២. ឧបោសថក្ខន្ធកំ

៦៨. សន្និបាតានុជាននាទិកថា

១៣២. ឧបោសថក្ខន្ធកេ តរន្តិ ឱតរន្តិ ឯត្ថាតិ តិត្ថំ, ឧទកតិត្ថំ, តិត្ថំ វិយាតិ តិត្ថំ, លទ្ធីតិ អាហ ‘‘តិត្ថំ វុច្ចតិ លទ្ធី’’តិ. លទ្ធិ ហិ ពហូនំ លទ្ធិកានំ ឱតរណដ្ឋានត្តា តិត្ថំ នាម. អញ្ញន្តិ សាសនិកលទ្ធិតោ អញ្ញំ. ឯតេសន្តិ បរិព្ពាជកានំ. ឥតោតិ ឥមស្មា សាសនិកលទ្ធិតោ. យន្តិ យំ ធម្មជាតំ. តេសន្តិ អញ្ញតិត្ថិយានំ បរិព្ពាជកានំ. តេ លភន្តីតិ ឯត្ថ តសទ្ទោ មនុស្សវិសយោតិ អាហ ‘‘តេ មនុស្សា’’តិ. មូគសូករាតិ ឯត្ថ ថូលសរីរស្ស សូករស្ស សទ្ទមត្តស្សាបិ អភាវតោ មូគសូករោ នាមាតិ អាហ ‘‘ថូលសរីរសូករា’’តិ.

១៣៥. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. សោតិ សម្បជានមុសាវាទោ. កិន្តិ កិំ អាបត្តិ. ទុក្កដន្តិ បទស្ស ទុក្កដំ កម្មន្តិ អាសង្កា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘ទុក្កដាបត្តី’’តិ. សា ច ខោ ទុក្កដាបត្តិ មុសាវាទលក្ខណេន ន ហោតីតិ យោជនា. កេន ហោតីតិ អាហ ‘‘ភគវតោ បន វចនេនា’’តិ. វចនេនាតិ ច ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ កិំ ហោតិ? ទុក្កដំ ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៥) វចនេន. អកិរិយសមុដ្ឋានាតិ អាវិ កត្តព្ពាយ អាបត្តិយា អករណេន អកិរិយសមុដ្ឋានា.

មនុជេនាតិ មនុស្សេន. វាចាតិ វាចាយ. យការស្ស ហិ លោបោ. គិរន្តិ សទ្ទំ. បរេតិ អញ្ញេ បុគ្គលេ. វាចសិកន្តិ វាចាតោ សមុដ្ឋិតំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – ភិក្ខុ កេនចិ អាសន្នេ ឋិតេន មនុជេន វាចាយ អនាលបន្តោ ហោតិ, បរេ ទូរេ ឋិតេ បុគ្គលេ សន្ធាយ គិរំ មហាសទ្ទំ នោ ច ភណេយ្យ, ឯវម្បិ វាចសិកមេវ អាបជ្ជេយ្យាតិ.

អន្តរាយិកោតិ ឯត្ថ ករោត្យត្ថេ ណិកបច្ចយោតិ អាហ ‘‘អន្តរាយករោ’’តិ. ‘‘កិមត្ថាយា’’តិ ឥមិនា កិស្សាតិ ឯត្ថ តទត្ថេ ចតុត្ថីតិ ទស្សេតិ, ហេត្វត្ថោបិ យុជ្ជតេវ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘ទុតិយស្ស ឈានស្ស អធិគមាយា’’តិអាទីសុ. ឥតីតិអាទិ និគមនំ. ឧទ្ទេសតោ ចាតិ ‘‘សុណាតុ មេ ភន្តេ សង្ឃោ’’តិអាទិឧទ្ទេសតោ ច. និទ្ទេសតោ ចាតិ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិ អាទិមេត’’ន្តិអាទិនិទ្ទេសតោ ច.

១៣៦. ទេវសិកន្តិ ឯត្ថ ណិកបច្ចយោ វិច្ឆត្ថេ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទិវសេ ទិវសេ’’តិ. តតិយេ ច សត្តមេ ច បក្ខេតិ ឯកស្ស ឧតុនោ អដ្ឋសុ បក្ខេសុ តតិយេ ច សត្តមេ ច បក្ខេ. ‘‘វចនតោ’’តិ បទំ ‘‘វដ្ដតី’’តិ បទេ ញាបកហេតុ. តថារូបេ បច្ចយេតិ តថារូបេ វិកតិចារិត្តសង្ខាតេ បច្ចយេ. អនុវត្តិតព្ពន្តិ អនុមតិំ វត្តិតព្ពំ. វចនតោបីតិ បិសទ្ទោ បុព្ពេ ញាបកហេតុំ សម្បិណ្ឌេតិ. ឯតន្តិ ‘‘យស្មិំ តស្មិំ ចាតុទ្ទសេ វា បន្នរសេ វា ឧទ្ទិសិតុំ វដ្ដតី’’តិ វចនំ.

៧១. សីមានុជាននកថា

១៣៨. និមិត្តា កិត្តេតព្ពាតិ និមិត្តានិ កិត្តេតព្ពានិ. និការស្ស ហិ អាការោ. និមិត្តំ កតោតិ ឯសោ បព្ពតោ និមិត្តំ កតោតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ បរតោបិ. ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ ឥមិនា ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយ កិំ និមិត្តំ? បាសាណោ ភន្តេ, ឯសោ បាសាណោ និមិត្ត’’ន្តិ អត្ថំ អតិទិសតិ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. កេវលំ បន វនឧទកេសុ ‘‘ឯតំ វនំ, ឯតំ ឧទក’’ន្តិ វត្តព្ពំ. នទិយំ ‘‘ឯសា នទី’’តិ វត្តព្ពា. ឯត្ថ បនាតិ ឯតិស្សំ ឧត្តរាយំ អនុទិសាយំ បន. ហីតិ ផលជោតកោ. តត្ថាតិ ‘‘និមិត្តា កិត្តេតព្ពា’’តិ វចនេ. សីមមណ្ឌលន្តិ សីមពិម្ពំ. សម្ពន្ធន្តេនាតិ បុរិមនិមិត្តេន បច្ឆិមនិមិត្តំ សម្ពន្ធន្តេន. ឥមិនា ឯកន្តរិកាទិវសេន និមិត្តកិត្តនំ ន វដ្ដតិ និមិត្តេនបិ និមិត្តានំ សម្ពន្ធាភាវតោតិ ទស្សេតិ. បុរិមនិមិត្តេន បច្ឆិមនិមិត្តស្ស សម្ពន្ធេ សតិ អជ្ជ ឯកំ និមិត្តំ កិត្តេត្វា ស្វេ ឯកំ និមិត្តំ កិត្តេត្វាតិ ឯវំ កាលន្តរេបិ និមិត្តំ កិត្តេត្វា សម្មនិតុំ វដ្ដតីតិ វទន្តិ.

បព្ពតោតិ ឯត្ថ បព្ពំ វុច្ចតិ ផឡុ, តំ ឯតស្មិំ អត្ថីតិ បព្ពតោ. វាលិករាសិស្ស សុទ្ធបំសុបព្ពតបសង្គត្តា វុត្តំ ‘‘វាលិករាសិ បន ន វដ្ដតី’’តិ. ឥតរោបីតិ វាលិករាសិតោ អញ្ញោបិ តិវិធោ បព្ពតោ. ហត្ថិប្បមាណតោតិ អឌ្ឍដ្ឋមរតនហត្ថិបមាណតោ. ចតូសុ ទិសាសូតិ វិហារស្ស ចតូសុ ទិសាសុ. ចតូហិ វា តីហិ វាតិ ឯត្ថ វាសទ្ទេន តតោ អធិកានិបិ គហេតព្ពានិ. ឯកេន វា និមិត្តេនាតិ យោជនា. ឥតោតិ បព្ពតនិមិត្តតោ. តស្មាតិ យស្មា ឯកេន និមិត្តេន ន វដ្ដតិ, តស្មា. តន្តិ បព្ពតំ. តស្មាតិ ឯកស្សេវ និមិត្តស្ស កិត្តិតត្តា. យោ បព្ពតោ អត្ថិ, តំ បព្ពតន្តិ យោជនា. អន្តោតិ បព្ពតស្ស អន្តោ.

តតិយភាគំ វាតិ ឯត្ថ វាសទ្ទេន បឋមភាគោបិ ឯកទេសោបិ គហេតព្ពោ. តស្សាតិ តត្តកស្ស បទេសស្ស. តតិយភាគាទិតោ អបរំ សព្ពបព្ពតំ អន្តោកត្វា សម្មតំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ.

បាសាណនិមិត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. បសតិ ឃនភាវេន ពន្ធតីតិ បាសាណោ. អយគុឡោបិ បាសាណសង្ខមេវ គច្ឆតិ តេន តស្ស សទិសត្តា. អយគុឡោបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទេន តម្ពកំសវដ្ដលោហសុវណ្ណរជតាទយោបិ សង្គណ្ហាតិ. យោ កោចីតិ សិលាបវាឡមណិអាទីសុ យោ កោចិ. ទ្វត្តិំសបលគុឡបិណ្ឌបរិមាណតា សណ្ឋានតោ គហេតព្ពា, ន តុលិត្វា គណនវសេន. ខុទ្ទកតរោ បាសាណោតិ យោជនា. យោ បិដ្ឋិបាសាណោ វា យោ ឧដ្ឋិតបាសាណោ វាតិ យោជនា កាតព្ពា – ឧត្តរវាក្យេ តសទ្ទស្ស អនិយមនិទ្ទេសវចនត្តា ‘‘បាសាណសង្ខំយេវា’’តិ ឯត្ថ ឯវការេន ‘‘ន បព្ពតសង្ខ’’ន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. មហតោ បិដ្ឋិបាសាណស្សាតិ អាយាមវិត្ថារុព្ពេធតោ មហន្តស្ស បិដ្ឋិបាសាណស្ស សក្កស្ស បណ្ឌុកម្ពលបិដ្ឋិបាសាណស្ស វិយ. តន្តិ បិដ្ឋិបាសាណំ. ន វដ្ដតីតិ កិត្តេតុំ ន វដ្ដតិ. ហីតិ លទ្ធទោសជោតកោ. តន្តិ បិដ្ឋិបាសាណំ. សីមាយាតិ សីមតោ. វិហារោបីតិ ន កេវលំ និមិត្តមេវ, វិហារោបិ. បិដ្ឋិបាសាណោ ន កិត្តេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. កិត្តេត្វាតិ ឯត្ថ ‘‘បិដ្ឋិបាសាណ’’ន្តិ យោជេតព្ពំ.

វននិមិត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. វនិយតិ មយូរកោកិលាទីហិ សត្តេហិ សម្ភជិយតីតិ វនំ, វនន្តិ សម្ភជន្តិ ឯត្ថាតិ វា វនំ. តចោ ឯវ សារោ ឯតេសន្តិ តចសារោ, តាលនាឡិកេរាទយោ. អាទិសទ្ទេន វេណុអាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អន្តោ សារោ ឯតេសន្តិ អន្តោសារា, សាកសាលាទយោ. អាទិសទ្ទេន ខទិរាទយោ សង្គណ្ហាតិ. អន្តោសារមិស្សកានន្តិ អន្តោសារេហិ រុក្ខេហិ មិស្សកានំ. រុក្ខានំ វនន្តិ ឯត្ថ អវយវអវយវិភាវេន សម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. ឥមិនា តិណវនំ រុក្ខវនន្តិ ឯត្ថ ‘‘តិណានំ វន’’ន្តិ វា ‘‘រុក្ខានំ វន’’ន្តិ វា អត្ថំ ទស្សេតិ. តិណមេវ វនំ, រុក្ខោយេវ វនន្តិ អត្ថោបិ យុជ្ជតេវ. ចត្តារោ វា បញ្ច វា រុក្ខាតិ ចតុបញ្ចរុក្ខា, តេ មត្តំ បមាណមេត្ថាតិ ចតុបញ្ចរុក្ខមត្តំ វនំ, តតោតិ ចតុបញ្ចរុក្ខមត្តតោ. ឯកទេសន្តិ វនស្ស ឯកទេសំ. វនមជ្ឈេតិ វនស្ស វេមជ្ឈេ, វនស្សូបរីតិ អត្ថោ. រុក្ខន្តរេសុ ឯវ ហិ វិហារំ ករោន្តិ. ឯកទេសន្តិ វនស្ស ឯកទេសំ. តត្ថាតិ វនេ. ‘‘ឋិតវន’’ន្តិ បទំ ‘‘កិត្តេត្វា’’តិ បទេ អវុត្តកម្មំ, ‘‘ន កិត្តេតព្ព’’ន្តិ បទេ វុត្តកម្មំ.

រុក្ខនិមិត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. រុក្ខិយតិ ផលាទិកាមេហិ សំវរិយតិ រក្ខិយតីតិ រុក្ខោ, មហិយំ រុហតីតិ វា រុក្ខោ. ជីវមានកោតិ លោកវោហារវសេន មូលង្កុរាទិហរិតសង្ខាតជីវមានកោ. បរិណាហតោតិ វិសាលភាវតោ. សូចិទណ្ឌកបមាណោតិ សូចិយា លេខនិយា ទណ្ឌភូតវេឡុបមាណោ. សោ វេឡុ កនិដ្ឋង្គុលិបមាណោតិ ទដ្ឋព្ពោ. តតោតិ អដ្ឋង្គុលុព្ពេធសូចិទណ្ឌកបមាណបរិណាហរុក្ខតោ. វំសនឡកសរាវាទីសូតិ វំសោ ច នឡកោ ច សរាវោ ច វំសនឡកសរាវា, តេ អាទយោ យេសំ កបាលាទីនន្តិ វំសនឡកសរាវាទយោ, តេសុ. តតោតិ វំសាទិតោ. តំខណម្បីតិ តស្មិំ និមិត្តក្ខណេបិ. អការណន្តិ អបមាណំ. ឯតន្តិ នវមូលសាខានិគ្គមនំ. វត្តុំ វដ្ដតីតិ សាមញ្ញនាមេនបិ វិសេសនាមេនបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឥមិនា បព្ពតាទីសុបិ ‘‘បព្ពតោ’’តិ សាមញ្ញនាមេនបិ ‘‘វង្កបព្ពតោ វេបុល្លបព្ពតោ’’តិ វិសេសនាមេនបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

មគ្គនិមិត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. មគ្គិយតិ បថិកេហិ, មគ្គមូឡ្ហេហិ វា អន្វេសិយតីតិ មគ្គោ. យោ យាទិសោ ជង្ឃមគ្គោ វា សកដមគ្គោ វា វិនិវិជ្ឈិត្វា ទ្វេ តីណិ គាមន្តរានិ គច្ឆតិ, សោ តាទិសោ ជង្ឃមគ្គោ វា សកដមគ្គោ វា វដ្ដតីតិ យោជនា. ឧក្កមិត្វាតិ បក្កមិត្វា. យោ ជង្ឃមគ្គោ ឱតរតិ, សោ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. អវឡញ្ជាតិ អបរិភោគា. គមនំ ជនេតីតិ ជង្ឃោ. ជណ្ណុគោប្ផកានំ មជ្ឈបទេសោ. សហ អត្ថេន បណិយធនេនាតិ សត្ថោ, ជង្ឃេន វិចរន្តោ សត្ថោ ជង្ឃសត្ថោ. សកតិ សមត្ថេតិ ភារំ វហិតុន្តិ សកដោ, តេន វិចរន្តោ សត្ថោ សកដសត្ថោ. ជង្ឃសត្ថោ ច សកដសត្ថោ ច ជង្ឃសកដសត្ថា, តេហិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឯតន្តិ និមិត្តំ.

កោណន្តិ វិហារកោណំ. គតំ បន មគ្គន្តិ យោជនា. បរភាគេតិ វិហារំ បរិក្ខិបិត្វា គច្ឆន្តេហិ ចតូហិ មគ្គេហិ បរភាគេ. ទសសុ នាមេសូតិ សតិបដ្ឋានដ្ឋកថាទីសុ អាគតេសុ ‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ បជ្ជោ’’តិអាទីសុ, អភិធានាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៦) ច អាគតេសុ ‘‘មគ្គោ បន្ថោ បថោ អទ្ធា’’តិអាទីសុ ទសសុ មគ្គនាមេសុ. យេន កេនចិ នាមេនាតិ ឥមិនា បព្ពតាទីសុបិ ‘‘បព្ពតោ គិរិ សេលោ អទ្ទិ នគោ អចលោ សិលុច្ចយោ សិខរី ភូធរោ’’តិអាទីសុ អនេកេសុ នាមេសុ យេន កេនចិ នាមេន កិត្តេតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

វម្មិកនិមិត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឧបចិកាហិ វមិយតិ, សរពូឃរគោលិកាទយោ សត្តេ វមតីតិ វា វម្មិកោ. តំទិវសជាតោតិ តស្មិំ និមិត្តកិត្តិតទិវសេ ជាតោ. តតោតិ អដ្ឋង្គុលុព្ពេធគោវិសាណបមាណវម្មីកតោ.

នទីនិមិត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. នទតិ សន្ទតីតិ នទី, នទន្តោ ឯតិ គច្ឆតីតិ វា នទី. យស្សាតិ នទិយា, សោតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អន្វទ្ធមាស’’ន្តិអាទិនា ឯកបក្ខេ តិក្ខត្តុំ ឯកមាសេ ឆក្ខត្តុំ វស្សន្តភាវំ ទីបេតិ. វិគតមត្តេ សតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឦទិសេ’’តិ ឥមិនា ‘‘អន្វទ្ធមាស’’ន្តិអាទិអត្ថំ អតិទិសតិ. តិមណ្ឌលន្តិ ហេដ្ឋា ជាណុមណ្ឌលំ, ឧបរិ នាភិមណ្ឌលន្តិ តិមណ្ឌលំ. យត្ថ កត្ថចីតិ តិត្ថេ វា អតិត្ថេ វា. ឧទកេន តេមិយតីតិ យោជនា, តិន្តិយតីតិ អត្ថោ. ន កេវលំ និមិត្តេយេវ អយំ នទី ហោតិ, អថ ខោ នទីបារគមនាទិកេបីតិ អាហ ‘‘ភិក្ខុនិយា’’តិអាទិ. ឥទំ ‘‘នទីបារគមនេបី’’តិ បទេនេវ សម្ពន្ធិតព្ពំ.

យា បនាតិ នទី បន, គតាតិ យោជនា. តន្តិ នទិំ. វតិន្តិ បាឡិំ. រុក្ខបាទេតិ រុក្ខស្ស មូលេ. ឧទកញ្ច អាវរណំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា បវត្តតិយេវាតិ យោជនា. យថាតិ យេនាការេន. អបវត្តមានា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ទុព្ពុដ្ឋិកាលេតិ គិម្ហសទិសេ ទុព្ពុដ្ឋិកាលេ. ‘‘និរុទកភាវេនា’’តិ ឥមិនា ‘‘អាវរណភាវេនា’’តិ វិសេសនំ និវត្តេតិ. សាតិ ឧទកមាតិកា. សម្បាទេន្តី ហុត្វា និច្ចំ បវត្តតីតិ យោជនា. និមិត្តំ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ មនុស្សេហិ នីហដត្តា, សយញ្ច អគមនត្តា ន វដ្ដតិ. យា បនាតិ ឧទកមាតិកា បន. មូលេតិ បឋមកាលេ. កាលន្តរេន នទី ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ ឧទកមាតិកំ.

ឧទកនិមិត្តេ ឯវំ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឧទតិ បសវតីតិ ឧទកំ. ភូមិគតមេវ ឧទកន្តិ សម្ពន្ធោ. តញ្ចាតិ ភូមិគតឧទកញ្ច. អាវាដ…បេ… សមុទ្ទាទីសុ ឋិតំ អបវត្តនកឧទកន្តិ យោជនា. ឧក្ខេបិមន្តិ ឧក្ខិបិត្វា គហិតំ. តន្តិ វចនំ. សូករខតាយបីតិ សូករេហិ ខតាយ វាបិយាបិ. តំខណញ្ញេវាតិ តស្មិំ និមិត្តេ កិត្តនក្ខណេយេវ. អាវាដោយេវ ខុទ្ទកដ្ឋេន អាវាដកំ. តន្តិ និមិត្តសញ្ញាករណំ. កាតុញ្ចាតិ សយំ កាតុញ្ច. ការាបេតុញ្ចាតិ បរេហិ ការាបេតុញ្ច. កស្មា លាភសីមាយំ ន វដ្ដតិ? លាភសីមា ហិ អញ្ញេសំ បីឡនំ ករោតីតិ. ឥតិ ឥមមត្ថំ នយតោ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមានសំវាសកសីមា’’តិអាទិ. ឯត្ថាតិ សមានសំវាសកសីមាយំ.

អដ្ឋទិសំ សន្ធាយ អដ្ឋ និមិត្តានិ វុត្តានីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សាតិ សីមា. ឯកេន វា និមិត្តេនាតិ យោជនា. តិណ្ណំ និមិត្តានំ កិត្តនេ និមិត្តានំ ឋិតទិសំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘បុរត្ថិមាយ ទិសាយា’’តិអាទិនា កិត្តេតព្ពំ. និមិត្តានំ សតកិត្តនេ សីមាយ អដ្ឋទិសំ សល្លក្ខេត្វា ឯកិស្សាយបិ ទិសាយ ពហុនិមិត្តានិ កិត្តេតព្ពានិ. សិង្ឃាដកសណ្ឋានាតិ តិណ្ណំ មគ្គានំ សមាគមដ្ឋានេ សិង្ឃាដកសណ្ឋានា, តិកោណា នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ចតុរស្សាតិ សមចតុរស្សា. សិង្ឃាដកសណ្ឋានាតិ ចតុន្នំ មគ្គានំ សមោធានដ្ឋានេ សិង្ឃាដកសណ្ឋានា. អឌ្ឍចន្ទមុទិង្គាទិសណ្ឋានា បន និមិត្តានំ ឋិតសណ្ឋានេន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពា. តន្តិ សីមំ. ពន្ធិតុកាមេហិ និស្សញ្ចារសមយេ ពន្ធិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. ពទ្ធសីមវិហារានន្តិ ពទ្ធា សីមា ឯតេសូតិ ពទ្ធសីមា, តេ ឯវ វិហារាតិ ពទ្ធសីមវិហារា, តេសំ. ទិសាចារិកភិក្ខូនន្តិ ទិសាសុ ចារិកភិក្ខូនំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឯកគាមខេត្តេ, ភិក្ខូនំ បេសេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯកជ្ឈន្តិ ឯកតោ. អញ្ញានិបីតិ សីមពន្ធគាមខេត្តតោ អញ្ញានិបិ. មហាបទុមត្ថេរោ បន អាហាតិ យោជនា. តតោតិ តេហិ នានាគាមខេត្តេហិ. អាគន្តព្ពន្តិ សាមីចិទស្សនវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘អាគមនម្បិ អនាគមនម្បិ វដ្ដតី’’តិ. ឯកសីមភាវតោ វុត្តំ ‘‘អន្តោនិមិត្តគតេហិ អាគន្តព្ព’’ន្តិ.

ឯវំ សន្និបតិតេសុ សន្តេសុ សីមា ពន្ធិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. បរិយន្តំ កត្វាតិ ហេដ្ឋិមបរិយន្តំ កត្វា.

បព្ពជ្ជូបសម្បទាទីនន្តិ ឯត្ថ ភណ្ឌុកម្មាបុច្ឆនំ (មហាវ. អដ្ឋ. ៩៨; វិ. សង្គ. អដ្ឋ. ១៤៤) សន្ធាយ បព្ពជ្ជាគហណំ វុត្តំ. ខណ្ឌសីមាតិ វិហារបច្ចន្តំ ខណ្ឌិតំ វិយ ឆិន្ទិតំ វិយ បវត្តា សីមា ខណ្ឌសីមា. តន្តិ ខណ្ឌសីមំ. វត្តំ ជានិតព្ពន្តិ ឯត្ថ វត្តំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. សីមន្តិ ខណ្ឌសីមំ. យថាតិ យេនាការេន ពន្ធិយមានេតិ សម្ពន្ធោ. តស្សា បមាណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សា’’តិអាទិ. សាតិ ខណ្ឌសីមា. អព្ភានកម្មេ សទ្ធិំ កម្មារហេន វីសតិ ភិក្ខូ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឯកវីសតិ ភិក្ខូ’’តិ. តតោតិ ឯកវីសតិភិក្ខុតោ. គណ្ហន្តីបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទោ សហស្សតោ ឱរំ បន បគេវាតិ ទស្សេតិ. សហស្សតោ អធិកំ គណ្ហន្តីបិ វិហារបច្ចន្តេ ខណ្ឌិតេ ខណ្ឌសីមាយេវ នាម. តន្តិ ខណ្ឌសីមំ.

តត្រាតិ ខណ្ឌសីមមហាសីមាសុ អាធារេ ភុម្មំ. អថាតិ អនន្តរំ. ឯវន្តិ ឥមាយ អវិប្បវាសកម្មវាចាយ សម្មនិយមានេ. ហីតិ ផលជោតកោ. សីមន្តិ សមានសំវាសកសីមំ. ន សក្ខិស្សន្តីតិ បឋមំ អវិប្បវាសំ អសមូហនិត្វា សីមំ សមូហនិតុំ ន សក្ខិស្សន្តិ. សីមន្តរិកបាសាណាតិ ទ្វិន្នំ សីមានំ អន្តរេ វេមជ្ឈេ ឋបិតា បាសាណា. ចតុរង្គុលបមាណាបីតិ បិសទ្ទោ ឯកង្គុលិបមាណាបិ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

សមន្តាតិ ខណ្ឌសីមាយ សមន្តា. អនុបរិយាយន្តេហីតិ អនុក្កមេន ខណ្ឌសីមបរិយាយន្តេហិ ភិក្ខូហីតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ តេហិ សីមន្តរិកបាសាណេហិ, ទ្វិន្នំ សីមានំ និមិត្តានិ បឋមំ កិត្តេត្វា បច្ឆា តាសុ យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ពន្ធិតព្ពភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. យថិច្ឆិតំ ពន្ធិតុំ វដ្ដន្តោបិ បោរាណាចិណ្ណំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិអាទិ. ឧភិន្នម្បីតិ ទ្វីសុ សីមាសុ ឋិតានំ ឧភិន្នម្បិ កម្មន្តិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា.

ចសទ្ទោ វាក្យារម្ភជោតកោ. ឯសា សីមា នាមាតិ យោជនា. តត្ថាតិ បិដ្ឋិបាសាណាទីសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ. និមិត្តបាសាណា យថាឋានេ ន តិដ្ឋន្តីតិ បិដ្ឋិបាសាណស្សុបរិ និមិត្តបាសាណំ ឋបិតមត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. បិដ្ឋិបាសាណំ បន វិជ្ឈិត្វា និមិត្តបាសាណំ តត្ថ និខណិត្វា យថា ឋានា ន ចាវេន្តិ, តថា ឋបេន្តិ. ឯវំ សន្តេ យថាឋានេ តិដ្ឋន្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន សីមាតិ សីមាយ បថវិសន្ធារកំ ឧទកំ បរិយន្តំកត្វា គតត្តា សីមា ន ឈាយតិ.

កុដិគេហេបីតិ ឯត្ថ កុដីតិ ច គេហន្តិ ច អគារស្សេវ នាមំ. អគារញ្ហិ សីតាទិទុក្ខស្ស កុដនដ្ឋេន ឆិន្ទនដ្ឋេន ច នានាទព្ពសម្ភារស្ស គហណដ្ឋេន ច កុដិគេហន្តិ វុច្ចតិ. កុដិ ឯវ គេហំ កុដិគេហំ, តស្មិម្បិ. ភិត្តិំ អកិត្តេត្វាតិ ឥទំ ឥដ្ឋកទារុមយំ ភិត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ សិលាមយា ភិត្តិ និមិត្តូបគា ភវេយ្យ, ភិត្តិបិ កិត្តេតព្ពា. អន្តោ ករិត្វាតិ កុដិគេហស្ស ភិត្តិយា វា អន្តោ កត្វា. បមុខេតិ កុដិគេហស្ស អាលិន្ទេ. និព្ពោទកបតនដ្ឋានេតិ និគ្គលិត្វា ឧទកស្ស បតនដ្ឋានេ. ឯវំ សម្មតាយ សីមាយាតិ យោជនា.

‘‘កុដ្ដំ អកិត្តេត្វា’’តិ ឥទំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អន្តោតិ លេណស្ស, កុដ្ដស្ស វា អន្តោ. ឱកាសេតិ ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសេ. ឯវន្តិ ឥមិនាការេន សម្មនិយមានេ. អន្តោតិ ភិត្តិយា អន្តោ.

ហេដ្ឋា ន ឱតរតីតិ ហេដ្ឋា អាកាសតលត្តា ន ឱតរតិ. ននុ ថម្ភេ អនុសារិត្វា ឱតរណោ ភវេយ្យ, កស្មា ន ឱតរតីតិ? ថម្ភានមុបរិ ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសាភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ហេដ្ឋា ឱតរណាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. តុលានន្តិ ថម្ភានមុបរិ តិរិយវសេន ឋិតានំ រុក្ខវិសេសានំ. ឧដ្ឋហិត្វាតិ ភូមិតោ ឧដ្ឋហិត្វា. តុលារុក្ខេហីតិ តុលាសង្ខាតេហិ រុក្ខេហិ. ‘‘ឯកសម្ពន្ធោ’’តិ ឥមិនា ន កេវលំ តុលារុក្ខេហេវ ឯកសម្ពន្ធោ, ចតូសុ ទិសាសុ ចតុន្នំ ភិត្តីនំ អញ្ញមញ្ញម្បិ សម្ពន្ធោតិ ទស្សេតិ. ហេដ្ឋាបិ ឱតរតីតិ ភិត្តីនមុបរិ ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសបហោនកត្តា វុត្តំ. សចេ ថម្ភមត្ថកេ…បេ… ហោតីតិ ឥមិនា ពហូហិ ថម្ភេហិ កតបាសាទស្ស ឯកេកស្មិំ ថម្ភមត្ថកេ ឯកវីសតិយា ភិក្ខូនំ ឱកាសេ សតិ ហេដ្ឋា ឱតរតីតិ ទស្សេតិ. និយ្យូហកាទីសូតិ នាគទន្តកាទីសុ. អាទិសទ្ទេន ភិត្តិខិលាទយោ សង្គណ្ហាតិ. ភិត្តិ ចាតិ ឥដ្ឋកទារុមយា ភិត្តិ ច. សចេ សិលាមយា ភិត្តិ ច ថម្ភា ច ហោន្តិ, កិត្តេតព្ពា. ភិត្តិលគ្គេតិ ភិត្តីសុ លគ្គេ, ភិត្តីនំ វា លគ្គដ្ឋានេ. ហេដ្ឋាបាសាទស្សាតិ ហេដ្ឋាបាសាទេ ‘‘ឋិត’’ឥតិ បទេ សម្ពន្ធោ. ហេដ្ឋាបាសាទស្ស វា ថម្ភានន្តិ យោជនា. ហេដ្ឋា សម្មតាយ សីមាយ ឧបរិ អារោហនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. និព្ពោទកបតនដ្ឋានេតិ ឆទនកោដិយំ.

តត្ថាតិ តស្មិំ តលេ. បិដ្ឋិបាសាណេ សីមំ ពន្ធន្តិ វិយ ពន្ធន្តីតិ យោជនា. តេនេវ បរិច្ឆេទេនាតិ តេនេវ តលបរិច្ឆេទេន. តាលមូលបព្ពតេបីតិ ឯត្ថ តាលមូលំ នាម ហេដ្ឋា មហន្តំ ហុត្វា អនុបុព្ពេន តនុកំ ហោតិ, តេន សទិសេ បព្ពតេបិ. វិតានសណ្ឋានោតិ ឧល្លោចស្ស សណ្ឋានោ. ចតូសុ ទិសាសុ និគ្គតសាខរុក្ខសណ្ឋានោ វា ខុជ្ជរុក្ខសណ្ឋានោ វា ហោតិ. យថា បព្ពតោ វិតានសណ្ឋានោ ហោតិ, ឯវំ មុទិង្គសណ្ឋានោ វា ហោតិ បណវសណ្ឋានោ វាតិ យោជនា. តត្ថ មុទិង្គោ មជ្ឈេ ថូលោ ហោតិ, មូលេ ច អន្តេ ច តនុកោ. បណវោ មជ្ឈេ តនុកោ ហោតិ, មូលេ ច អគ្គេ ច ថូលោ. តេសំ សណ្ឋានោ មុទិង្គសណ្ឋានោ វា បណវសណ្ឋានោ វា. ហេដ្ឋា វាតិ មុទិង្គសណ្ឋានស្ស បព្ពតស្ស ហេដ្ឋា វា. មជ្ឈេ វាតិ បណវសណ្ឋានស្ស មជ្ឈេ វា. ទ្វេ កូដានីតិ ទ្វេ សិខរានិ. កូដន្តរន្តិ កូដានំ មជ្ឈំ. ចិនិត្វា វាតិ ឥដ្ឋកសិលាហិ ចិនិត្វា វា. បូរេត្វា វាតិ បំសុវាលិកាហិ បូរេត្វា វា.

សប្បផណសទិសោតិ សប្បស្ស ផណេន សទិសោ, ខុជ្ជោ បព្ពតោតិ អត្ថោ. អាកាសបព្ភារន្តិ ភិត្តិយា អបរិក្ខិត្តំ អាកាសសង្ខាតំ បព្ភារំ. សីមប្បមាណោតិ សទ្ធិំ អន្តោសុសិរេន សីមប្បមាណោ. អគ្គកោដិន្តិ អគ្គសង្ខាតំ កោដិំ. សចេ បន បព្ពតស្ស ហេដ្ឋា អន្តោលេណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបរិមស្សាតិ អន្តោលេណស្ស ឧបរិ ឋិតស្ស. បារតោតិ ពាហិរតោ. អស្សាតិ បព្ពតស្ស ពហីតិ សម្ពន្ធោ. ឱរតោតិ អន្តតោ. លេណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កិត្តកំ មហន្តន្តិ អាហ ‘‘សីមាបរិច្ឆេទមតិក្កមិត្វា ឋិត’’ន្តិ. កិត្តកំ ខុទ្ទកន្តិ អាហ ‘‘សព្ពបច្ឆិមសីមាបរិមាណ’’ន្តិ. តន្តិ ខុទ្ទកំ លេណំ. អតិខុទ្ទកន្តិ សព្ពបច្ឆិមសីមាបរិមាណាភាវតោ អតិខុទ្ទកំ. តតោតិ ឧបរិសីមតោ. ពហីតិ សីមតោ ពហិ. ‘‘យទិ សីមប្បមាណំ, សីមា ហោតិយេវា’’តិ ឥមិនា យទិ ន សីមប្បមាណំ, ន សីមា ហោតិយេវាតិ ទស្សេតិ.

តន្តិ ខណ្ឌសីមំ. បូរេត្វាតិ ឥដ្ឋកមត្តិកាទីហិ បូរេត្វា. អដ្ដំ ពន្ធិត្វាតិ អដ្ដាលកំ ពន្ធិត្វា. ឧមង្គនទីតិ ឯត្ថ ឧការោ ឱការវិបរីតោ, តស្មា បថវិយំ ឱតរិត្វា បវិសិត្វា មង្គតិ គច្ឆតីតិ ឧមង្គាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឧមង្គាច សា នទី ចេតិ ឧមង្គនទី. តត្ថាតិ ឧមង្គនទិយំ. ហេដ្ឋាបថវិតលេ ឋិតោតិ សីមាយ ហេដ្ឋាបថវិតលេ ឥទ្ធិយា ឋិតោ.

សីមាមាឡកេតិ ខណ្ឌសីមាយ មាឡកេ. វដរុក្ខោតិ និគ្រោធរុក្ខោ. តតោតិ វដរុក្ខតោ. និគ្គតបារោហោតិ បវទ្ធំវ ហុត្វា រុក្ខោ អារោហតិ អនេនាតិ បារោហោ, ឯកោ មូលវិសេសោ. និគ្គតោ បារោហោ និគ្គតបារោហោ. មហាសីមំ សោធេត្វាតិ ឯត្ថ សោធនំ នាម មហាសីមគតានំ ភិក្ខូនំ ហត្ថបាសានយនំ, សីមតោ វា ពហិករណំ. ពហិទ្ធាតិ ទ្វីហិ សីមាហិ ពហិទ្ធា. ‘‘ពហិដ្ឋា’’តិបិ បាឋោ. ពហិ ឋិតា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. អនាហច្ចាតិ មហាសីមាយ បថវីតលំ វា តត្ថជាតរុក្ខាទីនិ វា ន អាហនិត្វា. ឯវន្តិ យថា ខណ្ឌសីមាយ, ឯវំ តថាតិ អត្ថោ. សីមាមាឡកេតិ ខណ្ឌសីមាមាឡកេ.

សីមាមាឡកេតិ ទ្វិន្នំ សីមានំ អង្គណេ. សីមាមាឡកស្សាតិ កម្មស្ស កតដ្ឋានស្ស សីមាមាឡកស្ស. វេហាសដ្ឋិតសាខាយាតិ កម្មស្ស អកតដ្ឋានេ សីមាមាឡកេ ឧដ្ឋិតាយ វេហាសេ ឋិតាយ សាខាយ. តស្សាតិ ភិក្ខុនោ បាទា វា និវាសនបារុបនំ វាតិ សម្ពន្ធោ. បុរិមនយេបីតិ ‘‘សីមាមាឡកេ វដរុក្ខោ ហោតី’’តិអាទិនា វុត្តេ បុរិមនយេបិ. តត្រាតិ បុរិមនយេ. ឧក្ខិបាបេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតីតិ ទ្វីហិ សីមាហិ ឧដ្ឋិតរុក្ខស្ស សាខា វា តតោ និគ្គតបារោហោ វា ទ្វីសុ សីមាសុ បថវីតលំ វា តត្ថ ជាតរុក្ខាទីនិ វា អាហច្ច ឋិតត្តា ឧក្ខិបាបេត្វា កាតុំ ន វដ្ដតិ. អានេតព្ពោតិ ឯត្ថ ទ្វិកម្មិកាយ នីធាតុយា អបធានកម្មស្សេវ វុត្តត្តា ‘‘ភិក្ខូ’’តិ បធានកម្មំ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ អព្ភំ អាកាសំ ឧគ្គច្ឆតិ. តត្រាតិ បព្ពតេ. កស្មា អានេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ពជ្ឈមានាយេវ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ពជ្ឈមានាយេវាតិ កម្មវាចាយ ពជ្ឈមានាយេវ. ឥមិនា អពទ្ធសីមា បមាណរហិតំ ទេសំ ឱតរតីតិ ទស្សេតិ. យំកិញ្ចីតិ យំកិញ្ចិ បព្ពតាទិ. យត្ថ កត្ថចីតិ យស្មិំ កស្មិំចិ ឋានេ. ឯកសម្ពន្ធេនាតិ ពទ្ធសីមាយ ឯកសម្ពន្ធេន. ឥតីតិ តស្មា អានេតព្ពោតិ យោជនា.

១៤០. តីណិ យោជនានិ តិយោជនំ. ‘‘បមាណ’’ន្តិ ឥមិនា បរមសទ្ទស្ស អតិរេកឧត្តមត្ថេ និវត្តេតិ. ឯតិស្សាតិ សីមាយ. សម្មនន្តេន ភិក្ខុនាតិ សម្ពន្ធោ. កោណតោ មិនិតំ កោណន្តិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. អាបត្តិញ្ចាតិ ទុក្កដាបត្តិញ្ច.

បារយតីតិ អជ្ឈោត្ថរតិ. ‘‘កិតកាភិធេយ្យលិង្គា’’តិ (កច្ចាយនសារេ ៤៥ គាថាយំ) វចនតោ អភិធេយ្យភូតំ សីមំ សន្ធាយ ឥត្ថិលិង្គវសេន បារាតិ វុត្តំ. នទិយាតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. នទិន្តិ ហិ អត្ថោ. នទិំ អជ្ឈោត្ថរមានំ សីមន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ នទិបារសីមាយំ. យត្ថស្សាតិ ឯត្ថ យត្ថ អស្សាតិ បទវិភាគំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យត្ថ នទិយា’’តិអាទិ. ‘‘នទិយា’’តិ ឥមិនា យំសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. ធុវនាវាតិ ឯត្ថ ធុវសទ្ទោ និច្ចត្ថោតិ អាហ ‘‘និច្ចសញ្ចរណនាវា’’តិ. ឥមិនា ធុវេន និច្ចេន សញ្ចរណនាវា ធុវនាវាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ ហោតិ, ភវេយ្យ វា. នាវាយ បមាណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យា’’តិអាទិ. តត្ថ យាតិ នាវា. បាជនបុរិសេនាតិ ឯត្ថ បាជនំ នាម ឯកោ នាវាយ គមនូបករណវិសេសោ. សោ ហិ បជតិ នាវា គច្ឆតិ អនេនាតិ បាជនន្តិ វុច្ចតិ. ជការស្ស ចការំ កត្វា បាចនន្តិបិ យុជ្ជតេវ. តស្ស គាហកេន បុរិសេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. សា នាវា នីតាតិ សម្ពន្ធោ. ឧទ្ធំ វា អធោ វាតិ នទិយា បដិសោតំ វា ហេដ្ឋាសោតំ វា. ថេនេហិ វាតិ ចោរេហិ វា. កិញ្ចាបិ ហដា, បន តថាបិ អវស្សំ លព្ភនេយ្យា, ធុវនាវាវ ហោតីតិ យោជនា. វាតេន វាតិ មាលុតេន វា ‘‘ឆិន្ន’’ឥតិ សម្ពន្ធោ. វីចីហីតិ តរង្គេហិ. តរង្គោ ហិ វិចិត្តាការេន ចិនោតិ វឌ្ឍតីតិ វីចីតិ វុច្ចតិ. កិញ្ចាបិ នទីមជ្ឈំ នីតា, បន តថាបិ អវស្សំ អាហរិតព្ពា, ធុវនាវាវ ហោតីតិ យោជនា. ឱគតេតិ ឱតរិត្វា គតេ. ថលំ ឧស្សារិតាតិ ថលំ ឧក្ខិបិត្វា សារិតា បាបិតា នាវាបីតិ សម្ពន្ធោ. វិសង្ខតបទរាតិ សង្ខតវិរហិតផលកា វា. ធុវនាវាវ ហោតីតិ និមិត្តកិត្តនកាលេ និច្ចសញ្ចរណនាវត្តា ធុវនាវាវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តត្រាតិ ‘‘ធុវនាវា’’តិវចនេ. និមិត្តំ វា សីមា វា កម្មវាចាយ គច្ឆតីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ ន និមិត្តំ កម្មវាចាយ គច្ឆតិ, សីមាយ បន អវិនាភាវតោ វុត្តំ ‘‘កម្មវាចាយ គច្ឆតី’’តិ. តស្មាតិ យស្មាវ នាវាយ អាគច្ឆន្តាបិ ភគវតា អនុញ្ញាតា, តស្មា.

យត្ថាតិ នទិបារសីមសម្មននដ្ឋានេ. រុក្ខសង្ឃាដមយោតិ រុក្ខសមូហេន កតោ. បទរពទ្ធោតិ ផលកេហិ ពទ្ធោ. សញ្ចរណយោគ្គោតិ សញ្ចរណក្ខមោ. បាឡិយំ ‘‘អស្សា’’តិ ឋានេ អដ្ឋកថាយំ ‘‘អត្ថី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘អស្សា’’តិបទស្ស ហោតីតិ អត្ថោយេវ ទដ្ឋព្ពោ. តំខណញ្ញេវាតិ តស្មិំ និមិត្តកិត្តក្ខណេយេវ. រុក្ខំ ឆិន្ទិត្វា កតោតិ សម្ពន្ធោ. ឯកបទិកសេតូតិ ឯកេន បទេន គមនយោគ្គោ ឯកបទិកោ, សោយេវ សេតូតិ ឯកបទិកសេតុ. អកប្បិយសេតុំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ បនា’’តិអាទិ. តេនាតិ សេតុនា. សញ្ចរិតុំ ន សក្កា ហោតីតិ យោជនា.

យត្ថាតិ យស្មិំ នទិបារសីមសម្មននដ្ឋានេ. អភិមុខតិត្ថេយេវាតិ សីមាយ អភិមុខតិត្ថេ ឯវ. ធុវនាវា វា ធុវសេតុ វា អភិមុខតិត្ថតោ ឦសកំ ឧទ្ធំ អារោហន្តោបិ អធោ ឱរោហន្តោបិ កប្បតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. ឦសកន្តិ ឯកឧសភ ទ្វិឧសភាទិវសេន មនំ អប្បមត្តំ. ឧទ្ធំ វាតិ អភិមុខតិត្ថតោ ឧបរិ វា. អធោ វាតិ តតោ ហេដ្ឋា វា. គាវុតមត្តព្ភន្តរេតិ គាវុតបមាណស្ស ឋានស្ស អព្ភន្តរេ.

សហនិមិត្តកិត្តនវិធិនា សម្មនិតព្ពវិធិំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមញ្ច បនា’’តិអាទិ. ទ្វីសុ តីរេសុ ឋាតុមសក្កុណេយ្យត្តា វុត្តំ ‘‘ឯកស្មិំ តីរេ ឋត្វា’’តិ. តតោតិ និមិត្តតោ. អត្តានន្តិ និមិត្តកិត្តនំ វិនយធរំ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិក្ខិបន្តេនាតិ បរិយាយន្តេន. តស្សាតិ តត្តកស្ស បរិច្ឆេទស្ស. សម្មុខដ្ឋានេតិ អធោសោតេ នទិតីរេ ឋិតស្ស និមិត្តស្ស សម្មុខដ្ឋានេ. តតោតិ និមិត្តតោ. តស្សាតិ តត្តកស្ស បរិច្ឆេទស្ស. សម្មុខា នទិតីរេ និមិត្តំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. សង្ឃដេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អថាតិ និមិត្តកិត្តនតោ បច្ឆា. ‘‘សព្ពនិមិត្តានំ អន្តោ ឋិតេ ភិក្ខូ ហត្ថបាសគតេ កត្វា’’តិ ឥទំ សព្ពំ ឯកំ គាមខេត្តំ ព្យាបេត្វា សម្មនិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ សកលំ គាមខេត្តំ អព្យាបេត្វា ឯកទេសេ សម្មនិតំ ហោតិ, និមិត្តតោ ពហិ ឋិតេ ភិក្ខូបិ ហត្ថបាសគតេ កត្វា សម្មនិតព្ពា. កម្មន្តិ សីមសម្មុតិកម្មំ. ‘‘ឋបេត្វា នទិ’’ន្តិវចនស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នទី បន ពទ្ធសីមសង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ.

ទីបកោ ហោតីតិ ឯត្ថ ទីបោតិ អន្តរទីបោ. សោ ហិ យស្មា ជលមជ្ឈេ ទិប្បតិ, យស្មា ច ទ្វិធា អាបោ ឯត្ថ សន្ទតិ, តស្មា ទីបោតិ វុច្ចតិ, សោយេវ ខុទ្ទកដ្ឋេន ទីបកោ. កការោ ហិ ខុទ្ទកត្ថវាចកោ. តន្តិ ទីបកំ. អត្តនាតិ វិនយធរេន. ឱរិមន្តេ ច បារិមន្តេ ចាតិ អធោសោតេ នទិតីរេ ឋិតស្ស និមិត្តស្ស សម្មុខេ ឱរិមន្តេ ច បារិមន្តេ ច. បរតីរេ និមិត្តំ កិត្តេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. កិស្ស សម្មុខដ្ឋានេ និមិត្តន្តិ អាហ ‘‘នទិយា ឱរិមតីរេ និមិត្តស្ស សម្មុខដ្ឋានេ’’តិ. តតោតិ និមិត្តតោ. សម្មុខា និមិត្តំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. បារិមន្តេ ច ឱរិមន្តេ ចាតិ បរតីរេ ឧបរិសោតេ ឋិតស្ស និមិត្តស្ស សម្មុខេ បារិមន្តេ ច ឱរិមន្តេ ច. បឋមកិត្តិតនិមិត្តេនាតិ ឱរិមតីរេ ឧបរិសោតេ បឋមំ កិត្តិតេន និមិត្តេន. ឯកា សីមា ឥមស្សាតិ ឯកសីមោ, ទីបកោ. ‘‘តីរទ្វយញ្ចា’’តិ បទមបេក្ខិត្វា ‘‘ឯកសីម’’ន្តិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. វច្ចមនបេក្ខិត្វា ‘‘ឯកសីមា’’តិបិ និច្ចឥត្ថិលិង្គវសេន បាឋោ អត្ថិ.

ឧទ្ធំ វា អធោ វាតិ ឯត្ថ វាសទ្ទោ អនិយមវិកប្បត្ថោ. អថាតិ តស្មិំ អធិកតរេ សតីតិ យោជនា. វិហារសីមបរិច្ឆេទនិមិត្តស្ស ឧជុកមេវាតិ សចេ ទីបកោ អធោ អធិកតរោ ហោតិ, ឱរិមតីរេ អធោសោតេ ឋិតស្ស វិហារសីមបរិច្ឆេទនិមិត្តស្ស ឧជុកមេវ. សិខរន្តិ សិង្គំ. តញ្ហិ សិខំ មត្ថកំ រាតិ គណ្ហាតីតិ សិខរន្តិ វុច្ចតិ. តតោតិ ទីបកស្ស បារិមន្តនិមិត្តតោ. បរតីរនិមិត្តានិ កិត្តេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. អយំ ទីបកស្ស វិហារសីមបរិច្ឆេទតោ អធោ អធិកតរេ វិនិច្ឆយោ. ឧទ្ធំ អធិកតរេបិ ឥមិនានុសារេន វេទិតព្ពោតិ សោ ន ទស្សិតោ. បព្ពតសណ្ឋានាតិ បព្ពតេន សមំ ឋានំ ឯតិស្សាតិ បព្ពតសណ្ឋានា.

ឧទ្ធម្បិ អធោបីតិ បិសទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. ឧភោបិ សិខរានីតិ ឧទ្ធំ សិខរំ, អធោ សិខរន្តិ ឧភោបិ សិខរានិ. មុទិង្គសណ្ឋានាតិ មូលេ ច អគ្គេ ច តនុកស្ស មជ្ឈេ ថូលស្ស មុទិង្គស្ស សណ្ឋានា.

សព្ពបឋមេន នយេនាតិ ឧទ្ធំ អធិកនយស្ស, អធោ អធិកនយស្ស, ឧទ្ធំអធោអធិកនយស្ស ចាតិ សព្ពេសំ នយានំ បឋមេន វិហារសីមទីបកានំ សមេន នយេន. បណវសណ្ឋានាតិ មូលេ ច អគ្គេ ច ថូលស្ស មជ្ឈេតនុកស្ស បណវស្ស សណ្ឋានា.

៧២. ឧបោសថាគារាទិកថា

១៤១. អនុបរិវេណិយន្តិ ឯត្ថ អនុសទ្ទស្ស វិច្ឆត្ថំ, បរិវេណសទ្ទស្ស ច លិង្គវិបល្លាសភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘តស្មិំ តស្មិំ បរិវេណេ’’តិ. បរិវេណសទ្ទោ ហិ នបុំសកលិង្គោ, ឥធ បន លិង្គវិបល្លាសំ កត្វា ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តំ. ‘‘សង្កេតំ អកត្វា’’តិ ឥមិនា អសង្កេតេនាតិ បទស្ស កិរិយាវិសេសនត្តំ ទីបេតិ. ‘‘កម្មវាចាយា’’តិ ឥមិនា សមូហនិត្វាតិ បទស្ស ករណំ ទស្សេតិ.

១៤២. យតោតិ ឯត្ថ តោបច្ចយស្ស ការណត្ថេ បវត្តភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្មា’’តិ. ‘‘ហត្ថបាសេ’’តិ ឥមិនា ហត្ថបាសតោ ពហិ និសិន្នេ អកតោវស្ស ឧបោសថោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. វត្ថុវសេនាតិ អដ្ឋុប្បត្តិវសេន. ឧបោសថស្ស បមុខស្ស អព្ភោកាសេ វា មាឡកាទីសុ វាតិ សម្ពន្ធោ. និមិត្តុបគា វា អនិមិត្តុបគា វាតិ ហេដ្ឋា អដ្ឋសុ និមិត្តេសុ វុត្តា និមិត្តុបគា វា អនិមិត្តុបគា វា បព្ពតាទយោ វា អញ្ញេ វា កិត្តេតព្ពា.

បឋមតរំ ន អាគច្ឆតិ, ទុក្កដន្តិ ឧបោសថេ ឃោសិយមានេ បឋមតរំ ន អាគច្ឆតិ, ទុក្កដំ. វិហារស្ស មជ្ឈេ ហោតីតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ បោរាណកេ អាវាសេ. តត្ថាតិ បោរាណកេ អាវាសេ. អសម្ពាធោតិ សង្ឃស្ស និសជ្ជដ្ឋានបហោនកោ. តត្ថាតិ បច្ឆា ឧដ្ឋិតេ អាវាសេ.

សព្ពេសំ និសជ្ជដ្ឋានន្តិ យោជនា. តត្ថាតិ ថេរស្ស វិហារេ. សោតិ ថេរស្ស វិហារោ. ឯត្ថាតិ តុម្ហាកំ វិហារេ. សព្ពេសំ ឱកាសោ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ តំ អសុកំ នាម អាវាសំ. ‘‘វដ្ដតី’’តិ វត្តព្ពន្តិ យោជនា. តស្សាតិ ថេរស្ស.

៧៤. អវិប្បវាសសីមានុជាននកថា

១៤៣. អន្ធកវិន្ទំ នាមាតិ តស្ស គាមស្ស នាមំ. តន្តិ អន្ធកវិន្ទំ. ថេរោតិ មហាកស្សបត្ថេរោ. តតោតិ អន្ធកវិន្ទតោ. ឥមិនា ‘‘អន្ធកវិន្ទា’’តិ ឯត្ថ និស្សក្កត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សេតិ. ឧបោសថន្តិ តទត្ថេ ឧបយោគវចនំ. ឧបោសថត្ថាយាតិ ហិ អត្ថោ. អន្ធកវិន្ទា រាជគហំ អាគមនស្ស ការណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រាជគហំ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ហីតិ យស្មា. អន្ធកវិន្ទា វិហារំ អន្តោ កត្វា ‘‘អដ្ឋារស មហាវិហារា’’តិ វុត្តំ. នេសន្តិ អដ្ឋារសន្នំ មហាវិហារានំ. សង្ឃស្ស សាមគ្គិទានត្ថន្តិ ឯត្ថ សង្ឃស្ស សាមគ្គិទានំ អត្តនោ ឧបោសថកិច្ចំ សិទ្ធំ. តស្មា បាឡិយំ ‘‘ឧបោសថំ អាគច្ឆន្តោ’’តិ វុត្តំ. ‘‘សិប្បិនិយំ នាមា’’តិ ឥមិនា នទិំ តរន្តោតិ ឯត្ថ នទិយា នាមំ ទស្សេតិ. មនំ វូឡ្ហោតិ ឯត្ថ មនន្តិ និបាតោ ឦសកត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឦសក’’ន្តិ. ‘‘អប្បមត្ត’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ឦសក’’ន្តិបទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘វូឡ្ហភាវោ’’តិ ឥមិនា ភាវបច្ចយេន វិនា ភាវត្ថោ ញាតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ចណ្ឌេនាតិ ខរេន. តត្ថាតិ នទិយំ. អមនសិករោន្តោតិ ‘‘ចណ្ឌសោត’’ន្តិ អាភោគំ អករោន្តោ. ន បន វូឡ្ហោតិ ន បន មហាវូឡ្ហោ. ឧទកព្ភាហតានីតិ ឧទកេន អភិអាហតានិ. អស្សាតិ ថេរស្ស. អល្លានីតិ តិន្តានិ.

១៤៤. បុរិមកម្មវាចាតិ ‘‘សម្មតា សា សីមា សង្ឃេន តិចីវរេន អវិប្បវាសា’’តិ បុរេ វុត្តា កម្មវាចា. អយមេវាតិ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិបទំ បក្ខិបិត្វា អនុបញ្ញត្តា អយមេវ កម្មវាចា. អយន្តិ បច្ឆិមកម្មវាចា. ហិ យស្មា ភិក្ខុនិសង្ឃោ អន្តោគាមេ វសតិ, តស្មា បុរិមាយេវ វដ្ដតីតិ យោជនា. យទិ ឯវន្តិ យទិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស អយំ បច្ឆិមកម្មវាចា វដ្ដនំ សិយា ភវេយ្យ, ឯវំ សតីតិ យោជនា. សោតិ ភិក្ខុនិសង្ឃោ. ឯតាយ កម្មវាចាយាតិ បច្ឆិមកម្មវាចាយ. ន លភេយ្យាតិ អន្តោគាមេ វសនត្តា តិចីវរបរិហារំ ន លភេយ្យ. កិំ ន លភតិយេវាតិ អាហ ‘‘អត្ថិ ចស្ស បរិហារោ’’តិ. អស្សាតិ ភិក្ខុនិសង្ឃស្ស. ទ្វេបិ សីមាយោតិ សមានសំវាសកសីមា ច អវិប្បវាសសីមា ចាតិ ទ្វេបិ សីមាយោ. តត្ថាតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីសុ. តស្សាតិ ភិក្ខូនំ សីមាយ. ឯសេវ នយោតិ ភិក្ខុនីនំ សីមំ អជ្ឈោត្ថរិត្វាបិ អន្តោបវិសិត្វាបិ ភិក្ខូនំ សីមាយ សម្មនេ ឯសេវ នយោ. ឯតេតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិយោ. សាមញ្ញត្តា ហិ បុល្លិង្គេន វុត្តំ. ឯត្ថ ចាតិ ‘‘ឋបេត្វា គាមញ្ច គាមូបចារញ្ចា’’តិបទេ ច. សង្គហោ វេទិតព្ពោ, កស្មា? គាមេន និគមនគរានំ ឯកលក្ខណត្តា.

បរិក្ខេបោកាសោតិ បរិក្ខេបារហោកាសោ. តេសូតិ គាមគាមូបចារេសុ. បរិហារន្តិ ចីវរវិប្បវាសអាបត្តិអបនយនំ. ‘‘ឥតី’’តិអាទិ និគមនំ. ឯត្ថាតិ សមានសំវាសកអវិប្បវាសសីមាសុ. អត្តនោ ធម្មតាយាតិ អត្តនោ សភាវេន. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តស្សាតិ អវិប្បវាសសីមាយ. វិសុន្តិ សមានសំវាសកសីមតោ បាដេក្កំ. តត្ថាតិ ទ្វីសុ សីមាសុ. អវិប្បវាសាយាតិ អវិប្បវាសសីមាយ. តន្តិ គាមំ. សាតិ អវិប្បវាសសីមា. សម្មតាយ សីមាយាតិ អវិប្បវាសសីមាយ សម្មតាយ សតិយាតិ សម្ពន្ធោ. សម្មតតោ បច្ឆាតិ វា យោជនា. និវិសតីតិ និវាសត្ថាយ វិសតិ បវិសតិ. សោបីតិ គាមោបិ. សីមសង្ខ្យំយេវាតិ អវិប្បាសសីមវោហារមេវ. អធិដ្ឋិតតេចីវរិកា ភិក្ខូ បរិហារំ លភន្តីតិ អធិប្បាយោ. យថា បច្ឆា និវិដ្ឋោ គាមោ សីមសង្ខ្យំយេវ គច្ឆតិ, ឯវន្តិ យោជនា. ‘‘បវិសិស្សាមា’’តិ គេហានិ កតានិ, ‘‘បវិសិស្សាមា’’តិ អាលយោបិ អត្ថីតិ យោជនា. អាលយោបីតិ អបេក្ខោបិ. អបវិដ្ឋាតិ គេហានិ អបវិដ្ឋា. គេហមេវ ឆឌ្ឌេត្វាតិ គេហំ ឆឌ្ឌេត្វា ឯវ. ឥមិនា គេហេ ឆឌ្ឌិតេ សព្ពំ ឆឌ្ឌិតមេវាតិ ទស្សេតិ. បវិដ្ឋំ វា អគតំ វា ឯកម្បិ កុលំ អត្ថិ សចេតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘ឯកម្បិ កុលំ បវិដ្ឋំ វា’’តិ ឥទំ នវគាមំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឯកម្បិ កុលំ អគតំ វា’’តិ ឥទំ បោរាណកគាមំ សន្ធាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្រាតិ ‘‘វត្តំ ជានិតព្ព’’ន្តិវចនេ. អវិប្បវាសសីមាយន្តិ មហាសីមាយ. សា ឯវ ហិ យស្មា អវិប្បវាសកម្មវាចាយ ពហុលបយោជនា ហោតិ, តស្មា អវិប្បវាសសីមាតិ វុច្ចតិ. ឥតរាយាតិ អវិប្បវាសសីមាយ. តត្ថាតិ តាសុ ទ្វីសុ សីមាសុ. និរាសង្កដ្ឋានេសុ ឋត្វាតិ ចេតិយង្គណាទីនំ ខណ្ឌសីមាយ អនោកាសត្តា វុត្តំ. ខណ្ឌសីមញ្ហិ សម្មនន្តា ចេតិយង្គណាទិដ្ឋានំ បហាយ អញ្ញស្មិំ វិវិត្តោកាសេ វិហារបច្ចន្តំ ខណ្ឌិត្វា សម្មនន្តិ. សមូហនិតុន្តិ អវិប្បវាសសីមំ សមូហនិតុំ. បដិពន្ធិតុំ ន សក្ខិស្សន្តេវាតិ អវិប្បវាសំយេវ ជានិត្វា ខណ្ឌសីមាយ អញ្ញាតត្តា បដិពន្ធិតុំ ន សក្ខិស្សន្តេវ. សីមសម្ភេទន្តិ ខណ្ឌសីមអវិប្បវាសសីមានំ សម្ភេទំ. សាសនន្តរធានេន វាតិ សត្ថុ អាណាយ អន្តរធានេន វា. សាធុកំ បនាតិ និក្កង្ខំ បន.

៧៦. គាមសីមាទិកថា

១៤៧. ឧបោសថកម្មស្ស វិសុំ គហិតត្តា សេសកម្មវសេន សមានសំវាសកតា គហេតព្ពា គោពលិពទ្ទនយេន វា បារិសេសនយេន វា. តន្តិ សមានសំវាសឯកូបោសថភាវំ. ‘‘អបរិច្ឆិន្នាយា’’តិ ឥមិនា អដ្ឋបិតាយាតិ ឯត្ថ ឋបធាតុយា អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតិ. គាមំ វា និគមំ វាតិ ឯត្ថ នគរំ កេន សង្គហិតន្តិ អាហ ‘‘គាមគ្គហណេន ចេត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ‘‘គាមំ វា និគមំ វា’’តិ បាឋេ, គាមគ្គហណេនាតិ សម្ពន្ធោ. អថ វា ឯត្ថាតិ គាមនិគមនគរេសុ, នគរម្បីតិ សម្ពន្ធោ. គាមាទីនំ បរិច្ឆេទំ វិត្ថារេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ គាមនិគមនគរេសុ. គាមភោជកាតិ គាមំ ភុញ្ជន្តីតិ គាមភោជកា. ពលិន្តិ ករំ. សោ ហិ តំ និស្សាយ គាមភោជកា ពលន្តិ ជីវន្តិ អនេនាតិ ពលីតិ វុច្ចតិ. យម្បិ ឯកំ បទេសំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទេតីតិ យោជនា. គាមខេត្តេតិ រញ្ញោ អាណា ខិបិយតិ ឯត្ថាតិ ខេត្តំ, គាមោយេវ ខេត្តំ គាមខេត្តំ, តស្មិំ. អយម្បីតិ អយំ បទេសោបិ. សោបីតិ បទេសោបិ. វិសុំគាមោ នាមាតិ យោជនា. សោបិ វិសុំគាមោ គាមសីមា ហោតិយេវាតិ យោជនា. វិសុំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ទិន្នោ គាមោ វិសុំគាមោ. តស្មាតិ យស្មា វិសុំ គាមោ ហោតិ, តស្មា. សា ចាតិ វិសុំគាមសីមា ច. ឥតរាតិ វិសុំគាមសីមតោ អញ្ញា បកតិគាមនគរនិគមសីមា ចាតិ យោជនា.

ឯវន្តិ ‘‘អសម្មតាយ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា បាឋេន. តន្តិ សីមបរិច្ឆេទំ. អបរិច្ឆិន្នេតិ រាជូហិ អបរិច្ឆិន្នេ. ‘‘អដវិបទេសេ’’តិ ឥមិនា នត្ថិ គាមោ ឯត្ថាតិ អគាមកោតិ វចនត្ថស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. វិជ្ឈាដវិសទិសេតិ វិគតំ អគ្គិនោ ឈាយនមេត្ថាតិ វិជ្ឈា, ចោរាទយោ មនុស្សេ អាភុសោ ដវន្តិ បីឡយន្តិ ឯត្ថាតិ អាដវិ. វិជ្ឈា ច សា អាដវិ ចេតិ វិជ្ឈាដវិ, តាយ សទិសេ វិជ្ឈាដវិសទិសេ. ឯត្ថ បុរិមនយេ គាមាទីហិ អាសន្នោ វា ហោតុ, អនាសន្នោ វា តេហិ អបរិច្ឆិន្នោ អដវិបទេសោ គហេតព្ពោ. បច្ឆិមនយេ ទូរោ មនុស្សានំ អនាគមនបថោ អាដវិបទេសោ គហេតព្ពោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. សមន្តាតិ សមន្តតោ. អយំ សីមាតិ អយំ សត្តព្ភន្តរសីមា. តត្ថាតិ សត្តសុ អព្ភន្តរេសុ. សមន្តា ឋិតស្ស វា និសិន្នស្ស វា អព្ភន្តរេ អន្តោកោដ្ឋាសេ ជាតំ អព្ភន្តរំ អដ្ឋវីសហត្ថបមាណំ.

យា កាចិ នទី អសីមាវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. នទីសីមលក្ខណបត្តាតិ នទីសីមលក្ខណំ បត្តា. ឥមិនា សីមលក្ខណំ អបត្តា នទី ពន្ធិយមានា សីមាវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សាវធារណេន ‘‘អត្តនោ សភាវេនេវា’’តិ ឥមិនា ភិក្ខូនំ ពន្ធនភាវេនាតិ អត្ថំ និវត្តេតិ. ឯត្ថាតិ នទិយំ. ឯត្ថាតិ ជាតស្សរសមុទ្ទេសុ. យេន កេនចីតិ អន្តមសោ តិរច្ឆានគតេនបិ យេន កេនចិ. ខណិត្វា អកតោ សយំជាតោតិ សម្ពន្ធោ. ឥទំ ហេតុអន្តោគធវិសេសនំ. ខណិត្វា អកតត្តាតិ ហិ អត្ថោ. សយំជាតោតិ សយមេវ ជាតោតិ ឯវការោ យោជេតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘យេន កេនចិ ខណិត្វា អកតោ’’តិ. សោព្ភោតិ សំ ឧភោតិ បទវិភាគោ កាតព្ពោ. តត្ថ សំសទ្ទោ សមន្តត្ថវាចកោ, ឧភសទ្ទោ បូរណត្ថវាចកោ. តស្មា សមន្តតោ អាគតេន ឧទកេន ឧភតិ បូរតិ ឯត្ថាតិ សោព្ភោតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘សមន្តតោ អាគតេន ឧទកេន បូរិតោ តិដ្ឋតី’’តិ.

តត្ថាតិ នទីសមុទ្ទជាតស្សរេសុ, អាធារេ ភុម្មំ. យំសទ្ទោ ឋានវិសយោតិ អាហ ‘‘យំ ឋាន’’ន្តិ. មជ្ឈិមស្សាតិ ថាមមជ្ឈិមស្ស. វក្ខតិ ហិ ‘‘ថាមមជ្ឈិមេនា’’តិ. ‘‘សមន្តតោ’’តិ ឥមិនា សមន្តាតិ ឯត្ថ និស្សក្កត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘ឧទកុក្ខេបេនា’’តិ ឥមិនា ឧទកុក្ខេបាតិ ឯត្ថ ករណត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ ទស្សេតិ. ឧទកំ ឧក្ខិបិត្វា ខិបិយតិ ឯត្ថាតិ ឧទកុក្ខេបោ. ‘‘បរិច្ឆិន្ន’’ន្តិ ឥមិនា បាឋសេសំ ទស្សេតិ. អក្ខធុត្តាតិ ឯត្ថ អក្ខោតិ បាសកោ. សោ ហិ អកតិ កុដិលំ គច្ឆតិ អនេនាតិ អក្ខោតិ វុច្ចតិ, ធវន្តិ មរិយាទមតិក្កម្ម កីឡាទិបសុតំ គច្ឆន្តីតិ ធុត្តា, អក្ខេសុ ធុត្តា អក្ខធុត្តា. ទារុគុឡន្តិ សារទារុមយំ គុឡំ. ‘‘វាលុកំ វា’’តិ ឥមិនា ‘‘ឧទកុក្ខេបា’’តិ ឯត្ថ ឧបលក្ខណំ ទស្សេតិ. យត្ថាតិ យស្មិំ បទេសេ. អយន្តិ បទេសោ. តស្សាតិ ឧទកុក្ខេបស្ស.

ឯត្ថាតិ នទីសមុទ្ទជាតស្សរេសុ. មុខទ្វារន្តិ សមុទ្ទាទីនំ មុខសង្ខាតំ ទ្វារំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពាយ នទិយំ. ថេរវាទំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ. ‘‘យោជនំ…បេ… វដ្ដតី’’តិ យំ បន វចនំ មហាសុមត្ថេរេន វុត្តន្តិ យោជនា. តត្រាបីតិ យោជននទិយម្បិ. បដិក្ខិត្តាការំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ. នទិយា បមាណន្តិ នទិយា គម្ភីរបមាណមេវ, ន អាយាមវិត្ថារបមាណន្តិ អត្ថោ. ‘‘ន យោជនំ វា អទ្ធយោជនំ វា’’តិ វចនម្បិ ឥទមេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កិញ្ចាបិ អាយាមវិត្ថារបមាណំ ន វុត្តំ, បភវតោ បន យាវ មុខទ្វារា អាយាមវិត្ថារវសេន កម្មំ កាតុំ បហោនកនទីយេវ គហេតព្ពាតិ ទដ្ឋព្ពា. យា នទីតិ សម្ពន្ធោ. ឥមស្ស សុត្តស្សាតិ ‘‘តិមណ្ឌល’’ន្តិអាទិកស្ស ឥមស្ស សុត្តស្ស. បភវតោតិ សមុទាគមតោ. ឯត្ថាតិ នទិយំ. សព្ពេហិ ភិក្ខូហិ ឋបេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ ឯកឧទកុក្ខេបតោ.

កិត្តកា បរិបុណ្ណា ហោតីតិ អាហ ‘‘សមតិត្ថិកា’’តិ. តិត្ថេន សមំ បរិបូរតីតិ សមតិត្ថិកា. ឧទកសាដិកំ និវាសេត្វាបីតិ បិសទ្ទោ ‘‘អនិវាសេត្វាបី’’តិ ទស្សេតិ. ឧទកសាដិកំ អនិវាសេន្តោបិ វត្ថេន អវិនាភាវតោ អញ្ញំ និវាសេត្វាតិ អត្ថោ គហេតព្ពោ. នាវាយ ឋត្វា ករិយមានេ កិំ គច្ឆន្តិយាបិ នាវាយ កាតុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘គច្ឆន្តិយា បនា’’តិអាទិ. ‘‘កស្មា’’តិអាទិនា ការណំ ទស្សេតិ. ហីតិ យស្មា. តន្តិ ឧទកុក្ខេបមត្តំ. ឯវំ សតិ…បេ… អនុសាវនា ហោតិ, តស្មា គច្ឆន្តិយា នាវាយ កាតុំ ន វដ្ដតីតិ យោជនា. ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា លទ្ធគុណំ ទស្សេតិ. ន កេវលំ នាវាយមេវាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្តោនទិយ’’ន្តិអាទិ.

រុក្ខស្សាតិ អន្តោនទិយំ ជាតស្ស រុក្ខស្ស. សាខា វា បតិដ្ឋិតាតិ សម្ពន្ធោ. សីមំ វា សោធេត្វាតិ វិហារសីមគាមសីមាសុ ឋិតានំ ហត្ថបាសានយនពហិករណវសេន សីមំ វា សោធេត្វា. ជាតរុក្ខស្ស បវិដ្ឋសាខាយ វា បារោហេ វាតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ ពហិនទិតីរេ ជាតរុក្ខស្ស. តត្ថាតិ ខាណុកេ.

តស្សាតិ បាសាណទីបកស្ស. បុព្ពេ វុត្តប្បការេតិ បុព្ពេ នទីនិមិត្តដ្ឋានេ ‘‘អន្វទ្ធមាស’’ន្តិអាទិនា (មហាវ. អដ្ឋ. ១៣៨) វុត្តប្បការេ. សោតិ បាសាណទីបកោ. បុន សោតិ បាសាណទីបកោយេវ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា.

អាវរណន្តិ បាឡិំ. តន្តិ អាវរណំ. អាវរណេន វា កោដ្ឋកពន្ធេន វា ហេតុភូតេន, បច្ឆិជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. កោចិ អាវរណប្បទេសោ អជ្ឈោត្ថរិយតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ អាវរណប្បទេសេ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ‘‘ហេដ្ឋាបាឡិ ពទ្ធា’’តិ ឥទំ នទិំ វិនាសេត្វា តឡាកករណាការទស្សនំ. ឯត្ថាតិ នទិយំ, តឡាកេ វា. ឆឌ្ឌិតមោទកន្តិ តឡាករក្ខនត្ថំ ឯកេន វារិមគ្គេន ឆឌ្ឌិតំ ឧទកំ. ទេវេ អវស្សន្តេតិ ទុព្ពុដ្ឋិកាលត្តា វស្សន្តកាលេបិ ទេវេ អវស្សន្តេ. សាតិ នទិតោ នីហដមាតិកា. កាលន្តរេនាតិ អញ្ញេន កាលេន. ឧប្បតិត្វាតិ គាមនិគមានំ ឧបរិ បតិត្វា. បវត្តតីតិ បុព្ពេ វុត្តបការេ វស្សកាលេ ចត្តារោ មាសេ អព្ភោច្ឆិន្នា សន្ទតិ. វិហារសីមន្តិ វិហារសម្ពន្ធំ ពទ្ធសីមំ.

សមុទ្ទេបីតិ បិសទ្ទោ នទិមបេក្ខតិ. តត្ថាតិ បទេសេ. ឱតរិត្វាតិ ហេដ្ឋា តរិត្វា. ‘‘ឱសរិត្វា’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. សណ្ឋហន្តីតិ ឧទកេន សមំ តិដ្ឋន្តិ. សោតិ បទេសោ. ឧទកន្តតោតិ ឧទកកោដិតោ. តត្ថាតិ សមុទ្ទេ. ពាធតីតិ បីឡយតិ. តេសូតិ នាវាអដ្ដកេសុ. តន្តិ បិដ្ឋិបាសាណំ. ឩមិយោតិ វីចិយោ. តា ហិ បរំបរាវសេន ឧគ្គន្ត្វា សវិញ្ញាណកាវិញ្ញាណកេ មិយន្តិ ហិំសន្តិ, អន្តោ បក្ខិបន្តីតិ វា ឩមិយោតិ វុច្ចន្តិ. តត្ថាតិ បិដ្ឋិបាសាណេ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឧទកេនេវ បិដ្ឋិបាសាណោ ឱត្ថរីយតីតិ យោជនា. សោតិ ទីបកបព្ពតោ. ‘‘ទូរេ’’តិ វត្វា តស្ស បមាណំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មច្ឆវធានំ អនាគមនបថេ’’តិ. មច្ឆវធានន្តិ កេវដ្ដានំ. តេ ហិ យស្មា មច្ឆេ ហនន្តិ, តស្មា មច្ឆវធាតិ វុច្ចន្តិ. ‘‘មច្ឆពន្ធាន’’ន្តិបិ បាឋោ. មច្ឆេ ពន្ធន្តីតិ មច្ឆពន្ធាតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. អនាគមនបថេតិ យត្ថ គន្ត្វា តទហេវ បច្ចាគន្ត្វា ន អាគមនបថិកេ ទេសេ. នត្ថិ អាគមនបថោ ឯត្ថាតិ អនាគមនបថោ, ទេសោ. តស្មិំ ‘‘អគមនបថេ’’តិបិ បាឋោ, សោ អយុត្តោ. កស្មា? អគមនបថស្ស នាធិប្បេតត្តា. គន្ត្វា ហិ បុន អនាគមនបថោយេវាធិប្បេតោ. តេសន្តិ មច្ឆវធានំ. គមនបរិយន្តស្សាតិ គមនកោដិយា. ឱរតោតិ ឱរភាគេ ឋិតោ ទីបកោ វា បព្ពតោ វាតិ យោជេតព្ពោ. តត្ថាតិ ឱរភាគេ ឋិតេសុ ទីបកបព្ពតេសុ. ឱត្ថរិត្វាតិ បកតិឧទកេន ឱត្ថរិត្វា. តត្ថាតិ ឱត្ថរិត្វា ឋិតេ សមុទ្ទេ.

ករោន្តេហិបិ កាតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. យត្ថាតិ យស្មិំ សរេ. អយន្តិ អយំ សរោ, ន ជាតស្សរោ ហោតិ. អយំ សរោ គាមខេត្តសង្ខ្យមេវ គច្ឆតីតិ យោជនា. តត្ថាតិ សរេ. យត្ថ បនាតិ យស្មិំ សរេ បន. តស្សាតិ ជាតស្សរស្ស. តត្ថាតិ បទេសេ. សចេ គម្ភីរំ ឧទកំ ហោតីតិ យោជនា. តត្ថាតិ អដ្ដកេ. ឯត្ថាតិ ជាតស្សរេ, ឋិតេសុ បិដ្ឋិបាសាណទីបកេសូតិ យោជនា. បហោនកជាតស្សរោតិ សង្ឃកម្មំ កាតុំ បហោនកោ ជាតស្សរោ. ‘‘សុក្ខតី’’តិ វត្វា តទេវ សមត្ថេតុំ វុត្តំ ‘‘និរុទកោ’’តិ. តត្ថាតិ ជាតស្សរេ. សចេ និរុទកមត្តេន គាមខេត្តំ គច្ឆតិ. កទា គច្ឆតីតិ អាហ ‘‘សចេ បនេត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ជាតស្សរេ. បោក្ខរណីអាទីនីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ឧទកមាតិកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. យទា ខណន្តិ, តទាតិ បាឋសេសោ យោជេតព្ពោ. ‘‘តំ ឋាន’’ន្តិ វុត្តេបិ ន ខណនដ្ឋានមេវ គហេតព្ពំ, ‘‘ឯត្ថា’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តត្តា សព្ពោយេវ ជាតស្សរោ គហេតព្ពោ. ន កេវលំ អជាតស្សរមត្តំ ហោតិ, អថ ខោ គាមខេត្តន្តិ អាហ ‘‘គាមសីមាសង្ខ្យមេវ គច្ឆតី’’តិ.

នន្តិ ជាតស្សរំ. បូរេត្វាតិ មត្តិកាទីហិ បូរេត្វា. បាឡិន្តិ អាវរណំ. សព្ពមេវ នន្តិ សកលមេវ តំ ជាតស្សរំ. លោណីបីតិ បិសទ្ទេន ន កេវលំ សោព្ភោយេវ ជាតស្សរសង្ខ្យំ គច្ឆតិ, អថ ខោ លោណីបីតិ ទស្សេតិ. ឧទកដ្ឋានោកាសេតិ ឧទកស្ស ឋានេ ឱកាសេ.

១៤៨. សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តីតិ ឯត្ថ ‘‘សីមាយ សីម’’ន្តិ បទានំ សម្ពន្ធាបេក្ខត្តា តេសំ សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បរេស’’ន្តិ. ‘‘ពទ្ធសីម’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘សីម’’ន្តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ វិសេសតោ ពទ្ធសីមាយេវ គហេតព្ពាតិ ទស្សេតិ. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ. សំសដ្ឋវិដបាតិ អញ្ញមញ្ញំ អាសន្នត្តា សំសដ្ឋោ វិដបោ ឯតេសន្តិ សំសដ្ឋវិដបា. ‘‘សំសដ្ឋវិដបា’’តិ ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ, មូលានិបិ សំសដ្ឋានិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេសូតិ ទ្វីសុ រុក្ខេសុ. វិហារសីមា ចាតិ បោរាណកវិហារសីមា ច. អន្តោ កត្វាតិ សីមាយ អន្តោ កត្វា. អថ បច្ឆាតិ ឯត្ថ ‘‘បច្ឆា’’តិ ឥមិនា អថសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. ឯវំ កេ អកំសូតិ អាហ ‘‘ឯវំ ឆព្ពគ្គិយា អកំសូ’’តិ. តេនាតិ ករណេន.

អជ្ឈោត្ថរណាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរេស’’ន្តិអាទិ. តស្សាតិ ពទ្ធសីមាយ. បទេសន្តិ ភិក្ខូហិ កម្មំ កាតុំ បហោនកំ ឯកទេសំ. អន្តមសោ ឯកស្សបិ ភិក្ខុនោ ឋត្វា អធិដ្ឋានុបោសថំ កាតុំ បហោនកំ បទេសំ. កម្មំ កាតុំ អប្បហោនកបទេសំ អន្តោ ករិត្វា ពន្ធន្តា សីមាយ សីមំ សម្ភិន្ទន្តិ នាម. សីមាយ ឧបចារោតិ បច្ឆា ពន្ធិតព្ពាយ សីមាយ ឧបចារោ. ‘‘វឌ្ឍន្តោ សីមាសង្ករំ ករោតី’’តិ ឥមិនា សចេ អវឌ្ឍនកោ បាសាណោ ហោតិ, ទ្វិន្នម្បិ សីមានំ និមិត្តំ កាតុំ វដ្ដតីតិ ទស្សេតិ.

៧៧. ឧបោសថភេទាទិកថា

១៤៩. បន្នរសិកស្ស បុព្ពកិច្ចស្ស បាឡិយំ អាគតត្តា ចាតុទ្ទសិកស្សេវ បុព្ពកិច្ចំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អជ្ជុបោសថោ ចាតុទ្ទសោ’’តិ.

‘‘អធម្មេន វគ្គ’’ន្តិអាទីសុ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. អធម្មេន វគ្គន្តិ ឯត្ថ អធម្មំ នាម ឯកស្មិំ វិហារេ ចតុន្នំ ភិក្ខូនំ សុត្តុទ្ទេសឧបោសថមកត្វា បារិសុទ្ធិឧបោសថករណញ្ច តិណ្ណំ បារិសុទ្ធិឧបោសថមកត្វា សុត្តុទ្ទេសករណញ្ច. វគ្គំ នាម សព្ពេវ អសន្និបតិត្វា ឯកស្ស ឆន្ទបារិសុទ្ធិហរណំ. ឆន្ទបារិសុទ្ធិ នាម សង្ឃមជ្ឈំយេវ អាគច្ឆតិ, ន គណមជ្ឈំ, ន បុគ្គលស្ស សន្តិកំ. អធម្មេន សមគ្គន្តិ ឯត្ថ អធម្មំ វុត្តនយមេវ. សមគ្គំ នាម សព្ពេសំ សន្និបតនំ. ធម្មេន វគ្គន្តិ ឯត្ថ ធម្មំ នាម ចតុន្នំ សុត្តុទ្ទេសឧបោសថករណញ្ច តិណ្ណំ បារិសុទ្ធិឧបោសថករណញ្ច. វគ្គំ វុត្តនយមេវ.

៧៨. បាតិមោក្ខុទ្ទេសកថា

១៥០. ឥមំ និទានន្តិ បាតិមោក្ខស្ស ឥមំ និទានំ. សុតា ខោ បនាតិ ឯត្ថ សុយ្យិត្ថាតិ សុតា, សុយ្យស្សន្តីតិ វា សុតា, បារាជិកុទ្ទេសាទយោ. សុតា ច សុតា ច សុតាតិ សរូបេកសេសោ កាតព្ពោ. អវសេសន្តិ និទានុទ្ទេសាទិតោ អវសេសំ បារាជិកុទ្ទេសាទិ. សុតេនាតិ សុតសទ្ទេន. ‘‘អត្ថេ អសម្ភវតោ សទ្ទេ វុត្តវិធានំ ហោតី’’តិ ហិ បរិភាសតោ ‘‘សុតេនា’’តិ ឯត្ថ សទ្ទោវ គហេតព្ពោ. តេន នយេនាតិ តេន និទានុទ្ទេសនយេន.

អដវិមនុស្សភយន្តិ អដវិយំ និវសន្តស្ស មនុស្សស្ស ភយំ, វនចរកភយន្តិ អត្ថោ. រាជន្តរាយោតិអាទីសុ ឯវំ វិសេសោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ទវទាហោតិ ទាយំ ទហតីតិ ទវទាហោ អាការស្ស រស្សំ, យការស្ស ច វការំ កត្វា. នន្តិ ភិក្ខុំ. ឯកំ វា ភិក្ខុន្តិ យោជនា. បឋមោ វា ឧទ្ទេសោតិ និទានុទ្ទេសោ. ឯត្ថាតិ បញ្ចសុ ឧទ្ទេសេសុ. យស្មិន្តិ ឧទ្ទេសេ. សោបីតិ ឧទ្ទេសោបិ. សុតេនេវ សាវេតព្ពោតិ សុតបទេនេវ សង្ឃស្ស សាវេតព្ពោតិ ឯវសទ្ទោ ‘‘ន វិត្ថារេនា’’តិ ទស្សេតិ.

អនជ្ឈិដ្ឋាតិ ឯត្ថ ឧបសគ្គវសេន ឥសុធាតុស្ស ឥច្ឆាកន្តិតោ អញ្ញមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនាណត្តា, អយាចិតា វា’’តិ. ឯត្ថ ‘‘អនាណត្តា’’តិ ឥទំ ថេរេន អនាណត្តភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អយាចិតា’’តិ ឥទំ សម្មុតិលទ្ធេន នវកេន អយាចិតភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថាតិ ‘‘អនជ្ឈិដ្ឋា ធម្មំ ភាសន្តី’’តិ វចនេ. ធម្មជ្ឈេសកេតិ ធម្មកថនត្ថាយ អជ្ឈេសតីតិ ធម្មជ្ឈេសកោ, តស្មិំ. អាបុច្ឆិត្វា វា តេន សង្ឃត្ថេរេន យាចិតោ ហុត្វា វាតិ យោជនា. វារបដិបាដិយាតិ វារានុក្កមេន. ទេហីតិ វាតិ ឯត្ថ ឥតិ-វា-សទ្ទោ ‘‘ភណ’’ ឥតិបទេន ច ‘‘កថេហិ’’ ឥតិបទេន ច យោជេតព្ពោ. ‘‘ភណ’’ ឥតិ វា ‘‘កថេហិ’’ឥតិ វា ‘‘ទេហិ’’ឥតិ វា វត្តព្ពាតិ យោជនា. តីហិបិ វិធីហីតិ ឱសារណកថនសរភញ្ញសង្ខាតេហិ តីហិ សជ្ជនេហិ. ឯត្ថ ច សុត្តស្ស ឱសារិយតេ ឧច្ចារិយតេ ឱសារណំ, អត្ថស្ស កថិយតេ កថនំ, សុត្តស្ស ច តទត្ថស្ស ច សរេន ភណិយតេ សរភញ្ញំ. ឱសារេហីតិ សុត្តំ ឧច្ចារេហិ. កថេហីតិ អត្ថំ កថេហិ. សរភញ្ញន្តិ សុត្តស្ស ច តទត្ថស្ស ច សរេន ភណនំ. នន្តិ សទ្ធិវិហារិកំ. សជ្ឈាយំ អធិដ្ឋហិត្វាតិ ‘‘សជ្ឈាយំ ករោមី’’តិ អធិដ្ឋហិត្វា. ឯត្ថាតិ អជ្ឈេសនដ្ឋានេ.

និស្សិតកេតិ សទ្ធិវិហារិកាទយោ. សោតិ សង្ឃត្ថេរោ, ‘‘វត្តព្ពោ’’តិបទេ កម្មំ, ‘‘វទតី’’តិអាទីសុ បទេសុ កត្តា. អារទ្ធន្តិ សង្ឃេន អារទ្ធំ. ឋបេត្វាតិ ធម្មសវនំ ឋបេត្វា. ឱសារេត្វាតិ បឋមំ សុត្តំ ឱសារេត្វា. បុន កថេន្តេនាតិ បច្ឆា អត្ថំ កថេន្តេន. អដ្ឋបេត្វាយេវ វាតិ សុត្តស្ស ច អត្ថស្ស ច អន្តរា អដ្ឋត្វា ឯវ វា. កថេតព្ពន្តិ អត្ថជាតំ កថេតព្ពំ. កថេន្តស្ស…បេ… នយោតិ បឋមំ អត្ថំ កថេត្វា បុន សុត្តញ្ច អត្ថញ្ច សរេន ភណន្តស្ស បុន អាគតេបិ ឯសេវ នយោតិ អត្ថោ.

ឧបនិសិន្នកថាយបីតិ សមីបេ និសិន្នេន កថាយបិ. តេនាតិ សង្ឃត្ថេរេន. វត្តុំ វដ្ដតីតិ វិសេសេត្វា វត្តុំ វដ្ដតិ. តេនាតិ មនុស្សេហិ ជាននភិក្ខុនា. សង្ឃត្ថេរោ ភណតិ, តុណ្ហី វា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បុច្ឆន្តី’’តិ វុត្តេតិ យោជនា. អនុមោទនាទីសុបីតិអាទិសទ្ទេន ធម្មកថាទយោ សង្គណ្ហាតិ. សង្ឃត្ថេរោ អនុជានាតីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វិហារអន្តរឃរេសុ.

សជ្ឈាយន្តិ សយំ ឥស្សរេន អយនំ ឧច្ចារណំ, កេនចិ អនជ្ឈិដ្ឋោ សយំ អធិឥស្សរេន អយនំ ឧច្ចារណន្តិ អត្ថោ. ថេរោតិ សទ្ធិវិហារោ ថេរោ. វិស្សមិស្សាមីតិ ខេទវិរហិតំ គមិស្សាមិ. អាបុច្ឆិតព្ពន្តិ បឋមថេរម្បិ បុន អាគតត្ថេរម្បិ អាបុច្ឆិតព្ពំ. ឯកេន សង្ឃត្ថេរេន អនុញ្ញាតេនាតិ សម្ពន្ធោ. អញ្ញស្មីន្តិ អនុញ្ញាតត្ថេរតោ អញ្ញស្មិំ ថេរេតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ បុន អាគតំ ថេរំ. អត្តានំ សម្មនិតព្ពន្តិ ឯត្ថ បច្ចត្តេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘អត្តា សម្មនិតព្ពោ’’តិ. កិំ សម្មតេន បរិសំ អនោលោកេត្វា បុច្ឆិតព្ពោតិ អាហ ‘‘បុច្ឆន្តេន បនា’’តិអាទិ.

១៥៣. មេតិ មយ្ហំ. ឥតោតិ បុគ្គលតោ, ឧប្បន្នោតិ សម្ពន្ធោ. បុរម្ហាកន្តិ បទស្ស បុរេ អម្ហាកន្តិ បទច្ឆេទំ កត្វា បុរេសទ្ទោ បឋមត្ថោតិ អាហ ‘‘បឋមំ អម្ហាក’’ន្តិ. បដិកច្ចេវសទ្ទោ បគេវបរិយាយោ, ‘‘បឋមតរមេវា’’តិ ឥមិនា តស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ភូតមេវាតិ វិជ្ជមានមេវ, តថមេវ វា.

៨២. អធម្មកម្មបដិក្កោសនាទិកថា

១៥៤. អធម្មកម្មន្តិ អភូតកម្មំ. បដិក្កោសិតុន្តិ ឯត្ថ កុសធាតុ អបនយនត្ថោតិ អាហ ‘‘វារេតុ’’ន្តិ. ទិដ្ឋិន្តិ លទ្ធិំ. តេសន្តិ ចតុន្នំ បញ្ចន្នំ. យថាតិ យេនាការេន ភណិយមានេតិ យោជនា. ន សុណន្តីតិ អញ្ញេ ភិក្ខូ ន សុណន្តិ. ថេរាធីនន្តិ ថេរេន អធីនំ អាពន្ធន្តិ អត្ថោ. ថេរាយត្តន្តិ ថេរេន អាយត្តំ, ថេរស្ស សន្តកន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថាតិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសេ.

៨៣. បាតិមោក្ខុទ្ទេសកអជ្ឈេសនាទិកថា

១៥៥. នវវិធញ្ចាតិ ទិវសវសេន តិវិធំ, ការកវសេន តិវិធំ, កត្តព្ពាការវសេន តិវិធញ្ចាតិ នវកោដ្ឋាសញ្ច, នវបការញ្ច វា. ចតុព្ពិធន្តិ ‘‘អធម្មេន វគ្គ’’ន្តិអាទិកំ ចតុព្ពិធំ. ទុវិធន្តិ ភិក្ខុភិក្ខុនីវសេន ទុវិធំ. នវវិធន្តិ ភិក្ខុបាតិមោក្ខេ បញ្ចវិធំ, ភិក្ខុនិបាតិមោក្ខេ ចតុព្ពិធន្តិ នវវិធំ. ឯត្ថាតិ ‘‘យោ តត្ថ ភិក្ខុ ព្យត្តោ បដិពលោ’’តិ បាឋេ. សុវិសទាតិ សុដ្ឋុ ព្យត្តា, សុទ្ធា វា. ឯត្តកម្បីតិ បិសទ្ទោ គរហាយំ, អធិកេ កា នាម កថាតិ ទស្សេតិ.

សាមន្តា អាវាសាតិ ឯត្ថ ឧបយោគត្ថេ និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘សាមន្តំ អាវាស’’ន្តិ. យោ សក្កោតីតិ ពហូសុ នវេសុ យោ សក្កោតិ.

៨៤. បក្ខគណនាទិឧគ្គហណានុជាននកថា

១៥៦. កតិនំ បូរណីតិ កតិនំ តិថីនំ បូរណី. កោ ទិវសោតិ កិត្តកោ ទិវសោ. អយ្យាយត្តន្តិ អយ្យេហិ ភិក្ខូហិ អាយត្តំ អាពទ្ធំ. សំហរិត្វាតិ បុន សលាកំ សំហរិត្វា. អយំ បាឋោ កេសុចិ អដ្ឋកថាបោត្ថកេសុ នត្ថិ. កាលវតោតិ ឯត្ថ វន្តុបច្ចយោ ស្វត្ថោតិ អាហ ‘‘កាលស្សេវា’’តិ. ឯវសទ្ទោ បន សម្ភវតោ យុជ្ជិយតិ. បគេវាតិ បាតោវ.

១៥៨. សាយម្បីតិ សាយន្ហេបិ. បិសទ្ទេន អញ្ញម្បិ សរណកាលំ សម្បិណ្ឌេតិ.

១៥៩. អាណាបេតុន្តិ ឯត្ថ អនាណាបេតព្ពភិក្ខូ អបនេត្វា អាណាបេតព្ពភិក្ខូ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘កិញ្ចិ កម្ម’’ន្តិអាទិ. សទាកាលមេវ កិញ្ចិ កម្មំ ករោន្តោតិ យោជនា. ធម្មកថិកាទីសូតិអាទិសទ្ទេន គណវាចកាទយោ សង្គណ្ហាតិ. វារេនាតិ បរិយាយេន. សម្មុញ្ចនិន្តិ យដ្ឋិសម្មុញ្ចនិំ វា មុដ្ឋិសម្មុញ្ចនិំ វា. សមំ, សុដ្ឋុ វា មុញ្ចតិ សោធេតិ ឥមាយាតិ សម្មុញ្ចនី, តាលុជោ បឋមោ. តម្បីតិ សាខាភង្គម្បិ.

១៦០. វុត្តនយេនេវាតិ សម្មជ្ជនេ វុត្តនយេនេវ. បុន អាហរិតព្ពានីតិ សង្ឃិកាវាសំ អាសនានិ បុន អាហរិតព្ពានិ. តដ្ដិកាយោបីតិ វេណុអាទិមយា តដ្ដិកាយោបិ.

១៦១. កបល្លិកា វាតិ កបាលេសុ បរិយាបន្នា បទីបកបាលា វា. តន្តិ តេលាទិំ. បរិយេសិតព្ពានីតិ អនវជ្ជបរិយេសនេន បរិយេសិតព្ពានិ.

៨៦. ទិសំគមិកាទិវត្ថុកថា

១៦៣. សំគហេតព្ពោតិអាទីនំ ចតុន្នំ កិរិយាបទានំ វិសេសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សំគហេតព្ពោ’’តិអាទិ. សំគហសទ្ទស្ស សង្ខេបគហណេសុបិ វត្តនតោ ឥធ ‘‘អនុគ្គហត្ថេ’’តិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ វុត្តំ ‘‘អនុគ្គហេតព្ពោ’’តិ. តេន វុត្តំ ‘‘តថាករណវសេនា’’តិ. ឧបលាបេតព្ពោតិ សង្ឃេន ពហុស្សុតោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ ឧបគន្ត្វា លាបេតព្ពោ កថាបេតព្ពោ. ឧបដ្ឋាបេតព្ពោតិ សង្ឃេន ពហុស្សុតោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ ឧប អច្ចនេន បូជនេន ឋាបេតព្ពោ. ‘‘សព្ពេសំ ទុក្កដ’’ន្តិ វត្វា តទេវ សមត្ថេតុំ វុត្តំ ‘‘ឥធ នេវ ថេរា, ន ទហរា មុច្ចន្តី’’តិ. តេនាតិ ពហុស្សុតេន ភិក្ខុនា. ឯវម្បិ សតីតិ ឯវំ អសាទិយនេបិ សតិ. សាយំ បាតន្តិ សាយញ្ច បាតោ ច សាយំបាតំ. ឧបដ្ឋានន្តិ ឧបដ្ឋានដ្ឋានំ, ឧបដ្ឋានត្ថាយ វា. តេនាតិ ពហុស្សុតេន ភិក្ខុនា. តេសន្តិ មហាថេរានំ. អស្សាតិ ពហុស្សុតស្ស ភិក្ខុនោ. សទ្ធិំចរាតិ អត្តនា សទ្ធិំ ចរន្តីតិ សទ្ធិំចរា. អថាបីតិ យទិបិ. ឯកោ វា វត្តសម្បន្នោ វទតីតិ យោជនា. ឯសោ ច អហញ្ចាតិ មយំ. នាមតុម្ហអម្ហសទ្ទេសុ ហិ ឯកសេសេន កត្តព្ពេសុ បរោវ គហេតព្ពោ. វិហរន្តូតិ វទន្តីតិ យោជនា.

សោ អាវាសោ គន្តព្ពោតិ ឯត្ថ កិមត្ថាយ គន្តព្ពោ, កិំ អនុទិវសំ គន្តព្ពោតិ អាហ ‘‘ឧបោសថករណត្ថាយ អន្វទ្ធមាសំ គន្តព្ពោ’’តិ. សោ ច ខោតិ អាវាសោ. ឧតុវស្សេយេវាតិ ហេមន្តគិម្ហេយេវ. ឧតុវស្សេយេវ គន្តព្ពោតិ អត្ថស្ស ញាតព្ពភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វស្សានេ បនា’’តិអាទិ. យន្តិ កម្មំ. តត្ថាតិ ‘‘វស្សំ វសន្តី’’តិអាទិវចនេ. សោតិ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកោ ភិក្ខុ. អញ្ញស្មិន្តិ អបរស្មិំ បាតិមោក្ខុទ្ទេសកេ. មាសទ្វយន្តិ សាវណមាសបុណ្ណមិតោ យាវ អស្សយុជបុណ្ណមី, តាវ មាសទ្វយំ វសិតព្ពំ. ឥទំ បុរិមវស្សំ ឧបគន្ត្វា បច្ឆិមិកាយ បក្កមនាទិំ សន្ធាយ វុត្តំ. សចេ បច្ឆិមិកំ ឧបគន្ត្វា អនន្តរមេវ បក្កមនាទិំ ករោតិ, មាសត្តយម្បិ វសិតព្ពំ.

៨៧. បារិសុទ្ធិទានកថា

១៦៤. យេន កេនចិ អង្គបច្ចង្គេន វិញ្ញាបេតីតិ បដិវចនំ និច្ឆារេតុមសក្កោន្តោ យេន កេនចិ អង្គបច្ចង្គេន វិញ្ញាបេតិ. ឧភយថាតិ ឧភយេហិ កាយវាចាសង្ខាតេហិ អាការេហិ. កាយវាចាហិ វិញ្ញាបេតីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពេតិ អខិលា គិលានា. ហត្ថបាសេតិ សង្ឃស្ស ហត្ថបាសម្ហិ. សចេ ទូរេ ហោន្តីតិ សចេ ពហូ គិលានា អញ្ញមញ្ញំ ទូរេ ហោន្តិ. តំ ទិវសន្តិ តស្មិំ សង្ឃអប្បហោនកទិវសេ.

តត្ថេវ បក្កមតីតិ ឯត្ថ និស្សក្កត្ថេ ថបច្ចយោតិ អាហ ‘‘តតោវា’’តិ, បារិសុទ្ធិហារដ្ឋានតោ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘គច្ឆតី’’តិ ឥមិនា កមុធាតុយា បទវិក្ខេបត្ថំ ទស្សេតិ, ‘‘កត្ថចី’’តិ ឥមិនា តស្ស កម្មំ. សាមណេរោ បដិជានាតីតិអាទីសុ បដិជាននាការត្ថស្ស ឥតិសទ្ទស្ស លោបភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សាមណេរោ អហ’’ន្តិ ឯវំ បដិជានាតី’’តិអាទិ. ភូតំយេវាតិ វិជ្ជមានំយេវ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘សិក្ខំ បច្ចក្ខាតកោ បដិជានាតី’’តិអាទីសុ.

សព្ពន្តិមេន បរិច្ឆេទេន ចតុន្នំ ភិក្ខូនន្តិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘សង្ឃប្បត្តោ វិព្ភមតី’’តិអាទីសុ. ឯត្ថាតិ បារិសុទ្ធិហរណេ. ពហូនម្បីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទេន ឯកេន ឯកស្សាបិ, ពហូហិ ឯកស្សាបិ, ពហូហិ ពហូនម្បិ អាហដា បារិសុទ្ធិ អាហដាវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សោតិ បារិសុទ្ធិហារកោ ភិក្ខុ. យេសន្តិ ភិក្ខូនំ. តស្សេវាតិ បារិសុទ្ធិហារកស្សេវ. ឥតរា បនាតិ ឥតរេសំ បារិសុទ្ធិ បន. ពិឡាលសង្ខលិកាតិ ឯត្ថ ពិឡាលោតិ អាខុភុជោ. សោ ហិ ពិឡាសយំ អាខុំ គណ្ហិតុំ អលតិ សមត្ថេតីតិ ពិឡាលោតិ វុច្ចតិ. សង្ខលិកាតិ ឯតំ សត្តានំ ពន្ធនូបករណវិសេសស្ស នាមំ. ពិឡាលស្ស សង្ខលិកា តេន សម្ពន្ធសម្ពន្ធិភាវេន សម្ពន្ធត្តាតិ ពិឡាលសង្ខលិកា. ឥទំ ឧបលក្ខណមត្តំ យេសំ កេសញ្ចិ សង្ខលិកាយ គហេតព្ពត្តា. តាយ សទិសា ពិឡាលសង្ខលិកា បារិសុទ្ធីតិ អត្ថោ. ឥទំ បនេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ – យថា សង្ខលិកាយ បឋមំ វលយំ ទុតិយំយេវ វលយំ បាបុណាតិ, ន តតិយំ, ឯវមេវ បឋមំ ទិន្នា បារិសុទ្ធិ ទុតិយមេវ បាបុណាតិ, ន តតិយន្តិ.

អាគន្ត្វាតិ សង្ឃស្ស ហត្ថបាសំ អាគន្ត្វា. បាឡិយំ សុត្តោ ន អារោចេតីតិអាទីសុ ហេត្វត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. សុត្តេន នារោចេតីតិ ហិ អត្ថោ. បារិសុទ្ធិហារកស្ស អនាបត្តីតិ ឯត្ថ អាបត្តីតិ អន្វយត្ថំ អត្ថាបត្តិតោ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សចេ…បេ… អាបជ្ជតី’’តិ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. ឧភិន្នម្បីតិ បារិសុទ្ធិទាយកស្ស, តំហារកស្ស ចាតិ ឧភិន្នម្បិ.

៨៨. ឆន្ទទានកថា

១៦៥. ឆន្ទទានេបិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឧបោសថោ កតោ ហោតីតិ បារិសុទ្ធិទាយកស្ស ច សង្ឃស្ស ច ឧបោសថោ កតោ ហោតិ. អញ្ញន្តិ ឧបោសថកម្មតោ អញ្ញំ. យំ បន កម្មន្តិ សម្ពន្ធោ. កម្មម្បីតិ ឧបោសថកម្មតោ អញ្ញំ កម្មម្បិ. ឯត្ថ ច តទហុបោសថេ អត្តនោ ច សង្ឃស្ស ច សចេ ឧបោសថកម្មំ ហោតិ, បារិសុទ្ធិយេវ ទាតព្ពា. អថ អញ្ញំ កម្មំ ហោតិ, ឆន្ទោយេវ ទាតព្ពោ. យទិ ឧបោសថកម្មញ្ច អញ្ញកម្មញ្ច ហោតិ, បារិសុទ្ធិ ច ឆន្ទោ ច ទាតព្ពោ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តទហុបោសថេ បារិសុទ្ធិំ ទេន្តេន ឆន្ទម្បិ ទាតុ’’ន្តិ. សីមាយ វាតិ ពទ្ធសីមាយ វា. អច្ឆិតុន្តិ ឧបវេសិតុំ. ‘‘អាស ឧបវេសនេ’’តិ ហិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៦ សការន្តធាតុ) វុត្តំ. សាមគ្គី វាតិ កាយសាមគ្គី វា.

១៦៧. សរតិបិ ឧបោសថំ, នបិ សរតីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទស្ស អនិយមវិកប្បត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឯកទា សរតិ, ឯកទា ន សរតី’’តិ. ‘‘ឯកន្ត’’ន្តិ ឥមិនា នេវ សរតីតិ ឯត្ថ ឯវសទ្ទស្ស សន្និដ្ឋានត្ថំ ទស្សេតិ. កម្មំ ន កោបេតីតិ សម្មុតិលទ្ធោបិ អលទ្ធោបិ ឧម្មត្តកោ កម្មំ ន កោបេតិ.

៩១. សង្ឃុបោសថាទិកថា

១៦៨. ‘‘សម្មជ្ជិត្វា’’តិ បទមបេក្ខិត្វា សោ ទេសោតិ ឯត្ថ ‘‘ឧបយោគត្ថេ បច្ចត្តវចន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯតន្តិ ‘‘សោ ទេសោ សម្មជ្ជិតព្ពោ’’តិអាទិវចនំ. តេនាតិ តេន ហេតុនា. អដ្ឋកថាចរិយា ‘‘សម្មជ្ជនី…បេ… វុច្ចតិ’’ ឥតិ អាហូតិ យោជនា.

សម្មជ្ជនីតិ សម្មជ្ជនករណំ. បទីបោតិ បទីបុជ្ជលនំ. ឧទកន្តិ ឧទកដ្ឋបនំ. អាសនេនាតិ អាសនបញ្ញាបនេន. ‘‘ឥតី’’តិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. ឧបោសថស្សាតិ នវវិធស្ស ឧបោសថស្ស បុព្ពករណន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯតានីតិ ចត្តារិ កម្មានិ. វុច្ចតីតិ កថិយតិ. ឥទំ ‘‘ឯតានី’’តិ កម្មស្ស ច ‘‘បុព្ពករណ’’ន្តិ អាការស្ស ច អភេទត្តា អាសន្នំ អាការមបេក្ខិត្វា ឯកវចនវសេន វុត្តំ. ‘‘អក្ខាតានី’’តិ ឥទំ បន ‘‘ឥមានិ ចត្តារី’’តិ កម្មមបេក្ខិត្វា ពហុវចនវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ឆន្ទបារិសុទ្ធិឧតុក្ខានន្តិ ឆន្ទក្ខានញ្ច បារិសុទ្ធិក្ខានញ្ច ឧតុក្ខានញ្ច. ភិក្ខុគណនាតិ ភិក្ខូ គណេត្វា អក្ខានំ. ឱវាទោតិ ភិក្ខុនីហិ យាចិតស្ស ឱវាទស្ស អក្ខានំ. ឯតានីតិ ឯតានិ បញ្ច. បុព្ពករណតោ បច្ឆាតិ បុព្ពករណស្ស ករណតោ បច្ឆា. ឯត្ថ ច ‘‘បុព្ពករណតោ បច្ឆា កត្តព្ពានី’’តិ ឥទំ កត្តព្ពាការស្សេវ វិសេសនំ, ន អត្ថស្ស. អយំ បន វិសេសោ – សង្ឃសន្និបាតតោ បុព្ពភាគេ កត្តព្ពត្តា បុព្ពករណំ នាម, ឧបោសថករណតោ បុព្ពភាគេ កត្តព្ពត្តា បុព្ពកិច្ចំ នាមាតិ.

ឧបោសថោតិ ឧបោសថទិវសោ. យាវតិកា ច ភិក្ខូតិ យត្តកា ភិក្ខូ. កម្មបត្តាតិ ឧបោសថកម្មស្ស បត្តា យុត្តា អនុរូបា. តាវតិកា ភិក្ខូ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា ឯកសីមាយំ ឋិតា ច ហោន្តីតិ យោជនា. សភាគាបត្តិយោតិ វត្ថុសភាគា អាបត្តិយោ. វជ្ជនីយាតិ វជ្ជេតព្ពា. បុគ្គលាតិ គហដ្ឋាទិបុគ្គលា. តស្មិន្តិ តស្មិំ ឧបោសថសីមមាឡកេ. ឯតានិ ចត្តារីតិ បាឋសេសោ.

អាគតេហិ តេហិ ភិក្ខូហីតិ យោជនា. បន្នរសោបីតិ បិសទ្ទេន ន កេវលំ បាឡិយំ អាគតនយេនេវ អធិដ្ឋាតុំ វដ្ដតិ, អថ ខោ ‘‘អជ្ជ មេ ឧបោសថោ បន្នរសោ’’តិបីតិ ទស្សេតិ.

៩២. អាបត្តិបដិកម្មវិធិកថា

១៦៩. ភគវតា…បេ… កាតព្ពោតិ ឥទំ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យស្ស សិយា អាបត្តីតិអាទិវចនេនេវ ចា’’តិអាទិហេតុត្តយេន ‘‘ន សាបត្តិកេន ឧបោសថោ កាតព្ពោ’’តិ យថារុតំ អបញ្ញត្តម្បិ អត្ថតោ សិទ្ធមេវាតិ ទស្សេតិ. ហេតុត្តយំ ‘‘វេទិតព្ព’’ន្តិ បទេន យោជេតព្ពំ. ថុល្លច្ចយាទីសូតិ អាទិសទ្ទេន បាចិត្តិយបាដិទេសនីយទុក្កដទុព្ភាសិតាបត្តិយោ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘តំ បដិទេសេមី’’តិ ឥទំ សុវុត្តមេវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ អាបត្តិំ. តុម្ហមូលេតិ តុម្ហំ សន្តិកេ. និគ្គហិតលោបញ្ហិ វាក្យមេវ, ន សមាសោ. ‘‘តុម្ហ’’ ឥតិ ច ‘‘តុយ្ហ’’ ឥតិ ច នវកត្ថេរានំ វត្តព្ពាការទស្សនមត្តមេវ, ន ឥច្ឆិតត្ថវិបត្តិទស្សនំ. វុត្តម្បីតិ បិសទ្ទេន ន កេវលំ បាឡិនយេនេវ សុវុត្តំ, ឥមិនា នយេនបិ សុវុត្តន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘បស្សសី’’តិ ឥទញ្ច វត្តព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. វត្តព្ពាការំ បន សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘អាម បស្សាមី’’តិ ឥទំ បន សុវុត្តមេវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. វុត្តម្បីតិ បិសទ្ទោ បាឡិនយំ សម្បិណ្ឌេតិ. អាយតិំ សំវរេយ្យាសីតិ ឯត្ថ បន វត្តព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. គរូសុ ពហុវចនស្ស កត្តព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘សំវរេយ្យាថា’’តិ. ឯវំ វុត្តេន អាបត្តិទេសកេនាតិ សម្ពន្ធោ.

តត្រាតិ ‘‘យទា និព្ពេមតិកោ’’តិ បាឋេ. សូរិយេ មេឃច្ឆន្នេ សតីតិ យោជនា. តេន ភិក្ខុនា វត្តព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ, វត្ថុំ កិត្តេត្វាតិ ភោជនសង្ខាតំ វត្ថុំ កិត្តេត្វា. តាតិ អាបត្តិយោ.

សភាគា អាបត្តីតិ ឯត្ថ ទ្វីសុ វត្ថុសភាគអាបត្តិសភាគាសុ វត្ថុសភាគាវ អធិប្បេតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យំ ទ្វេបិ ជនា’’តិអាទិ. យំ អាបត្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. សមានោ ភាគោ ឯតាសន្តិ សភាគា. ទេសេតុំ វដ្ដតីតិ អាបត្តិសភាគាបិ វត្ថុវិសភាគត្តា ទេសេតុំ វដ្ដតិ. សុទេសិតាវាតិ អាបត្តិតោ ភិក្ខុ វុដ្ឋាតិយេវាតិ អធិប្បាយោ. អញ្ញំ ទុក្កដន្តិ សម្ពន្ធោ. បនសទ្ទោ គរហត្ថជោតកោ សុទេសិតាយ គរហាការេន បវត្តត្តា. កិញ្ចាបិ សុទេសិតាវ, បន តថាបីតិ យោជនា. តន្តិ ទុក្កដំ. នានាវត្ថុកន្តិ ទេសនាបដិគ្គហណវសេន នានាវត្ថុកំ.

១៧០. សភាគោយេវ វត្តព្ពោ, ន វិសភាគោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តស្សាតិ វិសភាគស្ស. ឥតោតិ សង្ឃសន្និបាតតោ.

៩៥. អនាបត្តិបន្នរសកាទិកថា

១៧២. តេ ន ជានិំសូតិ ឯត្ថ ជាននាការទស្សនត្ថំ ‘‘សីមំ ឱក្កន្តាតិ វា ឱក្កមន្តីតិ វា’’តិ វុត្តំ. ឱក្កន្តាតិ វាតិ បវិសិត្ថ ឥតិ វា. តេសន្តិ ចតុន្នំ វា អតិរេកានំ វា ភិក្ខូនំ. វគ្គា សមគ្គសញ្ញិនោតិ ឯត្ថ កស្មា វគ្គា, កស្មា សមគ្គសញ្ញិនោតិ អាហ ‘‘តេស’’ន្តិអាទិ. តត្ថ តេសន្តិ អញ្ញេសំ ភិក្ខូនំ. សីមំ ឱក្កន្តត្តាតិ សីមំ បវិសិតត្តា, វគ្គា ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. សមគ្គោ ឥតិ សញ្ញា សមគ្គសញ្ញា, សា ឯតេសមត្ថីតិ សមគ្គសញ្ញិនោ.

១៧៥. កុក្កុច្ចបកតាតិ បទស្ស ‘‘ឥច្ឆាបកតោ’’តិ បទេន សមានភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘យថា’’តិអាទិ. បុព្ពភាគេតិ ឧបោសថកម្មតោ បុព្ពភាគេ. សន្និដ្ឋានំ កត្វាបីតិ កប្បតេវាតិ សន្និដ្ឋានំ កត្វាបិ. ‘‘អភិភូតា’’តិ ឥមិនា បកតាតិ ឯត្ថ បបុព្ពករធាតុយា ឧបសគ្គវសេន អភិភវនត្ថំ ទស្សេតិ.

១៧៦. យថា ហេដ្ឋា វគ្គាវគ្គសញ្ញីបន្នរសកាទីសុ ទុក្កដំ វុត្តំ, ឯវមកត្វា កស្មា ‘‘ថុល្លច្ចយ’’ន្តិ អាហ ‘‘អកុសលពលវតាយា’’តិ.

១០០. សីមោក្កន្តិកបេយ្យាលកថា

១៧៧. អាវាសិកេនអាគន្តុកបេយ្យាលេ សព្ពំ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. វេទិតព្ពាការំ សហ ឧបមាយ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. អាគន្តុកេនអាវាសិកបេយ្យាលេ បន អានេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. បុរិមបេយ្យាលេតិ អាវាសិកេនអាគន្តុកបេយ្យាលេ. អាគន្តុកេនអាគន្តុកបេយ្យាលេ បន យោជេតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ច បេយ្យាលន្តិ សទិសនយស្ស ច តំជាននញាណស្ស ច បាតព្ពំ រក្ខនំ បេយ្យំ, បេយ្យំ, បេយ្យេ វា, បេយ្យាយ វា អលតិ សមត្ថេតីតិ បេយ្យាលន្តិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ.

១៧៨. អាវាសិកានំ ចាតុទ្ទសោ ហុត្វា កស្មា អាគន្តុកានំ បន្នរសោតិ អាហ ‘‘យេស’’ន្តិអាទិ. តត្ថ យេសន្តិ អាគន្តុកានំ. តិរោរដ្ឋតោតិ អាវាសិកានំ រដ្ឋស្ស អញ្ញរដ្ឋតោ. តិរោជនបទតោតិ ឯករដ្ឋេបិ អញ្ញជនបទតោ. ចាតុទ្ទសិកំ អកំសូតិ សញ្ញានានត្តវសេន ចាតុទ្ទសិកំ អកំសុ. អនុវត្តិតព្ពន្តិ អនុមតិំ វត្តិតព្ពំ. ន បដិក្កោសិតព្ពន្តិ ‘‘ន ចាតុទ្ទសោ’’តិ វត្វា ន វារិតព្ពំ. ន អកាមាតិ ឯត្ថ កមុធាតុ ឥច្ឆត្ថោ, ករណត្ថេ ច និស្សក្កវចនន្តិ អាហ ‘‘ន អនិច្ឆាយ ទាតព្ពា’’តិ.

១០១. លិង្គាទិទស្សនកថា

១៧៩. ‘‘អាវាសិកានំ អាការ’’ន្តិ ឥមិនា អាវាសិកាការន្តិ បទស្ស ឆដ្ឋីសមាសំ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ ‘‘អាវាសិកលិង្គ’’ន្តិអាទីសុ. យេនាតិ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិនា, គណ្ហតីតិ សម្ពន្ធោ. តេសន្តិ អាវាសិកានំ. អាចារសណ្ឋានន្តិ អាចារសណ្ឋិតិំ. សោ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិកោ អាការោ នាមាតិ យោជនា. យន្តិ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិំ, គមយតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ. លីនេ អាវាសិកេតិ សម្ពន្ធោ. តំ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិ លិង្គំ នាមាតិ យោជនា. ‘‘អទិស្សមានេ’’តិ ឥមិនា លីនេតិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ជានាបេតី’’តិ ឥមិនា គមយតីតិ បទស្ស ញាណត្ថំ ទស្សេតិ. យន្តិ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិំ. តេតិ អាវាសិកា. តំ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិ និមិត្តំ នាមាតិ យោជនា. យេនាតិ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិនា. តេតិ អាវាសិកា ឧទ្ទិសិយន្តិ, សោ សុបញ្ញត្តមញ្ចបីឋាទិកោ ឧទ្ទេសោ នាមាតិ យោជនា. ឥមេហិ បទេហិ អាកិរិយន្តិ បកាសិយន្តិ ឯតេនាតិ អាការោ, លីនេ គមយតិ ពោធេតីតិ លិង្គំ. និមិយន្តិ បរិច្ឆិជ្ជ ញាយន្តិ ឯតេនាតិ និមិត្តំ, ឧទ្ទិសិយន្តិ អបទិសិយន្តិ ឯតេនាតិ ឧទ្ទេសោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សព្ពមេតន្តិ ‘‘អាវាសិកាការ’’ន្តិអាទិ ឯតំ សព្ពំ. យថាយោគន្តិ បាឡិយំ យោគានុរូបំ. តត្ថាតិ អាគន្តុកាការាទីសុ. ‘‘អម្ហាកំ ឥទ’’ន្តិ ន ញាតព្ពន្តិ អញ្ញាតំ, តទេវ អញ្ញាតកំ, និសីទនាទិ. ‘‘អម្ហាកំ ឥទ’’ន្តិ អជាននំ នាម អត្តនោ អសន្តកត្តា, អញ្ញេសមេវ សន្តកត្តា ហោតីតិ អាហ ‘‘អញ្ញេសំ សន្តក’’ន្តិ. ឧទកនិស្សេកន្តិ សិញ្ចនវិរហិតំ ឧទកំ. ពហុវចនស្សាតិ ‘‘ធោតាន’’ន្តិ ឯត្ថ ឆដ្ឋីពហុវចនស្ស. ឯកវចនន្តិ ‘‘ធោតស្សា’’តិ ឯកវចនំ. បច្ឆិមបាឋេ មលំ ធុនាតិ អនេនាតិ ធោតំ, ធោតញ្ច តំ ឧទកញ្ចេតិ ធោតឧទកំ, តមេវ និស្សេកំ ធោតឧទកនិស្សេកំ.

១៨០. សមានសំវាសកទិដ្ឋិន្តិ បទស្ស ឥតិលោបសមាសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមានសំវាសកា ឯតេតិ ទិដ្ឋិ’’ន្តិ. ឯតេតិ អាវាសិកា ភិក្ខូ. ‘‘លទ្ធិ’’ន្តិ ឥមិនា ន បុច្ឆន្តីតិ បទស្ស កម្មំ ទស្សេតិ. នានាសំវាសកភាវន្តិ តេសំ លទ្ធិនានាសំវាសកភាវំ. ‘‘មទ្ទិតុ’’ន្តិ ឥមិនា នាភិវិតរន្តីតិ ឯត្ថ អភិសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អភិភវិតុ’’ន្តិ ឥមិនា ច តទេវត្ថំ ទស្សេតិ. នានាសំវាសកភាវស្ស មទ្ទនំ នាម លទ្ធិនិស្សជ្ជាបនន្តិ អាហ ‘‘តំ ទិដ្ឋិំ ន និស្សជ្ជាបេន្តី’’តិ.

១០៣. នគន្តព្ពគន្តព្ពវារកថា

១៨១. សភិក្ខុកាតិ បទស្ស សំវិជ្ជន្តិ ភិក្ខូ ឯតស្មិមាវាសេតិ សភិក្ខុកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្មិំ អាវាសេ’’តិអាទិ. យន្តិ អាវាសំ. តទហេវាតិ តទហុបោសថេ ឯវ. ឥមិនា សចេ សក្កោតិ, តទហេវ គន្តុំ, សោ គន្តព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘អកត្វា’’តិ ឥមិនា កត្វា បន គន្តព្ពោតិ ទស្សេតិ. ‘‘អញ្ញត្រា’’តិ និបាតោ ‘‘វិនា’’តិ និបាតស្ស បរិយាយោតិ អាហ ‘‘វិនា’’តិ. អត្តចតុត្ថេន វា អត្តបញ្ចមេន វា សង្ឃេន គន្តុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘អត្តចតុត្ថេន វា’’តិ ឥទំ ឧបោសថកម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អត្តបញ្ចមេន វា’’តិ ឥទំ បវារណាកម្មំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិហារេតិ វិហារសីមាយ មហាសីមាយន្តិ អត្ថោ. ឥទញ្ហិ វិហារសីមានំ អភេទេន វុត្តំ. សីមាបីតិ ខណ្ឌសីមាបិ. ន គន្តព្ពាតិ សង្ឃស្ស គរុកត្តា ន គន្តព្ពា. ឯត្ថាតិ ខណ្ឌសីមាទីសុ. តស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. គន្តុំ វដ្ដតីតិ គណុបោសថដ្ឋានតោ គន្តុំ វដ្ដតិ, សង្ឃុបោសថដ្ឋានតោ បន ន វដ្ដតិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិស្សដ្ឋឧបោសថា អាវាសាបិ អញ្ញំ គន្តុំ វដ្ដតីតិ យោជនា. អារញ្ញកេនាបីតិ អរញ្ញេ ឯកកេន និវាសេនបិ. តត្ថាតិ អញ្ញវិហារេ. ឧបោសថន្តិ សង្ឃុបោសថញ្ច គណុបោសថញ្ច.

១៨២. យន្តិ អាវាសំ. តត្ថាតិ តំ អាវាសំ. គន្តុំ សក្កោមិ ឥតិ ជានេយ្យាតិ យោជនា. តត្ថាតិ តស្មិំ អាវាសេ. ឥមិនា នេវ កតោតិ សម្ពន្ធោ. នេវ កតោ ភវិស្សតិ ឥតិ ជានេយ្យាតិ យោជនា.

១០៥. វជ្ជនីយបុគ្គលសន្ទស្សនកថា

១៨៣. ហត្ថបាសូបគមនមេវាតិ ឧបោសថសង្ឃាទីនំ ហត្ថបាសស្ស ឧបគមនមេវ. ឥទំ បារិវាសិយបារិសុទ្ធិទានំ នាម ន វដ្ដតីតិ យោជនា. តស្សាតិ បារិវាសិយបារិសុទ្ធិទានស្ស. អនុបោសថេតិ ឯត្ថ អការស្ស អញ្ញត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញស្មិំ ទិវសេ’’តិ. តត្ថ អញ្ញស្មិន្តិ ទ្វីហិ ឧបោសថេហិ អញ្ញស្មិំ. យា សង្ឃសាមគ្គី ករិយតិ, តថារូបិន្តិ យោជនា. កោសម្ពកភិក្ខូនន្តិ កោសម្ពិយំ និវាសីនំ ភិក្ខូនំ. សាមគ្គី វិយ យា សាមគ្គីតិ យោជនា. ‘‘ឋបេត្វា’’តិ ឥមិនា អញ្ញត្រាតិ និបាតស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. យេ បនាតិ ភិក្ខូ បន សមគ្គា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបោសថេយេវាតិ ឧបោសថទិវសេយេវ.

ឥតិ ឧបោសថក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.