៦. បញ្ចវគ្គិយកថា

១០. ឋានុប្បត្តិយាតិ ការណេន ឧប្បត្តិយា. និក្កិលេសោ ជាតិ សភាវោ ឥមស្សាតិ និក្កិលេសជាតិកោ. ‘‘ញាណ’’ន្តិ អវិសេសេន វុត្តេបិ អត្ថតោ អនាវរណញាណមេវាតិ អាហ ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ. ឥតោតិ ‘‘ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ បរិវិតក្កទិវសតោ, ហេដ្ឋាតិ សម្ពន្ធោ. ទេវតា បន អាឡារស្ស កាលង្ករណមេវ ជានាតិ, ន អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តភាវំ. ភគវា បន សព្ពំ ជានាតិ, តេន វុត្តំ ‘‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោ’’តិ. ‘‘បរិហីនត្តា’’តិ ឥមិនា មហាជានិយោតិ ឯត្ថ ហាធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ. អស្សាតិ អាឡារស្ស. មហតី ជានិអស្សាតិ ‘‘មហាជានិកោ’’តិ វត្តព្ពេ កការស្ស យការំ កត្វា ‘‘មហាជានិយោ’’តិ វុត្តំ. អក្ខណេតិ ព្រហ្មចរិយវាសាយ អនោកាសេ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនេតិ អត្ថោ. ហិយ្យោតិ អនន្តរាតីតាហេ. សោបីតិ ឧទកោ រាមបុត្តោបិ. បិសទ្ទោ អាឡារាបេក្ខោ. តត្ថ អាឡារោ កាលាមោ យាវអាកិញ្ចញ្ញាយតនឈានលាភី ហោតិ, តស្មា អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោ. ឧទកោ រាមបុត្តោ យាវនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈានលាភី ហោតិ, តស្មា នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ និព្ពត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ពហុការា’’តិ ច ‘‘ពហូបការា’’តិ ច បាឋស្ស ទ្វិធា យុត្តភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ពហុការាតិ ពហូបការា’’តិ. បេសិតត្តភាវំ មន្តិ យោជនា. ឥមិនា បហិតត្តន្តិ ឯត្ថ អត្តសទ្ទោ កាយវាចកោតិ ទស្សេតិ.

១១. អន្តរាសទ្ទេន យុត្តត្តា ‘‘គយំ, ពោធិ’’ន្តិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘គយាយ ច ពោធិមណ្ឌស្ស ចា’’តិ.

គាថាយ ចតូសុ សព្ពសទ្ទេសុ ទុតិយោ សព្ពសទ្ទោ អនវសេសត្ថោ, សេសា សាវសេសត្ថាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពំ តេភូមកធម្ម’’ន្តិអាទិ. វចនត្ថោ សុវិញ្ញេយ្យោវ. អរហត្តផលស្សាបិ តណ្ហាក្ខយត្តា វុត្តំ ‘‘តណ្ហាក្ខយេ និព្ពានេ’’តិ. សយំសទ្ទោ អត្តបរិយាយោ, អភិញ្ញាយសទ្ទោ តុ ត្វាបច្ចយន្តោតិ អាហ ‘‘អត្តនាវ ជានិត្វា’’តិ. ‘‘សព្ពំ ចតុភូមកធម្ម’’ន្តិ ឥមិនា ញាធាតុយា កម្មំ ទស្សេតិ. ‘‘អយំ មេ អាចរិយោ’’តិ ឧទ្ទិសនាការទស្សនំ.

‘‘លោកុត្តរធម្មេ’’តិ ឥមិនា លោកិយធម្មេ បន អាចរិយោ (មិ. ប. ៤.៥.១១) អត្ថីតិ ទស្សេតិ. បដិបុគ្គលោតិ ឯត្ថ បដិសទ្ទោ បដិភាគត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិភាគបុគ្គលោ’’តិ. សទិសបុគ្គលោ នាម នត្ថីតិ អត្ថោ. សីតិភូតោតិ សីតិ ហុត្វា ភូតោ, សីតិភាវំ វា បត្តោ.

កាសីនន្តិ ពហុវចនវសេន វុត្តត្តា ជនបទានំ នាមំ. ជនបទសមូហស្ស រដ្ឋនាមត្តា វុត្តំ ‘‘កាសិរដ្ឋេ’’តិ. ‘‘នគរ’’ន្តិ ឥមិនា បុរសទ្ទោ នគរបរិយាយោតិ ទស្សេតិ. បដិលាភាយាតិ បដិលាភាបនត្ថាយ. ‘‘ភេរិ’’ន្តិ ឥមិនា ទុន្ទុភិសទ្ទោ ភេរិវាចកោតិ ទស្សេតិ. ភេរិ ហិ ‘‘ទុំទុ’’ន្តិសទ្ទេន ឧភិ បូរណមេត្ថាតិ ទុន្ទុភីតិ វុច្ចតិ. ទការរការានំ សំយោគំ កត្វា ទុន្ទ្រុភីតិបិ បាឋោ អត្ថិ, សោ អបាឋោយេវ. ‘‘បហរិស្សាមី’’តិ ឯត្ថ បហារសទ្ទេន អាហញ្ញិន្តិ ឯត្ថ អាបុព្ពហនធាតុយា អត្ថំ ទស្សេតិ, ស្សាមិសទ្ទេន អជ្ជតនិឥំវិភត្តិយា អនាគតកាលេ បវត្តភាវំ, ឥតិសទ្ទេន គមនាការវាចកស្ស ឥតិសទ្ទស្ស លោបភាវំ ទស្សេតិ.

អនន្តជិនោតិ អនន្តសង្ខាតស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បទដ្ឋានភូតេន អរហត្តមគ្គញាណេន សព្ពកិលេសារីនំ ជិតវា, ឯតេន ផលូបចារេន អនន្តជិនភាវំ ទស្សេតិ. ហុវេយ្យ បាវុសោតិ ឯត្ថ ‘‘ហុវេយ្យ អបិ អាវុសោ’’តិ បទវិភាគំ កត្វា ហុធាតុ សត្តត្ថវាចកោ, អបិសទ្ទោ ឯវំនាមវាចកោតិ ទស្សេន្តោ អាហ អាវុសោ ‘‘ឯវំ នាម ភវេយ្យា’’តិ. វការស្ស បការំ កត្វា ‘‘ហុបេយ្យា’’តិ បាឋោបិ យុជ្ជតិយេវ.

១២. ‘‘អត្ថាយ បដិបន្នោ’’តិ ឥមិនា ពាហុល្លស្ស អត្ថាយ បដិបន្នោ ពាហុល្លិកោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. បធានតោតិ ទុក្ករចរិយាយ បទហនតោ. ‘‘ភដ្ឋោ’’តិ ឥមិនា វិព្ភន្តោតិ ឯត្ថ វិបុព្ពភមុធាតុយា អនវដ្ឋានត្ថោ នាម អត្ថតោ ភដ្ឋោតិ ទស្សេតិ. សោតន្តិ ឯត្ថ សោតសទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណាទិវាចកត្តា ‘‘សោតិន្ទ្រិយ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥរិយាយាតិ ឯត្ថ ឥរិយនំ ចរណំ ឥរិយាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ទុក្ករចរិយាយា’’តិ. អភិជានាថ នោតិ ឯត្ថ នោសទ្ទោ នុសទ្ទត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិជានាថ នូ’’តិ. វាក្យន្តិ វាចកំ. សញ្ញាបេតុន្តិបទស្ស សញ្ញាបនាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អហំ ពុទ្ធោ’’តិ.

១៣. ឥតោតិ ‘‘ចក្ខុករណី’’តិអាទិតោ. បទត្ថតោតិ បទតោ ច អត្ថតោ ច, បទានំ អត្ថតោ វា. ឥតោតិ យថាវុត្តតោ. ហីតិ សច្ចំ. សុត្តន្តកថន្តិ សុត្តន្តវសេន វុត្តវចនំ.

១៨. ទេវតាកោដីហីតិ ព្រហ្មសង្ខាតាហិ ទេវតាកោដីហិ. បតិដ្ឋិតស្ស តស្ស អាយស្មតោតិ សម្ពន្ធោ. សាវ ឯហិភិក្ខុឧបសម្បទាតិ យោជនា.

១៩. ទុតិយទិវសេ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទុតិយទិវសេ’’តិអាទិ បាដិបទទិវសំ ឧបនិធាយ វុត្តំ. បក្ខស្សាតិ អាសឡ្ហីមាសកាឡបក្ខស្ស. សព្ពេវ តេ ភិក្ខូតិ យោជនា. អនត្តសុត្តេនាតិ អនត្តលក្ខណសុត្តន្តេន (មហាវ. ២០; សំ. និ. ៣.៥៩).

បញ្ចមិយា បក្ខស្សាតិ បក្ខស្ស បញ្ចមិយា. លោកស្មិន្តិ សត្តលោកេ. ‘‘មនុស្សអរហន្តោតិ ឥមិនា ទេវអរហន្តោ ពហូតិ ទស្សេតិ.