២. គណភោជនសិក្ខាបទំ

២០៩. ទុតិយេ បហីនលាភសក្ការស្ស ហេតុំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិ. សោតិ ទេវទត្តោ. ‘‘អហោសី’’តិ ច ‘‘បាកដោ ជាតោ’’តិ ច យោជេតព្ពោ. អជាតសត្តុនាតិ អជាតស្សេយេវ បិតុរាជស្ស សត្តុភាវតោ អជាតសត្តុនា, ‘‘មារាបេត្វា’’តិបទេ ការិតកម្មំ. រាជានន្តិ ពិម្ពិសាររាជំ, ‘‘មារាបេត្វា’’តិបទេ ធាតុកម្មំ. អភិមារេតិ អភិនិលីយិត្វា ភគវតោ មារណត្ថាយ បេសិតេ ធនុធរេ. គូឡ្ហបដិច្ឆន្នោតិ គុហិតោ ហុត្វា បដិច្ឆន្នោ. បរិកថាយាតិ បរិគុហនាយ កថាយ. ‘‘រាជានម្បី’’តិបទំ ‘‘មារាបេសី’’តិបទេ ធាតុកម្មំ. បវិជ្ឈីតិ បវដ្ដេសិ. តតោតិ តតោ វុត្តតោ បរំ ឧដ្ឋហិំសូតិ សម្ពន្ធោ. នគរេ និវសន្តីតិ នាគរា. រាជាតិ អជាតសត្តុរាជា. សាសនកណ្ដកន្តិសាសនស្ស កណ្ដកសទិសត្តា សាសនកណ្ដកំ. តតោតិ នីហរតោ. ឧបដ្ឋានម្បីតិ ឧបដ្ឋានម្បិ, ឧបដ្ឋានត្ថាយបិ វា. អញ្ញេបីតិ រាជតោ អញ្ញេបិ. អស្សាតិ ទេវទត្តស្ស. កិញ្ចិ ខាទនីយភោជនីយំ ‘‘ទាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. កិញ្ចិ វា អភិវាទនាទិ ‘‘កាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជនស្ស ហេតុំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មា មេ’’តិអាទិ. បោសេន្តោ ហុត្វា ភុញ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ.

២១១. ភត្តំ អនធិវាសេន្តានំ កស្មា ចីវរំ បរិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ភត្តំ អគណ្ហន្តាន’’ន្តិអាទិ.

២១២. ចីវរការកេ ភិក្ខូ ភត្តេន កស្មា និមន្តេន្តីតិ អាហ ‘‘គាមេ’’តិអាទិ.

២១៥. នានាវេរជ្ជកេតិ ឯត្ថ រញ្ញោ ឥទំ រជ្ជំ, វិសទិសំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ, នានប្បការំ វិរជ្ជំ នានាវិរជ្ជំ. នានាវិរជ្ជេហិ អាគតា នានាវេរជ្ជកា. មជ្ឈេ វុទ្ធិ ហោតីតិ អាហ ‘‘នានាវិធេហិ អញ្ញរជ្ជេហិ អាគតេ’’តិ. អញ្ញរជ្ជេហីតិ រាជគហតោ អញ្ញេហិ រជ្ជេហិ. រញ្ជិតព្ពន្តិ រញ្ជន្តិ វុត្តេ និគ្គហិតស្ស អនាសនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘នានាវេរញ្ជកេឥតិបិ បាឋោ’’តិ.

២១៨. គណភោជនេតិ គណស្ស ភោជនំ គណភោជនំ, គណភោជនស្ស ភោជនំ គណភោជនំ, តស្មិំ គណភោជនេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. ‘‘រត្តូបរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០; ម. និ. ១.២៩៣) វិយ ឯកស្ស ភោជនសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ននុ ឧបោសថេ វិយ ទ្វេ តយោ គណោ នាមាតិ អាហ ‘‘ឥធ គណោ នាម ចត្តារោ’’តិអាទិ. តេន ទ្វេ តយោ គណោ នាម ន ហោន្តិ, ចត្តារោ បន អាទិំ កត្វា តទុត្តរិ គណោ នាមាតិ ទស្សេតិ. តំ បនេតន្តិ ឯត្ថ ឯតសទ្ទោ វចនាលង្ការោ ទ្វីសុ សព្ពនាមេសុ បុព្ពស្សេវ យេភុយ្យេន បធានត្តា. បសវតីតិ វឌ្ឍតិ, ជាយតីតិ អត្ថោ. វេវចនេន វាតិ ‘‘ភត្តេន និមន្តេមិ, ភោជនេន និមន្តេមី’’តិ បរិយាយេន វា. ភាសន្តរេន វាតិ មូលភាសាតោ អញ្ញាយ ភាសាយ វា. ឯកតោ និមន្តិតា ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. បមាណន្តិ ការណំ. ‘‘ចត្តារោ’’តិ លិង្គវិបល្លាសំ កត្វា ‘‘វិហារេ’’តិបទេន យោជេតព្ពំ. ឋិតេសុយេវាតិ បទំ និទ្ធារណសមុទាយោ. ឯកោ និមន្តិតោតិ សម្ពន្ធោ.

ចត្តារោ ភិក្ខូ វិញ្ញាបេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ. បាដេក្កន្តិ បតិឯកស្ស ភាវោ បាដេក្កំ, វិសុន្តិ អត្ថោ. ឯកតោ វា នានាតោ វា វិញ្ញាបេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ.

ឆវិសង្ខាតតោ ពាហិរចម្មតោ អព្ភន្តរចម្មស្ស ថូលត្តា ‘‘មហាចម្មស្សា’’តិ វុត្តំ. ផាលំ ឯតេសំ បាទានំ សញ្ជាតន្តិ ផាលិតា, ឧប្បាទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បហដមត្តេ សតីតិ យោជនា. លេសេន កប្បន្តិ បវត្តំ ចិត្តំ លេសកប្បិយំ.

សុត្តញ្ចាតិ សូចិបាសបវេសនសុត្តញ្ច. ននុ វិសុំ ចីវរទានសមយោ វិយ ចីវរការសមយោបិ អត្ថិ, កស្មា ‘‘យទា តទា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិសុំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. វិសុំ ចីវរទានសមយោ វិយ ចីវរការសមយោ នាម យស្មា នត្ថិ, តស្មា ‘‘យទា តទា’’តិ មយា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តស្មា យោ ភិក្ខុ ករោតិ, តេន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យោជនា. សូចិវេឋនកោតិ សិព្ពនត្ថាយ ទ្វេ បិលោតិកខណ្ឌេ សម្ពន្ធិត្វា សូចិយា វិជ្ឈនកោ. វិចារេតីតិ បញ្ចខណ្ឌសត្តខណ្ឌាទិវសេន សំវិទហតិ. ឆិន្ទតីតិ សត្ថកេន វា ហត្ថេន វា ឆិន្ទតិ. មោឃសុត្តន្តិ មុយ្ហនំ មោឃោ, អត្ថតោ គហេតព្ពឆដ្ដេតព្ពដ្ឋានេ មុយ្ហនចិត្តំ, តស្ស ឆិន្ទនំ សុត្តន្តិ មោឃសុត្តំ. អាគន្តុកបដ្ដន្តិ ទុបដ្ដចីវរេ មូលបដ្ដស្ស ឧបរិ ឋបិតបដ្ដំ. បច្ចាគតន្តិ បដ្ដចីវរាទីសុ លព្ភតិ. ពន្ធតីតិ មូលបដ្ដេន អាគន្តុកបដ្ដំ. ពន្ធតិ. អនុវាតន្តិ ចីវរំ អនុបរិយាយិត្វា វីយតិ ពន្ធីយតីតិ អនុវាតំ, តំ ឆិន្ទតិ. ឃដ្ដេតីតិ ទ្វេ អនុវាតន្តេ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពជ្ឈតិ. អារោបេតីតិ ចីវរស្ស ឧបរិ អារោបេតិ. តត្ថាតិ ចីវរេ. សុត្តំ ករោតីតិ សូចិបាសបវេសនសុត្តំ វដ្ដេតិ. វលេតីតិ វដ្ដិត្វា សុត្តវេឋនទណ្ឌកេ អាវដ្ដេតិ. បិប្ផលិកន្តិ សត្ថកំ. តញ្ហិ បិយម្បិ ផាលេតីតិ បិប្ផលិ, សាយេវ បិប្ផលិកន្តិ កត្វា បិប្ផលិកន្តិ វុច្ចតិ, តំ និសេតិ និសានំ ករោតីតិ អត្ថោ. យោ បន កថេតិ, ឯតំ ឋបេត្វាតិ យោជនា.

អទ្ធានមគ្គស្ស ទ្វិគាវុតត្តា ‘‘អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គាវុតេ’’តិ វុត្តំ. អភិរូឡ្ហេន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. យត្ថាតិ យស្មិំ កាលេ. ‘‘សន្និបតន្តី’’តិ ពហុកត្តុវសេន វុត្តំ. អកុសលំ បរិវជ្ជេតីតិ បរិព្ពាជកោ, បព្ពជ្ជវេសំ វា បរិគ្គហេត្វា វជតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បរិព្ពាជកោ. វិនា ភាវបច្ចយេន ភាវត្ថស្ស ញាតព្ពតោ បរិព្ពាជកភាវោ បរិព្ពាជកោ, តំ សមាបន្នោតិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ. អថ វា បរិព្ពាជកេសុ សមាបន្នោ បរិយាបន្នោតិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ. ‘‘ឯតេស’’ន្តិបទំ ‘‘យេន កេនចី’’តិបទេ និទ្ធារណសមុទាយោ.

២២០. យេបិ ភិក្ខូ ភុញ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘ទ្វេ តយោ ឯកតោ’’តិវចនេ. អនិមន្តិតោ ចតុត្ថោ យស្ស ចតុក្កស្សាតិ អនិមន្តិតចតុត្ថំ, អនិមន្តិតេន វា ចតុត្ថំ អនិមន្តិតចតុត្ថំ. ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ ចតុត្ថេសុ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. និមន្តេតីតិ អកប្បិយនិមន្តនេន និមន្តេតិ. តេសូតិ ចតូសុ ភិក្ខូសុ. សោតិ ឧបាសកោ. អញ្ញន្តិ នាគតភិក្ខុតោ អញ្ញំ, និមន្តិតភិក្ខុតោ វា. តង្ខណប្បត្តន្តិ តស្មិំ បុច្ឆនកថនក្ខណេ បត្តំ. ហីតិ វិត្ថារោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឋានេ, គេហេ វា. តេហីតិ ករណភូតេហិ ភិក្ខូហិ.

សោតិ បិណ្ឌបាតិកោ. អនាគច្ឆន្តម្បីតិ សយំ ន អាគច្ឆន្តម្បិ. លច្ឆថាតិ លភិស្សថ.

សោបីតិ សាមណេរោបិ, ន បិណ្ឌបាតិកោយេវាតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ គិលានចតុត្ថេ, តេសុ ចតូសុ វា. គិលានោ ឥតរេសំ បន គណបូរកោ ហោតីតិ យោជនា.

គណបូរកត្តាតិ សមយលទ្ធស្ស គណបូរកត្តា. ចតុក្កានីតិ ចីវរទានចតុត្ថំ ចីវរការចតុត្ថំ អទ្ធានគមនចតុត្ថំ នាវាភិរុហនចតុត្ថំ មហាសមយចតុត្ថំ, សមណភត្តចតុត្ថន្តិ ឆ ចតុក្កានិ. បុរិមេហិ មិស្សេត្វា ឯកាទស ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ. ឯកោ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ និសិន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តេសូតិ តីសុ ភិក្ខូសុ, គតេសុ គច្ឆតីតិ យោជនា. ភុត្វា អាគន្ត្វា ឋិតេសុបិ អនាបត្តិយេវ. កស្មា សព្ពេសំ អនាបត្តិ, ននុ ចត្តារោ ភិក្ខូ ឯកតោ គណ្ហន្តីតិ អាហ ‘‘បញ្ចន្នំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ភោជនានំយេវាតិ ន យាគុខជ្ជកផលាផលាទីនំ. តានិ ចាតិ យេហិ ភោជនេហិ វិសង្កេតំ នត្ថិ, តានិ ច ភោជនានិ. តេហីតិ ចតូហិ ភិក្ខូហិ. តានីតិ យាគុអាទីនិ. ឥតីតិ តស្មា អនាបត្តិន្តិ យោជនា.

កោចិ បេសិតោ អបណ្ឌិតមនុស្សោ វទតីតិ យោជនា. កត្តុកាមេន បេសិតោតិ សម្ពន្ធោ. ភត្តំ គណ្ហថាតិ វាតិ វាសទ្ទោ ‘‘ឱទនំ គណ្ហថ, ភោជនំ គណ្ហថ, អន្នំ គណ្ហថ, កុរំ គណ្ហថា’’តិ វចនានិបិ សង្គណ្ហាតិ. និមន្តនំ សាទិយន្តីតិ នេមន្តនិកា. បិណ្ឌបាតេ ធុតង្គេ និយុត្តាតិ បិណ្ឌបាតិកា. បុនទិវសេ ភន្តេតិ វុត្តេតិ យោជនា. ហរិត្វាតិ អបនេត្វា. តតោតិ តតោ វទនតោ បរន្តិ សម្ពន្ធោ. វិក្ខេបន្តិ វិវិធំ ខេបំ. តេតិ អសុកា ច អសុកា ច គាមិកា. ភន្តេតិ វុត្តេតិ យោជនា. សោបីតិ អបណ្ឌិតមនុស្សោបិ, ន គាមិកាយេវាតិ អត្ថោ. កស្មា ន លភាមិ ភន្តេតិ វុត្តេតិ យោជនា. ឯវំ ‘‘កថំ និមន្តេសុំ ភន្តេ’’តិ ឯត្ថាបិ. តតោតិ តស្មា ការណា. ឯសាតិ ឯសោ គាមោ. តន្តិ ភូមត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, តស្មិំ គាមេ ចរថាតិ ហិ អត្ថោ. កិំ ឯតេនាតិ ឯតេន បុច្ឆនេន កិំ បយោជនំ. ឯត្ថាតិ បុច្ឆនេ. មា បមជ្ជិត្ថាតិ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ទុតិយទិវសេតិ និមន្តនទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. ធុរគាមេតិ បធានគាមេ, អន្តិកគាមេ វា. ភាវោ នាម កិរិយត្តា ឯកោយេវ ហោតិ, តស្មា កត្តារំ វា កម្មំ វា សម្ពន្ធំ វា អបេក្ខិត្វា ពហុវចនេន ន ភវិតព្ពំ, តេន វុត្តំ ‘‘ន ទុព្ពចេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ. តេសូតិ គាមិកេសុ ភោជេន្តេសូតិ សម្ពន្ធោ. អសនសាលាយន្តិ ភោជនសាលាយំ. សា ហិ អសតិ ភុញ្ជតិ ឯត្ថាតិ អសនា, សលន្តិ បវិសន្តិ អស្សន្តិ សាលា, អសនា ច សា សាលាចេតិ អសនសាលាតិ អត្ថេន ‘‘អសនសាលា’’តិ វុច្ចតិ.

អថ បនាតិ តតោ អញ្ញថា បន. អបាទានត្ថោ ហិ អថសទ្ទោ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ អន្តរវីថិអាទីសូតិ អត្ថោ. បដិកច្ចេវាតិ បឋមំ កត្វា ឯវ. ភិក្ខូសុ គាមតោ អនិក្ខន្តេសុ បគេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន វដ្ដតីតិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ បហិណត្តា ន វដ្ដតិ. យេ បន មនុស្សា ភោជេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. និវត្តថាតិ វុត្តបទេតិ ‘‘និវត្តថា’’តិ វុត្តេ កិរិយាបទេ. យស្សកស្សចិ ហោតីតិ យស្ស កស្សចិ អត្ថាយ ហោតីតិ យោជនា. និវត្តិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ អវុត្តត្តា និវត្តិតុំ វដ្ដតិ. សម្ពន្ធំ កត្វាតិ ‘‘និវត្តថ ភន្តេ’’តិ ភន្តេសទ្ទេន អព្យវហិតំ កត្វា. និសីទថ ភន្តេ, ភត្តំ គណ្ហថាតិ ភន្តេសទ្ទេន ព្យវហិតំ កត្វា វុត្តេ ‘‘និសីទថា’’តិបទេ និសីទិតុំ វដ្ដតិ. អថ ភន្តេសទ្ទេន ព្យវហិតំ អកត្វា ‘‘និសីទថ, ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ សម្ពន្ធំ កត្វា វុត្តេ និសីទិតុំ វដ្ដតិ. ឥច្ចេតំ នយំ អតិទិសតិ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិឥមិនាតិ. ទុតិយំ.