត្តេន បដិបក្ខេន នយេន. អលំ បណាមេតុន្តិ ឯត្ថ អលំសទ្ទស្ស អរហត្ថបដិក្ខិត្តេសុ ទ្វីសុ អត្ថេសុ អរហត្ថោតិ អាហ ‘‘យុត្តោ បណាមេតុ’’ន្តិ.

សាតិសារោ ហោតីតិ ឯត្ថ បកតិភាវំ អតិក្កមិត្វា សរណំ បវត្តនំ អតិសារោ, ទោសោ. សំវិជ្ជតិ សោ ឯតស្សាតិ សាតិសារោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សទោសោ ហោតី’’តិ. តស្សត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អាបត្តិំ អាបជ្ជតី’’តិ. អាបត្តិន្តិ ទុក្កដាបត្តិំ. តន្តិ វត្តំ.

តេសន្តិ សទ្ធិវិហារិកានំ. វត្តន្តិ ពហុកានំ សទ្ធិវិហារិកានំ វត្តំ. សាទិយនំ វា…បេ… ពាលោ ហោតីតិ ឯត្ថ ពាលស្ស ការណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សាទិយនំ វា អសាទិយនំ វា ន ជានាតី’’តិ. សាទិយនស្ស វា អសាទិយនស្ស វា អជាននត្តា ពាលោ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អជាននស្ស ការណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ពាលោ ហោតី’’តិ. ពាលត្តា សាទិយនំ វា អសាទិយនំ វា ន ជានាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេសូតិ ពហុកេសុ សទ្ធិវិហារិកេសុ. តស្សាតិ វត្តសម្បន្នភិក្ខុស្ស. តេសន្តិ ឥតរេសំ សទ្ធិវិហារិកានំ.

រាធព្រាហ្មណវត្ថុកថា

៦៩. កិញ្ចាបិ អាយស្មា សារិបុត្តោ ជានាតីតិ យោជនា. ឥមិនា ‘‘កិំ នុ ខោ អជានន្តោ បុច្ឆី’’តិ អាសង្កំ និវារេតិ. ភគវា អនុញ្ញាតុកាមោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. បនសទ្ទោ គរហត្ថោ, តថា ជានន្តោបីតិ អត្ថោ. លហុកន្តិ ហេតុអន្តោគធវិសេសនំ. លហុកត្តា បដិក្ខិបិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អស្សាតិ ភគវតោ, អជ្ឈាសយន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អជ្ឈាសយំ វិទិត្វា’’តិវចនស្ស យុត្តិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពុទ្ធានំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. អយញ្ចាតិ សារិបុត្តត្ថេរោ ច. អគ្គោតិ កោដិឧក្កំសោ. សេដ្ឋោតិ បវរោ ឧត្តមោ.

‘‘ព្យត្តេន ភិក្ខុនា បដិពលេនា’’តិ ឯត្ថ ព្យត្តបដិពលានំ វិសេសំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ព្យត្តោ នាមា’’តិអាទិ. តត្ថ យស្ស សាដ្ឋកថំ វិនយបិដកវាចុគ្គតំ បវត្តតិ, អយំ ព្យត្តោ នាមាតិ យោជនា. តស្មិន្តិ វិនយបិដកំ វាចុគ្គតភិក្ខុម្ហិ. យស្សាតិ ភិក្ខុនោ. សុគ្គហិតន្តិ សាដ្ឋកថាយ សុដ្ឋុ គហិតំ. អយម្បីតិ បិសទ្ទោ បុរិមភិក្ខុំ អបេក្ខតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេតិ ឥមស្មិំ វត្ថុម្ហិ, ឥមស្មិំ វិសយេតិ អត្ថោ. ព្យតិរេកាន្វយវសេន បដិពលំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. យោ បន ន សក្កោតីតិ សម្ពន្ធោ. កស្មាតិ អាហ ‘‘កាសសោសសេម្ហាទិនា វា’’តិអាទិ. តត្ថ កាសោ ច សោសោ ច សេម្ហោ ច, តេ អាទយោ យស្ស គេលញ្ញស្សាតិ កាសសោសសេម្ហាទិ, អាទិសទ្ទេន ឯឡមូគាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ឱដ្ឋោ ច ទន្តោ ច ជិវ្ហា ច, តា អាទយោ យេសំ តាលុអាទីនន្តិ ឱដ្ឋទន្តជិវ្ហាទយោ, តេសំ. បទព្យញ្ជនេហីតិ បទអក្ខរេហិ. ព្យញ្ជនសទ្ទោ ហេត្ថ អក្ខរវាចកោ. ហាបេតីតិ គលត្តា ហាបេតិ. អញ្ញថា វា វត្តព្ពន្តិ អញ្ញេន សិថិលាទិនា អាការេន វា វត្តព្ពំ. អញ្ញថា វទតីតិ អញ្ញេន ធនិតាទិអាការេន វទតិ. តព្ពិបរីតោតិ តស្ស អបដិពលស្ស វិបរីតោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ ជានាបេតព្ពតោ. យន្តិ យំ អាការំ ធាតុកម្មមេតំ, សង្ឃោតិ ការិតកម្មមេតំ. ឥធ ការិតកម្មំ កិតោ វទតិ.

៧១. ឧបសម្បន្នសមនន្តរាតិ ឯត្ថ ឧបសម្បន្នស្ស សមនន្តរាតិ អត្ថំ និវារេន្តោ អាហ ‘‘ឧបសម្បន្នោ ហុត្វាវ សមនន្តរា’’តិ. ឯវសទ្ទេន ចិរកាលំ និវត្តេតិ. ឧល្លុម្បតូតិ ឯត្ថ ឧបុព្ពលុបធាតុយា ឧបសគ្គវសេន វា អត្ថាតិសយវសេន វា ធាតូនមនេកត្ថត្តា ឥធ ឧបុព្ពធរធាតុយា អត្ថេ វត្តតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧទ្ធរតូ’’តិ. ឧដ្ឋាបេត្វា, ឧក្ខិបិត្វា វា ធរតូតិ អត្ថោ. តមេវត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អកុសលា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អកុសលា វុដ្ឋាបេត្វា’’តិ ឥមិនា សហាវធិនា ឧត្យូបសគ្គស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘កុសលេ បតិដ្ឋាបេតូ’’តិ ឥមិនា សហាធារេន ធរធាតុស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ឧត្យូបសគ្គស្ស ឧក្ខិបនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សាមណេរភាវា វា ឧទ្ធរិត្វា’’តិ. ‘‘បដិច្ចា’’តិ ឥមិនា ឧបាទាយាតិ ឯត្ថ សមីបេ អាទិយិត្វាតិ សទ្ទត្ថមគហេត្វា សង្កេតត្ថវសេន បាកដត្តា តស្ស សង្កេតត្ថំ ទស្សេតិ, អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតីតិ អត្ថោ.

៧៣. អធិដ្ឋិតាតិ ឯត្ថ អធិ និច្ចវសេន ឋាតិ បវត្តតីតិ អធិដ្ឋិតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និច្ចប្បវត្តិនី’’តិ. កស្មា ចត្តារោ បច្ចយា និស្សយាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ. ‘‘ចត្តារោ’’តិអាទិនា ចត្តារោ បច្ចយេ និស្សាយ អត្តភាវោ សេតិ បវត្តតីតិ និស្សាយាតិ អវុត្តកម្មត្ថំ ទស្សេតិ.

១៨. អាចរិយវត្តកថា

៧៥. កិន្តាយន្តិ ឯត្ថ ឯការលោបវសេន សន្ធិ ហោតីតិ អាហ ‘‘កិំតេ អយ’’ន្តិ. ‘‘ឱវទិតព្ពោតិ’’ឥមិនា ឱវទិយោតិ ឯត្ថ ណ្យបច្ចយស្ស កម្មត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘តទត្ថាយា’’តិ ឥមិនា ‘‘យទិទំ គណពន្ធិក’’ន្តិ ឧត្តរវាក្យេ យំសទ្ទំ ទិស្វា បុព្ពវាក្យេ តំសទ្ទំ ញាបេតិ, តស្ស ពាហុល្លស្ស អត្ថាយាតិ អត្ថោ.

៧៦. សោតិ បសូរោ បរិព្ពាជកោ. តេនាតិ ឧទាយិត្ថេរេន. សហធម្មិកន្តិ សហ ធម្មេន ការណេន. ព្យត្តោ តាវ បុព្ពេ វុត្តលក្ខណោ ហោតុ, បដិពលោ បន កថំ ញាតព្ពោតិ អាហ ‘‘យោ បនា’’តិអាទិ. យោ បន សក្កោតីតិ សម្ពន្ធោ. ចាតិ សច្ចំ. ឯតន្តិ បដិពលត្តំ, ‘‘បញ្ចហិ…បេ… វិនេតុ’’ន្តិវចនំ វា.

៧៧. តិត្ថិយបក្ខសង្កន្តេសូតិ តិត្ថិយសង្ខាតំ សាសនស្ស បដិបក្ខំ សង្កមន្តេសុ. អាចារសមាចារសិក្ខាបនកន្តិ អតិវិយ ចរិតព្ពំ អាភិសមាចារិកសីលំ សិក្ខាបនកំ. ឥមិនា អាចារំ សិក្ខាបេតីតិ អាចរិយោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. នាមមត្តមេវាតិ ‘‘អាចរិយោ’’តិ វា ‘‘អន្តេវាសិកោ’’តិ វា នាមមត្តមេវ. នានន្តិ ឧបជ្ឈាយតោ វា សទ្ធិវិហារិកតោ វា នានំ.

២០. បណាមនាខមាបនាកថា

៨០. យំ លក្ខណំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. និស្សយន្តេវាសិកេន កាតព្ពន្តិ យោជនា. បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាធម្មន្តេវាសិកេហីតិ បព្ពជ្ជន្តេវាសិកេន ច ឧបសម្បទន្តេវាសិកេន ច ធម្មន្តេវាសិកេន ច. ឯតេសន្តិ បព្ពជ្ជាឧបសម្បទាធម្មន្តេវាសិកានំ. ឯតេសូតិ ឯតេសុ តីសុ អន្តេវាសិកេសុ. អាចរិយស្សាតិ បព្ពជ្ជន្តេវាសិកោ បព្ពជ្ជាចរិយស្ស, ឧបសម្បទន្តេវាសិកោ ឧបសម្បទាចរិយស្សាតិ អត្ថោ. សមីបេតិ និស្សយាចរិយស្ស ច ធម្មាចរិយស្ស ច អាសន្នេ. តស្មាតិ យស្មា អន្តេវាសិកេន អាចរិយម្ហិ សម្មា វត្តិតព្ពំ, តស្មា. អាចរិយេនាបីតិ និស្សយបព្ពជ្ជា ឧបសម្បទា ធម្មាចរិយេនាបិ. ឱវាទាចរិយោ តេសុ សង្គហំ គច្ឆតិ. តេសូតិ ចតូសុ អន្តេវាសិកេសុ.

២២. និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិកថា

អាណត្តិវិនិច្ឆយោ

៨៣. ‘‘និស្សយបដិបស្សទ្ធីសូ’’តិ សមូហាធារោ. ‘‘ឧបជ្ឈាយោ បក្កន្តោ វាតិអាទីសូ’’តិ អវយវាធារោ. ‘‘វិប្បវសិតុកាមោ’’តិ ឥមិនា និរាលយភាវំ ទស្សេតិ. ឯវំ គតេតិ ឯវំ ឧបជ្ឈាយេ គតេតិ យោជនា. អញ្ញទាបីតិ អញ្ញស្មិម្បិ កាលេ. ឧបជ្ឈាយេន បវាសិតកាលេតិ អត្ថោ. ឯកសម្ភោគបរិភោគោតិ អត្តនា វា ឧបជ្ឈាយេន វា ឯកោ បច្ចយសម្ភោគោ ច ធម្មបរិភោគោ ច. ឯកទិវសម្បីតិ បិសទ្ទោ គរហត្ថោ, ទ្វិហាទិកំ បន បគេវាតិ អត្ថោ. បរិហារោ នត្ថីតិ អាបត្តិបរិហារោ នត្ថិ, អាបត្តិយា បរិហរណំ អបនយនំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. លជ្ជី បេសលោតិ លជ្ជី ហុត្វា បិយសីលោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. តទហេវាតិ តស្មិំ ឧបជ្ឈាយស្ស បក្កន្តអហនិ ឯវ. តថាតិ យថា ‘‘ឧបជ្ឈាយោ លហុំ អាគមិស្សតី’’តិ បុច្ឆតិ, តថា ‘‘អហំ លហុំ អាគមិស្សាមី’’តិ វុត្តន្តិ អត្ថោ. សចេ វទតីតិ សចេ អាចរិយោ វទតីតិ យោជនា. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. សភាគតន្តិ លជ្ជិបេសលភាវំ.

យាវ អាគមនាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស យាវ អាគមនា. នន្តិ ឧបជ្ឈាយំ. ‘‘វាសេន្តិយេវា’’តិបទេ ការិតកម្មំ. តត្ថាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស គតដ្ឋានេ. តេនាតិ ឧបជ្ឈាយេន. បវត្តីតិ បវត្តនំ. នទីបូរេន វា ឧបទ្ទុតោតិ សម្ពន្ធោ. នទីបូរត្តា ឧទកោសក្កនំ អាគមេតិ, ចោរាទីនំ ឧបទ្ទុតត្តា សហាយេ បរិយេសតិ. សោតិ ឧបជ្ឈាយោ.

‘‘និស្សយបណាមនា’’តិ ឥមិនា អាណាបនំ អាណត្តីតិ វចនត្ថេន និស្សយបណាមនា អាណត្តីតិ វុច្ចតីតិ ទស្សេតិ. និស្សយបណាមនាតិ និស្សយស្ស ឧបជ្ឈាចរិយស្ស បណាមនា. តស្មា បណាមិតោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អាបុច្ឆីតិអាទិនា’’តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ‘‘មា មំ សុសានគមនំ អាបុច្ឆី’’តិអាទយោ សង្គណ្ហាតិ. តេនាតិ សទ្ធិវិហារិកេន. ខមាបេតព្ពោតិ តិតិក្ខាបេតព្ពោ.

តាវាតិ មហាថេរេហិ, មហាថេរានំ វា បឋមំ. អញ្ញត្ថាតិ ឧបជ្ឈាយស្ស វិហារតោ អញ្ញំ វិហារំ. អប្បេវាតិ អបិ ឯវ នាម ខមេយ្យាតិ យោជនា. តត្រេវាតិ អញ្ញត្ថេវ. ទុព្ភិក្ខាទិទោសេនាតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ញាតិវិយោគាទិទោសោ គហេតព្ពោ. តំយេវាតិ អត្តនា វសិតំ តមេវ ឋានំ. អញ្ញស្សាតិ ឧបជ្ឈាយតោ អញ្ញស្ស ភិក្ខុស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ឥមិនា ឧបជ្ឈាយេន បរិច្ចត្តត្តា ឧបជ្ឈាយសមោធានេ និស្សយបដិប្បស្សទ្ធិ នត្ថីតិ ទីបេតិ.

សមោធានវិនិច្ឆយោ

អាបុច្ឆិត្វាតិ =០០ អន្តេវាសិកំ អាបុច្ឆិត្វា. តត្រាបីតិ អាចរិយន្តេវាសិកេសុបិ. កទាតិ កស្មិំ កាលេ. សាយន្ហេ វា រត្តិំវាតិ អជ្ជ សាយន្ហេ វា រត្តិំ វា. តំខណេយេវាតិ តស្មិំ សម្បដិច្ឆនក្ខណេយេវ.

សោ ចាតិ អន្តេវាសិកោ ច. តតោតិ គាមតោ. សុគតោតិ សុដ្ឋុ គតោ, និស្សយោ បដិប្បស្សម្ភតីតិ អធិប្បាយោ. អថាបីតិ បុន ច បរំ. អាបុច្ឆិត្វា បក្កមនេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា អាបុច្ឆិត្វា បក្កមនេ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាចរិយំ អនាបុច្ឆា’’តិអាទិ. ឧបចារសីមាតិក្កមេតិ ឧបចារសីមាយ អតិក្កមេ សតិ, អតិក្កមនហេតុ វាតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ឧបចារសីមា នាម បរិក្ខិត្តស្ស វិហារស្ស បរិក្ខេបោយេវ, អបរិក្ខិត្តស្ស បរិក្ខេបារហដ្ឋានំ.

សាយន្ហេ វា រត្តិភាគេ វាតិ អជ្ជ សាយន្ហេ វា រត្តិភាគេ វា. ស្វេតិ សុវេ.

ពហិសីមន្តិ ឧបចារសីមតោ ពហិ. តតោតិ ពហិសីមតោ. ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានន្តិ អន្តេវាសិកតោ ទ្វិន្នំ លេឌ្ឌុបាតានំ. អតិក្កមិត្វាតិ ឧបចារសីមតោ ពហិ អន្តេវាសិកសទ្ធិវិហារិកានំ វសនដ្ឋានតោ អតិក្កមិត្វា.

មុច្ចិតុកាមោតិ អន្តេវាសិកម្ហា មុច្ចិតុកាមោ ឯវ. បណាមេតីតិ កាយវាចាហិ បណាមេតិ. សាលយោតិ អាចរិយេ សាបេក្ខោ. ‘‘និរាលយោ’’តិ វត្វា តស្ស អត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ន ទានី’’តិអាទិ. ឯវម្បីតិ ធុរេ និក្ខិត្តេបិ. ឧភិន្នំ ធុរនិក្ខេបេ សតិ, ធុរនិក្ខេបហេតុ វា បដិប្បស្សម្ភតីតិ យោជនា. បណាមិតេន បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

វុត្តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. អាចរិយន្តិ និស្សយាចរិយំ. ចេតិយំ វា វន្ទន្តំ ឧបជ្ឈាយន្តិ សម្ពន្ធោ, មគ្គប្បដិបន្នំ វា ឧបជ្ឈាយន្តិ យោជនា. ទូរត្តាតិ ទូរភាវតោ. ឧបរិបាសាទេតិ បាសាទស្ស ឧបរិ. តន្តិ ឧបជ្ឈាយំ. និសិន្នំ ឧបជ្ឈាយន្តិ សម្ពន្ធោ.

សវនវសេន សមោធានេ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឧបជ្ឈាយស្ស សទ្ទន្តិ សម្ពន្ធោ.