៥. ព្រហ្មយាចនកថា

៧. ភគវា ឧបសង្កមីតិ សម្ពន្ធោ. តស្មិន្តិ អជបាលនិគ្រោធេ. អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោតិ អាចរិតោ សម្មាចរិតោ, ន ឯកស្ស ពុទ្ធស្ស អាចិណ្ណោ, អថ ខោ សព្ពពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណោ, អតិអាចិណ្ណោ និច្ចាចិណ្ណោតិ អត្ថោ. សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘ជានន្តិ ហី’’តិអាទិ. ធម្មទេសនន្តិ ភគវតោ ធម្មទេសនំ, ធម្មទេសនត្ថាយ វា ភគវន្តំ, ភគវន្តំ វា ធម្មទេសនំ. តតោតិ យាចនការណា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. លោកសន្និវាសោ ព្រហ្មគរុកោ យស្មា, ឥតិ តស្មា ឧប្បាទេស្សន្តីតិ យោជនា. ឥតីតិអាទិ និគមនំ.

តត្ថាតិ បរិវិតក្កនាការបាឋេ. ‘‘បញ្ចកាមគុណេសុ អល្លីយ’’ន្តីតិ ឥមិនា អល្លីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន លគ្គន្តិ ឯត្ថាតិ អាលយា បញ្ច កាមគុណាតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អល្លីយន្តីតិ លគ្គន្តិ. ‘‘បញ្ច កាមគុណេ អល្លីយន្តី’’តិបិ បាឋោ, ឯវំ សតិ អល្លីយន្តិ អភិរមិតព្ពដ្ឋេន សេវិយន្តីតិ អាលយា បញ្ច កាមគុណាតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. អល្លីយន្តីតិ សេវន្តិ. តេតិ បញ្ច កាមគុណា. ‘‘យទិទ’’ន្តិបទស្ស យំ ឥទន្តិ បទវិភាគំ កត្វា ‘‘យ’’ន្តិ ច ‘‘ឥទ’’ន្តិ ច សព្ពនាមបទន្តិ អាសង្កា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘យទិទន្តិ និបាតោ’’តិ. ឥមិនា តីសុ លិង្គេសុ ទ្វីសុ ច វចនេសុ វិនាសំ, វិការំ វា វិសទិសំ វា នអយនត្តា នគមនត្តា អព្យយំ នាមាតិ ទស្សេតិ, អត្ថោ បន សព្ពនាមត្ថោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តស្សាតិ ‘‘យទិទ’’ន្តិនិបាតស្ស, អត្ថោតិ សម្ពន្ធោ. ឋានន្តិ ‘‘ឋានំ’’ឥតិបទំ. បដិច្ចសមុប្បាទន្តិ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទោ’’ឥតិបទំ. អត្ថោបិ យុត្តោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមេសន្តិ សង្ខារាទីនំ បច្ចយុប្បន្នានំ. បច្ចយាតិ អវិជ្ជាទិការណា. ‘‘ឥទប្បច្ចយា ឯវា’’តិ ឥមិនា ឥទប្បច្ចយតាតិ ឯត្ថ តាបច្ចយស្ស ស្វត្ថំ ទីបេតិ ‘‘ទេវតា’’តិអាទីសុ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ឯវមិច្ចាទិបាឋវណ្ណនា) វិយ.

សោ មមស្ស កិលមថោតិ ឯត្ថ តំសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យា អជានន្តានំ ទេសនា នាមា’’តិ, ឥមិនា ‘‘ទេសេយ្យំ, ន អាជានេយ្យុ’’ន្តិ ទ្វិន្នមេវ កិរិយាបទានំ តសទ្ទស្ស វិសយភាវំ ទស្សេតិ, ន ឯកស្ស កិរិយាបទស្ស. សោតិ ទេសនាសង្ខាតោ កាយវចីបយោគោ, ឥមិនា វាក្យវិសយេ តសទ្ទោ ឧត្តរបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គណ្ហាតីតិ ទស្សេតិ, សមាសមជ្ឈេ បន តសទ្ទោ បុព្ពបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គណ្ហាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចា’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. បឋមពោធិសុត្តវណ្ណនា) ច ‘‘អភិធម្មោ ច សោ បិដកញ្ចា’’តិ ច (បារា. អដ្ឋ. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថា; ធ. ស. អដ្ឋ. និទានកថា) អាទិ. កិលមថោតិ កាយកិលមនហេតុ. កិលមតិ អនេនាតិ កិលមថោ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. សាតិ កាយវចីបយោគសង្ខាតា ទេសនា. វិហេសាតិ កាយវិហិំសាហេតុ. វិហិំសតិ ឥមាយាតិ វិហេសា. ចិត្តេន បន ពុទ្ធានំ កិលមថោ វា វិហេសា វា នត្ថិ អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិន្នត្តា. ‘‘បដិភំសូ’’តិ ឯត្ថ បដីតិ កម្មប្បវចនីយយោគត្តា ‘‘ភគវន្ត’’ន្តិ ឯត្ថ សាម្យត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ ‘‘ភគវតោ’’តិ. ‘‘អនុ អច្ឆរិយា’’តិ ឥមិនា ‘‘ន អច្ឆរិយា’’តិ បទវិភាគំ និវត្តេតិ, បុនប្បុនំ អច្ឆរិយាតិ អត្ថោ. បដិភំសូតិ ឯត្ថ បដិសទ្ទោ បដិភានត្ថោ, ភាធាតុ ខាយនត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិភានសង្ខាតស្ស ញាណស្ស គោចរា អហេសុ’’ន្តិ. ‘‘គោចរា អហេសុ’’ន្តិ ឥមិនា ខាយនំ នាម អត្ថតោ គោចរភាវេន ភវនន្តិ ទស្សេតិ.

មេតិ មម, មយា វា, អធិគតំ ធម្មំ បកាសិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. អរិយមគ្គសោតស្ស បដិ បដិសោតន្តិ វុត្តេ និព្ពានមេវាតិ អាហ ‘‘បដិសោតំ វុច្ចតិ និព្ពាន’’ន្តិ. និព្ពានគាមិន្តិ អរិយមគ្គំ. អរិយមគ្គោ ហិ យស្មា និព្ពានំ គមយតិ, តស្មា និព្ពានគាមីតិ វុច្ចតិ. តមោខន្ធេនាតិ ឯត្ថ តមសទ្ទោ អវិជ្ជាបរិយាយោ, ខន្ធសទ្ទោ រាសត្ថោតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជារាសិនា’’តិ. ‘‘អជ្ឈោត្ថដា’’តិ ឥមិនា អាវុដាតិ ឯត្ថ វុធាតុ អាវរណត្ថោតិ ទស្សេតិ. អប្បោស្សុក្កតាយាតិ ឯត្ថ អបត្យូបសគ្គោ អភាវត្ថោ, តាបច្ចយោ ភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘និរុស្សុក្កភាវេនា’’តិ.

៨. លោកេតិ សត្តលោកេ. មហាព្រហ្មេតិ មហាព្រហ្មានោ. អប្បរជក្ខជាតិកាតិ ឯត្ថ អប្បំ រជំ អក្ខិម្ហិ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខា, អប្បរជក្ខា ជាតិ សភាវោ ឯតេសន្តិ អប្បរជក្ខជាតិកាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បញ្ញាមយេ’’តិអាទិ. ‘‘បញ្ញាមយេ’’តិ ឥមិនា មំសមយេតិ អត្ថំ និវត្តេតិ. ឯតេសន្តិ សត្តានំ. ធម្មស្សាតិ តុបច្ចយយោគេ ឆដ្ឋីកម្មំ. អាបុព្ពោ ញាធាតុ បដិវិជ្ឈនត្ថោតិ អាហ ‘‘បដិវិជ្ឈិតារោ’’តិ.

សំវិជ្ជតិ មលំ ឯតេសន្តិ សមលា, បូរណកស្សបាទិកា ឆ សត្ថារោ, តេហិ. ‘‘រាគាទីហី’’តិ ឥមិនា មលសរូបំ ទស្សេតិ. អវាបុរេតន្តិ ឯត្ថ អវបុព្ពោ ច អាបុព្ពោ ច បុរធាតុ វិវរណត្ថោតិ អាហ ‘‘វិវរ ឯត’’ន្តិ. វការស្ស បការំ កត្វា ‘‘អបាបុរេត’’ន្តិបិ បាឋោ. អមតសទ្ទស្ស សលិលាទយោ និវត្តេតុំ វុត្តំ ‘‘និព្ពានស្សា’’តិ. ឥមេ សត្តា សុណន្តូតិ សម្ពន្ធោ. វិមលេនាតិ ឯត្ថ វិសទ្ទោ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘អភាវតោ’’តិ. ឥមិនា នត្ថិ មលំ ឯតស្សាតិ វិមលោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធេនា’’តិ ឥមិនា អញ្ញបទត្ថសរូបំ ទស្សេតិ. អនុក្កមេន មគ្គេន ពុជ្ឈិតព្ពន្តិ អនុពុទ្ធន្តិ វុត្តេ ចតុសច្ចធម្មោ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ចតុសច្ចធម្ម’’ន្តិ.

‘‘សេលមយេ’’តិ ឥមិនា សិលាយ និព្ពត្តោ សេលោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនា’’តិ ឥមិនា សមន្តចក្ខុសរូបំ ទស្សេតិ. ភគវា ត្វម្បីតិ យោជនា. ធម្មសទ្ទោ បញ្ញាបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ធម្មមយំ បញ្ញាមយ’’ន្តិ. អបេតោ សោកោ ឥមស្សាតិ អបេតសោកោ, ភគវា. សោកំ អវតរតីតិ សោកាវតិណ្ណា, ជនតា. សោកាវតិណ្ណញ្ច ជាតិជរាភិភូតញ្ចាតិ ចសទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ឥមិនា ចសទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ ទស្សេតិ.

‘‘ភគវា’’តិបទំ ‘‘វីរោ’’តិអាទីសុ យោជេតព្ពំ. ‘‘វីរិយវន្តតាយា’’តិ ឥមិនា វីរំ យស្សត្ថីតិ វីរោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សទ្ទសត្ថេសុ អាលបនបទេសុ វិគ្គហោ ន កាតព្ពោតិ ឥទំ អាលបនាវត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ, ឥធ បន តេសមត្ថទស្សនត្ថាយ វិគ្គហោ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ទេវបុត្ត…បេ… វិជិតត្តា’’តិ ឥមិនា វិជិតោ មារេហិ សំគាមោ អនេនាតិ វិជិតសង្គាមោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច ខន្ធមារោ មច្ចុមារេន សង្គហិតោ ទ្វិន្នំ មារានំ ឯកតោ វិជិតត្តា. ‘‘សត្តវាហោ’’តិ បឋមក្ខរេន ច ‘‘សត្ថវាហោ’’តិ ទុតិយក្ខរេន ច យុត្តោ. តត្ថ សត្ថវាហោ វិយាតិ ‘‘សត្ថវាហោ’’តិ ឧបចារេន វុត្តេ ទុតិយក្ខរេន យុត្តោ, សត្តេ វហហីតិ សត្តវាហោតិ មុខ្យតោ វុត្តេ បឋមក្ខរេន យុត្តោ. ឥធ បន បឋមក្ខរេន យុត្តោតិ អាហ ‘‘សត្តេ វហតីតិ សត្តវាហោ’’តិ. នត្ថិ ឥណំ ឥមស្សាតិ អណណោ ភគវា.

៩. ពុទ្ធចក្ខុនាតិ ឯត្ថ ចក្ខុ ទុវិធំ មំសចក្ខុញាណចក្ខុវសេន. តត្ថាបិ មំសចក្ខុ ទុវិធំ បសាទចក្ខុសសម្ភារចក្ខុវសេន. តត្ថ បសាទរូបំ បសាទចក្ខុ នាម, ភមុកដ្ឋិបរិច្ឆិន្នោ មំសបិណ្ឌោ សសម្ភារចក្ខុ នាម. ញាណចក្ខុ បន បញ្ចវិធំ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.៣) ទិព្ពធម្មបញ្ញាពុទ្ធសមន្តចក្ខុវសេន. តត្ថ ទិព្ពចក្ខុអភិញ្ញាញាណំ ទិព្ពចក្ខុ នាម, ហេដ្ឋិមមគ្គត្តយំ ធម្មចក្ខុ នាម, អរហត្តមគ្គញាណំ បញ្ញាចក្ខុ នាម, ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណញ្ច អាសយានុសយញាណញ្ច ពុទ្ធចក្ខុ នាម, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សមន្តចក្ខុ នាម. ឥធ បន ‘‘ពុទ្ធចក្ខុនា’’តិ វុត្តត្តា យថាវុត្តទ្វេញាណានិយេវាតិ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយ…បេ… ញាណេន ចា’’តិ. ហីតិ សច្ចំ. យេសន្តិ សត្តានំ. សទ្ធាទីនីតិ អាទិសទ្ទេន វីរិយសតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ សង្គណ្ហាតិ. តិក្ខានីតិ តិខិណានិ. មុទូនីតិ សុខុមតរានិ. អាការាតិ ការណា. ឥមានិ តីណិ ទុកានិ ពាហិរត្ថសមាសវសេន វុត្តានិ. សុខេន វិញ្ញាបេតព្ពាតិ សុវិញ្ញាបយា, តថា ទុវិញ្ញាបយាតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេ កថិតការណ’’ន្តិអាទិ. បរលោកោ ច វជ្ជញ្ច បរលោកវជ្ជានិ, តានិ ភយតោ បស្សន្តីតិ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេ’’តិអាទិ. ឥមានិ ទ្វេ ទុកានិ កិតវសេន វុត្តានិ, ឥធ បច្ឆិមទុកេ ‘‘ន អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិនោ’’តិ ទុតិយបទំ ន វុត្តំ, បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិយំ (បដិ. ម. ១.១១១) បន យុគឡវសេន វុត្តំ. ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនីតិ វចនត្ថេន គច្ឆោ វា លតា វា បោក្ខរណី វា វនំ វា ‘‘ឧប្បលិនី’’តិ វុច្ចតិ, ឥធ បន ‘‘វន’’ន្តិ អាហ ‘‘ឧប្បលវនេ’’តិ. និមុគ្គានេវ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. បោសយន្តីតិ វឌ្ឍន្តិ, ឥមិនា អន្តោនិមុគ្គានេវ ហុត្វា បោសយន្តីតិ អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧទកេន សម’’ន្តិ ឥមិនា ឧទកេន សមំ សមោទកំ, សមោទកំ ហុត្វា ឋិតានីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អតិក្កមិត្វា’’តិ ឥមិនា អច្ចុគ្គម្មាតិបទស្ស អតិឧគ្គន្ត្វាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ.

បដិច្ឆន្នេន អារោបិតាតិ បារុតា, ន បារុតា អបារុតា. អបារុតា នាម អត្ថតោ វិវរណាតិ អាហ ‘‘វិវដា’’តិ សោតិ អរិយមគ្គោ. ហីតិ សច្ចំ. បច្ឆិមបទទ្វយេតិ គាថាយ ឧត្តមបទទ្វយេ. អយមេវត្ថោតិ អយំ វក្ខមានោ ឯវំ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ យោជនា. ហីតិ វិត្ថារោ. ន ភាសិន្តិ ឯត្ថ ឧត្តមបុរិសត្តា ‘‘អហ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ទេវមនុជេសុ’’តិ វត្តព្ពេ ឯកសេសវសេន ‘‘មនុជេសូ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទេវមនុស្សេសូ’’តិ.