៥៧. ហត្ថច្ឆិន្នាទិវត្ថុកថា

១១៩. ហត្ថច្ឆិន្នាទិវត្ថូសុ ហត្ថា ឆិន្នា យស្សាតិ ហត្ថច្ឆិន្នោតិអាទិវចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. មណិពន្ធេតិ បកោដ្ឋន្តេ. សោ ហិ យស្មា ឯត្ថ មណិសង្ខាតំ អលង្ការវិកតិំ ពន្ធតិ, តស្មា មណិពន្ធោតិ វុច្ចតិ. កប្បរេតិ កបោណិយំ. សា ហិ បរេសំ បិដ្ឋីសុ កបតិ ហិំសតិ អនេនាតិ ‘‘កប្បរោ’’តិ វុច្ចតិ. យស្ស ហត្ថា ឆិន្នា ហោន្តិ, អយំ ហត្ថច្ឆិន្នោ នាមាតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. ឯកោ វា បាទោតិ យោជនា. ហេដ្ឋា ‘‘ឯកោ វា ទ្វេ វា ហត្ថា’’តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចតូសុ ហត្ថបាទេសុ ទ្វេ វាតិ ឯកោ ហត្ថោ, ឯកោ បាទោតិ ទ្វេ វា. កណ្ណាតិ សទ្ទគ្គហា. តេ ហិ កណ្ណតិ សវតិ ឯតេហីតិ កណ្ណាតិ វុច្ចន្តិ. កណ្ណាពទ្ធេតិ កណ្ណច្ឆិទ្ទស្ស អាពទ្ធេ. សង្ឃាដេតុន្តិ សង្ឃដនំ កាតុំ, អាពន្ធនំ កាតុន្តិ អត្ថោ. អជបទកេតិ អជបទសណ្ឋានេ ឋានេ. នាសាតិ ឃានានិ. តានិ ហិ នាសតិ អព្យត្តសទ្ទំ ករោតិ ឯតាហីតិ នាសាតិ វុច្ចន្តិ. នាសិកាតិ នាសាយេវ. សណ្ឋាបេតុន្តិ សុដ្ឋុ ឋបេតុំ, បកតិយា ឋបេតុន្តិ អត្ថោ. នខសេសន្តិ នខោយេវ សេសោ ឆិន្នង្គុលិតោតិ នខសេសោ, តំ. អគ្គេ បុរេ ឧដ្ឋហតីតិ អង្គុដ្ឋោ. ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ ឥមិនា ‘‘នខសេសំ អទស្សេត្វា’’តិ វចនំ អតិទិសតិ. កណ្ឌរនាមកាតិ មហាសិរនាមកា. តេ ហិ កំ សរីរំ ធារេន្តីតិ កណ្ឌរាតិ វុច្ចន្តិ ធការស្ស ឌការំ កត្វា. យេសូតិ កណ្ឌរេសុ, និទ្ធារណេ ភុម្មំ.

យស្ស វគ្គុលិបក្ខកា វិយ អង្គុលិយោ សម្ពន្ធោ ហោន្តិ, អយំ ផណហត្ថកោ នាមាតិ យោជនា. ឯតន្តិ ផណហត្ថកំ. ឆឡង្គុលាទយោបិ ផណហត្ថកេយេវ សង្គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘យស្សបិ ឆ អង្គុលិយោ’’តិអាទិ. យស្សបិ ឆ អង្គុលិយោ ហោន្តិ, អយម្បិ ផណហត្ថកោ នាម ឧបចារេន.

ខុជ្ជោតិ ឯត្ថ ខុជ្ជោ សរីរោ យស្សត្ថីតិ ខុជ្ជោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ខុជ្ជសរីរោ’’តិ. កស្មា ខុជ្ជោតិ អាហ ‘‘ឧរស្ស វា’’តិអាទិ. យស្ស បន វង្កំ, អយម្បិ ខុជ្ជោ នាមាតិ យោជនា. វង្កន្តិ ច កុដិលំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ព្រហ្មុជុគត្តោតិ ឧជុំ គត្តំ ឧជុគត្តំ, ព្រហ្មុនោ ឧជុគត្តំ វិយ ឧជុគត្តំ ឥមស្ស មហាបុរិសស្សាតិ ព្រហ្មុជុគត្តោ, មហាបុរិសោ.

សំខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ជង្ឃវាមនស្ស ហី’’តិអាទិ. យេសន្តិ ឧភិន្នំ កាយានំ. ភូតានន្តិ អមនុស្សានំ បិសាចកបេតានំ. អត្តភាវោ ហោតិ វិយាតិ យោជនា. បរិវដុមោតិ បរិសមន្តតោ វដ្ដុលសរីរោ.

គលគណ្ឌីតិ ឯត្ថ គលេ គណ្ឌោ យស្សត្ថីតិ គលគណ្ឌីតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្សា’’តិអាទិ. ឯតន្តិ ‘‘គលគណ្ឌី’’តិ ឯតំ វចនំ. តត្ថាតិ គលគណ្ឌិបព្ពាជនេ. យន្តិ វចនំ.

សិបទីតិ ឯត្ថ សិថិលំ បទំ ឥមស្សាតិ សិបទីតិ វុត្តេ ភារបាទោយេវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ភារបាទោ វុច្ចតី’’តិ. ភារំ បាទំ យស្សាតិ ភារបាទោ. ឯតេ ទ្វេ ថូលបាទរោគីសុ វត្តន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សញ្ជាតបិឡកោតិ សញ្ជាតផោដោ. ឧបនាហន្តិ ភុសំ ពន្ធនំ. ឧទកអាវាដេតិ ឧទកេន បុណ្ណាយំ កាសុយំ. ឧទកវាលិកាយាតិ ឧទកតិន្តេន មរុនា. យថា សិរា បញ្ញាយន្តិ, ឯវំ មិលាបេតុន្តិ យោជនា. ឦទិសន្តិ សិរាបញ្ញាយនជង្ឃតេលនាឡិកសភាវំ. តថាតិ យថា បព្ពជ្ជាកាលេ ករោតិ, តថា កត្វាតិ អត្ថោ.

បាបរោគីតិ ឯត្ថ បាបរោគស្ស សរូបំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អរិស’’ឥតិអាទិ. តត្ថ អរិសោ ច ភគន្ទរោ ច បិត្តញ្ច សេម្ហោ ច កាសោ ច សោសោ ចាតិ ទ្វន្ទោ, តេ អាទយោ យេសំ តេតិ អរិស…បេ… សោសាទយោ. អាទិសទ្ទេន ហេដ្ឋា វុត្តេ អាពាធេ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ បិត្តសេម្ហសទ្ទេហិ តំសមុដ្ឋានោ រោគោ គហេតព្ពោ. ‘‘និច្ចាតុរោ’’តិ ឥមិនា បាបរោគីតិ ឯត្ថ មន្តុត្ថេ បវត្តស្ស ឦបច្ចយស្ស និច្ចយោគត្ថំ ទស្សេតិ.

បរិសទូសនោតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ នាមបរិយាយោ, បរិសទូសនោ នាមាតិ ហិ អត្ថោ. យោ អត្តនោ វិរូបតាយ បរិសំ ទូសេតិ, អយំ បរិសទូសនោ នាមាតិ យោជនា. ឆសរីរទោសំ អាទិំ កត្វា បរិសទូសនភាវំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘អតិទីឃោ វា’’តិអាទិ. អតិទីឃោ វាតិ ឯត្ថ ន កេវលំ បរេសំ ទ្វង្គុលាទិមត្តទីឃោ, អថ ខោ ទិគុណាទិទីឃោវាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អញ្ញេស’’ន្តិអាទិ. នាភិបទេសោតិ អត្តនោ នាភិបទេសោ. យថា ហិ អតិទីឃេ បរវចនេន អតិទីឃស្ស សរូបំ វេទិតព្ពំ, តថា អតិរស្សាទីសុបិ អតិរស្សសរូបន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. មហោទរោតិ មហាឧទរោ. កប្បសីសោ វាតិ ហត្ថិសីសោ វិយ យុគសីសោ វា. កប្បសទ្ទោ ហេត្ថ យុគត្ថវាចកោ. កណ្ណិកកេសោ វាតិ កណ្ណិកសទិសេហិ កេសេហិ សមន្នាគតោ. ‘‘ជាតិបលិតេហី’’តិ ឥមិនា ជរាវាតេន បហតំ បលិតំ និវត្តេតិ. បកតិតម្ពកេសោតិ ឯត្ថ បកតិសទ្ទេន កេនចិ បយោគេន តម្ពកេសំ និវត្តេតិ. អាវដ្ដសីសោតិ បុនប្បុនំ វដ្ដតីតិ អាវដ្ដោ, កេសាវដ្ដោ, សោ ឯតស្ស សីសេ អត្ថីតិ អាវដ្ដសីសោ. ឧទ្ធគ្គេហីតិ ឧទ្ធំ កោដីហិ. ជាលពទ្ធេន វិយាតិ ជាលេន ពទ្ធេន ឥវ.

សម្ពទ្ធភមុកោ វាតិ អញ្ញមញ្ញសម្ពទ្ធភមុកោ វា. មក្កដភមុកោតិ មក្កដស្ស ភមុ វិយ ភមុ ឯតស្សាតិ មក្កដភមុកោ. វាសិកោណេនាតិ តច្ឆនីកោដិយា. វិសមចក្កលោតិ ឯត្ថ ចក្កាការេន លាតិ បវត្តតិ, ចក្កាការំ វា លាតិ គណ្ហាតីតិ ចក្កលោ. កេករោតិ វលិរោ. សោ ហិ កុច្ឆិតំ ករោតីតិ កេករោតិ វុច្ចតិ. កក្កដស្សេវាតិ កក្កដស្ស ឥវ. មូសិកកណ្ណោតិ អាខុកណ្ណោ. ជដុកកណ្ណោតិ វគ្គុលិកណ្ណោ. អវិទ្ធកណ្ណោតិ អច្ឆិទ្ទកណ្ណោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សោតិ អវិទ្ធកណ្ណោ. កណ្ណេ ភគន្ទរោ ឯតស្សាតិ កណ្ណភគន្ទរោ, សោយេវ កណ្ណភគន្ទរិកោ. គណ្ឌោ កណ្ណេ ឯតស្សាតិ គណ្ឌកណ្ណោ. បគ្ឃរិតបុព្ពេនាតិ បគ្ឃរិតបូយេន. ដង្កិតោ កណ្ណោ យស្សាតិ ដង្កិតកណ្ណោ. គោភត្តនាឡិកាយាតិ គុន្នំ ភត្តបានត្ថំ កតាយ នាឡិកាយ. ពិឡារក្ខិ វិយ អតិបិង្គលំ អក្ខិ ឯតស្សាតិ អតិបិង្គលក្ខិ. មធុវណ្ណោ វិយ បិង្គលំ អក្ខិ ឯតស្សាតិ មធុបិង្គលក្ខិ. និប្បខុមក្ខីតិ ឯត្ថ បខុមំ វុច្ចតិ អក្ខម្ហិ ជាតំ លោមំ. តញ្ហិ អក្ខិនោ បក្ខទ្វយេ ជាតត្តា បខុមន្តិ វុច្ចតិ. នត្ថិ បខុមំ អក្ខិម្ហិ ឯតស្សាតិ និប្បខុមក្ខិ. អស្សុបគ្ឃរណំ អក្ខិម្ហា ឯតស្សាតិ អស្សុបគ្ឃរណក្ខិ. បុប្ផំ សញ្ជាតំ យស្ស អក្ខិនោតិ បុប្ផិតំ. បុប្ផិតំ អក្ខិ យស្សាតិ បុប្ផិតក្ខិ. អក្ខិបាកេនាតិ អក្ខិនោ ទលបរិយន្តេសុ បច្ចនកេន រោគេន.

ចិបិដនាសិកោតិ អនុន្នតនាសិកោ. សុកតុណ្ឌសទិសាយាតិ សុវានំ មុខេន សទិសាយ.

បដង្គមណ្ឌូកស្សេវាតិ បដង្គនាមកស្ស មណ្ឌូកស្ស មុខនិមិត្តំ ឥវ មុខនិមិត្តំយេវាតិ យោជនា. ឧក្ខលិមុខវដ្ដិសទិសេហីតិ ឧក្ខលិយា មុខវដ្ដិនា សទិសេហិ. ភេរិចម្មសទិសេហីតិ ភេរិយា មុខេ នហិតចម្មេន សទិសេហិ. ឯឡមុខោតិ ឯឡាយ និច្ចបគ្ឃរិតំ មុខមេតស្សេតិ ឯឡមុខោ. ឧប្បក្កមុខោតិ ឧប្បក្កំ កុថិកំ មុខមេតស្សាតិ ឧប្បក្កមុខោ. សង្ខតុណ្ឌកោតិ សង្ខស្ស តុណ្ឌេន សទិសោ ឱដ្ឋោ ឯតស្សាតិ សង្ខតុណ្ឌកោ.

អដ្ឋកទន្តសទិសេហីតិ អដ្ឋកនាមកស្ស នង្គលស្ស ទន្តេហិ សទិសេហិ. ទន្តេ បិទហិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ទន្តន្តរេតិ ទន្តវិវរេ, ទន្តមជ្ឈេ វា. កលន្ទកទន្តោ វិយាតិ កាឡកានំ ទន្តោ វិយ.

មហាហនុកោតិ មហន្តោ ហនុ ឯតស្សាតិ មហាហនុកោ. ចិបិដហនុកោតិ អនុន្នតហនុកោ. និម្មស្សុទាឋិកោតិ នត្ថិ មស្សុ ច ទាឋិ ច ឯតស្សាតិ និម្មស្សុទាឋិកោ. ភដ្ឋអំសកូដោតិ ភដ្ឋោ បតិតោ អំសកូដោ ឥមស្សាតិ ភដ្ឋអំសកូដោ. គោធាគត្តោតិ គោធាយ គត្តំ វិយ គត្តំ ឥមស្សាតិ គោធាគត្តោ. សព្ពំបេតន្តិ សព្ពម្បិ ឯតំ ‘‘កច្ឆុគត្តោ’’តិអាទិវចនំ. ឯត្ថាតិ ‘‘កច្ឆុគត្តោ’’តិអាទិវចនេ. វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោតិ យោជនា.

ភដ្ឋកដិកោតិ ភដ្ឋា បន្នា កដិ ឯតស្សាតិ ភដ្ឋកដិកោ. អច្ចុគ្គតេហិ អានិសទមំសេហីតិ សម្ពន្ធោ. វាតណ្ឌិកោតិ វាតេន បូរិតោ អណ្ឌកោសោ ឯតស្សាតិ វាតណ្ឌិកោ. សង្ឃដ្ដនជាណុកោតិ អន្តោ នតត្តា អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដនំ ជាណុ ឯតស្សាតិ សង្ឃដ្ដនជាណុកោ. វិកដោតិ តិរិយគមនបាទោ. ឧបឌ្ឍបិណ្ឌិកស្ស អត្ថំ សហ ភេទេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោ ទុវិធោ’’តិអាទិ. តត្ថ ទុវិធោ សោ ឧបឌ្ឍបិណ្ឌិកោ សមន្នាគតោតិ យោជនា. អថ វា សោ ឧបឌ្ឍបិណ្ឌិកោ ហេដ្ឋា ឱរូឡ្ហាហិ មហន្តីហិ ជង្ឃបិណ្ឌិកាហិ សមន្នាគតោ វា ឧបរិ អារូឡ្ហាហិ មហន្តីហិ ជង្ឃបិណ្ឌិកាហិ សមន្នាគតោ វាតិ ទុវិធោតិ យោជនា. បិដ្ឋិកបាទោតិ បិដ្ឋិយំ ឧដ្ឋិតោ បាទោ ឯតស្សាតិ បិដ្ឋិកបាទោ. គណ្ឌិកង្គុលិ វាតិ គណ្ឌេន ឧដ្ឋិតោ អង្គុលិ ឯតស្សាតិ គណ្ឌិកង្គុលិ. សព្ពោបេសាតិ ឯស សព្ពោបិ ជនោ. បរិសំ ទូសេតីតិ បរិសទូសនោ.

បុព្ពាទីហីតិអាទិសទ្ទេន ចក្ខុបសាទស្ស អន្តរាយករានិ អញ្ញានិបិ វត្ថូនិ គហេតព្ពានិ. ទ្វីហិ វា អក្ខីហិ, ឯកេន វា អក្ខិនាតិ យោជនា. ឧភយម្បីតិ ទ្វិន្នំ អដ្ឋកថាចរិយានំ ឧភយម្បិ វចនំ. បាឡិយំ ‘‘អន្ធំ បព្ពាជេន្តី’’តិ អវត្វា ‘‘កាណំ បព្ពាជេន្តី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘បរិយាយេនា’’តិ វុត្តំ. មហាអដ្ឋកថាយញ្ហិ ‘‘ជច្ចន្ធោ’’តិ ឥមិនា ទ្វេអក្ខិកាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. កុណីតិ កុណនំ សំកោចនំ កុណំ, តមេតស្សត្ថីតិ កុណី. ខញ្ជោតិ ខញ្ជតិ គតិវេកល្លភាវេន បវត្តតីតិ ខញ្ជោ. កុណ្ឌបាទកោតិ ឯត្ថ កុណ្ឌោតិ ខញ្ជស្សេវ នាមំ. ខញ្ជោ ហិ កុឌតិ គមនំ បដិហនតីតិ កុណ្ឌោតិ វុច្ចតិ. កស្មា កុណ្ឌបាទកោ? កស្មា បិដ្ឋិបាទមជ្ឈេន ចង្កមន្តោតិ អាហ ‘‘មជ្ឈេ សំកុដិតបាទត្តា’’តិ. ឥមិនា ហិ កុណ្ឌបាទស្ស ច បិដ្ឋិបាទមជ្ឈេន ចង្កមនស្ស ច ហេតុំ ទស្សេតិ. ឯសេវ នយោ អនន្តរវាក្យេបិ. សព្ពោបេសាតិ ឯស សព្ពោបិ ជនោ.

បក្ខហតោតិ ឯត្ថ ឯកោ បក្ខោ ហតោ វិនាសោ ឯតស្សាតិ បក្ខហតោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកោ ហត្ថោ វា’’តិអាទិ. ‘‘បក្ខបាតោ’’តិបិ បាឋោ, សោ អបាឋោយេវ. បក្ខសទ្ទោ ហិ កោដ្ឋាសវាចកោ, ន បង្គុលបរិយាយោ, បីឋសព្ពី វុច្ចតីតិ បីឋេន សព្ពតិ គច្ឆតិ សីលេនាតិ បីឋសព្ពី វុច្ចតិ. ‘‘ជិណ្ណភាវេន ទុព្ពលោ’’តិ ឥមិនា ជីរណំ ជរា, តាយ ទុព្ពលោ ជរាទុព្ពលោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ពលវា ហោតីតិ អាគន្តុករោគានមភាវេន ពលវា ហោតិ, ‘‘វចីភេទោ នប្បវត្តតី’’តិ ឥមិនា មុខមត្តមេវ គច្ឆតិ បវត្តតិ, ន វចីភេទោ ឯត្ថ ជនេតិ មូគោតិ ទស្សេតិ. យស្ស វចីភេទោ ន បវត្តតិ, អយំ មូគោ នាមាតិ យោជនា. មម្មនន្តិ ខលិតវចនំ. យោ ឯកមេវ អក្ខរំ ចតុបញ្ចក្ខត្តុំ វទតិ, តស្សេតមធិវចនំ.

ពធីរោតិ សុតិហីនោ. សោ ហិ ហននំ សោតបសាទស្ស នាសនំ វធោ, តំ ឦរតិ គច្ឆតីតិ ពធីរោតិ វុច្ចតិ. យោ សព្ពេន សព្ពំ ន សុណាតិ, អយំ ពធីរោ នាមាតិ យោជនា. ឥមិនា នដ្ឋបសាទតំ ទស្សេតិ. ឧភយទោសវសេនាតិ ឧបលក្ខណវសេន វុត្តំ អន្ធមូគពធិរបព្ពាជនេ តិទោសវសេនបិ វុត្តត្តា. តេតិ ហត្ថច្ឆិន្នាទយោ ទ្វត្តិំសជនេ. ឱសារណំ អបត្តោ បុគ្គលោ អត្ថិ, តំ បុគ្គលំ សង្ឃោ ឱសារេតិ ចេតិ យោជនា. ឱសារេតីតិ សង្ឃេ បវេសេតិ.