១០. កោសម្ពកក្ខន្ធកំ

២៧១. កោសម្ពកវិវាទកថា

៤៥១. កោសម្ពកក្ខន្ធកេ អយមនុបុព្ពិកថា ឯវំ វេទិតព្ពាតិ យោជនា. វិនយំ បាឡិតោ ច, តទត្ថតោ ច ធារេតីតិ វិនយធរោ, តថា សុត្តន្តំ ធារេតីតិ សុត្តន្តិកោ. តេសូតិ ទ្វីសុ ភិក្ខូសុ. សុត្តន្តិកោ ភិក្ខុ និក្ខមីតិ សម្ពន្ធោ. អាចមនឧទកាវសេសន្តិ អាចមេតិ ធោវតិ អនេនាតិ អាចមនំ, តមេវ ឧទកំ អាចមនឧទកំ, តមេវ អវសេសំ អាចមនឧទកាវសេសំ, អវសេសអាចមនឧទកន្តិ អត្ថោ. តំ ភិក្ខុន្តិ សុត្តន្តិកំ ភិក្ខុំ. ឯត្ថាតិ អាចមនឧទកាវសេសដ្ឋបនេ. ‘‘សចេ ហោតិ, ទេសេស្សាមី’’តិ ឥមិនា អត្តនោ សុព្ពចភាវញ្ច សិក្ខាកាមតញ្ច ទស្សេតិ. តេតិ តយា, កថន្តិ សម្ពន្ធោ. អថ វា តេតិ តុយ្ហំ, នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. អសញ្ចិច្ច អសតិយា កតត្តា អនាបត្តិបក្ខោបិ ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘នត្ថិ អាបត្តី’’តិ. ឯត្ថ បន អាបត្តិយេវ. សោតិ សុត្តន្តិកោ.

វិនយធរោបីតិ វិនយធរោ បន, អារោចេសីតិ សម្ពន្ធោ. អាបជ្ជមានោបីតិ បិសទ្ទោ គរហត្ថោ. តេតិ វិនយធរស្ស និស្សិតកា, អាហំសូតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ សុត្តន្តិកស្ស. តេតិ សុត្តន្តិកស្ស និស្សិតកា, អារោចេសុន្តិ សម្ពន្ធោ. សោតិ សុត្តន្តិកោ. មុសាវាទីតិ អភូតតោ, អភូតំ វា វចនំ វទនសីលោ. ឯសោតិ វិនយធរោ. តេតិ សុត្តន្តិកស្ស និស្សិតកា, អាហំសូតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ កលហវឌ្ឍនការណា. វិនយធរោ អកាសីតិ សម្ពន្ធោ.

៤៥៣. ‘‘ន តាវ ភិន្នោ’’តិ ឥមិនា ភិន្នោតិ ឯត្ថ តបច្ចយស្ស អវស្សម្ភាវិយត្ថេ អនាគតកាលិកតំ ទស្សេតិ. តមេវត្ថំ សហ ឧបមាយ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ. តន្តិ សស្សំ. ‘‘ភិជ្ជិស្សតី’’តិ ឥមិនា ភិជ្ជិស្សតីតិ ភិន្នោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សោ ច ខោតិ សង្ឃោ. កលហវសេន ភិជ្ជិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. សម្ភមអត្ថវសេនាតិ សំវេគអត្ថវសេន. សម្ភមសទ្ទោ ហិ តីសុ អត្ថេសុ វត្តតិ គារវេ, ភីតិយំ, សំវេគេ ចាតិ. ឥធ បន សំវេគេ វត្តតិ. ភិក្ខុសង្ឃស្ស ភិន្នេ សំវេគអត្ថវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ឥទំ ហេដ្ឋា កថិតាយ ‘‘ភយេ កោធេ បសំសាយ’’ន្តិ គាថាយ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៥) ចសទ្ទេន សម្បិណ្ឌិតំ សម្ភមអត្ថំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថាតិ ‘‘ភិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ ភិន្នោ ភិក្ខុសង្ឃោ’’តិ បាឋេ. អាមេឌិតន្តិ អា បុនប្បុនំ ភយាទិបីឡិតត្តា មេឌេន ឧម្មាទេន ឥតំ កថិតំ អាមេឌិតំ.

៤៥៤. ហីតិ វិត្ថារោ. ភគវា វទេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ឧក្ខិបន្តិ អបនេន្តីតិ ឧក្ខេបកា. ឧក្ខិត្តមនុវត្តន្តីតិ ឧក្ខិត្តានុវត្តកា. ឯតេសន្តិ ឧក្ខិត្តានុវត្តកានំ. បុន ឯតេសន្តិ ឧក្ខេបកានំ. បក្ខោតិ សខា. តន្តិមេវាតិ បាឡិមេវ, ព្យាបារមេវ វា.

៤៥៥. យោតិ ភិក្ខុ. ចិត្តំ ឧប្បាទេតីតិ សម្ពន្ធោ. តុម្ហេតិ ធម្មវាទិនោ សន្ធាយ វុត្តំ. កិំ ភណថាតិ កិំ វចនំ ភណថ. ឥតិ បុច្ឆិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តេសញ្ចាតិ ធម្មវាទីនញ្ច. ឥតរេសញ្ចាតិ អធម្មវាទីនញ្ច. ឥមេតិ អត្តនោ បក្ខេ ឥមេ ភិក្ខូ. តេសន្តិ អធម្មវាទីនំ. ‘‘កម្មំ កោបេតី’’តិ ‘‘នានាសំវាសកចតុត្ថោ ចេ ភិក្ខវេ កម្មំ ករេយ្យ, អកម្មំ, ន ច ករណីយ’’ន្តិ វចនតោ (មហាវ. ៣៨៩) កម្មំ កោបេតិ. ឥតរេសម្បីតិ ធម្មវាទីនម្បិ. ធម្មវាទីនំ បក្ខេ និសីទិត្វា អធម្មវាទីនំ លទ្ធិំ គណ្ហន្តោបិ ធម្មវាទីនំ នានាសំវាសកោ ហោតិយេវ, អយំ នយោ វុត្តនយស្ស អត្ថតោ សិទ្ធោតិ កត្វា ឥធ ន វុត្តោ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ. យោតិ ភិក្ខុ, បវិសតិ គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. និសិន្នោ ហុត្វាតិ យោជនា. ឥមេតិ អត្តនោ បក្ខេ ឥមេ ភិក្ខូ. ឥតរេតិ បរបក្ខេ ឥតរេ ភិក្ខូ. តេសន្តិ ធម្មវាទីនំ. យត្ថ តត្ថ វា បន បក្ខេតិ យស្មិំ កស្មិំចិ វា ធម្មវាទីនំ បក្ខេ. ឥមេ ធម្មវាទិនោតិ គណ្ហាតីតិ តំតំបក្ខគតេ ភិក្ខូ យាថាវតោ វា អយាថាវតោ វា ‘‘ឥមេ ធម្មវាទិនោ’’តិ គណ្ហាតិ.

៤៥៦. កាយេន កតំ កម្មំ កាយកម្មំ, វចិយា កតំ កម្មំ វចីកម្មំ. តត្ថ កាយកម្មំ ឧបទំសេន្តា ភិក្ខូ បហរន្តា ឧបទំសេន្តិ. វចីកម្មំ ឧបទំសេន្តា ភិក្ខូ ផរុសំ វទន្តា ឧបទំសេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘កាយេន បហរន្តា’’តិអាទិ. ឧបទំសេន្តីតិ បវត្តេន្តិ. ‘‘កោធវសេនា’’តិ ឥមិនា បេមវសេនាតិ អត្ថំ និវត្តេតិ. អធម្មិយានីតិ អធម្មេន កត្តព្ពានិ. ‘‘កិច្ចានី’’តិ ឥមិនា ឥយបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. អសម្មោទិកាតិ ឯត្ថ យការលោបោតិ អាហ ‘‘អសម្មោទិកាយា’’តិ. ‘‘កថាយា’’តិ ឥមិនា អសម្មោទំ ជនេតីតិ អសម្មោទិកាតិ កត្វា ណិកបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ឧបចារំ មុញ្ចិត្វាតិ ឯត្ថ ឧបចារោ នាម អញ្ញមញ្ញំ បហរន្តានំ ហត្ថស្ស បាបុណនដ្ឋានំ, តំ មុញ្ចិត្វាតិ អត្ថោ. អាសនន្តរិកាយាតិ ឯត្ថ ឯកំ អាសនំ អន្តរំ ព្យវហិតំ ឥមិស្សា និសិន្នកិរិយាយាតិ អាសនន្តរិកាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកេកំ អាសនំ អន្តរ’’ន្តិ. ‘‘កត្វា’’តិ ឥមិនា កិរិយាវិសេសនភាវំ ទស្សេតិ.

៤៥៧-៨. អយំ អស្ស ភិក្ខុនោ អធិប្បាយោ កិរាតិ យោជនា. ឯតេតិ កោធាភិភូតេ ភិក្ខូ. ភគវា បន កថេសីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អនត្ថោ អតោ’’តិ ឥមិនា អនត្ថតោតិ បទស្ស ឱការលោបសន្ធិំ ទស្សេតិ. តេសំ បទានមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯតស្មា’’តិអាទិ. ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា ‘‘អនត្ថទោ’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘សុគតោ’’តិអាទីសុ វិយ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា អនត្ថតោតិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. អនត្ថទោតិ អនត្ថំ ទទាតីតិ អនត្ថទោ.

៤៦៤. បុថុសទ្ទោតិ ឯត្ថ បុថុសទ្ទោ មហន្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘មហា’’តិ. អស្សាតិ ភណ្ឌនការកស្ស ជនស្ស. សមជនោតិ ឯត្ថ សមសទ្ទោ សទិសបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ឯកសទិសោ’’តិ, តុល្យាធិករណសមាសោយំ. ភណ្ឌនការកោ អយំ ជនោតិ យោជនា. តត្ថាតិ ភណ្ឌនការកេសុ ជនេសុ. អញ្ញម្បិ ឯកំ ឥទំ ការណន្តិ សម្ពន្ធោ. ន មញ្ញិត្ថាតិ កោចិ ឯកោបិ ន មញ្ញិត្ថាតិ យោជនា. ឥមិនា អមញ្ញរុន្តិ ឯត្ថ អាវិភត្តិយា ‘‘រុ’’ន្តិ អាទេសោ ទស្សិតោ.

បរិមុដ្ឋាតិ បរិមុដ្ឋា សតិ ឯតេសន្តិ បរិមុដ្ឋាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិមុដ្ឋសតិនោ’’តិ. អដ្ឋក្ខរគាថាយំ ‘‘បញ្ចមំ លឃុ សព្ពត្ថា’’តិ វុត្តត្តា បញ្ចមស្ស រាការស្ស រស្សោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘រាការស្ស រស្សាទេសោ កតោ’’តិ. កថំ ភាណិនោតិ វាចំ ភាណិនោ. មុខាយាមន្តិ ឯត្ថ អាយាមសទ្ទោ វិត្ថារបរិយាយោ, វិត្ថារោ ច នាម បសារណន្តិ អាហ ‘‘បសារេតុ’’ន្តិ. សម្បទានត្ថជោតកេន តុំបច្ចយេន សម្បទានត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ ទស្សេតិ. នីតាតិ កម្មវាចកស្ស កិតស្ស អប្បធានកម្មំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមំ និល្លជ្ជភាវ’’ន្តិ. ទ្វិកម្មកធាតុភាវតោ ‘‘អត្តនោ’’តិ បធានកម្មម្បិ អជ្ឈាហរិតព្ពំ. តន្តិ កលហំ. ‘‘ជាន’’ន្តិ បទេន ‘‘វិទូ’’តិ បទស្ស អត្ថញ្ច វាក្យញ្ច ទស្សេតិ. វិទន្តិ ជានន្តីតិ វិទូតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. សាទីនវោតិអាទីនវេន ទោសេន សហ បវត្តោ. អយន្តិ កលហោ.

យេ ច តំ ឧបនយ្ហន្តីតិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អាឃាត’’ន្តិ. យេតិ ជនា. ឧបនយ្ហន្តិ ឧបនហន្តិ ពន្ធន្តិ. សនន្តនោតិ ឯត្ថ សនន្តនសទ្ទោ បុរាណបរិយាយោតិ អាហ ‘‘បោរាណោ’’តិ.

‘‘អញ្ញេ’’តិ ឥមិនា បរេតិ ឯត្ថ បរសទ្ទស្ស បច្ឆាភាគត្ថាទយោ និវារេតិ. មយមេត្ថ យមាមសេតិ ឯត្ថ ឯតសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សង្ឃមជ្ឈេ’’តិ. យមុធាតុ ឧបយមនត្ថោ សេការោ និបាតមត្តោតិ អាហ ‘‘ឧបយមាមា’’តិ. ‘‘សតតំ សមិតំ មច្ចុសន្តិកំ គច្ឆាមា’’តិ ឥមិនា ‘‘ន ជានន្តី’’តិ បទស្ស អាការំ ទស្សេតិ. តត្ថាតិ មហាជនកាយេ យេ បណ្ឌិតាតិ យោជនា. ឯវំ ហីតិ ឯវមេវ. ជានន្តា តេ បណ្ឌិតា បដិបជ្ជន្តីតិ យោជនា. មេធន្តា ហិំសន្តា គច្ឆន្តិ បវត្តន្តីតិ មេធគា កលហា. កេចិ មេធធាតុតោ ណ្វុបច្ចយំ វទន្តិ, តេសំ មតេន មេធកាតិ បឋមក្ខរេន បាឋោ ភវេយ្យ.

តេសម្បីតិ ព្រហ្មទត្តទីឃាវុកុមារានម្បិ. សង្គតីតិ សមាគមោ. វោតិ តុម្ហាកំ. យេសំ តុម្ហាកំ នេវ មាតាបិតូនំ អដ្ឋីនិ ឆិន្នានិ, ន បាណា ហតា, ន គវស្សធនានិ ហដានិ. តេសំ តុម្ហាកំ កស្មា សង្គតិ ន ហោតីតិ យោជនា.

សព្ពានិ បរិស្សយានីតិ ឯត្ថ សព្ពានីតិ វុត្តការណញ្ច លិង្គវិបល្លាសញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បាកដបរិស្សយេ ច បដិច្ឆន្នបរិស្សយេ ចា’’តិ. ‘‘អភិភវិត្វា’’តិ ឥមិនា អភិភុយ្យាតិ បទស្ស ត្វាបច្ចយន្តភាវំ ទស្សេតិ. តេនាតិ និបកេន សហាយេន.

រាជាវាតិ ឯត្ថ រាជា ឥវាតិ បទវិភាគំ កត្វា រាជសទ្ទស្ស ឧបលក្ខណវសេន មហាជនក, អរិន្ទមរាជានោ ច ឥវសទ្ទស្ស ឱបម្មត្ថជោតកញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. រដ្ឋវិជិតសទ្ទា អញ្ញមញ្ញបរិយាយា. វិសេសនវិសេស្យានំ កាមាចារតោ គម្យមានត្តា វុត្តំ ‘‘វិជិតំ រដ្ឋ’’ន្តិ. ‘‘មាតង្គោ អរញ្ញេ នាគោ ឥវា’’តិ ឥមិនា បទវិភាគំ ទស្សេតិ. តេសំ បទានំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មាតង្គោតិ ហត្ថី វុច្ចតី’’តិអាទិ. ‘‘ហត្ថី វុច្ចតី’’តិ ឥមិនា មហន្តោ អង្គោ សរីរមេតស្សាតិ មាតង្គោតិ វចនត្ថេន ហត្ថី មាតង្គោ នាមាតិ ទស្សេតិ. មហន្តសទ្ទស្ស មាតាទេសោ. នាគសទ្ទោ ឧរគេ ច ហត្ថិម្ហិ ច នាគរុក្ខេ ច ឧត្តមេ ច នាមបញ្ញត្តិយញ្ចាតិ បញ្ចសុ អត្ថេសុ វត្តតិ, ឥធ ឧត្តមត្ថេតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នាគោតិ មហន្តាធិវចនមេត’’ន្តិ. មាតង្គរញ្ញេវាតិ ឯត្ថ ឥវសទ្ទស្ស ឱបម្មត្ថជោតកភាវំ ទស្សេត្វា អត្ថយោជនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ. ‘‘យថា ច បាលិលេយ្យកោ’’តិ ឥមិនា មាតង្គនាគស្ស សរូបំ ឧបលក្ខណេន ទស្សេតិ.

២៧៥. បាលិលេយ្យកគមនកថា

៤៦៧. បាលិលេយ្យកន្តិ បលិលវនសណ្ឌេ វសន្តហត្ថិនាគំ. ‘‘ហត្ថី’’តិ ច ‘‘នាគោ’’តិ ច ទ្វិន្នំ សទ្ទានំ បរិយាយភាវេន វុត្តត្តា អធិកត្ថោតិ អាហ ‘‘មហាហត្ថី’’តិ. បុរតោ បុរតោ គច្ឆន្តេហិ តេហិ ហត្ថិអាទីហិ ឆិន្នគ្គានីតិ យោជនា. ឱភគ្គោភគ្គន្តិ ភញ្ជិត្វា អធោបាតិតំ ឱភគ្គន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភញ្ជិត្វា ភញ្ជិត្វា បាតិត’’ន្តិ. ‘‘ឧច្ចដ្ឋានតោ’’តិ ឥមិនា អវត្យូបសគ្គស្ស អធោត្ថំ នយេន ទស្សេតិ. ឯតស្សាតិ ហត្ថិនាគស្ស. តេតិ ហត្ថិអាទយោ. តេហីតិ ហត្ថិអាទីហិ. បិវន្តេហិ តេហីតិ យោជនា. កទ្ទមោទកានីតិ កទ្ទមេន សំសដ្ឋានិ ឧទកានិ.

ឦសាទន្តស្សាតិ ឯត្ថ ឦសាយ សទិសោ ទន្តោ ឥមស្សាតិ ឦសាទន្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘រថឦសាសទិសទន្តស្សា’’តិ. ‘‘រថឦសា’’តិ ឥមិនា នង្គលឦសំ និវត្តេតិ. យទេកោតិ យំ ឯកោ. យំសទ្ទោ ការណត្ថោតិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិ. អស្ស នាគស្សាតិ ហត្ថិនាគស្ស. នាគេនាតិ ពុទ្ធនាគេន.

យថាភិរន្តន្តិ ឯត្ថ កិត្តកំ កាលំ រមតីតិ អាហ ‘‘តេមាស’’ន្តិ. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន តេមាសវិហរណេន. បត្ថដា អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ ជម្ពុទីបតលេ.

‘‘កោសម្ពិនិវាសិនោ’’តិ ឥមិនា កោសម្ពិយំ និវសន្តីតិ កោសម្ពកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

២៧៦. អដ្ឋារសវត្ថុកថា

៤៧១. ‘‘លទ្ធិគ្គហណ’’ន្តិ ឥមិនា អាទីយតេ អាទាយោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

៤៧៥. តំ ទិវសមេវាតិ តស្មិំ សង្ឃសាមគ្គិករណទិវសេយេវ.

៤៧៦. ន មូលា មូលំ គន្ត្វាតិ មូលតោ មូលំ ន គន្ត្វាវ. ‘‘អត្ថតោ អបគតា’’តិ ឥមិនា អត្ថតោ អបេតា អត្ថាបេតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ព្យញ្ជនមត្តំ ឧបេតា’’តិ ឥមិនា ព្យញ្ជនមត្តំ ឧបេតា ឧបគតា ព្យញ្ជនូបេតាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ.

៤៧៧. អត្ថេសុ ជាតេសូតិ ឯត្ថ ជាតសទ្ទោ ឧប្បន្នបរិយាយោតិ អាហ ‘‘វិនយអត្ថេសុ ឧប្បន្នេសូ’’តិ. តញ្ច បទំ ‘‘សង្ឃស្ស កិច្ចេសូ’’តិអាទីសុ សព្ពបទេសុ យោជេតព្ពំ. មហត្ថិកោតិ មហន្តោ ឧបការសង្ខាតោ អត្ថោ ឥមស្សាតិ មហត្ថិកោតិ ទស្សន្តោ អាហ ‘‘មហាឧបការោ’’តិ.

អនានុវជ្ជោ បឋមេនាតិ ឯត្ថ បឋមសទ្ទោ តាវបរិយាយោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តាវា’’តិ. សីលតោតិ សីលេន. ឧបេក្ខិតាចារោតិ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខិតាចារោ. ‘‘អបេក្ខិតាចារោ’’តិបិ បាឋោ. ឧបបរិក្ខិតាចារោតិ ឧបបរិក្ខិតោ អាចារោ ឯតស្សាតិ ឧបបរិក្ខិតាចារោ.

វិសយ្ហាតិ ឯត្ថ វិបុព្ពោ សហធាតុ អភិភវនត្ថោ, ត្វាបច្ចយោ ច ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អភិភវិត្វា’’តិ. អនបគតន្តិ ការណតោ អនបេតំ. ភណន្តោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. តមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្មា ហី’’តិអាទិ. សោតិ ភិក្ខុ, ន ហាបេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឧសូយាយា’’តិ ឥមិនា ទោសាគតិគមនស្ស គហិតត្តា ‘‘អគតិគមនវសេនា’’តិ ឥមិនា បារិសេសនយេន អវសេសអគតិគមនមេវាធិប្បេតំ. សោតិ ភិក្ខុ. ឆម្ភតិ ចេវាតិ ថម្ភតិ ចេវ, ថទ្ធំ ករោតិ ចេវាតិ អត្ថោ. វេធតិ ចាតិ កម្បតិ ច. យោ ចាតិ ភិក្ខុ បន. ឦទិសោតិ ឧសូយាយ វា អគតិគមនេន វា ភណនសង្ខាតោ ឯទិសោ ន ហោតិ.

កិញ្ច ភិយ្យោតិ និបាតសមុទាយោ, តតោ វុត្តតោ អតិរេកំ កថេតព្ពំ កិំ បនាតិ អត្ថោ. តស្សា គាថាយ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យោតិ ភិក្ខុ. ហីតិ សច្ចំ. កាលាគតន្តិ ឯត្ថ គហេតព្ពកាលញ្ច សត្តមីតប្បុរិសសមាសញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កថេតព្ពយុត្តកាលេ អាគត’’ន្តិ. វចោតិ បទំ ន វចនបធានំ, វចនវន្តបុគ្គលោយេវ បធានន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វទន្តោ’’តិ.

អាចេរកម្ហិ ច សកេតិ ឯត្ថ អាចរិយស្ស ឯសោ អាចេរកោ, សស្ស អត្តនោ ឯសោ សកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្តនោ អាចរិយវាទេ’’តិ. គាថាភាវតោ អាចរិយសទ្ទស្ស អាចេរាទេសោ កាតព្ពោ. ‘‘វាទេ’’តិ ឥមិនា ឥទមត្ថេ បវត្តស្ស ណិកបច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. អលំ បមេតុន្តិ ឯត្ថ អលំសទ្ទោ សមត្ថត្ថោ, បមសទ្ទោតុលនត្ថោតិ អាហ ‘‘តុលយិតុំ សមត្ថោ’’តិ. កថេតវេតិ ឯត្ថ តវេសទ្ទោ អញ្ញត្ថ យេភុយ្យេន ភាវវាចកោ, ឥធ បន កម្មវាចកោតិ អាហ ‘‘កថេតព្ពេ’’តិ. វិរទ្ធដ្ឋានកុសលោតិ វិរទ្ធដ្ឋានេ កុសលោ.

អយំ គាថា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ កថេតព្ពំ. អយំ ហេត្ថត្ថោតិ អយំ ឯវ ឯត្ថ គាថាយំ អត្ថោតិ យោជនា. ‘‘គច្ឆន្តី’’តិ ឥមិនា វជន្តីតិ ឯត្ថ វជធាតុយា គត្យត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អត្តនោ អាចរិយវាទ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘សកំ អាទាយ’’ន្តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. អាចរិយវាទោ ហិ អាទាតព្ពតោ គហេតព្ពតោ អាទាយន្តិ វុត្តោ. តទនុរូបន្តិ តស្ស វត្ថុស្ស អនុរូបំ. ព្យាករមានោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. អដ្ឋហិ ទូតង្គេហីតិ ‘‘សោតា ច ហោតិ, សាវេតា ច, ឧគ្គហេតា ច, ធារេតា ច, វិញ្ញាតា ច, វិញ្ញាបេតា, ច កុសលោ ច សហិតាសហិតស្ស, នោ ច កលហការកោ’’តិ (ចូឡវ. ៣៤៧; អ. និ. ៨.១៦) ឯវំ វុត្តេហិ អដ្ឋហិ ទូតស្ស អង្គេហិ. កស្ស ទូតេយ្យកម្មន្តិ អាហ ‘‘សង្ឃស្សា’’តិ. ទូតស្ស ឯតានិ ទូតេយ្យានិ, តានិយេវ កម្មានិ ទូតេយ្យកម្មានិ, តេសុ. ឥទន្តិ អត្ថជាកំ, វុត្តំ ហោតីតិ យោជនា. អថ វា ឥទន្តិ អយមត្ថោ. វុត្តំ ហោតីតិ វុត្តោ ហោតិ. បច្ឆិមនយេ លិង្គវិបល្លាសោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អានេត្វា ហវន្តិ បូជេន្តីតិ អាហវោ ទាយកា, តេសំ អាហូនំ. អានេត្វា ហុនិតព្ពំ បូជេតព្ពន្តិ អាហុតិ, តំ អាហុតិំ. សង្ឃស្ស កិច្ចេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្ស តស្ស កិច្ចស្សា’’តិ. ករវចោតិ ឯត្ថ ‘‘វចោករោ’’តិ វត្តព្ពេ គាថាភាវតោ បទវិបរិយាយវសេន ‘‘ករវចោ’’តិ វុត្តោតិ អាហ ‘‘វចនំ ករោន្តោ’’តិ. ‘‘វចនករណេនា’’តិ ឥមិនា ‘‘ន តេន មញ្ញតី’’តិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ.

អាបជ្ជមានោ ភិក្ខុ អាបត្តិ ហោតីតិ យោជនា. តស្សា ចាតិ ឯត្ថ ស្មាវចនស្ស ស្សាទេសោ កាតព្ពោ. យថាតិ យេនាការេន, វិនយកម្មាការេនាតិ អត្ថោ. យេសូតិ យត្តកេសុ វត្ថូសុ. ឧភយេ ឯតេ វិភង្គាតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. អាបត្តិវុដ្ឋានបទស្សាតិ បទសទ្ទោ ការណត្ថោ, ភុម្មត្ថេ សាមិវចនោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អាបត្តិវុដ្ឋានការណេ’’តិ. ‘‘កុសលោ’’តិ ឥមិនា ឆេកោ បណ្ឌិតោ, កុច្ឆិតំ បាបំ វិទតិ ជានាតីតិ កោវិទោតិ វចនត្ថេន កោវិទោ នាមាតិ ទស្សេតិ.

អាចរន្តោ ភិក្ខុ គច្ឆតីតិ យោជនា. ‘‘វត្ត’’ន្តិ ឥមិនា ឱសារណំ តន្តិ ឯត្ថ តសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតិ. ‘‘យា’’តិ ឥមិនា ឯតម្បីតិ ឯត្ថ ឯតសទ្ទស្ស អនិយមនិទ្ទេសភាវំ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ កោសម្ពកក្ខន្ធកេ.

ឥតិ កោសម្ពកក្ខន្ធកវណ្ណនាយ យោជនា សមត្តា.

ឥតិ សមន្តបាសាទិកាយ វិនយសំវណ្ណនាយ

មហាវគ្គវណ្ណនាយ

យោជនា សមត្តា.

ជាទិលញ្ឆិតនាមេន, នេកានំ វាចិតោ មយា;

មហាវគ្គខន្ធកស្ស, សមត្តោ យោជនានយោតិ.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

បាចិត្យាទិយោជនា