១. ពោធិកថា

ឯវូភតោវិភង្គស្ស, កត្វាន យោជនានយំ;

មហាវគ្គខន្ធកស្ស, ករិស្សំ យោជនានយំ.

ឧភិន្នន្តិ ឧភយេសំ. បាតិមោក្ខានន្តិ បាតិមោក្ខវិភង្គានំ. បាតិមោក្ខគហណេន ហេត្ថ តេសំ វិភង្គោបិ គហិតោ អភេទេន វា ឧត្តរបទលោបវសេន វា. ខន្ធកន្តិ បញ្ញត្តិសមូហំ. ខន្ធសទ្ទោ ហេត្ថ បញ្ញត្តិវាចកោ. វិនយបញ្ញត្តិយោ វុច្ចន្តិ ‘‘ខន្ធោ’’តិ. តេសំ សមូហោ ខន្ធកោ. អថវា ខន្ធោតិ រាសិ. ខន្ធសទ្ទោ ហិ រាសត្ថវាចកោ. វិនយបញ្ញត្តិរាសិ វុច្ចតិ ‘‘ខន្ធោ’’តិ. កការោ បកាសកវាចកោ. ខន្ធានំ វិនយបញ្ញត្តិរាសីនំ កោ បកាសកោតិ ខន្ធកោ, តំ ខន្ធកំ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – ឧភិន្នំ បាតិមោក្ខានំ សង្គីតិសមនន្តរំ ខន្ធកោវិទា ខន្ធកេសុ កុសលា មហាថេរា យំ ខន្ធកំ សង្គាយិំសុ, តស្ស ខន្ធកស្ស ទានិ សំវណ្ណនាក្កមោ យស្មា សម្បត្តោ, តស្មា តស្ស ខន្ធកស្ស អយំ អនុត្តានត្ថវណ្ណនា ហោតីតិ.

យេ អត្ថាតិ សម្ពន្ធោ. ហិសទ្ទោ បទាលង្ការោ. យេសន្តិ បទានំ. តេតិ តេ អត្ថេ. ភវេតិ ភវេយ្យ, ភវិតុំ សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ. តេសន្តិ អត្ថានំ. កិន្តិ កិំ បយោជនំ. តេតិ អត្ថេ, ញាតុន្តិ សម្ពន្ធោ. អថវា តេតិ អត្ថា, អវណ្ណិតាតិ សម្ពន្ធោ. តេសំយេវាតិ អត្ថានមេវ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – បទភាជនីយេ យេសំ បទានំ យេ អត្ថា ភគវតា បកាសិតា, តេសំ បទានន្តិ បាឋសេសោ, តេ អត្ថេ បុន វទេយ្យាម ចេ, កទា បរិយោសានំ សំវណ្ណនាយ បរិនិដ្ឋានំ ភវេ, ន ភវេយ្យាតិ អធិប្បាយោ. យេ ចេវ អត្ថា ឧត្តានា, តេសំ សំវណ្ណនាយ កិំ បយោជនំ, ន បយោជនន្តិ អធិប្បាយោ. អធិប្បាយានុសន្ធីហិ ច អធិប្បាយេន ច អនុសន្ធិនា ច ព្យញ្ជនេន ច យេ បន អត្ថា អនុត្តានា, តេ អត្ថេ, អត្ថា វា អវណ្ណិតា យស្មា ញាតុំ ន សក្កា, តស្មា តេសំយេវ អត្ថានំ អយំ សំវណ្ណនានយោ ហោតីតិ. ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនត្ថោ.

១. ‘‘តេន…បេ… វេរញ្ជាយ’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ១) ករណវចនេ វិសេសការណមត្ថិ វិយ, ‘‘តេន…បេ… បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ នត្ថីតិ យោជនា. អសទិសោបមាយំ. កិញ្ចាបិសទ្ទោ គរហត្ថជោតកោ, បន-សទ្ទោ សម្ភាវនត្ថជោតកោ. ‘‘ករណវចនេនេវា’’តិ ឯត្ថ ឯវការេន ឧបយោគវចនំ វា ភុម្មវចនំ វា និវារេតិ. អភិលាបោតិ អភិមុខំ អត្ថំ លបតីតិ អភិលាបោ, សទ្ទោ. អាទិតោតិ វេរញ្ជកណ្ឌតោ. ឯតន្តិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា ឧរុវេលាយ’’ន្តិអាទិវចនំ. ‘‘អញ្ញេសុបី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ឥតោ បរេសូ’’តិ.

យទិ វិសេសការណំ នត្ថិ, កិំ បនេតស្ស វចនេ បយោជនន្តិ ចោទេន្តោ អាហ ‘‘កិំ បនេតស្សា’’តិអាទិ. ឯតស្សាតិ ‘‘តេន សមយេន ពុទ្ធោ ភគវា ឧរុវេលាយ’’ន្តិអាទិវចនស្ស. និទានទស្សនំ បយោជនំ នាមាតិ យោជនា. តមេវត្ថំ វិភាវេតុមាហ ‘‘យា ហី’’តិអាទិ. យា បព្ពជ្ជា ចេវ យា ឧបសម្បទា ច ភគវតោ អនុញ្ញាតាតិ យោជនា. យានិ ច អនុញ្ញាតានីតិ សម្ពន្ធោ. តានីតិ បព្ពជ្ជាទីនិ. អភិសម្ពោធិន្តិ អរហត្តមគ្គញាណបទដ្ឋានំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ អរហត្តមគ្គញាណញ្ច. ពោធិមហាមណ្ឌេតិ មហន្តានំ មគ្គញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ បសន្នដ្ឋានេ ពោធិរុក្ខមូលេតិ អត្ថោ. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ.

តត្ថាតិ យំ ‘‘តេន សមយេន ឧរុវេលាយ’’ន្តិអាទិវចនំ វុត្តំ, តត្ថ. ឧរុវេលាយន្តិ ឯត្ថ ឧរុសទ្ទោ មហន្តបរិយាយោតិ អាហ ‘‘មហាវេលាយ’’ន្តិ. ‘‘វាលិករាសិម្ហី’’តិ ឥមិនា វេលាសទ្ទស្ស រាសត្ថំ ទស្សេតិ, កាលសីមាទយោ និវត្តេតិ. យទិ បន ‘‘ឧរូ’’តិ វាលិកាយ នាមំ, ‘‘វេលា’’តិ មរិយាទាយ, ឯវញ្ហិ សតិ ននុ ឧរុយា វេលាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ អាហ ‘‘វេលាតិក្កមនហេតុ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលា’’តិ. ឥមិនា វេលាយ អតិក្កមោ វេលា ឧត្តរបទលោបវសេន, វេលាយ អាហដា ឧរុ ឧរុវេលា បទវិបរិយាយវសេនាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ ‘‘ឧរុវេលាយ’’ន្តិបទេ. តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘អតីតេ កិរា’’តិអាទិ. អនុប្បន្នេ ពុទ្ធេ បព្ពជិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តាបសបព្ពជ្ជន្តិ ឥសិបព្ពជ្ជំ, ន សមណបព្ពជ្ជំ. កតិកវត្តន្តិ ករណំ កតំ, កតេន បវត្តំ កតិកំ, តមេវ វត្តំ កតិកវត្តំ. អកំសុ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. យោតិ យោ កោចិ. អញ្ញោតិ អត្តនា អបរោ. សោ អាកិរតូតិ សម្ពន្ធោ. បត្តបុដេនាតិ បណ្ណេន កតេន បុដេន. តតោតិ កតិកវត្តករណតោ. តត្ថាតិ តស្មិំ បទេសេ. តតោតិ មហាវាលិករាសិជននតោ, បរន្តិ សម្ពន្ធោ. នន្តិ តំ បទេសំ. តន្តិ មហាវាលិករាសិំ.

‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ’’តិ ឯត្ថ អស្សត្ថរុក្ខស្ស ឧបចារវសេន ពោធីតិ នាមលភនំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិអាទិ. ឥមិនា ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈតីតិ ពោធីតិ វចនត្ថេន ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ ពោធិ នាមាតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថាតិ ពោធិម្ហិ, ពោធិយំ វា. សមីបត្ថេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. រុក្ខោបីតិ បិសទ្ទេន ន មគ្គញាណមេវាតិ ទស្សេតិ. មូលេតិ អាសន្នេ. បឋមាភិសម្ពុទ្ធោតិ អនុនាសិកលោបវសេន សន្ធីតិ អាហ ‘‘បឋមំ អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ. ‘‘ហុត្វា’’តិ ឥមិនា ‘‘បឋម’’ន្តិបទស្ស ភាវនបុំសកំ ទស្សេតិ. សព្ពបឋមំយេវាតិ សព្ពេសំ ជនានំ បឋមមេវ អភិសម្ពុទ្ធោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឯកោ ឯវ បល្លង្កោ ឯកបល្លង្កោតិ អវធារណសមាសំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឯកេនេវ បល្លង្កេនា’’តិ. ‘‘សកិំ…បេ… អាភុជិតេនា’’តិ ឥមិនា អវធារណផលំ ទស្សេតិ. បល្លង្កោតិ ច ឩរុពទ្ធាសនំ. វិមុត្តិសុខំ បដិសំវេទីតិ ឯត្ថ តទង្គាទីសុ (បដិ. ម. អដ្ឋ. ១.១.១០៤) បញ្ចសុ វិមុត្តីសុ បដិប្បស្សទ្ធិសង្ខាតា ផលសមាបត្តិ ឯវាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ផលសមាបត្តិសុខ’’ន្តិ. ផលសមាបត្តីតិ អរហត្តផលសមាបត្តិ. សា ហិ វិរុទ្ធេហិ ឧបក្កិលេសេហិ មុច្ចិតដ្ឋេន វិមុត្តីតិ វុច្ចតិ, តាយ សម្បយុត្តំ សុខំ វិមុត្តិសុខំ, ចតុត្ថជ្ឈានិកំ អរហត្តផលសមាបត្តិសុខំ. អថវា តាយ ជាតំ សុខំ វិមុត្តិសុខំ, សកលកិលេសទុក្ខូបសមសុខំ. ‘‘បដិសំវេទយមានោ’’តិឥមិនា ‘‘បដិសំវេទី’’តិ ឯត្ថ ណីបច្ចយស្ស កត្តុត្ថំ ទស្សេតិ. បុនប្បុនំ សុដ្ឋុ វទតិ អនុភវតីតិ បដិសំវេទី. បដិសំវេទី ហុត្វា និសីទីតិ សម្ពន្ធោ.

បច្ចយាការន្តិ អវិជ្ជាទិបច្ចយានំ ឧប្បាទាការំ. កស្មា បច្ចយាការោ បដិច្ចសមុប្បាទោ នាមាតិ អាហ ‘‘បច្ចយាការោ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ‘‘អញ្ញមញ្ញ’’ន្តិឥមិនា ‘‘បដិច្ចា’’តិបទស្ស កម្មំ ទស្សេតិ, ‘‘សហិតេ’’តិឥមិនា សំសទ្ទស្សត្ថំ. ‘‘ធម្មេ’’តិឥមិនា តស្ស សរូបំ. ឯត្ថាតិ ឥមិស្សំ វិនយដ្ឋកថាយំ. តត្ថាតិ ‘‘អនុលោមបដិលោម’’ន្តិបទេ, អនុលោមបដិលោមេសុ វា. ស្វេវ បច្ចយាការោ វុច្ចតីតិ យោជនា. ‘‘អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចករណតោ’’តិឥមិនា អនុលោមសទ្ទស្ស សភាវត្ថំ ទស្សេតិ. ស្វេវាតិ បច្ចយាការោ ឯវ. តំ កិច្ចន្តិ អត្តនា កត្តព្ពំ តំ កិច្ចំ. តស្ស អករណតោតិ អត្តនា កត្តព្ពកិច្ចស្ស អករណតោ. ឥមិនា បដិលោមសទ្ទស្ស សភាវត្ថំ ទស្សេតិ. បុរិមនយេនេវាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិនា បុរិមនយេនេវ. វាតិ អថវា. បវត្តិយាតិ សំសារបវត្តិយា. អនុលោមោតិ អនុកូលោ, អនុរូបោ វា. ឥតរោតិ ‘‘អវិជ្ជាយត្វេវា’’តិអាទិនា វុត្តោ បច្ចយាការោ. តស្សាតិ បវត្តិយា. បដិលោមោតិ បដិវិរុទ្ធោ, ឯត្ថាតិ ‘‘អនុលោមបដិលោម’’ន្តិបទេ. អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោតិ ឯត្ថ អត្ថោ ឯវាតិ សម្ភវតោ តស្ស ផលំ វា ‘‘សទ្ទន្តរត្ថាបោហនេន សទ្ទោ អត្ថំ វទតី’’តិ វចនតោ (ឧទា. អដ្ឋ. ១; ទី. និ. ដី. ១.១; ម. និ. ដី. ១.មុលបរិយាយសុត្តវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.ឱឃតរយសុត្តវណ្ណនា; អ. និ. ដី. ១.១.រុបាទិវគ្គវណ្ណនា) សទ្ទន្តរត្ថាបោហនំ វា ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាទិតោ បនា’’តិអាទិ. យាវសទ្ទោ អវធិវចនោ. យាវ អន្តំ បាបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥតោតិ ឥមេហិ វុត្តេហិ ទ្វីហិ អត្ថេហិ. ‘‘មនសាកាសី’’តិ ឯត្ថ ឥការលោបវសេន សន្ធីតិ អាហ ‘‘មនសិ អកាសី’’តិ. តត្ថាតិ ‘‘មនសាកាសី’’តិបទេ. យថាតិ យេនាការេន. ឥទន្តិ ឥមំ អាការំ. តត្ថាតិ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទិបាឋេ អវយវត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សមាសមជ្ឈេ តសទ្ទេន បុព្ពបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គហេតព្ពានីតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចា’’តិ. វាក្យេ បន តសទ្ទេន បរបទស្សេវ លិង្គវចនានិ គហេតព្ពានិ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា’’តិបទំ ‘‘សម្ភវន្តី’’តិបទេន សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តី’’តិ. សព្ពបទេសូតិ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិអាទីសុ សព្ពេសុ បទេសុ.

យថា បនាតិ យេនាការេន បន. ឥទន្តិ ឥមំ អាការំ. តត្ថាតិ ‘‘អវិជ្ជាយ…បេ… និរោធោ’’តិអាទិវាក្យេ. អវិជ្ជាយត្វេវាតិ ឯត្ថ ‘‘ភទ្ទិយោត្វេវា’’តិអាទីសុ វិយ ‘‘ភទ្ទិយោ ឥតិ ឯវា’’តិ បទច្ឆេទោ កត្តព្ពោ, ន ឯវំ ‘‘អវិជ្ជាយ ឥតិ ឯវា’’តិ, អថ ខោ ‘‘អវិជ្ជាយ តុ ឯវា’’តិ កាតព្ពោតិ អាហ ‘‘អវិជ្ជាយ តុ ឯវា’’តិ. ‘‘ប អតិមោក្ខំ អតិបមោក្ខ’’ន្តិអាទីសុ (កង្ខា. អដ្ឋ. និទានវណ្ណនា) វិយ ឧបសគ្គព្យត្តយេន វុត្តំ, ឯវមិធ និបាតព្យត្តយេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ ឯវសទ្ទេន សត្តជីវាទយោ និវត្តេតិ. តុសទ្ទោ បក្ខន្តរត្ថជោតកោ. អនុលោមបក្ខតោ បដិលោមសង្ខាតំ បក្ខន្តរំ មនសាកាសីតិ អត្ថោ. អសេសវិរាគនិរោធសទ្ទោ អយុត្តសមាសោ, ឧត្តរបទេន ច តតិយាសមាសោតិ អាហ ‘‘វិរាគសង្ខាតេន មគ្គេន អសេសនិរោធា’’តិ. តត្ថ អសេសសទ្ទំ វិរាគសទ្ទេន សម្ពន្ធមកត្វា និរោធសទ្ទេន សម្ពន្ធំ កត្វា អត្ថស្ស គហណំ អយុត្តសមាសោ នាម. ‘‘មគ្គេនា’’តិឥមិនា វិរាគសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. មគ្គោ ហិ វិរជ្ជនដ្ឋេន វិរាគោតិ វុច្ចតិ. សង្ខារនិរោធោតិ ឯត្ថ មគ្គេន និរោធត្តា អនុប្បាទនិរោធោ ហោតីតិ អាហ ‘‘សង្ខារានំ អនុប្បាទនិរោធោ ហោតី’’តិ. អនុប្បាទនិរោធោតិ ច អនុប្បាទេន និរោធោ សមុច្ឆេទវសេន និរុទ្ធត្តា. ឯវន្តិ យថា អវិជ្ជាយត្វេវ អសេសវិរាគនិរោធា សង្ខារនិរោធោ, ឯវំ តថាតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ ‘‘ឯវមេតស្សា’’តិអាទិវចនេ. កេវលសទ្ទោ សកលបរិយាយោតិ អាហ ‘‘សកលស្សា’’តិ, អនវសេសស្សាតិ អត្ថោ. អថវា សត្តជីវាទីហិ អមិស្សិតត្តា អមិស្សត្ថោតិ អាហ ‘‘សុទ្ធស្ស វា’’តិ. ‘‘សត្តវិរហិតស្សា’’តិ ឥមិនា សុទ្ធភាវំ ទស្សេតិ. ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ ឯត្ថ ខន្ធសទ្ទោ រាសត្ថវាចកោតិ អាហ ‘‘ទុក្ខរាសិស្សា’’តិ.

ឯតមត្ថំ វិទិត្វាតិ ឯត្ថ ឯតសទ្ទស្ស វិសយំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘យ្វាយ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘អវិជ្ជាទិវសេន…បេ… និរោធោ ហោតី’’តិ យ្វាយំ អត្ថោ វុត្តោតិ យោជនា. សមុទយោ ច ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. វិទិតវេលាយន្តិ បាកដវេលាយំ បសិទ្ធកាលេតិ អត្ថោ. ឥមំ ឧទានន្តិ ឯត្ថ ឥមសទ្ទោ វុច្ចមានាបេក្ខោ. តស្មិំ អត្ថេ វិទិតេ សតីតិ យោជនា. បជាននតាយាតិ បការេន ជាននភាវស្ស. សោមនស្សយុត្តញាណសមុដ្ឋានន្តិ សោមនស្សេន ឯកុប្បាទាទិវសេន យុត្តេន ញាណេន សមុដ្ឋានំ, យុត្តំ វា ញាណសង្ខាតំ សមុដ្ឋានំ ឧទានន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ឧទានន្តិ កេនដ្ឋេន ឧទានំ? ឧទានដ្ឋេន, មោទនដ្ឋេន, កីឡនដ្ឋេន ចាតិ អត្ថោ. កិមិទំ ឧទានំ នាម? បីតិវេគសមុដ្ឋាបិតោ ឧទាហារោ. យថា (ឧទា. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) ហិ យំ តេលាទិមិនិតព្ពវត្ថុ មានំ គហេតុំ ន សក្កោតិ វិសន្ទិត្វា គច្ឆតិ, តំ ‘‘អវសេកោ’’តិ វុច្ចតិ. យញ្ច ជលំ តឡាកំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, អជ្ឈោត្ថរិត្វា គច្ឆតិ, តំ ‘‘ឱឃោ’’តិ វុច្ចតិ. ឯវមេវំ យំ បីតិវេគសមុដ្ឋាបិតំ វិតក្កវិប្ផារំ ហទយំ សន្ធារេតុំ ន សក្កោតិ, សោ អធិកោ ហុត្វា អន្តោ អសណ្ឋហិត្វា វចីទ្វារេន និក្ខមន្តោ បដិគ្គាហកនិរបេក្ខោ ឧទាហារវិសេសោ ‘‘ឧទាន’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘អត្តមនវាចំ និច្ឆារេសី’’តិ ឥមិនា ឧទធាតុស្ស ឧទាហារត្ថំ ទស្សេតិ.

តស្សាតិ ឧទានស្ស អត្ថោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យទាតិ ឯត្ថ ទាបច្ចយស្ស អត្ថវាក្យំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្មិំ កាលេ’’តិ. ហវេតិ ‘‘ព្យត្ត’’ន្តិ ឥមស្មិំ អត្ថេ និបាតោ. ព្យត្តំ បាកដន្តិ ហិ អត្ថោ. បាតុភវន្តីតិ ឯត្ថ បាតុនិបាតស្ស អត្ថស្ស ‘‘ហវេ’’តិ និបាតេន វុត្តត្តា ភូធាតុស្សេវ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ. អនុលោម បដិលោម បច្ចយាការ បដិវេធសាធកាតិ អនុលោមតោ ច បដិលោមតោ ច បច្ចយាការស្ស បដិវិជ្ឈនស្ស សាធកា. ពោធិបក្ខិយធម្មាតិ ពោធិយា មគ្គញាណស្ស បក្ខេ ភវា សត្តតិំស ធម្មា. អថវា បាតុនិបាតេន សហ ‘‘ភវន្តី’’តិបទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បកាសន្តី’’តិ. ឥមស្មិំ នយេ ហវេសទ្ទោ ឯកំសត្ថវាចកោ. ហវេ ឯកំសេនាតិ ហិ អត្ថោ. អភិសមយវសេនាតិ មគ្គញាណវសេន. មគ្គញាណញ្ហិ យស្មា អភិមុខំ ចត្តារិ សច្ចានិ សមេច្ច អយតិ ជានាតិ, តស្មា អភិសមយោតិ វុច្ចតិ.

‘‘កិលេសសន្តាបនដ្ឋេនា’’តិ ឥមិនា អាភុសោ កិលេសេ តាបេតីតិ អាតាបោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ន វីរិយសាមញ្ញំ ហោតិ, អថ ខោ សម្មប្បធានវីរិយមេវាតិ អាហ ‘‘សម្មប្បធានវីរិយវតោ’’តិ. ឥមិនា អាតាបីតិ ឯត្ថ ឦបច្ចយស្ស វន្តុអត្ថំ ទស្សេតិ. អារម្មណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន ចាតិ កសិណាទិអារម្មណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានសភាវេន អដ្ឋសមាបត្តិសង្ខាតេន ឈានេន ច. លក្ខណូបនិជ្ឈានលក្ខណេន ចាតិ អនិច្ចាទិលក្ខណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈានសភាវេន វិបស្សនាមគ្គផលសង្ខាតេន ឈានេន ច. ‘‘ពាហិតបាបស្សា’’តិ ឥមិនា ពាហិតោ អណោ បាបោ អនេនាតិ ព្រាហ្មណោតិ វចនត្ថំ ទស្សេតិ. អណសទ្ទោ ហិ បាបបរិយាយោ. ‘‘ខីណាសវស្សា’’តិ ឥមិនា តស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. អថស្សាតិ អថ អស្ស, តស្មិំ កាលេ ព្រាហ្មណស្សាតិ អត្ថោ. យា ឯតា កង្ខា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កោ នុ ខោ…បេ… អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.១២) នយេន ច តថា ‘‘កតមំ នុ ខោ…បេ… អវោចា’’តិអាទិនា (សំ. និ. ២.៣៥) នយេន ច បច្ចយាការេ វុត្តាតិ យោជនា. នោ កល្លោ បញ្ហោតិ អយុត្តោ បញ្ហោ, ទុប្បញ្ហោ ឯសោតិ អត្ថោ. តថាតិ ឯវំ, តតោ អញ្ញថា វា. យា ច សោឡស កង្ខា (ម. និ. ១.១៨; សំ. និ. ២.២០) អាគតាតិ សម្ពន្ធោ. អបដិវិទ្ធត្តា កង្ខាតិ យោជនា. សោឡស កង្ខាតិ អតីតវិសយា បញ្ច, អនាគតវិសយា បញ្ច, បច្ចុប្បន្នវិសយា ឆាតិ សោឡសវិធា កង្ខា. វបយន្តីតិ វិ អបយន្តិ, ឥការលោបេនាយំ សន្ធិ. វិត្យូបសគ្គោ ធាត្វត្ថានុវត្តកោ, អបយន្តិ – សទ្ទោ អបគមនត្ថោតិ អាហ ‘‘អបគច្ឆន្តី’’តិ. ‘‘និរុជ្ឈន្តី’’តិឥមិនា អបគមនត្ថមេវ បរិយាយន្តរេន ទីបេតិ. ‘‘កស្មា’’តិ ឥមិនា ‘‘យតោ បជានាតិ សហេតុធម្ម’’ន្តិ វាក្យស្ស បុព្ពវាក្យការណភាវំ ទស្សេតិ. សហេតុធម្មន្តិ ឯត្ថ សហ អវិជ្ជាទិហេតុនាតិ សហេតុ, សង្ខារាទិកោ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ. សហេតុ ច សោ ធម្មោ ចាតិ សហេតុធម្មោតិ វចនត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អវិជ្ជាទិកេនា’’តិអាទិ. ‘‘បដិវិជ្ឈតី’’តិ ឥមិនា បជានា តីតិ ឯត្ថ ញាធាតុយា អវពោធនត្ថំ ទស្សេតិ, មារណតោសនាទិកេ អត្ថេ និវត្តេតិ. ឥតីតិ តស្មា, វបយន្តីតិ យោជនា.

២. បច្ចយក្ខយស្សាតិ បច្ចយានំ ខយដ្ឋានស្ស អសង្ខតស្សាតិ យោជនា. តត្រាតិ ទុតិយឧទានេ. ខីយន្តិ បច្ចយា ឯត្ថាតិ ខយំ, និព្ពានន្តិ អាហ ‘‘បច្ចយានំ ខយសង្ខាតំ និព្ពាន’’ន្តិ. ‘‘អញ្ញាសី’’តិ ឥមិនា អវេទីតិ ឯត្ថ វិទធាតុយា ញាណត្ថំ ទស្សេតិ, អនុភវនលាភាទិកេ និវត្តេតិ. តស្មា វបយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. វុត្តប្បការាតិ បឋមឧទានេ វុត្តសទិសា. ធម្មាតិ ពោធិបក្ខិយធម្មា, ចតុអរិយសច្ចធម្មា វា.

៣. ឥមំ ឧទានំ ឧទានេសីតិ សម្ពន្ធោ. យេន មគ្គេន វិទិតោតិ យោជនា. តត្រាតិ តតិយឧទានេ. សោ ព្រាហ្មណោ តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ. តេហិ ឧប្បន្នេហិ ពោធិបក្ខិយធម្មេហិ វា យស្ស អរិយមគ្គស្ស ចតុសច្ចធម្មា បាតុភូតា, តេន អរិយមគ្គេន វា វិធូបយន្តិ យោជនា. វុត្តប្បការន្តិ សុត្តនិបាតេ វុត្តប្បការំ. មារសេនន្តិ កាមាទិកំ ទសវិធំ មារសេនំ. ‘‘វិធមេន្តោ’’តិឥមិនា វិធូបយន្តិ ឯត្ថ ធូបធាតុយា វិធមនត្ថំ ទស្សេតិ, លិម្បនត្ថាទយោ និវត្តេតិ. ‘‘វិទ្ធំ សេន្តោ’’តិឥមិនា វិធមេន្តោតិ ឯត្ថ ធមុធាតុយា ធំសនត្ថំ ទស្សេតិ, សទ្ទត្ថាទយោ និវត្តេតិ. ‘‘សូរិយោវ ឱភាសយ’’ន្តិបទស្ស ‘‘សូរិយោ ឥវា’’តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ. សូរិយោតិ អាទិច្ចោ. សោ ហិ យស្មា បឋមកប្បិកានំ សូរំ ជនេតិ, តស្មា សូរិយោតិ វុច្ចតិ. អព្ភុគ្គតោតិ អភិមុខំ ឧទ្ធំ អាកាសំ គតោ, អព្ភំ វា អាកាសំ ឧគ្គតោ. អព្ភសទ្ទោ ហិ អាកាសបរិយាយោ. អាកាសោ ហិ យស្មា អាភុសោ ភាតិ ទិប្បតិ, តស្មា ‘‘អព្ភ’’ន្តិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ ឱបម្មសំសន្ទនំ – យថា សូរិយោ ឱភាសយន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ព្រាហ្មណោ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តោ. យថា សូរិយោ អន្ធការំ វិធមេន្តោ តិដ្ឋតិ, ឯវំ ព្រាហ្មណោ មារសេនម្បិ វិធូបយន្តោតិ.

ឯត្ថាតិ ឯតេសុ តីសុ ឧទានេសុ. បឋមំ ឧទានំ ឧប្បន្នន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥមិស្សា ខន្ធកបាឡិយា ឧទានបាឡិំ សំសន្ទន្តោ អាហ ‘‘ឧទានេ បនា’’តិអាទិ. ឧទានេ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ ឧទានេ វុត្តវចនំ, វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អច្ចយេនាតិ អតិក្កមេន, តមេវត្ថំ វិភាវេន្តោ អាហ ‘‘តទា ហី’’តិអាទិ. តទាតិ ‘‘ស្វេ អាសនា វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ រត្តិំ ឧប្បាទិតមនសិការកាលេ. ភគវា មនសាកាសីតិ សម្ពន្ធោ. បុរិមា ទ្វេ ឧទានគាថា អានុភាវទីបិកា ហោន្តីតិ យោជនា. តស្សាតិ បច្ចយាការបជាននបច្ចយក្ខយាធិគមស្ស. ឯកេកមេវាតិ អនុលោមបដិលោមេសុ ឯកេកមេវ. បឋមយាមញ្ចាតិ អច្ចន្តសំយោគេ ឧបយោគវចនំ, និរន្តរំ បឋមយាមកាលន្តិ អត្ថោ. ឥធ បនាតិ ឥមស្មិំ ខន្ធកេ បន. តមេវត្ថំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘ភគវា ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ភគវា ឧទានេសីតិ សម្ពន្ធោ. វិសាខបុណ្ណមាយាតិ វិសាខាយ យុត្តាយ បុណ្ណមាយ. ‘‘អរុណោ ឧគ្គមិស្សតី’’តិ វត្តព្ពសមយេតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពញ្ញុតន្តិ សព្ពញ្ញុភាវំ, អនាវរណញាណន្តិ អត្ថោ. តតោតិ អរុណុគ្គមនតោ. តំ ទិវសន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តស្មិំ ទិវសេតិ ហិ អត្ថោ. អច្ចន្តសំយោគេ វា, តំ ទិវសំ កាលន្តិ ហិ អត្ថោ. ឯវំ មនសិ កត្វាតិ យថា តំ ទិវសំ អនុលោមបដិលោមំ មនសាកាសិ, ឯវំ មនសិ កត្វាតិ អត្ថោ. ឥតីតិ ឯវំ. ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ…បេ… និសីទី’’តិ ឯវំ វុត្តំ តំ សត្តាហន្តិ យោជនា. តត្ថេវាតិ ពោធិរុក្ខមូលេយេវ.