៥. ចម្មក្ខន្ធកំ

១៤៧. សោណកោឡិវិសវត្ថុកថា

២៤២. ចម្មក្ខន្ធកេ ឥស្សរិយាធិបច្ចន្តិ ឯត្ថ ឥស្សរស្ស ភាវោ ឥស្សរិយំ, អធិបតិនោ ភាវោ អាធិបច្ចំ, ឥស្សរិយញ្ច អាធិបច្ចញ្ច, តេហិ សមន្នាគតំ ឥស្សរិយាធិបច្ចន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥស្សរភាវេន ច អធិបតិភាវេន ច សមន្នាគត’’ន្តិ. ‘‘រាជភាវ’’ន្តិ ឥមិនា រជ្ជន្តិ ឯត្ថ រញ្ញោ ភាវោ រជ្ជន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘រញ្ញា កត្តព្ពកិច្ច’’ន្តិ ឥមិនា រញ្ញោ ឥទំ រជ្ជន្តិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘កោឡិវីសោតិ គោត្ត’’ន្តិ ឥទំ អដ្ឋកថាវាទវសេន វុត្តំ, អបទានេ បន តស្ស ជាតក្ខណេ បិតរា កោដិវីសធនស្ស ទិន្នត្តា ‘‘កោឡិវីសោ នាមា’’តិ វុត្តំ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ

‘‘ជាតបុត្តស្ស មេ សុត្វា, បិតុ ឆន្ទោ អយំ អហុ;

ទទាមហំ កុមារស្ស, វីសកោដី អនូនកា’’តិ.

ឥមិនា បាឡិនយេន ‘‘កោដិវីសោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘ចក្កវាឡ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ដការស្ស ឡការំ កត្វា កោឡិវីសោតិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អញ្ជនវណ្ណានីតិ អញ្ជនស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ ឯតេសន្តិ អញ្ជនវណ្ណានិ. លោមានិ ជាតានិ ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សោតិ សោណោ. ឋបេសិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. តេហីតិ អសីតិសហស្សបុរិសេហិ. បណ្ណសាលន្តិ បណ្ណេន ឆាទិតំ, តេន ច បរិក្ខិត្តំ សាលំ. ឧណ្ណបាវារណន្តិ ឧណ្ណមយំ ឧត្តរាសង្គំ. បាទបុញ្ឆនិកន្តិ បាទំ បុញ្ឆតិ សោធេតិ អនេនាតិ បាទបុញ្ឆនិយំ, តទេវ បាទបុញ្ឆនិកំ. សព្ពេវាតិ សោណេន សហ អសីតិសហស្សបុរិសា ឯវ. តស្ស ចាតិ សោណស្ស ច. បុព្ពយោគោតិ បុព្ពូបាយោ.

អសីតិគាមិកសហស្សានីតិ ឯត្ថ គាមេសុ វសន្តីតិ គាមិកា, តេសំ អសីតិសហស្សានិ អសីតិគាមិកសហស្សានីតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសូ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘កុលបុត្តាន’’ន្តិ ឥមិនា វសន្ត្យត្ថេ បវត្តស្ស ណិកបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘អសីតិសហស្សានី’’តិ ឥមិនា សទ្ទន្តរោបិ អសីតិសហស្សសទ្ទានំ សមាសភាវំ ទស្សេតិ. កេនចិទេវាតិ ឯត្ថ ‘‘កេនចិ ឥវា’’តិ បទវិភាគំ កត្វា ទការោ បទសន្ធិមត្តោ, ឥវសទ្ទោ ឧបមត្ថោតិ អាហ ‘‘កេនចិ ករណីយេន វិយា’’តិ. អថ វា ‘‘ន បនា’’តិអាទិនា ឯវផលស្ស ទស្សិតត្តា ‘‘កេនចិ ឯវា’’តិ បទច្ឆេទំ កត្វា ឯវត្ថោបិ យុជ្ជតេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អស្សាតិ ពិម្ពិសាររញ្ញោ. តស្សាតិ សោណស្ស. ទស្សនាយ អញ្ញត្រ កិញ្ចិ ករណីយំ ន អត្ថីតិ យោជនា. រាជាតិ ពិម្ពិសារោ រាជា, សន្និបាតាបេសីតិ សម្ពន្ធោ. ទិដ្ឋធម្មិកេ អត្ថេតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋធម្មសទ្ទោ ឥធលោកត្ថោ, ឥកសទ្ទោ ហិតត្ថេ បវត្តោតិ អាហ ‘‘ឥធលោកហិតេ’’តិ. ‘‘អម្ហាក’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘សោ នោ ភគវា’’តិ ឯត្ថ នោសទ្ទោ អម្ហសទ្ទការិយោតិ ទស្សេតិ. អម្ហាកំ សោ ភគវាតិ យោជនា. សម្បរាយិកេតិ បរលោកហិតេ.

‘‘ជានាបេមី’’តិ ឥមិនា ‘‘បដិវេទេមី’’តិ ឯត្ថ វិទធាតុយា ញាណត្ថំ ទស្សេតិ. បដិកាយ និមុជ្ជិត្វាតិ ឯត្ថ បដិកាសទ្ទោ អឌ្ឍេន្ទុបាសាណវាចកោតិ អាហ ‘‘អឌ្ឍចន្ទបាសាណេ’’តិ. សោ ហិ បដតិ អឌ្ឍភាវំ គច្ឆតីតិ បដិកាតិ វុច្ចតិ. បដិកាសទ្ទោយំ អត្ថរណវិសេសេបិ វត្តតិ. យស្ស ទានីតិ ឯត្ថ យសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តេសំ ហិតករណីយត្ថស្សា’’តិ. ឥមិនា អយំ យំសទ្ទោ ន តំសទ្ទាបេក្ខោតិ ទស្សេតិ. អថ វា យស្សាតិ យោ អស្ស. អស្ស តេសំ ហិតករណីយត្ថស្ស យោ កាលោ អត្ថិ, តំ កាលំ ភគវា ជានាតីតិ យោជនា. តេសន្តិ អសីតិគាមិកសហស្សានំ. បច្ឆាយាយន្តិ ឯត្ថ បការោ បច្ចន្តត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘វិហារបច្ចន្តេ ឆាយាយ’’ន្តិ. សម្មនាហរន្តីតិ សំ បុនប្បុនំ មនសាគតំ អភិមុខំ ហរន្តីតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ មនសិករោន្តី’’តិ. ‘‘បសាទវសេនា’’តិ ឥមិនា ‘‘កោធវសេនា’’តិអាទីនិ បដិក្ខិបតិ. ‘‘បុន វិសិដ្ឋតរ’’ន្តិ ឥមិនា ភិយ្យោសោ មត្តាយាតិ និបាតស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ.

សោណស្ស បព្ពជ្ជាកថា

២៤៣. ‘‘មក្ខិតោ’’តិ ឥមិនា ផុរតិ វិប្ផារតិ ព្យាបេតីតិ ផុដោតិ វុត្តេ ផុរធាតុយា វិប្ផារណំ នាម មក្ខិតត្ថោតិ ទស្សេតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. ឥមិនា គាវោ អាហនន្តិ ឯត្ថាតិ គវាឃាតនន្តិ អត្ថំ ទស្សេភិ. តន្តិស្សរេតិ តន្តិយា គុណស្ស សរេ. វាទនកុសលោតិ វាទនេ កុសលោ. ខរមុច្ឆិតាតិ ខរេន មុច្ឆិតា. ‘‘សរសម្បន្នា’’តិ ឥមិនា សរោ ឯតិស្សមត្ថីតិ សរវតី, វីណាតិ ទស្សេតិ. កម្មញ្ញាតិ ឯត្ថ កម្មសទ្ទតោ ខមត្ថេ ញ្ញបច្ចយោតិ អាហ ‘‘កម្មក្ខមា’’តិ. មន្ទមុច្ឆនាតិ មន្ទេន មុច្ឆនា. សមេ គុណេតិ ឯត្ថ សមោ នាម មជ្ឈិមោ, គុណោ នាម មុខ្យតោ វីណាយ ជិយា, ឧបចារតោ សរោតិ អាហ ‘‘មជ្ឈិមេ សរេ’’តិ. វីរិយសមថន្តិ ឯត្ថ វីរិយញ្ច សមថោ ចាតិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘វីរិយសម្បយុត្តំ សមថ’’ន្តិ. ឥមិនា វីរិយេន សម្បយុត្តំ សមថំ វីរិយសមថន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘វីរិយំ សមថេន យោជេហី’’តិ ឥមិនា វីរិយេន សមថំ យោជេហីតិ អត្ថោបិ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមតន្តិ ឯត្ថ សទ្ធាទីនិ បញ្ចិន្ទ្រិយានេវ គហេតព្ពានិ, ន អញ្ញានីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយាន’’ន្តិ. ‘‘សមភាវ’’ន្តិ ឥមិនា តាបច្ចយោ ភាវត្ថេ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ ‘‘ឥន្ទ្រិយានំ សមត’’ន្តិបាឋេ, សទ្ធាទីសុ ឥន្ទ្រិយេសុ វា. តត្ថ ច និមិត្តំ គណ្ហាហីតិ ឯត្ថ ភាវេនភាវលក្ខណេ ថបច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘តស្មិំ សមថេ សតី’’តិ. អាទាសេ សតិ មុខពិម្ពេន កត្តុភូតេន ឧប្បជ្ជិតព្ពំ ឥវ, តស្មិំ សមថេ សតិ យេន និមិត្តេន កត្តុភូតេន ឧប្បជ្ជិតព្ពន្តិ យោជនា. សមថស្ស និមិត្តំ សមថនិមិត្តំ, ឥន្ទ្រិយានំ សមភាវោ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. សមថនិមិត្តាទីនិ ចត្តារិ ឯកសេសេន វា សាមញ្ញនិទ្ទេសេន វា ‘‘និមិត្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ.

២៤៤. អញ្ញំ ព្យាករេយ្យន្តិ ឯត្ថ អញ្ញំ ព្យាករោន្តោ អត្តានំ ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ ជានាបេតីតិ អាហ ‘‘អរហា អហ’’ន្តិ ជានាបេយ្យ’’ន្តិ. ឆ ឋានានីតិ ឯត្ថ ឋានសទ្ទោ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘ឆ ការណានី’’តិ. ‘‘បដិវិជ្ឈិត្វា’’តិអាទិនា អធិមុត្តោតិ បទស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. សទ្ទត្ថោ បន អធិមុច្ចតីតិ អធិមុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អរហត្តំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ វិត្ថារោ. អសម្មោហោតីតិ ឯត្ថ អាការត្ថវាចកោ ឥតិសទ្ទោ បុព្ពបទេសុបិ យោជេត្វា ‘‘នេក្ខមំ ឥតិ វុច្ចតី’’តិអាទិនា យោជនា កាតព្ពា.

‘‘បដិវេធរហិត’’ន្តិ ឥមិនា កេវលំ សទ្ធាមត្តកន្តិ ឯត្ថ មត្តសទ្ទស្ស និវត្តេតព្ពត្ថំ ទស្សេតិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. ‘‘អសម្មិស្ស’’ន្តិ ឥមិនា កេវលសទ្ទស្ស អសម្មិស្សត្ថំ ទស្សេតិ. បដិចយន្តិ ឯត្ថ បដិសទ្ទោ អនុបច្ឆិន្នត្ថោ, ចិធាតុ វឌ្ឍនត្ថោតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ ករណេន វឌ្ឍិ’’ន្តិ, មគ្គបដិវេធេន វីតរាគត្តាយេវាតិ សម្ពន្ធោ. តន្និន្នមានសោយេវាតិ តស្មិំ ផលសមាបត្តិវិហារេ និន្នមានសោ ឯវ.

លាភសក្ការសិលោកន្តិ ឯត្ថ លភនំ លាភោ, សុដ្ឋុ ករណំ សក្ការោ, សិលោកនំ វណ្ណភណនំ សិលោកោ, លាភោ ច សក្ការោ ច សិលោកោ ច លាភសក្ការសិលោកន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុបច្ចយលាភញ្ចា’’តិអាទិ. តេសំយេវាតិ ចតុន្នំ បច្ចយានមេវ. ‘‘សីលញ្ច វតញ្ចា’’តិ ឥមិនា សីលព្ពតន្តិបទស្ស ទ្វន្ទវាក្យំ ទស្សេតិ.

ភុសសទ្ទស្ស កលិង្គរត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘ពលវន្តោ’’តិ ‘‘ខីណាសវស្សា’’តិ ឥមិនា នេវស្សាតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. ‘‘គហេត្វា’’តិ ឥមិនា បរិយាទិយន្តីតិ ឯត្ថ បរិបុព្ពអាបុព្ពទាធាតុយា គហណត្ថំ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. កិលេសា ករោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តេសន្តិ កិលេសានំ. អានេញ្ជប្បត្តន្តិ ឯត្ថ ឥញ្ជនំ កម្បនំ ឥញ្ជំ, ន ឥញ្ជំ អនេញ្ជំ, តមេវ អានេញ្ជំ, តំ បត្តន្តិ អានេញ្ជប្បត្តន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អចលនប្បត្ត’’ន្តិ. វយញ្ចាតិ ចសទ្ទោ អវុត្តសម្បិណ្ឌនត្ថោតិ អាហ ‘‘វយម្បិ ឧប្បាទម្បី’’តិ.

ឧបាទានក្ខយស្សាតិ ឯត្ថ ឧបាទានក្ខយំ អធិមុត្តស្សាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបយោគត្ថេ សាមិវចន’’ន្តិ. ‘‘ឧប្បាទញ្ច វយញ្ចា’’តិ ឥមិនា អាយតនុប្បាទន្តិ ឯត្ថ ឧប្បាទសទ្ទេន វយោបិ អវិនាភាវតោ គហេតព្ពោតិ ទស្សេតិ. សម្មាតិ និបាតោ ញាយត្ថោតិ អាហ ‘‘ហេតុនា នយេនា’’តិ. សន្តចិត្តស្សាតិ ឯត្ថ សន្តសទ្ទស្ស ខេទាទីសុបិ បវត្តត្តា ឥធ និព្ពុតត្ថេ វត្តតីតិ អាហ ‘‘និព្ពុតចិត្តស្សា’’តិ. អនុនយបដិឃេហីតិ អនុ បុនប្បុនំ អារម្មណេ ចិត្តំ នេតីតិ អនុនយោ, រាគោ, អារម្មណេ បដិហញ្ញតីតិ បដិឃោ, ទោសោ, អនុនយោ ច បដិឃោ ច អនុនយបដិឃា, តេហិ. ឥដ្ឋេ អនុនយោ, អនិដ្ឋេ បដិឃោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ ទដ្ឋព្ពោ.

១៤៨. ទិគុណាទិឧបាហនបដិក្ខេបកថា

២៤៥. អញ្ញំ ព្យាករោន្តីតិ ឯត្ថ អញ្ញសទ្ទោ សព្ពនាមសុទ្ធនាមវសេន ទុវិធោ. តេសុ ឥធ សុទ្ធនាមំ, តំ បន ពាលេ ច ទារកេ ច អរហត្តេ ច បវត្តតិ, ឥធ បន អរហត្តេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អរហត្តំ ព្យាករោន្តី’’តិ. យេនាតិ សភាវេន. អរហាតិ ញាយតីតិ អរហាឥតិ អត្ថោ ញាយតិ. សោតិ សភាវោ. សុត្តវណ្ណនាតោយេវាតិ អង្គុត្តរដ្ឋកថាតោ ឯវ. ន ឧបនីតោតិ ន ឧបរិ នីតោ. ឯកច្ចេ មោឃបុរិសាតិ ឯកច្ចេសទ្ទោ អញ្ញេបរិយាយោ, មោឃសទ្ទោ តុច្ឆវេវចនោតិ អាហ ‘‘អញ្ញេ បន តុច្ឆបុរិសា’’តិ. ‘‘ហសមានា វិយា’’តិ ឥមិនា ហសមានកំ មញ្ញេតិ ឯត្ថ មញ្ញេសទ្ទោ វិយត្ថោតិ ទស្សេតិ. អសន្តមេវាតិ អវិជ្ជមានំយេវ. ឯកបលាសិកន្តិ ឯត្ថ បលាសសទ្ទោ បណ្ណវាចកោ. បដលំ នាម បណ្ណំ វិយ ហោតិ, តស្មា ‘‘ឯកបដល’’ន្តិ វុត្តំ. អសីតិសកដវាហេតិ ឯត្ថ អសីតិ បទំ សកដបទេន សម្ពន្ធំ កត្វា អសីតិសកដេហិ វហិតព្ពេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘ទ្វេ សកដភារា ឯកោ វាហោ’’តិ ឥមិនា វាហានំ ចត្តាលីសភាវំ ទស្សេតិ. សត្តហត្ថិកញ្ច អនីកន្តិ ឯត្ថ អនីកស្ស សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឆ ហត្ថិនិយោ ចា’’តិអាទិ. សត្តន្នំ ហត្ថីនំ សមូហោ សត្តហត្ថិកំ. សត្តអនីកត្តា ឯកូនបញ្ញាសហត្ថិនោ ហោន្តិ. តេសុ សត្ត ហត្ថិនោ, ទ្វាចត្តាលីស ហត្ថិនិយោ ហោន្តិ. ទ្វិគុណាតិ ឯត្ថ គុណសទ្ទោ បដលត្ថោតិ អាហ ‘‘ទ្វិបដលា’’តិ. គុណង្គុណូបាហនាតិ ឯត្ថ ទ្វិគុណតិគុណានំ វិសុំ គហិតត្តា បារិសេសតោ គុណង្គុណភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ចតុបដលតោ បដ្ឋាយ វុច្ចតី’’តិ. គុណង្គុណូបាហនាតិ បដលបដលា ឧបាហនា, ពហុបដលា ឧបាហនាតិ អត្ថោ. ឧការេន សហ យោជេត្វា គការោ សជ្ឈាយិតព្ពោ ច លិខិតព្ពោ ច. ឥទានិ បោត្ថកេសុ បន ឧការោ ន ទិស្សតិ.

១៤៩. សព្ពនីលិកាទិបដិក្ខេបកថា

២៤៦. សព្ពាវ នីលិកាតិ សព្ពាវ ឧបាហនាយោ នីលិកា, សព្ពដ្ឋានេសុ នីលមេតាសន្តិ សព្ពនីលិកាតិបិ កាតព្ពោ. តត្ថ ចាតិ តេសុ នីលិកាទីសុ ច. ឧម្មារបុប្ផស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ ឯតិស្សាតិ ឧម្មារបុប្ផវណ្ណា. ឯវំ សេសេសុបិ. អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណាតិ ឯត្ថ អទ្ទោតិ អល្លោ. អរិដ្ឋោតិ ផេណិលរុក្ខោ វា កាកោ វា, តស្មា អទ្ទោ អល្លោ អរិដ្ឋោ ផេណិលរុក្ខោ, កាកោ វាតិ អទ្ទារិដ្ឋោ, តទេវ អទ្ទារិដ្ឋកោ, អទ្ទារិដ្ឋកស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ ឯតិស្សាតិ អទ្ទារិដ្ឋកវណ្ណា. ឯតាសូតិ សព្ពនីលិកាទីសុ. បុញ្ឆិត្វាតិ បរិមជ្ជិត្វា. អប្បមត្តកេនាបីតិ បិសទ្ទោ សម្ភាវនេ. សព្ពនីលាទិកេ ភិន្នេ កា នាម កថាតិ អត្ថោ.

‘‘យាសំ វទ្ធាយេវ នីលា’’តិ ឥមិនា នីលកា វទ្ធិកា ឯតាសន្តិ នីលកវទ្ធិកាតិ ឆដ្ឋីពាហិរត្ថសមាសំ ទស្សេតិ. វទ្ធិកាតិ ច នទ្ធិ. សា ហិ ឧបាហនតលតោ វទ្ធយតីតិ វទ្ធិកាតិ ច ឧបាហនតលំ ពន្ធតិ ឥមាយាតិ វទ្ធិកាតិ ច វុច្ចតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បីតកវទ្ធិកាទីសុ. ឯតាយោបីតិ នីលកវទ្ធិកាទិកា ឧបាហនាយោបិ. តលេតិ ឧបាហនាយ តលេ. ‘‘ខល្លកំ ពន្ធិត្វា’’តិ ឥមិនា ខល្លកេន ពន្ធិតព្ពាតិ ខល្លកពទ្ធាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. យោនកឧបាហនាតិ យោនកជាតីនំ មនុស្សានំ ឧបាហនា. បលិគុណ្ឋេត្វាតិ បរិសមន្តតោ វេឋេត្វា. ‘‘ឧបរិ…បេ… ជង្ឃ’’ន្តិ ឥមិនា បុដពទ្ធតោ វិសេសំ ទស្សេតិ. តូលបិចុនាតិ តូលសង្ខាតេន បិចុនា. ‘‘តិត្តិរបត្តសទិសា’’តិ ឥមិនា តិត្តិរស្ស បត្តំ វិយ តិត្តិរបត្តិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តិត្តិរោតិ ច ឯកោ សកុណវិសេសោ. កណ្ណិកដ្ឋានេតិ ទ្វិន្នំ វទ្ធិកានំ ឯកតោ សមាគមដ្ឋានេ. ‘‘មេណ្ឌ…បេ… កតា’’តិ ឥមិនា មេណ្ឌស្ស វិសាណេន សទិសា វទ្ធិកា ឯតាសន្តិ មេណ្ឌវិសាណវទ្ធិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. តថេវាតិ យថា មេណ្ឌអជសិង្គសណ្ឋានេ វទ្ធេ យោជេត្វា កតា, តថេវាតិ អត្ថោ. ‘‘វិច្ឆិកា…បេ… កតា’’តិ ឥមិនា វិច្ឆិកាយ អឡោ វិច្ឆិកាឡោ, សោ វិយ វទ្ធិកា ឯតាសន្តិ វិច្ឆិកាឡិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អឡសទ្ទោ ‘‘អឡច្ឆិន្នោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១១៩) អង្គុដ្ឋវាចកោ, ឥធ បន នង្គុដ្ឋវាចកោ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នង្គុដ្ឋសណ្ឋានេ’’តិ. តលេសូតិ ឧបាហនាយ តលេសុ. ‘‘មោរ…បេ… សិព្ពិកា’’តិ ឥមិនា មោរបិញ្ឆេហិ បរិសមន្តតោ, បរិក្ខិបិត្វា វា សិព្ពិតា មោរបិញ្ឆបរិសិព្ពិតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ចិត្រា ឧបាហនាយោតិ ឯត្ថ ចិត្រសទ្ទោ វិចិត្រត្ថោតិ អាហ ‘‘វិចិត្រា’’តិ. ឯតាសូតិ ខល្លកពទ្ធាទីសុ. វឡញ្ជេតព្ពាតិ បរិភុញ្ជិតព្ពា. វឡជិ បរិភោគេតិ ធាតុបាឋោ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៥ ជការន្តធាតុ). តាលុជោ តតិយោ. តេសុ បនាតិ ខល្លកាទីសុ បន. សតិ សន្តេសូតិ យោជនា. សីហចម្មេន បរិក្ខិបិតព្ពាតិ សីហចម្មបរិក្ខតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិយន្តេសូ’’តិអាទិ. បក្ខិពិឡាលោតិ តុលិយោ. សោ ហិ បក្ខយុត្តត្តា ច ពិឡាលមុខសទិសមុខត្តា ច បក្ខិពិឡាលោតិ វុច្ចតិ. ឥមិនា លុវកចម្មបរិក្ខតាតិ ឯត្ថ លុវកសទ្ទោ បក្ខិពិឡាលបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឧលូកចម្មបរិក្ខតា’’តិបិ បាឋោ. ឯតាសុបីតិ សីហចម្មបរិក្ខតាទីសុបិ. យា កាចិ ឧបាហនាយោតិ សម្ពន្ធោ.

២៤៧. ឱមុក្កន្តិ ឯត្ថ អវត្យូបសគ្គស្ស វិយោគត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បដិមុញ្ចិត្វា អបនីត’’ន្តិ. បុរាណំ គុណង្គុណូបាហនន្តិ អត្ថោ.

១៥១. អជ្ឈារាមេ ឧបាហនបដិក្ខេបកថា

២៤៨. ‘‘យេន សិប្បេនា’’តិអាទិនា អភិ អធិកំ ជីវន្តិ អនេនាតិ អភិជីវនំ, កិំតំ? សិប្បន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. តស្សាតិ សិប្បស្ស. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. យំសទ្ទោ វចនវិបល្លាសោតិ អាហ ‘‘យេ តុម្ហេ’’តិ. ហីតិ សច្ចំ. យំនិបាតោតិ យំឥតិ និបាតោ យទិសទ្ទស្ស អត្ថេ បវត្តតីតិ យោជនា. អាចរិយា ឯវាតិ ឯវសទ្ទេន អាចរិយមត្តភាវំ បដិក្ខិបតិ. ហីតិ សច្ចំ. សោតិ អវស្សិកោ. តន្តិ ឆព្ពស្សំ. និស្សាយ វច្ឆតីតិ អវស្សិកស្ស ចតុវស្សកាលេ ឆព្ពស្សស្ស ទសវស្សិកត្តា តំ និស្សាយ វសតិ. ឧបជ្ឈាយមត្តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបជ្ឈាយស្សា’’តិអាទិ. មហន្តតរាតិ អត្តនោ វុឌ្ឍតរា. ឧបជ្ឈាយស្ស មត្តំ បមាណមេតេសន្តិ ឧបជ្ឈាយមត្តា.

២៤៩. បាទតោ និក្ខន្តេន ខីលសទិសេន មំសេន បវត្តោ អាពាធោ បាទខីលាពាធោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាទតោ’’តិអាទិ. បាទតោ និក្ខន្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

២៥១. តិណបាទុកាតិអាទីសុ តិណេន កតា បាទុកា តិណបាទុកាតិ វចនត្ថាទិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេន កេនចិ តិណេនា’’តិអាទិ. តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ. ‘‘ភូមិយំ សុប្បតិដ្ឋិតាតិ’’អាទិនា ន សង្កមិតព្ពាតិ អសង្កមនីយាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ.

២៥២. អង្គជាតេនេវាតិ អត្តនោ អង្គជាតេន ឯវ. អង្គជាតន្តិ គាវីនំ អង្គជាតំ. ឱគាហេត្វាតិ ឯត្ថ ឱត្យូបសគ្គោ ទឡ្ហត្ថោតិ អាហ ‘‘ទឡ្ហំ គហេត្វា’’តិ.

១៥៣. យានាទិបដិក្ខេបកថា

២៥៣. ឥត្ថិយុត្តេនាតិ ឯត្ថ រូឡីវសេន ធេនុបិ ឥត្ថី នាមាតិ អាហ ‘‘ធេនុយុត្តេនា’’តិ. បុរិសន្តរេនាតិ ឯត្ថ បុរិសោ ឯវ អន្តរោ អញ្ញោ ឯត្ថាតិ បុរិសន្តរំ យានំ. បុរិសន្តរោ នាម អត្ថតោ សារថីតិ អាហ ‘‘បុរិសសារថិនា’’តិ, យានេនាតិ យោជនា. គង្គាមហិយាយាតិ ឯត្ថ គង្គា ច មហី ច គង្គាមហី, តត្ថ កីឡិកា គង្គាមហិយាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘គង្គាមហីកីឡិកាយា’’តិ. តត្ថ ហិ ឥត្ថិបុរិសា យានេហិ ឧទកកីឡំ កីឡន្តិ. បុរិសយុត្តំ ហត្ថវដ្ដកន្តិ ឯត្ថ ‘‘អនុជានាមិ ភិក្ខវេ បុរិសយុត្តញ្ច ហត្ថវដ្ដកញ្ចា’’តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ បុរិសយុត្តន្តិ បុរិសេន យុជ្ជិតព្ពន្តិ បុរិសយុត្តំ យានំ. ហត្ថវដ្ដកន្តិ ហត្ថេន វដ្ដេតព្ពន្តិ ហត្ថវដ្ដកំ យានំ. យានុគ្ឃាតេនាតិ យានស្ស ឧល្លង្ឃិត្វា គមនេន. ហនធាតុ ហិ គត្យត្ថោ. តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យានំ អភិរុហន្តស្សា’’តិអាទិ. ‘‘តប្បច្ចយា’’តិ ឥមិនា យានុគ្ឃាតេនាតិ ឯត្ថ ហេត្វត្ថេ ករណវចនន្តិ ទស្សេតិ. បីឋកសិវិកន្តិ បីឋេន សហ កតំ សិវិកំ. បដបោដលិកន្តិ បដមយំ បោដលិកំ.

១៥៤. ឧច្ចាសយនមហាសយនបដិក្ខេបកថា

២៥៤. ឧច្ចំ អាសយនំ ឧច្ចាសយនំ. មហន្តំ អាសយនំ មហាសយនំ. អាសន្ទិអាទីសុ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. បមាណាតិក្កន្តាសនន្តិ ទីឃាសនំ. តញ្ហិ អាគម្ម សទតិ និសីទតីតិ ឯត្ថ, អាយតំ វា សុដ្ឋុំ ទទាតីតិ អាសន្ទីតិ វុច្ចតិ. វាឡរូបានីតិ សីហព្យគ្ឃាទិវាឡរូបានិ. បាទេសុ វាឡរូបានិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អង្កីយតិ លក្ខីយតីតិ បល្លង្កោ. គោនកោតិ គវតិ ទីឃលោមេហិ ឧគ្គច្ឆតិ ឯត្ថាតិ គោនកោ. កោជវោតិ កុយំ ភូមិយំ ជវតិ គច្ឆតីតិ កោជវោ. តស្សាតិ គោនកស្ស. លោមានិ ចតុរង្គុលាធិកានិ ហោន្តិ កិរាតិ យោជនា. វានចិត្រឧណ្ណាមយត្ថរណោតិ វានេន សិព្ពនេន សញ្ជាតំ ចិត្ររូបមេត្ថាតិ វានចិត្រំ, ឧណ្ណាយ និព្ពត្តោ ឧណ្ណាមយោ, សោយេវ អត្ថរណោ ឧណ្ណាមយត្ថរណោ, វានចិត្រញ្ច តំ ឧណ្ណាមយត្ថរណោ ចេតិ វានចិត្រឧណ្ណាមយត្ថរណោ. សេតត្ថរណោតិ សេតត្ថិកេហិ សេវីយតីតិ សោតោ, សោយេវ អត្ថរណោ សេតត្ថរណោ. ឥមិនា អត្ថេន បដតិ សេតភាវំ គច្ឆតីតិ បដិកាតិ កាតព្ពំ. បដិកាសទ្ទោយំ អឌ្ឍេន្ទុបាសាណេបិ បវត្តតិ. ឃនបុប្ផកោតិ ឃនំ កថិនំ បុប្ផមេត្ថាតិ ឃនបុប្ផកោ. ឥមិនា ឃនបុប្ផសង្ខាតំ បដលមេត្ថ អត្ថីតិ បដលិកាតិ ទស្សេតិ. សោតិ អត្ថរណោ. អាមលកបដោតិ អាមលកបុប្ផំ ទស្សេត្វា កតោ បដោ. តូលិកាតិ តូលំ បូរេត្វា កតា តូលិកា. វិកតិកាតិ សីហព្យគ្ឃាទិរូបេហិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៥) វិចិត្តាការេន ករីយតីតិ វិកតិកា. ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឧភតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ. ឯកន្តលោមីតិ ឯកតោទសំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន ‘‘ឧទ្ទលោមីតិ ឯកតោ ឧគ្គតលោមំ ឧណ្ណាមយត្ថរណំ, ឯកន្តលោមីតិ ឧភតោ ឧគ្គតលោមំ ឧណ្ណាមយត្ថរណ’’ន្តិ វុត្តំ. តស្មា ទ្វេ អដ្ឋកថាយោ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសា ហោន្តិ. ឯត្ថ ទីឃនិកាយដ្ឋកថានយេន វចនត្ថំ ករិស្សាមិ. ឧដ្ឋិតំ ទ្វីហិ បក្ខេហិ, ទ្វីសុ វា ទសាសង្ខាតំ លោមមេត្ថាតិ ឧទ្ទលោមី. និគ្គហិតាគមំ កត្វា ‘‘ឧន្ទលោមី’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ឯកស្មិំ អន្តេ ទសាសង្ខាតំ លោមមេត្ថាតិ ឯកន្តលោមីតិ. កោសេយ្យកដ្ដិស្សមយន្តិ ឯត្ថ កោសេយ្យន្តិ កោសិយសុត្តំ. កដ្ដិស្សន្តិ កដ្ដិស្សនាមកំ វាកំ. ឥមិនា កោសេយ្យញ្ច កដ្ដិស្សញ្ច កដ្ដិស្សានីតិ វិរូបេកសេសំ កត្វា កដ្ដិស្សេហិ បកតំ អត្ថរណំ កដ្ដិស្សន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. សុទ្ធកោសេយ្យន្តិ រតនអបរិសិព្ពិតំ សុទ្ធកោសេយ្យំ. ឥមិនា សុទ្ធកដ្ដិស្សម្បិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

សោឡស នាដកិត្ថិយោ ឋត្វា នច្ចំ ករោន្តិ ឯត្ថាតិ កុត្តកន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោឡសន្ន’’ន្តិអាទិ. អជិនចម្មេហីតិ អជិនមិគចម្មេហិ, កតឥតិ សម្ពន្ធោ. បវេណីតិ ទុបដ្ដតិបដ្ដាទីហិ បរំបរវសេន កតត្តា ‘‘បវេណី’’តិ វុច្ចតិ. អជិនចម្មានិ ហិ សុខុមតរានិ, តស្មា ទុបដ្ដតិបដ្ដាទីនិ កត្វា បវេណិវសេន កតានិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘អជិនបវេណី’’តិ. ‘‘កទលិមិគចម្មំ នាមា’’តិ ឥមិនា តស្ស ចម្មំ កទលិមិគឥតិ គហេតព្ពំ ឧត្តរបទលោបវសេន វា ឧបចារេន វាតិ ទស្សេតិ. បវរសទ្ទោ ឧត្តមត្ថោតិ អាហ ‘‘ឧត្តមបច្ចត្ថរណ’’ន្តិ. តន្តិ កទលិមិគបវរបច្ចត្ថរណំ. សឧត្តរច្ឆទន្តិ ឯត្ថ សការោ សហសទ្ទការិយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សហ ឧត្តរច្ឆទេនា’’តិ. ‘‘ឧបរី’’តិ ឥមិនា ឧត្តរសទ្ទស្ស សេដ្ឋាទយោ និវត្តេតិ. ‘‘សទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនា សហសទ្ទស្ស តុល្យត្ថំ និវត្តេតិ. ‘‘សេត…បេ… ន វដ្ដតី’’តិ ឥមិនា រត្តវិតានំ ហេដ្ឋា កប្បិយបច្ចត្ថរណេ សតិបិ ន វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ. កស្មា? រត្តវិតានស្ស អកប្បិយត្តា. ឧភតោលោហិតកូបធានន្តិ ឯត្ថ ឧភសរូបំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សីសូបធានញ្ច បាទូបធានញ្ចា’’តិ. សីសោ ឧបគន្ត្វា តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឧបធានំ, ឧប ភុសំ វា សុខំ ធារេតីតិ ឧបធានំ, ពិព្ពោហនំ. សចេ បមាណយុត្តំ, តំ ឧបធានំ វដ្ដតីតិ យោជនា.

១៥៥. សព្ពចម្មបដិក្ខេបាទិកថា

២៥៥. ទីបិបោតកោតិ ទីបិបោតោ វិយាតិ ទីបិបោតកោ វច្ឆោ. ភិត្តិទណ្ឌកាទីសូតិ ភិត្តិសម្ពន្ធេសុ ទណ្ឌកាទីសុ. អាទិសទ្ទេន ភិត្តិថម្ភាទយោ សង្គណ្ហាតិ.

២៥៦. យោ ន សក្កោតិ អនុបាហនោ គាមំ បវិសិតុំ, សោ គិលានោ នាមាតិ យោជនា.

១៥៧. សោណកុដិកណ្ណវត្ថុកថា

២៥៧. ឯតេនាតិ ‘‘កុររឃរេ’’តិ បាឋេន. អស្សាតិ មហាកច្ចានស្ស. បបាតនាមកេតិ យស្មា មហាតដោ ឯត្ថ អត្ថិ, តស្មា បបាតនាមកោ ហោតិ. ឯតេនាតិ ‘‘បបាតកេ បព្ពតេ’’តិ បាឋេន. អស្សាតិ មហាកច្ចានស្ស. កោដិអគ្ឃនកំ បិឡន្ធនំ កណ្ណេ ឯតស្សត្ថីតិ កុដិកណ្ណោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កោដិអគ្ឃនកំ បនា’’តិអាទិ. បិឡន្ធតិ អនេនាតិ បិឡន្ធនំ, អលង្ការោ. ទន្តជោ ចតុត្ថក្ខរោ. ‘‘បសាទជនក’’ន្តិ ឥមិនា បសាទំ ជនេតីតិ បាសាទិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បសាទនីយន្តិ បសាទិតព្ពំ, បសាទិតុំ អរហន្តិ អត្ថោ. អត្ថវចនន្តិ អត្ថោ វុច្ចតិ អនេនាតិ អត្ថវចនំ. បាឡិយំ ឥទានិ បោត្ថកេសុ ‘‘បសាទនីយ’’ន្តិ បាឋោ នត្ថិ. ‘‘បាសាទិក’’ន្តិបទស្ស បុព្ពេ ‘‘ទស្សនីយ’’ន្តិ បាឋោយេវ អត្ថិ. ឧត្តមទមថសមថន្តិឯត្ថ ទមថសទ្ទស្ស ញាណត្ថញ្ច ឥន្ទ្រិយសំវរត្ថញ្ច សមថសទ្ទស្ស សមាធត្ថញ្ច ចិត្តូបសមត្ថញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧត្តមំ ទមថញ្ចា’’តិអាទិ. ចសទ្ទេន ទ្វន្ទវាក្យំ ទស្សេតិ. វិសូកាយិកវិប្ផន្ទិតានន្តិ វិសូកាយ បដិបក្ខាយ បវត្តានំ ទិដ្ឋិចិត្តសង្ខាតានំ វិវិធចលនានំ. ‘‘វីរិយិន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឥមិនា យតិន្ទ្រិយន្តិ ឯត្ថ យតសទ្ទោ វីរិយវាចកោតិ ទស្សេតិ. នាគន្តិ ឯត្ថ នត្ថិ អាគុ បាបមេតស្សាតិ នាគោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាគុវិរហិត’’ន្តិ កិំ ទិវសតោ បដ្ឋាយាតិ អាហ ‘‘មម បព្ពជ្ជាទិវសតោ បដ្ឋាយា’’តិ. កណ្ហា មត្តិកា ឧត្តរិ ឯត្ថាតិ កណ្ហុត្តរាតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កណ្ហមត្តិកុត្តរា’’តិ. ‘‘ឧបរី’’តិ ឥមិនា ឧត្តរសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘គុន្នំ ខុរេហី’’តិ ឥមិនា គុន្នំ ខុរកណ្ដកសទិសត្តា គោកណ្ដកា នាមាតិ ទស្សេតិ. តេ គោកណ្ដកេ រក្ខិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ ខរា ភូមិ ហោតីតិ យោជនា. ឯតេហីតិ ឯរគូអាទីហិ ចតូហិ តិណេហិ. តន្តិ ឯរគូតិណំ. តេនាតិ មោរគូតិណេន. ជន្តុស្ស វណ្ណោតិ សម្ពន្ធោ. សេនាសនំ បញ្ញបេសីតិ ឯត្ថ កិំ នាម សេនាសនំ បញ្ញបេសីតិ អាហ ‘‘ភិសិំ វា កដសារកំ វា បញ្ញបេសី’’តិ. បញ្ញបេត្វា ច បន សោណស្ស អារោចេសិ. កិំ អារោចេសីតិ អាហ ‘‘អាវុសោ’’តិអាទិ. សត្ថា វសិតុកាមោតិ សម្ពន្ធោ.

២៥៨. ‘‘តស្ស សោណស្សា’’តិ ឥមិនា បដិភាតុ តន្តិ ឯត្ថ ‘‘ត’’ន្តិបទំ សាម្យត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ទស្សេតិ. តន្តិ តវ. អដ្ឋកវគ្គិកានីតិ អដ្ឋបមាណោ, អដ្ឋសមូហោ វា វគ្គោ ឯតេសន្តិ អដ្ឋកវគ្គិកានិ. កាមសុត្តាទីនិ (សុ. និ. ៧៧២ អាទយោ) សោឡស សុត្តានិ. យោតិ បុគ្គលោ, សមន្នាគតោតិ សម្ពន្ធោ. អរិយោបីតិ បិសទ្ទោ ន កេវលំ សុចិសមន្នាគតោយេវ បាបេ ន រមតិ, អថ ខោ អរិយោបីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បដិភាតុ ត’’ន្តិ បាឋតោ យាវ ‘‘សុចីតិ វុត្ត’’ន្តិ បាឋា កេសុចិយេវ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ អត្ថិ. អយំ ខ្វស្សាតិ ឯត្ថ អស្សសទ្ទោ អាខ្យាតោតិ អាហ ‘‘ភវេយ្យា’’តិ. បរិទស្សេសីតិ បញ្ច វរានិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទស្សេសិ. យំ វចនំ មេ ឧបជ្ឈាយោ ជានាបេតិ, តស្ស វចនស្ស អយំ កាលោ ភវេយ្យាតិ យោជនា.

២៥៩. វិនយធរបញ្ចមេនាតិ ឯត្ថ ឧបជ្ឈាយបញ្ចមេនាតិ អត្ថំ បដិក្ខិបន្តោ អាហ ‘‘អនុស្សាវនាចរិយបញ្ចមេនា’’តិ. ឧបាហនកោសកោតិ ឧបាហនាយ បក្ខិបនោកាសោ កោសកោ. ឯឡកចម្មអជចម្មេសុ អកប្បិយំ នាម នត្ថិ. មិគចម្មេ បន កិញ្ចិ វដ្ដតិ, ន កិញ្ចិ វដ្ដតិ. តំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មិគចម្មេ’’តិអាទិ. ឯតេសំយេវាតិ ឯណិមិគាទីនំ ឆន្នមេវ. អញ្ញេសំ បនាតិ ឆហិ មិគេហិ អវសេសានំ បន. តេសំ ចម្មំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ.

គាថាយំ មក្កដោ ច កាឡសីហោ ច សរភោ ច កទលិមិគោ ច កេចិ យេ វាឡមិគា អត្ថិ, តេ ចាតិ យោជនា. តេសន្តិ មក្កដាទីនំ.

តត្ថាតិ គាថាយ, មក្កដាទីសុ វា. ‘‘សីហព្យគ្ឃអច្ឆតរច្ឆា’’តិ ឥមិនា វាឡមិគានំ សរូបំ ទស្សេតិ. ឯត្តកាយេវ វាឡមិគាតិ អាហ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ. ឯតេសំយេវាតិ សីហព្យគ្ឃអច្ឆតរច្ឆានមេវ. ន ចម្មំ ន វដ្ដតីតិ សម្ពន្ធោ. យេសន្តិ ឆន្នំ ឯណិមិគាទីនំ. តេតិ ឆ ឯណិមិគាទិកេ. ហិ សច្ចំ សព្ពេសំ ឯតេសំ វាឡមិគានំ ចម្មំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. អាហរិត្វា វា ន ទិន្នន្តិ អាហរិត្វា វា ហត្ថេ វា បាទមូលេ វា ឋបេត្វា ន ទិន្នំ. ‘‘គណនំ ន ឧបេតី’’តិ ឥមិនា គណនំ ឧបគច្ឆតីតិ គណនូបគន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. អធិដ្ឋិតញ្ចាតិ អធិដ្ឋិតំ បន. យទាតិ យស្មិំ កាលេ. តតោតិ កាលតោ.

ឥតិ ចម្មក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.