៤. ភោជនវគ្គោ

១. អាវសថបិណ្ឌសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

២០៣. ភោជនវគ្គស្ស បឋមេ អាវសថេ បញ្ញត្តោ បិណ្ឌោ អាវសថបិណ្ឌោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សមន្តា’’តិអាទិ. បរិក្ខិត្តន្តិ បរិវុតំ អាវសថន្តិ សម្ពន្ធោ. អទ្ធំ បថំ គច្ឆន្តីតិ អទ្ធិកា. គិលាយន្តិ រុជន្តីតិ គិលានា. គព្ភោ កុច្ឆិដ្ឋសត្តោ ឯតាសន្តិ គព្ភិនិយោ. មលំ បព្ពាជេន្តីតិ បព្ពជិតា, តេសំ យថានុរូបន្តិ សម្ពន្ធោ. បញ្ញត្តានិ មញ្ចបីឋានិ ឯត្ថាតិ បញ្ញត្តមញ្ចបីឋោ, តំ. អនេកគព្ភបរិច្ឆេទំ អនេកបមុខបរិច្ឆេទំ អាវសថំ កត្វាតិ យោជនា. តត្ថាតិ អាវសថេ. តេសំ តេសន្តិ អទ្ធិកាទីនំ. ហិយ្យោសទ្ទស្ស អតីតានន្តរាហស្ស ច អនាគតានន្តរាហស្ស ច វាចកត្តា ឥធ អនាគតានន្តរាហវាចកោតិ អាហ ‘‘ស្វេបី’’តិ. កុហិំ គតា ឥតិ វុត្តេតិ យោជនា. ‘‘កុក្កុច្ចាយន្តោ’’តិបទស្ស នាមធាតុំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កុក្កុច្ចំ ករោន្តោ’’តិ.

២០៦. ‘‘អទ្ធយោជនំ វា យោជនំ វា’’តិឥមិនា ‘‘បក្កមិតុ’’ន្តិបទស្ស កម្មំ ទស្សេតិ. ‘‘គន្តុ’’ន្តិឥមិនា កមុសទ្ទស្ស បទវិក្ខេបត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘អនោទិស្សា’’តិបទស្ស ត្វាបច្ចយន្តភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុទ្ទិសិត្វា’’តិ វុត្តំ. បាសំ ឌេតីតិ បាសណ្ឌោ, សត្តានំ ចិត្តេសុ ទិដ្ឋិបាសំ ខិបតីតិ អត្ថោ. អថ វា តណ្ហាបាសំ, ទិដ្ឋិបាសញ្ច ឌេតិ ឧឌ្ឌេតីតិ បាសណ្ឌោ, តំ បាសណ្ឌំ. យាវតត្ថោ បញ្ញត្តោ ហោតីតិ យាវតា អត្ថោ ហោតិ, តាវតា បញ្ញត្តោ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘យាវទត្ថោ’’តិបិ បាឋោ, អយមេវត្ថោ. ទការោ បទសន្ធិករោ. សកិំ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ ឯកទិវសំ សកិំ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯកទិវសំ ភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ.

ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ឯកកុលេន វា បញ្ញត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ ឯកតោ ហុត្វា បញ្ញត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. នានាកុលេហិ បញ្ញត្តំ បិណ្ឌន្តិ យោជនា. ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ នានាកុលានិ ឯកតោ អហុត្វា វិសុំ វិសុំ បញ្ញត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. យោបិ បិណ្ឌោ ឆិជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបច្ឆិន្ទិត្វាតិ អសទ្ធិយាទិបាបចិត្តត្តា ឧបច្ឆិន្ទិត្វា.

២០៨. អនុវសិត្វាតិ បុនប្បុនំ វសិត្វា. អន្តរាមគ្គេ គច្ឆន្តត្តា ‘‘គច្ឆន្តោ ភុញ្ជតី’’តិ ឥទំ តាវ យុត្តំ ហោតុ, គតដ្ឋានេ បន គមិតត្តា កថំ? បច្ចុប្បន្នសមីបោបិ អតីតោ តេន សង្គហិតត្តា យុត្តំ. ‘‘កុតោ នុ ត្វំ ភិក្ខុ អាគច្ឆសី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១៣០) វិយ. តំសមីបោបិ ហិ តាទិសោ. នានាដ្ឋានេសុ នានាកុលានំ សន្តកេ បកតិយា អនាបត្តិភាវតោ នានាដ្ឋានេសុ ឯកកុលស្សេវ សន្តកំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អនាបត្តី’’តិ. អារទ្ធស្ស វិច្ឆេទត្តា ‘‘បុន ឯកទិវសំ ភុញ្ជិតុំ លភតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឱទិស្សា’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ ភិក្ខូយេវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘ភិក្ខូនំយេវា’’តិ. បឋមំ.

២. គណភោជនសិក្ខាបទំ

២០៩. ទុតិយេ បហីនលាភសក្ការស្ស ហេតុំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សោ កិរា’’តិអាទិ. សោតិ ទេវទត្តោ. ‘‘អហោសី’’តិ ច ‘‘បាកដោ ជាតោ’’តិ ច យោជេតព្ពោ. អជាតសត្តុនាតិ អជាតស្សេយេវ បិតុរាជស្ស សត្តុភាវតោ អជាតសត្តុនា, ‘‘មារាបេត្វា’’តិបទេ ការិតកម្មំ. រាជានន្តិ ពិម្ពិសាររាជំ, ‘‘មារាបេត្វា’’តិបទេ ធាតុកម្មំ. អភិមារេតិ អភិនិលីយិត្វា ភគវតោ មារណត្ថាយ បេសិតេ ធនុធរេ. គូឡ្ហបដិច្ឆន្នោតិ គុហិតោ ហុត្វា បដិច្ឆន្នោ. បរិកថាយាតិ បរិគុហនាយ កថាយ. ‘‘រាជានម្បី’’តិបទំ ‘‘មារាបេសី’’តិបទេ ធាតុកម្មំ. បវិជ្ឈីតិ បវដ្ដេសិ. តតោតិ តតោ វុត្តតោ បរំ ឧដ្ឋហិំសូតិ សម្ពន្ធោ. នគរេ និវសន្តីតិ នាគរា. រាជាតិ អជាតសត្តុរាជា. សាសនកណ្ដកន្តិសាសនស្ស កណ្ដកសទិសត្តា សាសនកណ្ដកំ. តតោតិ នីហរតោ. ឧបដ្ឋានម្បីតិ ឧបដ្ឋានម្បិ, ឧបដ្ឋានត្ថាយបិ វា. អញ្ញេបីតិ រាជតោ អញ្ញេបិ. អស្សាតិ ទេវទត្តស្ស. កិញ្ចិ ខាទនីយភោជនីយំ ‘‘ទាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា យោជេតព្ពំ. កិញ្ចិ វា អភិវាទនាទិ ‘‘កាតព្ព’’ន្តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. កុលេសុ វិញ្ញាបេត្វា ភុញ្ជនស្ស ហេតុំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘មា មេ’’តិអាទិ. បោសេន្តោ ហុត្វា ភុញ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ.

២១១. ភត្តំ អនធិវាសេន្តានំ កស្មា ចីវរំ បរិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘ភត្តំ អគណ្ហន្តាន’’ន្តិអាទិ.

២១២. ចីវរការកេ ភិក្ខូ ភត្តេន កស្មា និមន្តេន្តីតិ អាហ ‘‘គាមេ’’តិអាទិ.

២១៥. នានាវេរជ្ជកេតិ ឯត្ថ រញ្ញោ ឥទំ រជ្ជំ, វិសទិសំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ, នានប្បការំ វិរជ្ជំ នានាវិរជ្ជំ. នានាវិរជ្ជេហិ អាគតា នានាវេរជ្ជកា. មជ្ឈេ វុទ្ធិ ហោតីតិ អាហ ‘‘នានាវិធេហិ អញ្ញរជ្ជេហិ អាគតេ’’តិ. អញ្ញរជ្ជេហីតិ រាជគហតោ អញ្ញេហិ រជ្ជេហិ. រញ្ជិតព្ពន្តិ រញ្ជន្តិ វុត្តេ និគ្គហិតស្ស អនាសនំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘នានាវេរញ្ជកេឥតិបិ បាឋោ’’តិ.

២១៨. គណភោជនេតិ គណស្ស ភោជនំ គណភោជនំ, គណភោជនស្ស ភោជនំ គណភោជនំ, តស្មិំ គណភោជនេ បាចិត្តិយន្តិ អត្ថោ. ‘‘រត្តូបរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១០; ម. និ. ១.២៩៣) វិយ ឯកស្ស ភោជនសទ្ទស្ស លោបោ ទដ្ឋព្ពោ. ននុ ឧបោសថេ វិយ ទ្វេ តយោ គណោ នាមាតិ អាហ ‘‘ឥធ គណោ នាម ចត្តារោ’’តិអាទិ. តេន ទ្វេ តយោ គណោ នាម ន ហោន្តិ, ចត្តារោ បន អាទិំ កត្វា តទុត្តរិ គណោ នាមាតិ ទស្សេតិ. តំ បនេតន្តិ ឯត្ថ ឯតសទ្ទោ វចនាលង្ការោ ទ្វីសុ សព្ពនាមេសុ បុព្ពស្សេវ យេភុយ្យេន បធានត្តា. បសវតីតិ វឌ្ឍតិ, ជាយតីតិ អត្ថោ. វេវចនេន វាតិ ‘‘ភត្តេន និមន្តេមិ, ភោជនេន និមន្តេមី’’តិ បរិយាយេន វា. ភាសន្តរេន វាតិ មូលភាសាតោ អញ្ញាយ ភាសាយ វា. ឯកតោ និមន្តិតា ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. បមាណន្តិ ការណំ. ‘‘ចត្តារោ’’តិ លិង្គវិបល្លាសំ កត្វា ‘‘វិហារេ’’តិបទេន យោជេតព្ពំ. ឋិតេសុយេវាតិ បទំ និទ្ធារណសមុទាយោ. ឯកោ និមន្តិតោតិ សម្ពន្ធោ.

ចត្តារោ ភិក្ខូ វិញ្ញាបេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ. បាដេក្កន្តិ បតិឯកស្ស ភាវោ បាដេក្កំ, វិសុន្តិ អត្ថោ. ឯកតោ វា នានាតោ វា វិញ្ញាបេយ្យុន្តិ សម្ពន្ធោ.

ឆវិសង្ខាតតោ ពាហិរចម្មតោ អព្ភន្តរចម្មស្ស ថូលត្តា ‘‘មហាចម្មស្សា’’តិ វុត្តំ. ផាលំ ឯតេសំ បាទានំ សញ្ជាតន្តិ ផាលិតា, ឧប្បាទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បហដមត្តេ សតីតិ យោជនា. លេសេន កប្បន្តិ បវត្តំ ចិត្តំ លេសកប្បិយំ.

សុត្តញ្ចាតិ សូចិបាសបវេសនសុត្តញ្ច. ននុ វិសុំ ចីវរទានសមយោ វិយ ចីវរការសមយោបិ អត្ថិ, កស្មា ‘‘យទា តទា’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘វិសុំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. វិសុំ ចីវរទានសមយោ វិយ ចីវរការសមយោ នាម យស្មា នត្ថិ, តស្មា ‘‘យទា តទា’’តិ មយា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តស្មា យោ ភិក្ខុ ករោតិ, តេន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យោជនា. សូចិវេឋនកោតិ សិព្ពនត្ថាយ ទ្វេ បិលោតិកខណ្ឌេ សម្ពន្ធិត្វា សូចិយា វិជ្ឈនកោ. វិចារេតីតិ បញ្ចខណ្ឌសត្តខណ្ឌាទិវសេន សំវិទហតិ. ឆិន្ទតីតិ សត្ថកេន វា ហត្ថេន វា ឆិន្ទតិ. មោឃសុត្តន្តិ មុយ្ហនំ មោឃោ, អត្ថតោ គហេតព្ពឆដ្ដេតព្ពដ្ឋានេ មុយ្ហនចិត្តំ, តស្ស ឆិន្ទនំ សុត្តន្តិ មោឃសុត្តំ. អាគន្តុកបដ្ដន្តិ ទុបដ្ដចីវរេ មូលបដ្ដស្ស ឧបរិ ឋបិតបដ្ដំ. បច្ចាគតន្តិ បដ្ដចីវរាទីសុ លព្ភតិ. ពន្ធតីតិ មូលបដ្ដេន អាគន្តុកបដ្ដំ. ពន្ធតិ. អនុវាតន្តិ ចីវរំ អនុបរិយាយិត្វា វីយតិ ពន្ធីយតីតិ អនុវាតំ, តំ ឆិន្ទតិ. ឃដ្ដេតីតិ ទ្វេ អនុវាតន្តេ អញ្ញមញ្ញំ សម្ពជ្ឈតិ. អារោបេតីតិ ចីវរស្ស ឧបរិ អារោបេតិ. តត្ថាតិ ចីវរេ. សុត្តំ ករោតីតិ សូចិបាសបវេសនសុត្តំ វដ្ដេតិ. វលេតីតិ វដ្ដិត្វា សុត្តវេឋនទណ្ឌកេ អាវដ្ដេតិ. បិប្ផលិកន្តិ សត្ថកំ. តញ្ហិ បិយម្បិ ផាលេតីតិ បិប្ផលិ, សាយេវ បិប្ផលិកន្តិ កត្វា បិប្ផលិកន្តិ វុច្ចតិ, តំ និសេតិ និសានំ ករោតីតិ អត្ថោ. យោ បន កថេតិ, ឯតំ ឋបេត្វាតិ យោជនា.

អទ្ធានមគ្គស្ស ទ្វិគាវុតត្តា ‘‘អទ្ធយោជនព្ភន្តរេ គាវុតេ’’តិ វុត្តំ. អភិរូឡ្ហេន ភុញ្ជិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. យត្ថាតិ យស្មិំ កាលេ. ‘‘សន្និបតន្តី’’តិ ពហុកត្តុវសេន វុត្តំ. អកុសលំ បរិវជ្ជេតីតិ បរិព្ពាជកោ, បព្ពជ្ជវេសំ វា បរិគ្គហេត្វា វជតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បរិព្ពាជកោ. វិនា ភាវបច្ចយេន ភាវត្ថស្ស ញាតព្ពតោ បរិព្ពាជកភាវោ បរិព្ពាជកោ, តំ សមាបន្នោតិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ. អថ វា បរិព្ពាជកេសុ សមាបន្នោ បរិយាបន្នោតិ បរិព្ពាជកសមាបន្នោ. ‘‘ឯតេស’’ន្តិបទំ ‘‘យេន កេនចី’’តិបទេ និទ្ធារណសមុទាយោ.

២២០. យេបិ ភិក្ខូ ភុញ្ជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘ទ្វេ តយោ ឯកតោ’’តិវចនេ. អនិមន្តិតោ ចតុត្ថោ យស្ស ចតុក្កស្សាតិ អនិមន្តិតចតុត្ថំ, អនិមន្តិតេន វា ចតុត្ថំ អនិមន្តិតចតុត្ថំ. ឯសេវ នយោ អញ្ញេសុបិ ចតុត្ថេសុ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. និមន្តេតីតិ អកប្បិយនិមន្តនេន និមន្តេតិ. តេសូតិ ចតូសុ ភិក្ខូសុ. សោតិ ឧបាសកោ. អញ្ញន្តិ នាគតភិក្ខុតោ អញ្ញំ, និមន្តិតភិក្ខុតោ វា. តង្ខណប្បត្តន្តិ តស្មិំ បុច្ឆនកថនក្ខណេ បត្តំ. ហីតិ វិត្ថារោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឋានេ, គេហេ វា. តេហីតិ ករណភូតេហិ ភិក្ខូហិ.

សោតិ បិណ្ឌបាតិកោ. អនាគច្ឆន្តម្បីតិ សយំ ន អាគច្ឆន្តម្បិ. លច្ឆថាតិ លភិស្សថ.

សោបីតិ សាមណេរោបិ, ន បិណ្ឌបាតិកោយេវាតិ អត្ថោ.

តត្ថាតិ គិលានចតុត្ថេ, តេសុ ចតូសុ វា. គិលានោ ឥតរេសំ បន គណបូរកោ ហោតីតិ យោជនា.

គណបូរកត្តាតិ សមយលទ្ធស្ស គណបូរកត្តា. ចតុក្កានីតិ ចីវរទានចតុត្ថំ ចីវរការចតុត្ថំ អទ្ធានគមនចតុត្ថំ នាវាភិរុហនចតុត្ថំ មហាសមយចតុត្ថំ, សមណភត្តចតុត្ថន្តិ ឆ ចតុក្កានិ. បុរិមេហិ មិស្សេត្វា ឯកាទស ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ. ឯកោ បណ្ឌិតោ ភិក្ខុ និសិន្នោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តេសូតិ តីសុ ភិក្ខូសុ, គតេសុ គច្ឆតីតិ យោជនា. ភុត្វា អាគន្ត្វា ឋិតេសុបិ អនាបត្តិយេវ. កស្មា សព្ពេសំ អនាបត្តិ, ននុ ចត្តារោ ភិក្ខូ ឯកតោ គណ្ហន្តីតិ អាហ ‘‘បញ្ចន្នំ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ភោជនានំយេវាតិ ន យាគុខជ្ជកផលាផលាទីនំ. តានិ ចាតិ យេហិ ភោជនេហិ វិសង្កេតំ នត្ថិ, តានិ ច ភោជនានិ. តេហីតិ ចតូហិ ភិក្ខូហិ. តានីតិ យាគុអាទីនិ. ឥតីតិ តស្មា អនាបត្តិន្តិ យោជនា.

កោចិ បេសិតោ អបណ្ឌិតមនុស្សោ វទតីតិ យោជនា. កត្តុកាមេន បេសិតោតិ សម្ពន្ធោ. ភត្តំ គណ្ហថាតិ វាតិ វាសទ្ទោ ‘‘ឱទនំ គណ្ហថ, ភោជនំ គណ្ហថ, អន្នំ គណ្ហថ, កុរំ គណ្ហថា’’តិ វចនានិបិ សង្គណ្ហាតិ. និមន្តនំ សាទិយន្តីតិ នេមន្តនិកា. បិណ្ឌបាតេ ធុតង្គេ និយុត្តាតិ បិណ្ឌបាតិកា. បុនទិវសេ ភន្តេតិ វុត្តេតិ យោជនា. ហរិត្វាតិ អបនេត្វា. តតោតិ តតោ វទនតោ បរន្តិ សម្ពន្ធោ. វិក្ខេបន្តិ វិវិធំ ខេបំ. តេតិ អសុកា ច អសុកា ច គាមិកា. ភន្តេតិ វុត្តេតិ យោជនា. សោបីតិ អបណ្ឌិតមនុស្សោបិ, ន គាមិកាយេវាតិ អត្ថោ. កស្មា ន លភាមិ ភន្តេតិ វុត្តេតិ យោជនា. ឯវំ ‘‘កថំ និមន្តេសុំ ភន្តេ’’តិ ឯត្ថាបិ. តតោតិ តស្មា ការណា. ឯសាតិ ឯសោ គាមោ. តន្តិ ភូមត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, តស្មិំ គាមេ ចរថាតិ ហិ អត្ថោ. កិំ ឯតេនាតិ ឯតេន បុច្ឆនេន កិំ បយោជនំ. ឯត្ថាតិ បុច្ឆនេ. មា បមជ្ជិត្ថាតិ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ទុតិយទិវសេតិ និមន្តនទិវសតោ ទុតិយទិវសេ. ធុរគាមេតិ បធានគាមេ, អន្តិកគាមេ វា. ភាវោ នាម កិរិយត្តា ឯកោយេវ ហោតិ, តស្មា កត្តារំ វា កម្មំ វា សម្ពន្ធំ វា អបេក្ខិត្វា ពហុវចនេន ន ភវិតព្ពំ, តេន វុត្តំ ‘‘ន ទុព្ពចេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ. តេសូតិ គាមិកេសុ ភោជេន្តេសូតិ សម្ពន្ធោ. អសនសាលាយន្តិ ភោជនសាលាយំ. សា ហិ អសតិ ភុញ្ជតិ ឯត្ថាតិ អសនា, សលន្តិ បវិសន្តិ អស្សន្តិ សាលា, អសនា ច សា សាលាចេតិ អសនសាលាតិ អត្ថេន ‘‘អសនសាលា’’តិ វុច្ចតិ.

អថ បនាតិ តតោ អញ្ញថា បន. អបាទានត្ថោ ហិ អថសទ្ទោ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ អន្តរវីថិអាទីសូតិ អត្ថោ. បដិកច្ចេវាតិ បឋមំ កត្វា ឯវ. ភិក្ខូសុ គាមតោ អនិក្ខន្តេសុ បគេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ន វដ្ដតីតិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ បហិណត្តា ន វដ្ដតិ. យេ បន មនុស្សា ភោជេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. និវត្តថាតិ វុត្តបទេតិ ‘‘និវត្តថា’’តិ វុត្តេ កិរិយាបទេ. យស្សកស្សចិ ហោតីតិ យស្ស កស្សចិ អត្ថាយ ហោតីតិ យោជនា. និវត្តិតុំ វដ្ដតីតិ ‘‘ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ អវុត្តត្តា និវត្តិតុំ វដ្ដតិ. សម្ពន្ធំ កត្វាតិ ‘‘និវត្តថ ភន្តេ’’តិ ភន្តេសទ្ទេន អព្យវហិតំ កត្វា. និសីទថ ភន្តេ, ភត្តំ គណ្ហថាតិ ភន្តេសទ្ទេន ព្យវហិតំ កត្វា វុត្តេ ‘‘និសីទថា’’តិបទេ និសីទិតុំ វដ្ដតិ. អថ ភន្តេសទ្ទេន ព្យវហិតំ អកត្វា ‘‘និសីទថ, ភត្តំ គណ្ហថា’’តិ សម្ពន្ធំ កត្វា វុត្តេ និសីទិតុំ វដ្ដតិ. ឥច្ចេតំ នយំ អតិទិសតិ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិឥមិនាតិ. ទុតិយំ.

៣. បរម្បរភោជនសិក្ខាបទំ

២២១. តតិយេ ‘‘ន ខោ…បេ… ករោន្តី’’តិបាឋស្ស អត្ថសម្ពន្ធំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យេន និយាមេនា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘យេន និយាមេនា’’តិឥមិនា ‘‘យថយិមេ មនុស្សា’’តិ ឯត្ថ យថាសទ្ទស្ស យំសទ្ទត្ថភាវំ ទស្សេតិ. តេនាតិ តេន និយាមេន. ឥមិនា យថាសទ្ទស្ស និយមនិទ្ទិដ្ឋភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ញាយតី’’តិឥមិនា កិរិយាបាឋសេសំ ទស្សេតិ. ‘‘សាសនំ វា ទានំ វា’’តិបទេហិ ឥទំសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ពុទ្ធប្បមុខេ សង្ឃេតិ សម្បទានត្ថេ ចេតានិ ភុម្មវចនានិ, ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស ទានំ វាតិ អត្ថោ. ‘‘បរិត្ត’’ន្តិឥមិនា ឱរកសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘លាមក’’ន្តិឥមិនា បរិត្តសទ្ទស្ស បរិវារត្ថំ និវត្តេតិ. កិរោ ឯវ បតិភាវេ និយុត្តោ កិរបតិកោតិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កិរបតិកោតិ ឯត្ថា’’តិ អាទិ. សោតិ កិរបតិកោ. កម្មំ ការេតីតិ សម្ពន្ធោ. ឧបចារវសេនាតិ វោហារវសេន, ឧបលក្ខណវសេន, បធានវសេន វាតិ អត្ថោ. ន កេវលំ ពទរាយេវ, អញ្ញេបិ បន ពហូ ខាទនីយភោជនីយា បដិយត្តាតិ អធិប្បាយោ. ពទរេន មិស្សោ ពទរមិស្សោ, ពទរសាឡវោតិ អាហ ‘‘ពទរសាឡវេនា’’តិ. ពទរចុណ្ណេន មិស្សោ មធុសក្ខរាទិ ‘‘ពទរសាឡវោ’’តិ វុច្ចតិ.

២២២. ឧទ្ធំ សូរោ ឧគ្គតោ អស្មិំ កាលេតិ ឧស្សូរោតិ វុត្តេ អតិទិវាកាលោតិ អាហ ‘‘អតិទិវា’’តិ.

២២៦. អយំ ភត្តវិកប្បនា នាម វដ្ដតីតិ យោជនា. បញ្ចសុ សហធម្មិកេសូតិ និទ្ធារណសមុទាយោ, ឥត្ថន្នាមស្សាតិ សម្ពន្ធោ. យទិ បន សម្មុខាបិ វិកប្បិតុំ វដ្ដតិ, តទា អត្តនា សហ ឋិតស្ស ភគវតោ កស្មា ន វិកប្បេតីតិ អាហ ‘‘សា ចាយ’’ន្តិអាទិ. សា អយំ វិកប្បនា សង្គហិតាតិ សម្ពន្ធោ. កស្មា ភគវតោ វិកប្បេតុំ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ភគវតិ ហី’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. សង្ឃេន កតន្តិ សម្ពន្ធោ.

២២៩. ‘‘ទ្វេ តយោ និមន្តនេ’’តិបទានិ លិង្គវិបល្លាសានីតិ អាហ ‘‘ទ្វេ តីណិ និមន្តនានី’’តិ. និមន្តិតព្ពោ ឯតេហីតិ និមន្តនានិ ភោជនានិ ភុញ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ទ្វេ តីណិ កុលានិ អាកិរន្តីតិ យោជនា. សូបព្យញ្ជនន្តិ សូបោ ច ព្យញ្ជនញ្ច សូបព្យញ្ជនំ. អនាបត្តិ ឯកតោ មិស្សិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. មូលនិមន្តនន្តិ បឋមនិមន្តនំ ភោជនំ. អន្តោតិ ហេដ្ឋា. ឯកម្បិ កពឡន្តិ ឯកម្បិ អាលោបំ. យថា តថា វាតិ យេន វា តេន វា អាការេន. តត្ថាតិ តស្មិំ ភោជនេ. រសំ វាតិ ខីរតោ អញ្ញំ រសំ វា. យេន ខីររសេន អជ្ឈោត្ថតំ ភត្តំ ឯករសំ ហោតិ, តំ ខីរំ វា តំ រសំ វា អាកិរន្តីតិ យោជនា. យំសទ្ទោ ហិ ឧត្តរវាក្យេ ឋិតោ បុព្ពវាក្យេ តំសទ្ទំ អវគមយតិ. ខីរេន សំសដ្ឋំ ភត្តំ ខីរភត្តំ. ឯវំ រសភត្តំ. អញ្ញេបីតិ ខីរភត្តរសភត្តទាយកតោ អញ្ញេបិ. អនាបត្តិ ភត្តេន អមិស្សិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ភុញ្ជន្តេនា’’តិបទំ ‘‘ភុញ្ជិតុ’’ន្តិបទេ ភាវកត្តា. សប្បិបាយាសេបីតិ សប្បិនា ច បាយាសេន ច កតេ ភត្តេបិ.

តស្សាតិ មហាឧបាសកស្ស. អាបត្តីតិ ច វដ្ដតីតិ ច ទ្វិន្នំ អដ្ឋកថាវាទានំ យុត្តភាវំ មហាបច្ចរិវាទេន ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘មហាបច្ចរិយ’’ន្តិអាទិ. ទ្វេ អដ្ឋកថាវាទា ហិ សន្ធាយភាសិតមត្តមេវ វិសេសា, អត្ថតោ បន ឯកា. មហាបច្ចរិយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯកោវាតិ កុម្ភិយា ឯកោវ. បរម្បរភោជនន្តិ បរស្ស បរស្ស ភោជនំ. និមន្តិតម្ហាតិ អហំ និមន្តិតោ អម្ហិ ននូតិ អត្ថោ. អាបុច្ឆិត្វាបីតិ មហាឧបាសកំ អាបុច្ឆិត្វាបិ.

សោតិ អនុមោទកោ ភិក្ខុ. តន្តិ ភិក្ខុំ. អញ្ញោតិ អញ្ញតរោ. កិន្តិ កស្មា. និមន្តិតត្តាតិ និមន្តិតភាវតោ.

សកលេន គាមេន និមន្តិតោបិ ឯកតោ ហុត្វាវ និមន្តិតស្ស កប្បតិ, ន វិសុំ វិសុន្តិ អាហ ‘‘ឯកតោ ហុត្វា’’តិ. បូគេបីតិ សមាទបេត្វា បុញ្ញំ ករោន្តានំ សមូហេបិ. ‘‘និមន្តិយមានោ’’តិបទស្ស និមន្តនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ភត្តំ គណ្ហា’’តិ. យទគ្គេនាតិ យំ អគ្គេន យេន កោដ្ឋាសេនាតិ អត្ថោ. ទ្វីសុ ថេរវាទេសុ មហាសុមត្ថេរវាទោវ យុត្តោតិ សោ បច្ឆា វុត្តោតិ. តតិយំ.

៤. កាណមាតាសិក្ខាបទំ

២៣០. ចតុត្ថេ ‘‘នកុលមាតាតិ’’អាទីសុ (អ. និ. ១.២៦៦; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២៦៦) នកុលស្ស ភគវតោ មាតា នកុលមាតាតិ ច នកុលញ្ច ភគវតោ តំ មាតា ចាតិ នកុលមាតាតិ ច អត្ថោ សម្ភវតិ, ‘‘ឧត្តរមាតាតិ’’អាទីសុ ឧត្តរាយ មាតា ឧត្តរមាតាតិ អត្ថោយេវ សម្ភវតិ. តេសុ ‘‘ឧត្តរមាតា’’តិបទស្សេវ ‘‘កាណមាតា’’តិបទស្ស កាណាយ មាតា កាណមាតាតិ អត្ថោយេវ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘កាណាយ មាតា’’តិ. តស្សា ធីតុយា ‘‘កាណា’’តិនាមេន វិស្សុតភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សា កិរា’’តិអាទិ. សាតិ ទារិកា វិស្សុតា អហោសីតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ មហាឧបាសិកាយ. យេ យេតិ បុរិសា. ‘‘រាគេន កាណា ហោន្តី’’តិឥមិនា កណន្តិ និមិលន្តិ រាគេន បុរិសា ឯតាយាតិ កាណាតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. តស្សាតិ កាណាយ. អាគតន្តិ ឯត្ថ ភាវត្ថេ តោតិ អាហ ‘‘អាគមន’’ន្តិ. អធិប្បាយោតិ ‘‘កិស្មិំ វិយា’’តិបទស្ស, កាណមាតាយ វា អធិប្បាយោ. រិត្តាតិ តុច្ឆា, សុញ្ញាតិ អត្ថោ. ‘‘អស្មិំ គមនេ’’តិឥមិនា ពាហិរត្ថសមាសំ ទស្សេតិ. ‘‘អរិយសាវិកា’’តិអាទិនា អរិយានំ ភិក្ខូហិ អបដិវិភត្តភោគំ ទស្សេតិ. ន កេវលំ កិញ្ចិ បរិក្ខយំ អគមាសិ, អថ ខោ សព្ពន្តិ អាហ ‘‘សព្ពំ បរិក្ខយំ អគមាសី’’តិ. កាណាបីតិ បិសទ្ទោ ន កេវលំ មាតាយេវ មគ្គផលភាគិនី អហោសិ, អថ ខោ កាណាបិ សោតាបន្នា អហោសីតិ ទស្សេតិ. សោបិ បុរិសោតិ កាណាយ បតិភូតោ សោបិ បុរិសោ. បកតិដ្ឋានេយេវាតិ ជេដ្ឋកបជាបតិដ្ឋានេយេវ.

២៣១. ឥមស្មិំ បន វត្ថុស្មិន្តិ ឥមស្មិំ បូវវត្ថុស្មិំ. ឯតន្តិ បាថេយ្យវត្ថុំ. អរិយសាវកត្តាតិ អរិយភូតស្ស សាវកស្ស ភាវតោ, អរិយស្ស វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សាវកភាវតោ.

២៣៣. បហេណកបណ្ណាការសទ្ទានំ អញ្ញមញ្ញវេវចនត្តា វុត្តំ ‘‘បហេណកត្ថាយាតិ បណ្ណាការត្ថាយា’’តិ. ឥធាតិ ‘‘បូវេហិ វា’’តិបទេ, សិក្ខាបទេ វា. ពទ្ធសត្តូតិ មធុសក្ខរាទីហិ មិស្សេត្វា ពទ្ធសត្តុ. ថូបីកតន្តិ ថូបីកតំ កត្វា.

‘‘ទ្វត្តិបត្តបូរេ’’តិបទស្ស វិសេសនុត្តរភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘បូរេ បត្តេ’’តិ. ទ្វេ វា តយោ វា បត្តាតិ ទ្វត្តិបត្តា, វាសទ្ទត្ថេ សង្ខ្យោភយពាហិរត្ថសមាសោ, តិសទ្ទបរត្តា ទ្វិស្ស ច អការោ ហោតិ, ទ្វត្តិបត្តា ច តេ បូរា ចាតិ ទ្វត្តិបត្តបូរា, តេ ទ្វត្តិបត្តបូរេ គហេត្វាតិ យោជនា. ‘‘អាចិក្ខិតព្ព’’ន្តិ វុត្តវចនស្ស អាចិក្ខនាការំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្រ មយា’’តិអាទិ. តេនាបីតិ ទុតិយេនាបិ. បឋមភិក្ខុ ឯកំ គហេត្វា ទុតិយភិក្ខុស្ស អារោចនញ្ច ទុតិយភិក្ខុ ឯកំ គហេត្វា តតិយភិក្ខុស្ស អារោចនញ្ច អតិទិសន្តោ អាហ ‘‘យេនា’’តិអាទិ. តត្ថ យេនាតិ បឋមភិក្ខុនា. បដិក្កមន្តិ ភុញ្ជីត្វា ឯត្ថាតិ បដិក្កមនន្តិ វុត្តេ អសនសាលាវ គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘អសនសាល’’ន្តិ. យត្ថាតិ យស្សំ អសនសាលាយំ. មុខោលោកនំ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘អត្តនោ’’តិអាទិ. អញ្ញត្ថាតិ បដិក្កមនតោ អញ្ញត្ថ. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស.

‘‘សំវិភជិតព្ព’’ន្តិ វុត្តវចនស្ស សំវិភជនាការំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សចេ តយោ’’តិអាទិ. យថាមិត្តន្តិ យស្ស យស្ស មិត្តស្ស. អកាមាតិ ន កាមេន. ការណត្ថេ ចេតំ និស្សក្កវចនំ.

២៣៥. អន្តរាមគ្គេតិ មគ្គស្ស អន្តរោ អន្តរាមគ្គោ, សុខុច្ចារណត្ថំ មជ្ឈេ ទីឃោ, តស្មិំ. ពហុម្បិ ទេន្តានំ ឯតេសំ ញាតកបវារិតានំ ពហុម្បិ បដិគ្គណ្ហន្តស្សាតិ យោជនា. អដ្ឋកថាសុ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អដ្ឋកថានំ វចនំ បាឡិយា ន សមេតីតិ. ចតុត្ថំ.

៥. បឋមបវារណសិក្ខាបទំ

២៣៦. បញ្ចមេ បវារិតាតិ ឯត្ថ វស្សំវុត្ថបវារណា, បច្ចយបវារណា, បដិក្ខេបបវារណា, យាវទត្ថបវារណា ចាតិ ចតុព្ពិធាសុ បវារណាសុ យាវទត្ថបវារណា ច បដិក្ខេបបវារណា ចាតិ ទ្វេ បវារណា អធិប្បេតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណេនា’’តិអាទិ. ព្រាហ្មណេន បវារិតាតិ សម្ពន្ធោ. សយន្តិ តតិយន្តនិបាតោ ‘‘បវារិតា’’តិបទេន សម្ពន្ធោ. ចសទ្ទោ អញ្ញត្ថ យោជេតព្ពោ យាវទត្ថបវារណាយ ច បដិក្ខេបបវារណាយ ចាតិ. បដិមុខំ អត្តនោ គេហំ វិសន្តិ បវិសន្តីតិ បដិវិស្សកាតិ វុត្តេ អាសន្នគេហវាសិកា គហេតព្ពាតិ អាហ ‘‘សាមន្តឃរវាសិកេ’’តិ.

២៣៧. ឧទ្ធង្គមោ រវោ ឱរវោ, សោយេវ សទ្ទោ ឱរវសទ្ទោ, កាកានំ ឱរវសទ្ទោ កកោរវសទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កាកាន’’ន្តិអាទិ.

២៣៩. តវន្តុបច្ចយស្ស អតីតត្ថភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ ‘‘ភុត្តវា’’តិបទេ. យស្មា យេន ភិក្ខុនា អជ្ឈោហរិតំ ហោតិ, តស្មា សោ ‘‘ភុត្តាវី’’តិ សង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ យោជនា. សង្ខាទិត្វាតិ ទន្តេហិ ចុណ្ណំ កត្វា. តេនាតិ តេន ហេតុនា. អស្សាតិ ‘‘ភុត្តាវី’’តិបទស្ស. បវារេតិ បដិក្ខិបតីតិ បវារិតោ ភិក្ខូតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កតបវារណោ’’តិ. សោបិ ចាតិ សោ បដិក្ខេបោ ច ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ ‘‘បវារិតោ’’តិបទស្ស. តត្ថាតិ ‘‘អសនំ បញ្ញាយតី’’តិអាទិវចនេ. យស្មា ភុត្តាវីតិបិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ, តស្មា ន បស្សាមាតិ យោជនា. ‘‘អសនំ បញ្ញាយតី’’តិ បទភាជនិយា ‘‘ភុត្តាវី’’តិ មាតិកាបទស្ស អសំសន្ទនភាវំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អសនំ បញ្ញាយតីតិ ឥមិនា’’តិអាទិ. យញ្ចាតិ យញ្ច ភោជនំ. ទិរត្តាទីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន បញ្ចាទិវចនំ សង្គណ្ហាតិ. ឯតន្តិ ‘‘ភុត្តាវី’’តិបទំ.

‘‘អសនំ បញ្ញាយតី’’តិអាទីសុ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បញ្ញាយតី’’តិ ឯត្ថ ញាធាតុយា ខាយនត្ថំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ទិស្សតី’’តិ. ‘‘ហត្ថបាសេ’’តិបទស្ស ទ្វាទសហត្ថប្បមាណោ ហត្ថបាសោ នាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អឌ្ឍតេយ្យហត្ថប្បមាណេ’’តិ. វាចាយ អភិហរណំ នាធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘កាយេនា’’តិ. អភិហរតីតិ អភិមុខំ ហរតិ. តន្តិ ភោជនំ. ឯតន្តិ បញ្ចង្គភាវំ, ‘‘បញ្ចហិ…បេ… បញ្ញាយតី’’តិ វចនំ វា.

តត្រាតិ ‘‘អសនំ បញ្ញាយតី’’តិអាទិវចនេ. អស្នាតីតិ កីយាទិគណត្តា, តស្ស ច ឯកក្ខរធាតុត្តា សការនការានំ សំយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. តន្តិ ភោជនំ. ឧន្ទតិ បសវតិ ភុញ្ជន្តានំ អាយុពលំ ជនេតីតិ ឱទនោ. យវាទយោ បូតិំ កត្វា កតត្តា កុច្ឆិតេន មសីយតិ អាមសីយតីតិ កុមាសោ. សចតិ សមវាយោ ហុត្វា ភវតីតិ សត្តុ. ព្យញ្ជនត្ថាយ មារេតព្ពោតិ មច្ឆោ. មានីយតិ ភុញ្ជន្តេហីតិ មំសំ. តត្ថាតិ ឱទនាទីសុ បញ្ចសុ ភោជនេសុ. សារោ អស្សត្ថិ អញ្ញេសំ ធញ្ញានន្តិ សាលី. វហតិ ភុញ្ជន្តានំ ជីវិតន្តិ វីហិ. យវតិ អមិស្សិតោបិ មិស្សិតោ វិយ ភវតីតិ យវោ. គុធតិ បរិវេឋតិ មិលក្ខភោជនត្តាតិ គោធុមោ. សោភនសីសត្តា កមនីយភាវំ គច្ឆតីតិ កង្គុ. មហន្តសីសត្តា, មធុររសនាឡត្តា ច វរីយតិ បត្ថីយតិ ជនេហីតិ វរកោ. កោរំ រុធិរំ ទូសតិ ភុញ្ជន្តានន្តិ កុទ្រូសកោ. និព្ពត្តោ ឱទនោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ សត្តសុ ធញ្ញេសុ. សាលីតីតិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ នាមបរិយាយោ. សាលី នាមាតិ អត្ថោ. ឯសេវ នយោ ‘‘វីហីតី’’តិអាទីសុបិ.

ឯត្ថាតិ តិណធញ្ញជាតីសុ. នីវារោ សាលិយា អនុលោមោ, វរកចោរកោ វរកស្ស អនុលោមោ. អម្ពិលបាយាសាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន ខីរភត្តាទយោ សង្គណ្ហន្តិ. ឱធីតិ អវធិ, មរិយាទោតិ អត្ថោ. សោ ហិ អវហីយតិ ចជីយតិ អស្មាតិ ឱធីតិ វុច្ចតិ.

យោបិ បាយាសោ វា យាបិ អម្ពិលយាគុ វា ឱធិំ ន ទស្សេតិ, សោ បវារណំ ន ជនេតីតិ យោជនា. បយេន ខីរេន កតត្តា បាយាសោ. បាតព្ពស្ស, អសិតព្ពស្ស ចាតិ ទ្វិន្នំ ព្យុប្បត្តិនិមិត្តានំ សម្ភវតោ វា បាយាសោតិ វុច្ចតិ. ឧទ្ធនតោតិ ចុល្លិតោ. សា ហិ ឧបរិ ធីយន្តិ ឋបិយន្តិ ថាល្យាទយោ ឯត្ថាតិ ឧទ្ធនន្តិ វុច្ចតិ. អាវជ្ជិត្វាតិ បរិណាមេត្វា. ឃនភាវន្តិ កថិនភាវំ. ឯត្ថាបិ វាក្យេ ‘‘យោ សោ’’តិ បទានិ យោជេតព្ពានិ. បុព្ពេតិ អព្ភុណ្ហកាលេ. និមន្តនេតិ និមន្តនដ្ឋានេ. ភត្តេ អាកិរិត្វា ទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យាបនំ គច្ឆតិ ឥមាយាតិ យាគុ. កិញ្ចាបិ តនុកា ហោតិ, តថាបីតិ យោជនា. ឧទកាទីសូតិអាទិសទ្ទេន កិញ្ជិកខីរាទយោ សង្គយ្ហន្តិ. យាគុសង្គហមេវ គច្ឆតិ, កស្មា? ឧទកាទីនំ បក្កុថិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. តស្មិំ វាតិ សភត្តេ, បក្កុថិតឧទកាទិកេ វា. អញ្ញស្មិំ វាតិ បក្កុថិតឧទកាទិតោ អញ្ញស្មិំ ឧទកាទិកេ វា. យត្ថ យស្មិំ ឧទកាទិកេ បក្ខិបន្តិ, តំ បវារណំ ជនេតីតិ យោជនា.

សុទ្ធរសកោតិ មច្ឆមំសខណ្ឌន្ហារូហិ អមិស្សោ សុទ្ធោ មច្ឆាទិរសកោ. រសកយាគូតិ រសកភូតា ទ្រវភូតា យាគុ. ឃនយាគូតិ កថិនយាគុ. ឯត្ថាតិ ឃនយាគុយំ. បុប្ផិអត្ថាយាតិ បុប្ផំ ផុល្លំ ឥមស្ស ខជ្ជកស្សាតិ បុប្ផី, បុប្ផិនោ អត្ថោ បយោជនំ បុប្ផិអត្ថោ, តទត្ថាយ កតន្តិ សម្ពន្ធោ. តេ តណ្ឌុលេតិ តេ សេទិតតណ្ឌុលេ. អចុណ្ណត្តា នេវ សត្តុសង្ខ្យំ, អបក្កត្តា ន ភត្តសង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. តេហីតិ សេទិតតណ្ឌុលេហិ. តេ តណ្ឌុលេ បចន្តិ, ករោន្តីតិ សម្ពន្ធោ.

‘‘យវេហី’’តិ ពហុវចនេន សត្ត ធញ្ញានិបិ គហិតានិ. ឯស នយោ សាលិវីហិយវេហីតិ ឯត្ថាបិ. ថុសេតិ ធញ្ញតចេ. បលាបេត្វាតិ បដិក្កមាបេត្វា. តន្តិ ចុណ្ណំ គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. ខរបាកភជ្ជិតានន្តិ ខរោ បាកោ ខរបាកោ, ខរបាកេន ភជ្ជិតា ខរបាកភជ្ជិតា, តេសំ. ន បវារេន្តិ អសត្តុសង្គហត្តាតិ អធិប្បាយោ. កុណ្ឌកម្បីតិ កណម្បិ. បវារេតិ សត្តុសង្គហត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេហីតិ លាជេហិ. សុទ្ធខជ្ជកន្តិ បិដ្ឋេហិ អមិស្សិតំ សុទ្ធំ ផលាផលាទិខជ្ជកំ. យាគុំ បិវន្តស្ស ទេន្តីតិ យោជនា. តានីតិ ទ្វេ មច្ឆមំសខណ្ឌានិ. ន បវារេតិ ទ្វិន្នំ មច្ឆមំសខណ្ឌានំ អខាទិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. តតោតិ ទ្វេមច្ឆមំសខណ្ឌតោ នីហរិត្វា ឯកន្តិ សម្ពន្ធោ, តេសុ វា. សោតិ ខាទកោ ភិក្ខុ. អញ្ញន្តិ ទ្វីហិ មច្ឆមំសខណ្ឌេហិ អញ្ញំ បវារណបហោនកំ ភោជនំ.

អវត្ថុតាយាតិ បវារណាយ អវត្ថុភាវតោ. តំ វិត្ថារេន្តោ អាហ ‘‘យំ ហី’’តិ. ហិសទ្ទោ វិត្ថារជោតកោ. យន្តិ មំសំ. ឥទំ បនាតិ ឥទំ មំសំ បន. បដិក្ខិត្តមំសំ កប្បិយភាវតោ អបដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតត្តា បដិក្ខិត្តម្បិ មំសភាវំ ន ជហាតិ. ននុ ខាទិតមំសំ បន អកប្បិយភាវតោ បដិក្ខិបិតព្ពដ្ឋានេ ឋិតត្តា ខាទិយមានម្បិ មំសភាវំ ជហាតីតិ អាហ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិ. កុលទូសកកម្មញ្ច វេជ្ជកម្មញ្ច ឧត្តរិមនុស្សធម្មារោចនញ្ច សាទិតរូបិយញ្ច កុល…បេ… រូបិយានិ, តានិ អាទីនិ យេសំ កុហនាទីនន្តិ កុល…បេ… រូបិយាទយោ, តេហិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វារេសុ.

ឯវន្តិអាទិ និគមននិទស្សនំ. តន្តិ ភោជនំ. យថាតិ យេនាការេន. យេន អជ្ឈោហដំ ហោតិ, សោ បដិក្ខិបតិ បវារេតីតិ យោជនា. កត្ថចីតិ កិស្មិញ្ចិ បត្តាទិកេ. តស្មិំ ចេ អន្តរេតិ តស្មិំ ខណេ ចេ. អញ្ញត្រាតិ អញ្ញស្មិំ ឋានេ. បត្តេ វិជ្ជមានភោជនំ អនជ្ឈោហរិតុកាមោ ហោតិ យថា, ឯវន្តិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ បទេសុ. តត្ថាតិ កុរុន្ទីយំ. អានិសទស្សាតិ អាគម្ម និសីទតិ ឯតេនាតិ អានិសទោ, តស្ស បច្ឆិមន្តតោតិ សម្ពន្ធោ. បណ្ហិអន្តតោតិ បសតិ ឋិតកាលេ វា គមនកាលេ វា ភូមិំ ផុសតីតិ បណ្ហី, តស្ស អន្តតោ. ‘‘ទាយកស្សា’’តិបទំ ‘‘បសារិតហត្ថ’’ន្តិ បទេន ច ‘‘អង្គ’’ន្តិ បទេន ច អវយវីសម្ពន្ធោ. ហត្ថបាសោតិ ហត្ថស្ស បាសោ សមីបោ ហត្ថបាសោ, ហត្ថោ បសតិ ផុសតិ អស្មិំ ឋានេតិ វា ហត្ថបាសោ, អឌ្ឍតេយ្យហត្ថោ បទេសោ. តស្មិន្តិ ហត្ថបាសេ.

ឧបនាមេតីតិ សមីបំ នាមេតិ. អនន្តរនិសិន្នោបីតិ ហត្ថបាសំ អវិជហិត្វា អនន្តរេ ឋានេ និសិន្នោបិ ភិក្ខុ វទតីតិ យោជនា. ភត្តបច្ឆិន្តិ ភត្តេន បក្ខិត្តំ បច្ឆិំ. ឦសកន្តិ ភាវនបុំសកំ. ឧទ្ធរិត្វា វា អបនាមេត្វា វាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ទូរេតិ នវាសនេ. ឥតោតិ បត្តតោ. គតោ ទូតោតិ សម្ពន្ធោ.

បរិវេសនាយាតិ បរិវេសនត្ថាយ, ភត្តគ្គេ វា. តត្រាតិ អស្មិំ បរិវេសនេ. តន្តិ ភត្តបច្ឆិំ. ផុដ្ឋមត្តាវាតិ ផុសិយមត្តាវ. កដច្ឆុនា ឧទ្ធដភត្តេ បន បវារណា ហោតីតិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តស្សាតិ បរិវេសកស្ស. អភិហដេ បដិក្ខិត្តត្តាតិ អភិហដស្ស ភត្តស្ស បដិក្ខិត្តភាវតោ.

‘‘កាយេន វាចាយ វា បដិក្ខិបន្តស្ស បវារណា ហោតី’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. តត្ថាតិ តេសុ កាយវាចាបដិក្ខេបេសុ. មច្ឆិកពីជនិន្តិ មក្ខិកានំ ឧត្តាសនិំ ពីជនិំ. ខការស្ស ហិ ឆការំ កត្វា ‘‘មច្ឆិកា’’តិ វុច្ចតិ ‘‘សច្ឆិកត្វា’’តិអាទីសុ វិយ (អ. និ. ៣.១០៣). ឯត្ថ ហិ ‘‘សក្ខិកត្វា’’តិ វត្តព្ពេ ខការស្ស ឆការោ ហោតិ.

ឯកោ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. អបនេត្វាតិ បត្តតោ អបនេត្វា. ឯត្ថាតិ វចនេ. កថន្តិ កេនាការេន ហោតីតិ យោជនា. វទន្តស្ស នាមាតិ ឯត្ថ នាមសទ្ទោ គរហត្ថោ ‘‘អត្ថី’’តិបទេន យោជេតព្ពោ. អត្ថិ នាមាតិ អត្ថោ. ឥតោបីតិ បត្តតោបិ. តត្រាបីតិ តស្មិំ វចនេបិ.

សមំសកន្តិ មំសេន សហ បវត្តំ. រសន្តិ ទ្រវំ. តន្តិ វចនំ. បដិក្ខិបតោ ហោតិ. កស្មា? មច្ឆោ ច រសោ ច មច្ឆេន មិស្សោ រសោ ចាតិ អត្ថស្ស សម្ភវតោ. ឥទន្តិ វត្ថុំ. មំសំ វិសុំ កត្វាតិ ‘‘មំសស្ស រសំ មំសរស’’ន្តិ មំសបទត្ថស្ស បធានភាវំ អកត្វា, រសបទត្ថស្សេវ បធានភាវំ កត្វាតិ អត្ថោ.

អាបុច្ឆន្តន្តិ ‘‘មំសរសំ គណ្ហថា’’តិ អាបុច្ឆន្តំ. តន្តិ មំសំ. ករម្ពកោតិ មិស្សកាធិវចនមេតំ. យញ្ហិ អញ្ញេន អញ្ញេន មិស្សេត្វា ករោន្តិ, សោ ‘‘ករម្ពកោ’’តិ វុច្ចតិ. អយំ បនេត្ថ វចនត្ថោ – ករោតិ សមូហំ អវយវិន្តិ ករោ, ករីយតិ វា សមូហេន អវយវិនាតិ ករោ, អវយវោ, តំ វកតិ អាទទាតីតិ ករម្ពកោ, សមូហោ. ‘‘កទម្ពកោ’’តិបិ បាឋោ, សោបិ យុត្តោយេវ អនុមតត្តា បណ្ឌិតេហិ. អភិធានេបិ ឯវមេវ អត្ថី. អត្ថោ បន អញ្ញថា ចិន្តេតព្ពោ. ឥមស្មិំ វា អត្ថេ រការស្ស ទការោ កាតព្ពោ. មំសេន មិស្សោ, លក្ខិតោ វា ករម្ពកោ មំសករម្ពកោ. ន បវារេតីតិ យេសំ កេសញ្ចិ មិស្សកត្តា ន បវារេតិ. បវារេតីតិ មំសេន មិស្សិតត្តា បវារេតិ.

យោ បន បដិក្ខិបតិ, សោ បវារិតោវ ហោតីតិ យោជនា. និមន្តនេតិ និមន្តនដ្ឋានេ. ហីតិ សច្ចំ. តត្ថាតិ កុរុន្ទិយំ. យេនាតិ យេន ភត្តេន. ឯត្ថាតិ ‘‘យាគុំ គណ្ហថា’’តិអាទិវចនេ. អធិប្បាយោតិ អដ្ឋកថាចរិយានំ អធិប្បាយោ. ឯត្ថាតិ ‘‘យាគុមិស្សកំ គណ្ហថា’’តិអាទិវចនេ. ទុទ្ទសន្តិ ទុក្ករំ ទស្សនំ. ឥទញ្ចាតិ ‘‘មិស្សកំ គណ្ហថា’’តិវចនញ្ច. ន សមានេតព្ពន្តិ សមំ ន អានេតព្ពំ, សមានំ វា ន កាតព្ពំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឥទំ បនាតិ មិស្សកំ បន. ឯត្ថាតិ មិស្សកេ. វិសុំ កត្វាតិ រសខីរសប្បីនិ អាវេណិំ កត្វា. តន្តិ រសាទិំ.

កទ្ទីយតិ មទ្ទីយតីតិ កទ្ទមោ. ឧន្ទតិ បសវតិ វឌ្ឍតីតិ ឧទកំ. ឧន្ទតិ វា ក្លេទនំ ករោតីតិ ឧទកំ, និលីនេ សត្តេ គុបតិ រក្ខតីតិ គុម្ពោ, គុហតិ សំវរតីតិ វា គុម្ពោ. អនុបរិយាយន្តេនាតិ អនុក្កមេន បរិវត្តិត្វា អាយន្តេន. តន្តិ នាវំ វា សេតុំ វា. មជ្ឈន្ហិកន្តិ អហស្ស មជ្ឈំ មជ្ឈន្ហំ, អហសទ្ទស្ស ន្ហាទេសោ, មជ្ឈន្ហំ ឯវ មជ្ឈន្ហិកំ. បោត្ថកេសុ បន មជ្ឈន្តិកន្តិ បាឋោ អត្ថិ, សោ អបាឋោយេវ. យោ ឋិតោ បវារេតិ, តេន ឋិតេនេវ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យោជនា. អានិសទន្តិ បីឋេ ផុដ្ឋអានិសទមំសំ. អចាលេត្វាតិ អចាវេត្វា. អយមេវ វា បាឋោ. ឧបរិ ច បស្សេសុ ច អមោចេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. អទិន្នាទានេ វិយ ឋានាចាវនំ ន វេទិតព្ពំ. សំសរិតុន្តិ សំសព្ពិតុំ. នន្តិ ភិក្ខុំ.

អតិរេកំ រិចតិ គច្ឆតីតិ អតិរិត្តំ, ន អតិរិត្តំ អនតិរិត្តន្តិ អត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន អតិរិត្ត’’ន្តិ. ‘‘អធិក’’ន្តិឥមិនា អតិរិត្តសទ្ទស្ស អតិសុញ្ញត្ថំ និវត្តេតិ. អធិ ហុត្វា ឯតិ បវត្តតីតិ អធិកំ. តំ បនាតិ អនតិរិត្តំ បន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ ‘‘អកប្បិយកត’’ន្តិអាទិវចនេ. វិត្ថារោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. តត្ថាតិ អតិរិត្តំ កាតព្ពេសុ វត្ថូសុ. យំ ផលំ វា យំ កន្ទមូលាទិ វា អកតន្តិ យោជនា. អកប្បិយភោជនំ វាតិ កុលទូសកកម្មាទីហិ និព្ពត្តំ អកប្បិយភោជនំ វា អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. យោតិ វិនយធរោ ភិក្ខុ. តេន កតន្តិ យោជនា. ‘‘ភុត្តាវិនា បវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន កត’’ន្តិវចនតោ ភុត្តាវិនា អបវារិតេន អាសនា វុដ្ឋិតេន កត្តព្ពន្តិ សិទ្ធំ. តស្មា បាតោ អទ្ធានំ គច្ឆន្តេសុ ទ្វីសុ ឯកោ បវារិតោ, តស្ស ឥតរោ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា លទ្ធំ ភិក្ខំ អត្តនា អភុត្វាបិ ‘‘អលមេតំ សព្ព’’ន្តិ កាតុំ លភតិ ឯវ. យន្តិ ខាទនីយភោជនីយំ. ‘‘តទុភយម្បី’’តិឥមិនា អតិរិត្តញ្ច អតិរិត្តញ្ច អតិរិត្តំ, ន អតិរិត្តំ អនតិរិត្តន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ.

តស្សេវាតិ អនតិរិត្តស្សេវ. ឯត្ថាតិ អនតិរិត្តេ, ‘‘កប្បិយកត’’ន្តិ អាទីសុ សត្តសុ វិនយកម្មាការេសុ វា. អនន្តរេតិ វិនយធរស្ស អនន្តរេ អាសនេ. បត្តតោ នីហរិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថេវាតិ ភុញ្ជនដ្ឋានេយេវ. តស្សាតិ និសិន្នស្ស. តេនាតិ ភត្តំ អានេន្តេន ភិក្ខុនា ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យោជនា. ‘‘និសិន្នេន ភិក្ខុនា’’តិ ការិតកម្មំ អានេតព្ពំ. កស្មា ‘‘ហត្ថំ ធោវិត្វា’’តិ វុត្តន្តិ បុច្ឆន្តោ អាហ ‘‘កស្មា’’តិ. ហីតិ ការណំ. យស្មា អកប្បិយំ ហោតិ, តស្មា ហត្ថំ ធោវិត្វាតិ មយា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. តស្សាតិ ភត្តំ អានេន្តស្ស. យេនាតិ វិនយធរេន. បុន យេនាតិ ឯវមេវ. យញ្ចាតិ ខាទនីយភោជនីយញ្ច. យេន វិនយធរេន បឋមំ អកតំ, តេនេវ កត្តព្ពំ. យញ្ច ខាទនីយភោជនីយំ បឋមំ អកតំ, តញ្ញេវ កត្តព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាតិ បឋមភាជនេ. ហីតិ សច្ចំ. បឋមភាជនំ សុទ្ធំ ធោវិត្វា កតម្បិ និទ្ទោសមេវ. តេន ភិក្ខុនាតិ បវារិតេន ភិក្ខុនា.

កុណ្ឌេបីតិ ឧក្ខលិយម្បិ. សា ហិ កុឌតិ ឱទនាទិំ ទាហំ ករោតីតិ កុណ្ឌោតិ វុច្ចតិ. តន្តិ អតិរិត្តកតំ ខាទនីយភោជនីយំ. យេន បនាតិ វិនយធរេន បន. ភិក្ខុំ និសីទាបេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. មង្គលនិមន្តនេតិ មង្គលត្ថាយ និមន្តនដ្ឋានេ. តត្ថាតិ មង្គលនិមន្តនេ. ករោន្តេនាតិ ករោន្តេន វិនយធរេន.

គិលានេន ភុញ្ជិតាវសេសមេវ ន កេវលំ គិលានាតិរិត្តំ នាម, គិលានំ បន ឧទ្ទិស្ស អាភតំ គិលានាតិរិត្តមេវ នាមាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ. យំកិញ្ចិ គិលានន្តិ ឧបសម្បន្នំ វា អនុបសម្បន្នំ វា យំកិញ្ចិ គិលានំ. យំ ទុក្កដំ វុត្តំ, តំ អសំសដ្ឋវសេន វុត្តន្តិ យោជនា. អនាហារត្ថាយាតិ បិបាសច្ឆេទនអាពាធវូបសមត្ថាយ.

២៤១. សតិ បច្ចយេតិ ឯត្ថ បច្ចយស្ស សរូបំ ទស្សេតុំ ‘‘បិបាសាយ សតី’’តិ ច ‘‘អាពាធេ សតី’’តិ ច វុត្តំ. តេន តេនាតិ សត្តាហកាលិកេន ច យាវជីវិកេន ច. តស្សាតិ អាពាធស្ស. ឥទំ បទំ ‘‘ឧបសមនត្ថ’’ន្តិ ឯត្ថ សមុធាតុយា សម្ពន្ធេ សម្ពន្ធោ, យុបច្ចយេន សម្ពន្ធេ កម្មន្តិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. បញ្ចមំ.

៦. ទុតិយបវារណសិក្ខាបទំ

២៤២. ឆដ្ឋេ ន អាចរិតព្ពោតិ អនាចារោតិ វុត្តេ បណ្ណត្តិវីតិក្កមោតិ អាហ ‘‘បណ្ណត្តិវីតិក្កម’’ន្តិ. ‘‘ករោតី’’តិឥមិនា ‘‘អត្តានមាចរតី’’តិអាទីសុ វិយ ចរសទ្ទោ ករសទ្ទត្ថោតិ ទស្សេតិ. ឧបនន្ធីតិ ឯត្ថ ឧបសទ្ទោ ឧបនាហត្ថោ, នហធាតុ ពន្ធនត្ថោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឧបនាហ’’ន្តិអាទិ. ជនិតោ ឧបនាហោ យេនាតិ ជនិតឧបនាហោ. ឥមិនា ‘‘ឧបនន្ធោ’’តិ បទស្ស ឧបនហតីតិ ឧបនន្ធោតិ កត្ថុត្ថំ ទស្សេតិ.

២៤៣. អភិហដ្ឋុន្តិ ឯត្ថ តុំបច្ចយោ ត្វាបច្ចយត្ថោតិ អាហ ‘‘អភិហរិត្វា’’តិ. បទភាជនេ បន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សាធារណមេវ អត្ថន្តិ យោជនា. អស្សាតិ ភិក្ខុស្ស. តីហាការេហីតិ សាមំ ជាននេន ច អញ្ញេសមារោចនេន ច តស្សារោចនេន ចាតិ តីហិ ការណេហិ. អាសាទីយតេ មង្កុំ ករីយតេ អាសាទនំ, តំ អបេក្ខោ អាសាទនាបេក្ខោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អាសាទន’’ន្តិអាទិ.

យស្ស អត្ថាយ អភិហដន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥតរស្សាតិ អភិហារកតោ អញ្ញស្ស ភុត្តស្សាតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. វិកាលភោជនសិក្ខាបទំ

២៤៧. សត្តមេ គិរិម្ហីតិ បព្ពតម្ហិ. សោ ហិ ហិមវមនាទិវសេន ជលំ, សារភូតានិ ច ភេសជ្ជាទិវត្ថូនិ គិរតិ និគ្គិរតីតិ គិរីតិ វុច្ចតិ. អគ្គសមជ្ជោតិ ឧត្តមសមជ្ជោ. ឥមេហិ បទេហិ អគ្គោ សមជ្ជោ អគ្គសមជ្ជោ, គិរិម្ហិ បវត្តោ អគ្គសមជ្ជោ គិរគ្គសមជ្ជោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. សមជ្ជោតិ ច សភា. សា ហិ សមាគមំ អជន្តិ គច្ឆន្តិ ជនា ឯត្ថាតិ សមជ្ជោតិ វុច្ចតិ. ‘‘គិរិស្ស វា’’តិអាទិនា គិរិស្ស អគ្គោ កោដិ គិរគ្គោ, តស្មិំ បវត្តោ សមជ្ជោ គិរគ្គសមជ្ជោតិ អត្ថោ ទស្សិតោ. សោតិ គិរគ្គសមជ្ជោ. ភវិស្សតិ កិរាតិ យោជនា. ភូមិភាគេតិ អវយវិអាធារោ, សន្និបតតីតិ សម្ពន្ធោ. នដញ្ច នាដកញ្ច នដនាដកានិ. ‘‘នច្ចំ គីតំ វាទិតញ្ចា’’តិ ឥទំ តយំ ‘‘នាដក’’ន្តិ វុច្ចតិ. តេសន្តិ នដនាដកានំ. ទស្សនត្ថន្តិ ទស្សនាយ ច សវនាយ ច. សវនម្បិ ហិ ទស្សនេនេវ សង្គហិតំ. អបញ្ញត្តេ សិក្ខាបទេតិ ឩនវីសតិវស្សសិក្ខាបទស្ស តាវ អបញ្ញត្តត្តា. តេតិ សត្តរសវគ្គិយា. តត្ថាតិ គិរគ្គសមជ្ជំ. អថាតិ តស្មិំ កាលេ. នេសន្តិ សត្តរសវគ្គិយានំ អទំសូតិ សម្ពន្ធោ. វិលិម្បេត្វាតិ វិលេបនេហិ វិវិធាការេន លិម្បេត្វា.

២៤៩. ‘‘វិកាលេ’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តេបិ វិសេសកាលោវ គហេតព្ពោតិ អាហ ‘‘កាលោ’’តិអាទិ. សោ ចាតិ ភោជនកាលោ ច. មជ្ឈន្ហិកោ ហោតីតិ យោជនា. តេនេវាតិ ភោជនកាលស្ស អធិប្បេតត្តា ឯវ. អស្សាតិ ‘‘វិកាលេ’’តិបទស្ស. ‘‘វិកាលោ នាម…បេ… អរុណុគ្គមនា’’តិ បទភាជនេន អរុណុគ្គមនតោ យាវ មជ្ឈន្ហិកា កាលោ នាមាតិ អត្ថោ នយេន ទស្សិតោ ហោតិ. តតោតិ ឋិតមជ្ឈន្ហិកតោ. សូរិយស្ស អតិសីឃត្តា វេគេន ឋិតមជ្ឈន្ហិកំ វីតិវត្តេយ្យាតិ អាហ ‘‘កុក្កុច្ចកេន បន ន កត្តព្ព’’ន្តិ. កាលត្ថម្ភោតិ កាលស្ស ជាននត្ថាយ ថូណោ. កាលន្តរេតិ កាលស្ស អព្ភន្តរេ.

អវសេសំ ខាទនីយំ នាមាតិ ឯត្ថ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. យន្តិ ខាទនីយំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. វនមូលាទិបភេទំ យម្បិ ខាទនីយំ អត្ថិ, តម្បិ អាមិសគតិកំ ហោតីតិ យោជនា. សេយ្យថិទន្តិ បុច្ឆាវាចកនិបាតសមុទាយោ. ឥទំ ខាទនីយំ សេយ្យថា កតមន្តិ អត្ថោ. ឥទម្បីតិ ឥទំ ទ្វាទសវិធម្បិ. បិសទ្ទេន ន បូវាទិយេវាតិ ទស្សេតិ.

តត្ថាតិ ទ្វាទសសុ ខាទនីយេសុ, អាធារេ ភុម្មំ. មូលតិ បតិដ្ឋាតិ ឯត្ថ, ឯតេនាតិ វា មូលំ. ខាទិតព្ពន្តិ ខាទនីយំ. មូលមេវ ខាទនីយំ មូលខាទនីយំ, តស្មិំ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. មូលកមូលាទីនិ លោកសង្កេតោ បទេសតោយេវ វេទិតព្ពានិ. តំ តញ្ហិ នាមំ អជានន្តានំ អតិសម្មូឡ្ហការណត្តា សហ បរិយាយន្តរេន វចនត្ថំ វក្ខាម. សូបស្ស ហិតំ សូបេយ្យំ, សូបេយ្យំ បណ្ណំ ឯតេសន្តិ សូបេយ្យបណ្ណា, តេសំ មូលានិ សូបេយ្យបណ្ណមូលានិ. អាមីយតិ អន្តោ បវេសីយតីតិ អាមិសោ, អាការោ អន្តោករណត្ថោ, អាមិសស្ស គតិ វិយ គតិ ឯតេសន្តិ អាមិសគតិកានិ . ឯត្ថាតិ មូលេសុ. ជរឌ្ឍន្តិ ជរភូតំ ឧបឌ្ឍំ. អញ្ញម្បីតិ វជកលិមូលតោ អញ្ញម្បិ.

យានិ បន មូលានិ វុត្តានិ, តានិ យាវជីវិកានីតិ យោជនា. បាឡិយំ វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. ខាទនីយត្ថន្តិ ខាទនីយស្ស, ខាទនីយេ វា វិជ្ជមានំ, ខាទនីយេន វា កាតព្ពំ កិច្ចំ, បយោជនំ វាតិ ខាទនីយត្ថំ. ‘‘ខាទនីយេ’’តិឥមិនា ‘‘តត្ថ វុត្តាភិធម្មត្ថា’’តិអាទីសុ វិយ ខាទនីយត្ថបទស្ស ឧត្តរបទត្ថបធានភាវំ ទស្សេតិ. តត្ថ ខាទនីយស្ស, ខាទនីយេ វា វិជ្ជមានំ, ខាទនីយេន វា កាតព្ពំ កិច្ចំ នាម ជិឃច្ឆាហរណមេវ. យញ្ហិ បូវាទិខាទនីយំ ខាទិត្វា ជិឃច្ឆាហរណំ ហោតិ, តស្ស កិច្ចំ កិច្ចំ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ កិច្ចំ, បយោជនំ វា នេវ ផរន្តិ, នេវ និប្ផាទេន្តិ. ឯសេវ នយោ ‘‘ន ភោជនីយេ ភោជនីយត្ថំ ផរន្តី’’តិឯត្ថាបិ.

តេសន្តិ មូលានំ អន្តោ, លក្ខណន្តិ វា សម្ពន្ធោ. ឯកស្មិំ ជនបទេ ខាទនីយត្ថភោជនីយត្ថេសុ ផរមានេសុ អញ្ញេសុបិ ជនបទេសុ ផរន្តិយេវាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘តេសុ តេសុ ជនបទេសូ’’តិ វិច្ឆាបទំ វុត្តំ. កិញ្ចាបិ ហិ ពហូសុ ជនបទេសុ បថវីរសអាបោរសសម្បត្តិវសេន ខាទនីយត្ថភោជនីយត្ថំ ផរមានម្បិ ឯកស្មិំ ជនបទេ បថវីរសអាបោរសវិបត្តិវសេន អផរមានំ ភវេយ្យ, វិការវសេន បន តត្ថ បវត្តត្តា តំ ជនបទំ បមាណំ ន កាតព្ពំ, គហេតព្ពមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. បកតិអាហារវសេនាតិ អញ្ញេហិ យាវកាលិក, សត្តាហកាលិកេហិ អមិស្សិតំ អត្តនោ បកតិយាវ អាហារកិច្ចករណវសេន. ‘‘មនុស្សាន’’ន្តិឥមិនា អញ្ញេសំ តិរច្ឆានាទីនំ ខាទនីយត្ថភោជនីយត្ថំ ផរមានម្បិ ន បមាណន្តិ ទស្សេតិ. តន្តិ មូលំ. ហីតិ សច្ចំ. នាមសញ្ញាសូតិ នាមសង្ខាតាសុ សញ្ញាសុ.

យថា មូលេ លក្ខណំ ទស្សិតំ, ឯវំ កន្ទាទីសុបិ យំ លក្ខណំ ទស្សិតន្តិ យោជនា. ន កេវលំ បាឡិយំ អាគតានំ ហលិទ្ទាទីនំ មូលំយេវ យាវជីវិកំ ហោតិ, អថ ខោ តចាទយោបីតិ អាហ ‘‘យញ្ចេត’’ន្តិអាទិ. យំ ឯតំ អដ្ឋវិធន្តិ សម្ពន្ធោ.

ឯវំ មូលខាទនីយេ វិនិច្ឆយំ ទស្សេត្វា ឥទានិ កន្ទខាទនីយេ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កន្ទខាទនីយេ’’តិអាទិ. តត្ថ កន្ទខាទនីយេតិ កំ សុខំ ទទាតីតិ កន្ទោ, បទុមាទិកន្ទោ, សុខស្ស អទាយកា បន កន្ទា រុឡ្ហីវសេន កន្ទាតិ វុច្ចន្តិ, កន្ទោ ឯវ ខាទនីយំ កន្ទខាទនីយំ, តស្មិំ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ ឧបរិបិ. យន្តិ កន្ទំ. ឥមិនា តំសទ្ទានបេក្ខោ យំសទ្ទោបិ អត្ថីតិ ញាបេតិ. តត្ថាតិ កន្ទខាទនីយេ. តរុណោ, សុខខាទនីយោតិ វិសេសនបទានិ យថាវចនំ ឧបរិបិ យោជេតព្ពានិ. ឯវមាទយោ ផរណកកន្ទា យាវកាលិកាតិ សម្ពន្ធោ.

អធោតោតិ វិសរសោ ឧទកេន អធូនិតោ. តេតិ កន្ទា សង្គហិតាតិ សម្ពន្ធោ.

មូលេ អលតិ បវត្តតីតិ មុឡាលោ, ឧទកតោ វា ឧទ្ធដមត្តេ មិលតិ និមិលតីតិ មុឡាលំ. ឯវមាទិ ផរណកមុឡាលំ យាវកាលិកន្តិ យោជនា. តំ សព្ពម្បីតិ សព្ពម្បិ តំ មុឡាលំ សង្គហិតន្តិ សម្ពន្ធោ.

មសតិ វិជ្ឈតីតិ មត្ថកោ. ឯវមាទិ មត្ថកោ យាវកាលិកោតិ យោជនា. ជរឌ្ឍពុន្ទោតិ ជរភូតអឌ្ឍសង្ខាតោ បាទោ.

ខនីយតិ អវទារីយតីតិ ខន្ធោ, ខាយតីតិ វា ខន្ធោ. ‘‘អន្តោបថវីគតោ’’តិបទំ ‘‘សាលកល្យាណិខន្ធោ’’តិបទេនេវ យោជេតព្ពំ, ន អញ្ញេហិ. ឯវមាទិ ខន្ធោ យាវកាលិកោតិ យោជនា. អវសេសាតិ តីហិ ទណ្ឌកាទីហិ អវសេសា.

តចតិ សំវរតិ បដិច្ឆាទេតីតិ តចោ. សរសោតិ ឯត្ថ ឯវការោ យោជេតព្ពោ, សរសោ ឯវាតិ អត្ថោ. តេសំ សង្គហោតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. ឯតន្តិ កសាវភេសជ្ជំ, ‘‘អនុជានាមិ …បេ… ភោជនីយត្ថ’’ន្តិ វចនំ វា. ឯត្ថាតិ កសាវភេសជ្ជេ. ឯតេសម្បីតិ មត្ថកខន្ធត្តចានម្បិ.

បតតីតិ បត្តំ. ឯតេសន្តិ មូលកាទីនំ. ឯវរូបានិ បត្តានិ ច ឯកំសេន យាវកាលិកានីតិ យោជនា. យា លោណី អារោហតិ, តស្សា លោណិយា បត្តំ យាវជីវិកន្តិ យោជនា. ទីបវាសិនោតិ តម្ពបណ្ណិទីបវាសិនោ, ជម្ពុទីបវាសិនោ វា. យានិ វា ផរន្តីតិ វុត្តានីតិ សម្ពន្ធោ. តេសន្តិ និម្ពាទីនំ. ឥទំ បទំ បុព្ពបរាបេក្ខកំ, តស្មា ទ្វិន្នំ មជ្ឈេ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បណ្ណានំ អន្តោ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ.

បុប្ផតិ វិកសតីតិ បុប្ផំ. ឯវមាទិ បុប្ផំ យាវកាលិកន្តិ យោជនា. តស្សាតិ បុប្ផស្ស. អស្សាតិ ឯវមេវ.

ផលតីតិ ផលំ. យានីតិ ផលានិ. ផរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. នេសន្តិ ផលានំ បរិយន្តន្តិ សម្ពន្ធោ. យានិ វុត្តានិ, តានិ យាវជីវិកានីតិ យោជនា. តេសម្បីតិ ផលានម្បិ បរិយន្តន្តិ សម្ពន្ធោ.

អសីយតិ ខិបីយតិ, ឆឌ្ឌីយតីតិ វា អដ្ឋិ. ឯវមាទីនិ ផរណកានិ អដ្ឋីនិ យាវកាលិកានីតិ យោជនា. តេសន្តិ អដ្ឋីនំ.

បិសីយតិ ចុណ្ណំ ករីយតីតិ បិដ្ឋំ. ឯវមាទីនិ ផរណកានិ បិដ្ឋានិ យាវកាលិកានីតិ យោជនា. អធោតកន្តិ ឧទកេន អធូនិតំ. តេសន្តិ បិដ្ឋានំ.

និរន្តរំ អសតិ សម្ពជ្ឈតីតិ និយ្យាសោ. សេសាតិ ឧច្ឆុនិយ្យាសតោ សេសា. បាឡិយំ វុត្តនិយ្យាសាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ និយ្យាសខាទនីយេ. សង្គហិតានំ និយ្យាសានំ បរិយន្តន្តិ យោជនា. ឯវន្តិអាទិ និគមនំ.

វុត្តមេវាតិ ហេដ្ឋា បឋមបវារណសិក្ខាបទេ វុត្តមេវាតិ. សត្តមំ.

៨. សន្និធិការកសិក្ខាបទំ

២៥២. អដ្ឋមេ អព្ភន្តរេ ជាតោ អព្ភន្តរោ. មហាថេរោតិ មហន្តេហិ ថិរគុណេហិ យុត្តោ. ឥមិនា ‘‘ពេលដ្ឋោ’’តិ សញ្ញានាមស្ស សញ្ញិនាមិំ ទស្សេតិ. បធានឃរេតិ សមថវិបស្សនានំ បទហនដ្ឋានឃរសង្ខាតេ ឯកស្មិំ អាវាសេ. សុក្ខកុរន្តិ ឯត្ថ សោសនកុរត្តា ន សុក្ខកុរំ ហោតិ, កេវលំ បន អសូបព្យញ្ជនត្តាតិ អាហ ‘‘អសូបព្យញ្ជនំ ឱទន’’ន្តិ. សោសនកុរម្បិ យុត្តមេវ. វក្ខតិ ហិ ‘‘តំ បិណ្ឌបាតំ ឧទកេន តេមេត្វា’’តិ. ‘‘ឱទន’’ន្តិឥមិនា កុរសទ្ទស្ស ឱទនបរិយាយតំ ទស្សេតិ. ឱទនញ្ហិ ករោតិ អាយុវណ្ណាទយោតិ ‘‘កុរ’’ន្តិ វុច្ចតិ. សោតិ ពេលដ្ឋសីសោ. តញ្ច ខោតិ តញ្ច សុក្ខកុរំ អាហរតីតិ សម្ពន្ធោ. បច្ចយគិទ្ធតាយាតិ បិណ្ឌបាតបច្ចយេ លុទ្ធតាយ. ថេរោ ភុញ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. មនុស្សានំ ឯកាហារស្ស សត្តាហមត្តដ្ឋិតត្តា ‘‘សត្តាហ’’ន្តិ វុត្តំ. តតោតិ ភុញ្ជនតោ បរន្តិ សម្ពន្ធោ. ចត្តារិបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទេន អធិកានិបិ សត្តាហានិ គហេតព្ពានិ.

២៥៣. ឥតីតិ ឥទំ តយំ. ‘‘សន្និធិ ការោ អស្សា’’តិ សមាសោ វិសេសនបរនិបាតវសេន គហេតព្ពោ. ‘‘សន្និធិកិរិយន្តិ អត្ថោ’’តិ ឥមិនា ករីយតីតិ ការោតិ កម្មត្ថំ ទស្សេតិ. ឯករត្តន្តិ អន្តិមបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ តទធិកានម្បិ អធិប្បេតត្តា. អស្សាតិ ‘‘សន្និធិការក’’ន្តិ បទស្ស.

សន្និធិការកស្ស សត្តាហកាលិកស្ស និស្សគ្គិយបាចិត្តិយាបត្តិយា បច្ចយត្តា សន្និធិការកំ យាមកាលិកំ ខាទនីយភោជនីយំ អសមានម្បិ សុទ្ធបាចិត្តិយាបត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘យាមកាលិកំ វា’’តិ. បដិគ្គហណេតិ បដិគ្គហណេ ច គហណេ ច. អជ្ឈោហរិតុកាមតាយ ហិ បដិគ្គហណេ ច បដិគ្គហេត្វា គហណេ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. យំ បត្តំ អង្គុលិយា ឃំសន្តស្ស លេខា បញ្ញាយតិ, សោ បត្តោ ទុទ្ធោតោ ហោតិ សចេតិ យោជនា ឧត្តរវាក្យេ យំសទ្ទំ ទិស្វា បុព្ពវាក្យេ តំសទ្ទស្ស គមនីយត្តា. គណ្ឋិកបត្តស្សាតិ ពន្ធនបត្តស្ស. សោតិ ស្នេហោ. បគ្ឃរតិ សន្ទិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. តាទិសេតិ ទុទ្ធោតេ, គណ្ឋិកេ វា. តត្ថាតិ ធោវិតបត្តេ អាសិញ្ចិត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. អព្ពោហារិកាតិ ន វោហរិតព្ពា, វោហរិតុំ ន យុត្តាតិ អត្ថោ. យន្តិ ខាទនីយភោជនីយំ បរិច្ចជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តតោតិ អបរិច្ចត្តខាទនីយភោជនីយតោ នីហរិត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

អកប្បិយមំសេសូតិ និទ្ធារណសមុទាយោ. សតិ បច្ចយេតិ បិបាសសង្ខាតេ បច្ចយេ សតិ. អនតិរិត្តកតន្តិ អតិរិត្តេន អកតំ សន្និធិការកំ ខាទនីយភោជនីយន្តិ យោជនា. ឯកមេវ បាចិត្តិយន្តិ សម្ពន្ធោ. វិកប្បទ្វយេតិ សាមិសនិរាមិសសង្ខាតេ វិកប្បទ្វយេ. សព្ពវិកប្បេសូតិ វិកាលសន្និធិអកប្បិយមំសយាមកាលិកបច្ចយសង្ខាតេសុ សព្ពេសុ វិកប្បេសុ.

២៥៥. អាមិសសំសដ្ឋន្តិ អាមិសេន សំសដ្ឋំ សត្តាហកាលិកំ យាវជីវិកំ.

២៥៦. ចតុព្ពិធកាលិកស្ស សរូបញ្ច វចនត្ថញ្ច ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិកាលភោជនសិក្ខាបទេ’’តិអាទិ. តត្ថ និទ្ទិដ្ឋំ ខាទនីយភោជនីយ’’ន្តិឥមិនា យាវកាលិកស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘យាវ…បេ… កាលិក’’ន្តិឥមិនា វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សទ្ធិំ…បេ… បាន’’ន្តិឥមិនា យាមកាលិកស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘យាវ…បេ… កាលិក’’ន្តិឥមិនា វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សព្ពិអាទិ បញ្ចវិធំ ភេសជ្ជ’’ន្តិឥមិនា សត្តាហកាលិកស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘សត្តាហំ…បេ… កាលិក’’ន្តិឥមិនា វចនត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឋបេត្វា…បេ… សព្ពម្បី’’តិឥមិនា យាវជីវិកស្ស សរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘យាវ…បេ… ជីវិក’’ន្តិឥមិនា វចនត្ថំ ទស្សេតិ. សព្ពវចនត្ថោ លហុកមត្តមេវ, គរុកោ បនេវំ វេទិតព្ពោ – យាវ យត្តកោ មជ្ឈន្ហិកោ កាលោ យាវកាលោ, សោ អស្សត្ថី, តំ វា កាលំ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ យាវកាលិកំ. យាមោ កាលោ យាមកាលោ, សោ អស្សត្ថិ, តំ វា កាលំ បរិភុញ្ជីតព្ពន្តិ យាមកាលិកំ. សត្តាហោ កាលោ សត្តាហកាលោ, សោ អស្សត្ថិ, តំ វា កាលំ និទហិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ សត្តាហកាលិកំ. យាវ យត្តកោ ជីវោ យាវជីវោ, សោ អស្សត្ថិ, យាវជីវំ វា បរិហរិត្វា បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ យាវជីវិកន្តិ.

តត្ថាតិ ចតុព្ពិធេសុ កាលិកេសុ. សតក្ខត្តុន្តិ អនេកវារំ. យាវ កាលោ នាតិក្កមតិ, តាវ ភុញ្ជន្តស្សាតិ យោជនា. អហោរត្តំ ភុញ្ជន្តស្សាតិ សម្ពន្ធោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. បណីតភោជនសិក្ខាបទំ

២៥៧. នវមេ បកដ្ឋភាវំ នីតន្តិ បណីតន្តិ វុត្តេ បណីតសទ្ទោ ឧត្តមត្ថោតិ អាហ ‘‘ឧត្តមភោជនានី’’តិ. សម្បន្នោ នាម ន មធុរគុណោ, អថ ខោ មធុរគុណយុត្តំ ភោជនមេវាតិ អាហ ‘‘សម្បត្តិយុត្ត’’ន្តិ. កស្សាតិ ករណត្ថេ ចេតំ សាមិវចនំ, កេនាតិ ហិ អត្ថោ. ‘‘សុរស’’ន្តិឥមិនា សាទីយតិ អស្សាទីយតីតិ សាទូតិ វចនត្ថស្ស សរូបំ ទស្សេតិ.

២៥៩. ‘‘យោ បន…បេ… ភុញ្ជេយ្យា’’តិ ឯត្ថ វិនិច្ឆយោ ឯវំ វេទិតព្ពោតិ យោជនា. សុទ្ធានីតិ ឱទនេន អសំសដ្ឋានិ. ឱទនសំសដ្ឋានិ សព្ពិអាទីនីតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ហីតិ សច្ចំ. ‘‘បណីតសំសដ្ឋានី’’តិឥមិនា បណីតេហិ សព្ពិអាទីហិ សំសដ្ឋានិ ភោជនានិ បណីតភោជនានីតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘សត្តធញ្ញនិព្ពត្តានី’’តិ ឥមិនា ភោជនានំ សរូបំ ទស្សេតិ.

‘‘សព្ពិនា ភត្ត’’ន្តិអាទីនំ បញ្ចន្នំ វិកប្បានំ មជ្ឈេ តីសុបិ វិកប្បេសុ ‘‘ភត្ត’’ន្តិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ វាក្យំ កត្វា វិញ្ញាបនេ អាបត្តិំ ទស្សេត្វា សមាសំ កត្វា វិញ្ញាបនេ តំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សព្ពិភត្តំ ទេហី’’តិអាទិ.

ឥតោតិ គាវិតោ លទ្ធេនាតិ សម្ពន្ធោ. វិសង្កេតន្តិ សង្កេតតោ ញាបិតតោ វិគតំ វិរហិតន្តិ អត្ថោ. ហីតិ សច្ចំ. ឥមិនា វិសង្កេតស្ស គុណទោសំ ទស្សេតិ.

កប្បិយសព្ពិនា ទេហីតិ កប្បិយសព្ពិនា សំសដ្ឋំ ភត្តំ ទេហីតិ យោជនា. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. យេន យេនាតិ យេន យេន សព្ពិអាទិនា. តស្មិំ តស្សាតិ ឯត្ថាបិ វិច្ឆាវសេន អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បាឡិយំ អាគតសព្ពិ នាម គោសព្ពិ, អជិកាសព្ពិ, មហិំសសព្ពិ, យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សព្ពិ ច. នវនីតំ នាម ឯវមេវ. តេលំ នាម តិលតេលំ, សាសបតេលំ, មធុកតេលំ, ឯរណ្ឌតេលំ, វសាតេលញ្ច. មធុ នាម មក្ខិកាមធុ. ផាណិតំ នាម ឧច្ឆុម្ហា និព្ពត្តំ. មច្ឆោ នាម ឧទកចរោ. បាឡិអនាគតោ មច្ឆោ នាម នត្ថិ. មំសំ នាម យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ មំសំ. ខីរទធីនិ សព្ពិសទិសានេវ. វុត្តំ យថា ឯវំ ‘‘នវនីតភត្តំ ទេហី’’តិអាទីសុបិ សូបោទនវិញ្ញត្តិទុក្កដមេវ ហោតីតិ យោជនា. ហីតិ សច្ចំ. សោ ចាតិ សោ ចត្ថោ. តត្ថាតិ តស្មិំ អត្ថេ. កិំ បយោជនំ. នត្ថេវ បយោជនន្តិ អធិប្បាយោ.

បដិលទ្ធំ ភោជនន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯករសន្តិ ឯកកិច្ចំ. តតោតិ នវបណីតភោជនតោ នីហរិត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

សព្ពានីតិ នវ បាចិត្តិយានិ សន្ធាយ វុត្តំ.

២៦១. ឧភយេសម្បីតិ ភិក្ខុភិក្ខុនីនម្បិ. សព្ពីតិ ចេត្ថ យោ នំ បរិភុញ្ជតិ, តស្ស ពលាយុវឌ្ឍនត្ថំ សព្ពតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ សព្ពិ, ឃតំ. តតិយក្ខរេនេវ សជ្ឈាយិតព្ពំ លិខិតព្ពញ្ច. កស្មា? តតិយក្ខរដ្ឋានេយេវ សព្ព គតិយន្តិ គតិអត្ថស្ស សព្ពធាតុស្ស ធាតុបាឋេសុ អាគតត្តាតិ. នវមំ.

១០. ទន្តបោនសិក្ខាបទំ

២៦៣. ទសមេ ទន្តកដ្ឋន្តិ ទន្តបោនំ. តញ្ហិ ទន្តោ កសីយតិ វិលេខីយតិ អនេនាតិ ‘‘ទន្តកដ្ឋ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘សព្ព’’ន្តិ អាទិនា សព្ពមេវ បំសុកូលំ សព្ពបំសុកូលំ, តមស្សត្ថីតិ ‘‘សព្ពបំសុកូលិកោ’’តិ អត្ថំ ទស្សេតិ. សោតិ ភិក្ខុ បរិភុញ្ជតិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. សុសានេតិ អាឡហនេ. តញ្ហិ ឆវានំ សយនដ្ឋានត្តា ‘‘សុសាន’’ន្តិ វុច្ចតិ និរុត្តិនយេន. តត្ថាតិ សុសានេ. បុន តត្ថាតិ ឯវមេវ. អយ្យសរូបញ្ច វោសាដិតកសរូបញ្ច ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘អយ្យវោសាដិតកានីតិ ឯត្ថា’’តិ. តត្ថ ‘‘អយ្យា…បេ… បិតាមហា’’តិឥមិនា អយ្យសរូបំ ទស្សេតិ. ‘‘វោ…បេ… ភោជនីយានី’’តិឥមិនា វោសាដិតកសរូបំ. អយ្យសង្ខាតានំ បិតិបិតាមហានំ អត្ថាយ, តេ វា ឧទ្ទិស្ស ឆឌ្ឌិតានិ វោសាដិតកសង្ខតានិ ខាទនីយភោជនីយានិ អយ្យវោសាដិតកានីតិ វិគ្គហោ កាតព្ពោ. មនុស្សា ឋបេន្តិ កិរាតិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ ខាទនីយភោជនីយំ. តេសន្តិ ញាតកានំ. បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ កត្វាតិ សង្ឃាដំ សង្ឃាដំ កត្វា. អញ្ញន្តិ វុត្តខាទនីយភោជនីយតោ អញ្ញំ. ឧម្មារេបីតិ សុសានស្ស ឥន្ទខីលេបិ. សោ ហិ ឧទ្ធដោ កិលេសមារោ ឯត្ថាតិ ‘‘ឧម្មារោ’’តិ វុច្ចតិ. ពោធិសត្តោ ហិ អភិនិក្ខមនកាលេ បុត្តំ ចុម្ពិស្សាមីតិ ឱវរកស្ស ឥន្ទខីលេ ឋត្វា បស្សន្តោ មាតរំ បុត្តស្ស នលាដេ ហត្ថំ ឋបេត្វា សយន្តិំ ទិស្វា ‘‘សចេ មេ បុត្តំ គណ្ហេយ្យំ, មាតា តស្ស បពុជ្ឈេយ្យ, បពុជ្ឈមានាយ អន្តរាយោ ភវេយ្យា’’តិ អភិនិក្ខមនន្តរាយភយេន បុត្តទារេ បរិច្ចជិត្វា ឥន្ទខីលតោ និវត្តិត្វា មហាភិនិក្ខមនំ និក្ខមិ. តស្មា ពោធិសត្តស្ស ឋត្វា បុត្តទារេសុ អបេក្ខាសង្ខាតស្ស មារស្ស ឧទ្ធដដ្ឋានត្តា សោ ឥន្ទខីលោ និប្បរិយាយេន ‘‘ឧម្មារោ’’តិ វុច្ចតិ, អញ្ញេ បន រូឡ្ហីវសេន. ថិរោតិ ថទ្ធោ. ឃនពទ្ធោតិ ឃនេន ពទ្ធោ. កថិនេន មំសេន អាពទ្ធោតិ អត្ថោ. វឋតិ ថូលោ ភវតីតិ វឋោ, មុទ្ធជទុតិយោយំ, សោ អស្សត្ថីតិ វឋរោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វឋរោតិ ថូលោ’’តិ. ‘‘សល្លក្ខេមា’’តិឥមិនា ‘‘មញ្ញេ’’តិ ឯត្ថ មនធាតុ សល្លក្ខណត្ថោ, មការស្សេការោតិ ទស្សេតិ. ហីតិ សច្ចំ. តេសន្តិ មនុស្សានំ.

២៦៤. សម្មាតិ អវិបរីតំ. អសល្លក្ខេត្វាតិ អាហារសទ្ទស្ស ខាទនីយភោជនីយាទីសុ និរូឡ្ហភាវំ អមញ្ញិត្វា. ភគវា បន ឋបេសីតិ សម្ពន្ធោ. យថាឧប្បន្នស្សាតិ យេនាការេន ឧប្បន្នស្ស. បិតា បុត្តសង្ខាតេ ទារកេ សញ្ញាបេន្តោ វិយ ភគវា តេ ភិក្ខូ សញ្ញាបេន្តោតិ យោជនា.

២៦៥. ឯតទេវាតិ តិណ្ណមាការានមញ្ញតរវសេន អទិន្នមេវ សន្ធាយាតិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ សច្ចំ. មាតិកាយំ ‘‘ទិន្ន’’ន្តិ វុត្តដ្ឋានំ នត្ថិ, អថ កស្មា បទភាជនេយេវ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ទិន្នន្តិ ឥទ’’ន្តិអាទិ. ‘‘ទិន្ន’’ន្តិ ឥទំ ឧទ្ធដន្តិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ ‘‘ទិន្ន’’ន្តិ បទស្ស. និទ្ទេសេ ច ‘‘កាយេន…បេ… ទេន្តេ’’តិ ឧទ្ធដន្តិ យោជនា. ឯវន្តិ ឥមេហិ តីហាការេហិ ទទមានេតិ សម្ពន្ធោ. ឯវន្តិ ឥមេហិ ទ្វីហាការេហិ. អាទីយមានន្តិ សម្ពន្ធោ. រថរេណុម្បីតិ រថិកវីថិយំ ឧដ្ឋិតបំសុម្បិ. បុព្ពេតិ បឋមបវារណសិក្ខាបទេ. ឯវំ បដិគ្គហិតំ ឯតំ អាហារំ ទិន្នំ នាម វុច្ចតីតិ យោជនា. ‘‘ឯតមេវា’’តិ ឯវស្ស សម្ភវតោ តស្ស ផលំ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘ន ឥទ’’ន្តិអាទិ. និស្សដ្ឋំ ន វុច្ចតីតិ យោជនា.

តត្ថាតិ ‘‘កាយេនា’’តិអាទិវចនេ. ហីតិ សច្ចំ. នត្ថុ ករីយតិ ឥមាយាតិ នត្ថុករណី, តាយ. នាសាបុដេន បដិគ្គណ្ហាតីតិ សម្ពន្ធោ. អកល្លកោតិ គិលានោ. ហីតិ សច្ចំ. កាយេន បដិពទ្ធោ កាយបដិពទ្ធោ កដច្ឆុអាទីតិ អាហ ‘‘កដច្ឆុអាទីសូ’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. បាតិយមានន្តិ បាតាបិយមានំ.

ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ សិក្ខាបទេ. ‘‘បញ្ចហង្គេហី’’តិ បទស្ស វិត្ថារំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ថាមមជ្ឈិមស្សា’’តិអាទិ. តន្តិ ទាតព្ពវត្ថុំ.

តត្ថាតិ ‘‘ហត្ថបាសោ បញ្ញាយតី’’តិវចនេ. គច្ឆន្តោបិ ឋិតេនេវ សង្គហិតោ. ភូមដ្ឋស្សាតិ ភូមិយំ ឋិតស្ស. អាកាសដ្ឋស្សាតិ អាកាសេ ឋិតស្ស. ‘‘ហត្ថំ អង្គ’’ន្តិ បទេហិ អវយវិសម្ពន្ធោ កាតព្ពោ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘ភូមដ្ឋស្ស ច សីសេនា’’តិអាទិនា វុត្តនយេនេវ. បក្ខីតិ សកុណោ. សោ ហិ បក្ខយុត្តត្តា បក្ខីតិ វុច្ចតិ. ហត្ថីតិ កុញ្ជរោ. សោ ហិ សោណ្ឌសង្ខាតហត្ថយុត្តត្តា ហត្ថីតិ វុច្ចតិ. អទ្ធេន អដ្ឋមំ រតនមស្សាតិ អទ្ធដ្ឋមរតនោ, ហត្ថី, តស្ស. តេនាតិ ហត្ថិនា.

ឯកោ ទាយកោ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ឱណមតីតិ ហេដ្ឋា នមតិ. ឯត្តាវតាតិ ឯកទេសសម្បដិច្ឆនមត្តេន. តតោតិ សម្បដិច្ឆនតោ. ឧគ្ឃាដេត្វាតិ វិវរិត្វា. កាជេនាតិ ព្យាភង្គិយា. សា ហិ កចតិ ពន្ធតិ វិវិធំ ភារំ អស្មិន្តិ កាចោតិ វុច្ចតិ, ចការស្ស ជការេ កតេ កាជោបិ យុត្តោយេវ. តិំស ហត្ថា រតនានិ ឥមស្សាតិ តិំសហត្ថោ, វេណុ. គុឡកុម្ភោតិ ផាណិតេន បូរិតោ ឃដោ. បដិគ្គហិតមេវាតិ កុម្ភេសុ ហត្ថបាសតោ ពហិ ឋិតេសុបិ អភិហារកស្ស ហត្ថបាសេ ឋិតត្តា បដិគ្គហិតមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧច្ឆុយន្តទោណិតោតិ ឧច្ឆុំ បីឡនយន្តស្ស អម្ពណតោ.

ពហូ បត្តា ឋបិតា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ហត្ថបាសេតិ យោជនា. ឋត្វា ផុសិត្វា ‘‘និសិន្នស្ស ភិក្ខុនោ’’តិ បាឋសេសេន យោជេតព្ពំ. ឋិតេន វា និសិន្នេន វា និបន្នេន វា ទាយកេន ទិយ្យតីតិ សម្ពន្ធោ.

បថវិយំ ឋិតា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យំ យន្តិ យំ យំ បត្តំ. យត្ថ កត្ថចីតិ យេសុ កេសុចីតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ តំ វចនំ.

តត្ថ តស្មិំ ឋានេ ជាតោ តត្ថជាតោ, អលុត្តសមាសោយំ, សោយេវ តត្ថជាតកោ, តស្មិំ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តត្ថជាតកេ ន រុហតិ យថា, ឯវំ ន រុហតិយេវាតិ យោជនា. ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន សុដ្ឋុ ហរិតព្ពន្តិ សំហារិយំ, តំយេវ សំហារិមំ យការស្ស មការំ កត្វា, ន សំហារិមំ អសំហារិមំ, តស្មិំ. តេបីតិ តេ អសំហារិមាបិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តត្ថជាតកសង្ខេបូបគាតិ តត្ថជាតកេ សមោធានេត្វា ខេបំ បក្ខេបំ ឧបគតា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. ឥទញ្ហិ វាក្យន្តរត្តា បុនប្បុនំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តានីតិ តិន្តិណិកាទិបណ្ណានិ. សន្ធារេតុន្តិ សម្មា ធារេតុំ. ឋិតោ ទាយកោតិ សម្ពន្ធោ.

លទ្ធស្ស លទ្ធស្ស វត្ថុស្ស សន្និធិដ្ឋានត្តា, បក្ខិត្តដ្ឋានត្តា វា ថវីយតិ បសំសីយតីតិ ថវិកា, តតោ. បុញ្ឆិត្វា បដិគ្គហេត្វាតិ ‘‘បុញ្ឆិត្វា វា បដិគ្គហេត្វា វា’’តិ អនិយមវិកប្បត្ថោ វាសទ្ទោ អជ្ឈាហរិតព្ពោ. តេសុ តេសុ វត្ថូសុ រញ្ជតិ លគ្គតីតិ រជោ, តំ. វិនយេ បញ្ញត្តំ ទុក្កដំ វិនយទុក្កដំ. តំ បនាតិ ភិក្ខំ បន. បដិគ្គហេត្វា ទេថាតិ មំ បដិគ្គហាបេត្វា មម ទេថាតិ អធិប្បាយោ.

តតោ តតោតិ តស្មា តស្មា ឋានា ឧដ្ឋាបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តន្តិ ភិក្ខំ. តស្សាតិ អនុបសម្បន្នស្ស.

សោ វត្តព្ពោតិ សោ ទិយ្យមានោ ភិក្ខុ ទាយកេន ភិក្ខុនា វត្តព្ពោតិ យោជនា. ឥមន្តិ សរជបត្តំ. តេនាតិ ទិយ្យមានភិក្ខុនា. តថា កាតព្ពន្តិ យថា ទាយកេន ភិក្ខុនា វុត្តំ, តថា កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឧប្លវតីតិ ឧបរិ គច្ឆតិ, ប្លុ គតិយន្តិ ហិ ធាតុបាឋេសុ (សទ្ទនីតិធាតុមាលាយំ ១៦ ឡការន្តធាតុ) វុត្តំ. ឯត្ថ ឧឥតិ ឧបសគ្គស្ស អត្ថទស្សនត្ថំ ‘‘ឧបរី’’តិ វុត្តំ, បការលការសំយោគោ ទដ្ឋព្ពោ. បោត្ថកេសុ បន ‘‘ឧប្បិលវតី’’តិ លិខន្តិ, សោ អបាឋោ. កញ្ជិកន្តិ ពិលង្គំ. តញ្ហិ កេន ជលេន អញ្ជិយំ អភិព្យត្តំ អស្សាតិ ‘‘កញ្ជិយ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តមេវ កញ្ជិកំ យការស្ស កការំ កត្វា. តំ បវាហេត្វា, អបនេត្វាតិ អត្ថោ. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. សុក្ខមេវ ភត្តំ ភជិតព្ពដ្ឋេន សេវិតព្ពដ្ឋេនាតិ សុក្ខភត្តំ, តស្មិំ. បុរតោតិ ភិក្ខុស្ស បុរតោ, បុព្ពេ វា. ផុសិតានីតិ ពិន្ទូនិ. តានិ ហិ សម្ពាធដ្ឋានេសុបិ ផុសន្តីតិ ផុសិតានីតិ វុច្ចន្តិ.

ឧឡុង្កោតិ កោសិយសកុណនាមោ ទីឃទណ្ឌកោ ឯកោ ភាជនវិសេសោ, តេន. ថេវាតិ ផុសិតានិ. តានិ ហិ សម្ពាធដ្ឋានេសុបិ ផុសិតត្តា ថវីយន្តិ បសំសីយន្តីតិ ‘‘ថេវា’’តិ វុច្ចន្តិ. ចរុកេនាតិ ចរីយតិ ភក្ខីយតីតិ ចរុ, ហព្យបាកោ, តំ ករោតិ អនេនាតិ ចរុកំ, ថាល្យាទិកំ ខុទ្ទកភាជនំ, តេន អាកិរិយមានេតិ សម្ពន្ធោ. កាឡវណ្ណកាមេហិ មានីយតីតិ មសិ. ខាទតីតិ ឆារោ ខការស្ស ឆការំ, ទការស្ស ច រការំ កត្វា, ខាររសោ, សោ ឥមិស្សត្ថីតិ ឆារិកា. ឧប្បតិត្វាតិ ឧទ្ធំ គន្ត្វា. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា.

ផាលេត្វាតិ ឆិន្ទិត្វា. ទេន្តានំ អនុបសម្បន្នានន្តិ សម្ពន្ធោ. បាយាសស្សាតិ បាយាសេន. តថាបីតិ តេន មុខវដ្ដិយា គហណាការេនបិ.

អាភោគំ កត្វាតិ ‘‘បដិគ្គហេស្សាមី’’តិ មនសិការំ កត្វា. សោតិ និទ្ទំ ឱក្កន្តោ ភិក្ខុ. វដ្ដតិយេវាតិ អាភោគស្ស កតត្តា វដ្ដតិយេវ. អនាទរន្តិ អនាទរេន, ករណត្ថេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, អនាទរំ ហុត្វាតិ វា យោជេតព្ពំ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. កាយេន បដិពទ្ធោ កាយបដិពទ្ធោ, តេន បដិពទ្ធោ កាយបដិពទ្ធបដិពទ្ធោ, តេន. វចនមត្តមេវាតិ ‘‘បដិពទ្ធបដិពទ្ធ’’ន្តិ ឯកំ អតិរេកំ បដិពទ្ធវចនមត្តមេវ នានំ, អត្ថតោ បន កាយបដិពទ្ធមេវាតិ អធិប្បាយោ. យម្បីតិ យម្បិ វត្ថុ. តត្រាតិ តស្មិំ វដ្ដនេ. តន្តិ អនុជាននំ.

នេយ្យោ អធិប្បាយំ នេត្វា ញាតោ អត្ថោ ឥមស្សាតិ នេយ្យត្ថំ. ឯត្ថាតិ សុត្តេ, សុត្តស្ស វា. យន្តិ វត្ថុ បតតីតិ សម្ពន្ធោ. បរិគឡិត្វាតិ ភស្សិត្វា. សុទ្ធាយាតិ និរជាយ. សាមន្តិ សយំ. បុញ្ឆិត្វា វាតិអាទីសុ តយោ វាសទ្ទា អនិយមវិកប្បត្ថា. បុញ្ឆិតាទីសុ ហិ ឯកស្មិំ កិច្ចេ កតេ ឥតរកិច្ចំ កាតព្ពំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេនាតិ តេន ភិក្ខុនា, ‘‘អាហរាបេតុម្បី’’តិបទេ ការិតកម្មំ. ‘‘កស្មា ន វដ្ដតី’’តិ បុច្ឆា. ហីតិ វិត្ថារោ. វទន្តេន ភគវតាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ សុត្តវចនេសុ. ‘‘បរិច្ចត្តំ តំ ភិក្ខវេ ទាយកេហី’’តិ វចនេនាតិ យោជនា. អធិប្បាយោតិ នីតត្ថោ អធិប្បាយោ, និប្បរិយាយេន ឥតត្ថោ ញាតត្ថោ អធិប្បាយោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯវំ នីតត្ថមធិប្បាយំ ទស្សេត្វា នេយ្យត្ថ, មធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្មា ចា’’តិ អាទិ. តន្តិ បរិភុញ្ជនំ អនុញ្ញាតន្តិ សម្ពន្ធោ. ទុតិយទិវសេបីតិ បិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ, អបរទិវសេបីតិ អត្ថោ. អធិប្បាយោតិ នេយ្យត្ថោ អធិប្បាយោ នេត្វា ឥយ្យត្ថោ ញាតត្ថោ អធិប្បាយោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភុញ្ជន្តានំ ភិក្ខូនន្តិ សម្ពន្ធោ. ហីតិ វិត្ថារោ. ទន្តាតិ ទសនា. តេ ហិ ទំសីយន្តិ ភក្ខីយន្តិ ឯតេហីតិ ‘‘ទន្តា’’តិ វុច្ចន្តិ. សត្ថំយេវ សត្ថកំ ខុទ្ទកដ្ឋេន, តេន បដិគ្គហិតេន សត្ថកេន. ឯតន្តិ មលំ. តន្តិ លោហគន្ធមត្តំ. បរិហរន្តីតិ បដិគ្គហេត្វា ហរន្តិ. ហីតិ សច្ចំ, យស្មា វា. តំ សត្ថកំ បរិភោគត្ថាយ យស្មា ន បរិហរន្តិ, តស្មា ឯសេវ នយោតិ អត្ថោ. ឧគ្គហិតបច្ចយា, សន្និធិបច្ចយា វា ទោសោ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថាតិ តេសុ តក្កខីរេសុ. នីលិកាតិ នីលវណ្ណា ស្នេហា. អាមកតក្កាទីសូតិ អបក្កេសុ តក្កខីរេសុ.

កិលិដ្ឋឧទកន្តិ សមលំ ឧទកំ. តស្សាតិ សាមណេរស្ស. បត្តគតំ ឱទនន្តិ សម្ពន្ធោ. អស្សាតិ សាមណេរស្ស. ឧគ្គហិតកោតិ អវគហិតកោ. ‘‘ឧញ្ញាតោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១១២) វិយ ឧការោ ឱការវិបរីតោ ហោតិ, អបដិគ្គហេត្វា គហិតត្តា ទុគ្គហិតកោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឯតេនាតិ ឱទនេន. បដិគ្គហិតមេវ ហោតិ ហត្ថតោ អមុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ.

បុន បដិគ្គហេតព្ពំ សាបេក្ខេ សតីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្តោតិ ឥតោ បត្តតោ. សាមណេរោ បក្ខិបតីតិ សម្ពន្ធោ. តតោតិ បត្តតោ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. តន្តិ ‘‘បុន បដិគ្គហេតព្ព’’ន្តិ វទន្តានំ កេសញ្ចិ អាចរិយានំ វចនំ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. យន្តិ បូវភត្តាទិ.

អត្តនោ វាតិ សាមណេរស្ស វា. សាមណេរាតិ អាមន្តនំ. តស្សាតិ សាមណេរស្ស. ភាជនេតិ យាគុបចនកភាជនេ. យាគុកុដន្តិ យាគុយា បូរិតំ កុដំ. តន្តិ យាគុកុដំ. ‘‘ភិក្ខុនា បដិគ្គណ្ហាបេតុ’’ន្តិ ការិតកម្មំ ឧបនេតព្ពំ. គីវំ ឋបេត្វា អាវជ្ជេតីតិ សម្ពន្ធោ. អាវជ្ជេតីតិ បរិណាមេតិ.

បដិគ្គហណូបគំ ភារន្តិ ថាមមជ្ឈិមេន បុរិសេន សំហារិមំ ភារំ. ពលវតា សាមណេរេនាតិ សម្ពន្ធោ. តេលឃដំ វាតិ តេលេន បក្ខិត្តំ ឃដំ វា. លគ្គេន្តីតិ លម្ពេន្តិ. អយមេវ វា បាឋោ.

នាគស្ស ទន្តោ វិយាតិ នាគទន្តកោ, សទិសត្ថេ កោ. អង្កីយតេ លក្ខីយតេ អនេនាតិ អង្កុសោ, គជមត្ថកម្ហិ វិជ្ឈនកណ្ឌកោ. អង្កុសោ វិយាតិ អង្កុសកោ, តស្មិំ អង្កុសកេ វា លគ្គិតា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. គណ្ហតោតិ គណ្ហន្តស្ស. មញ្ចស្ស ហេដ្ឋា ហេដ្ឋាមញ្ចោ, តស្មិំ. តន្តិ តេលថាលកំ.

អារោហន្តេហិ ច ឱរោហន្តេហិ ច និច្ចំ សេវីយតីតិ និស្សេណី, តស្សា មជ្ឈំ និស្សេណិមជ្ឈំ, តស្មិំ. កណ្ណេ ឧដ្ឋិតំ កណ្ណិកំ, កណ្ណមលំ, កណ្ណិកំ វិយ កណ្ណិកំ, យថា ហិ កណ្ណមលំ កណ្ណតោ ឧដ្ឋហិត្វា សយំ បវត្តតិ, ឯវំ តេលាទិតោ ឧដ្ឋហិត្វា សយំ បវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឃនចុណ្ណន្តិ កថិនចុណ្ណំ. តំសមុដ្ឋានមេវ នាមាតិ តតោ តេលាទិតោ សមុដ្ឋានមេវ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. ឯតន្តិ កណ្ណិកាទិ. ឥទំ បទំ បុព្ពាបរាបេក្ខំ.

យោត្តេនាតិ រជ្ជុនា. អញ្ញោ ទេតីតិ សម្ពន្ធោ.

បវិសន្តេ ច និក្ខមន្តេ ច វរតិ អាវរតិ ឥមាយាតិ វតិ, តំ. ឧច្ឆូតិ រសាលោ. សោ ហិ ឧសតិ វិសំ ទាហេតីតិ ឧច្ឆូតិ វុច្ចតិ, តំ. តិម្ពរុសកន្តិ តិន្ទុកំ. តញ្ហិ តេមេតិ ភុញ្ជន្តំ បុគ្គលំ អទ្ទេតិ រសេនាតិ តិម្ពោ, រុសតិ ខុទ្ទិតំ នាសេតីតិ រុសកោ, តិម្ពោ ច សោ រុសកោ ចាតិ ‘‘តិម្ពរុសកោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ. វតិទណ្ឌកេសូតិ វតិយា អត្ថាយ និក្ខណិតេសុ ទណ្ឌកេសុ. មយំ បនាតិ សង្គហការាចរិយភូតា ពុទ្ធឃោសនាមកា មយំ បន, អត្តានំ សន្ធាយ ពហុវចនវសេន វុត្តំ. ន បុថុលោ បាការោតិ អឌ្ឍតេយ្យហត្ថបាសានតិក្កមំ សន្ធាយ វុត្តំ. ហត្ថសតម្បីតិ រតនសតម្បិ.

សោតិ សាមណេរោ. ភិក្ខុស្ស ទេតីតិ យោជនា. អបរោតិ សាមណេរោ.

ផលំ ឥមិស្សត្ថីតិ ផលិនី, ឥនបច្ចយោ ឥត្ថិលិង្គជោតកោ ឦ, តំ សាខន្តិ យោជនា. ផលិនិសាខន្តិ សមាសតោបិ បាឋោ អត្ថិ. មច្ឆិកវារណត្ថន្តិ មធុផាណិតាទីហិ មក្ខនដ្ឋានេ និលីយន្តីតិ មក្ខិកា, តាយេវ មច្ឆិកា ខការស្ស ឆការំ កត្វា, តាសំ និវារណាយ. មូលបដិគ្គហមេវាតិ មូលេ បដិគ្គហណមេវ, បឋមបដិគ្គហមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ភិក្ខុ គច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ. អរិត្តេនាតិ កេនិបាតេន. តញ្ហិ អរតិ នាវា គច្ឆតិ អនេនាតិ អរិត្តំ, តេន. តន្តិ បដិគ្គហណារហំ ភណ្ឌំ. អនុបសម្បន្នេនាតិ ការិតកម្មំ. តស្មិម្បីតិ ចាដិកុណ្ឌកេបិ. តន្តិ អនុបសម្បន្នំ.

បាថេយ្យតណ្ឌុលេតិ បថស្ស ហិតេ តណ្ឌុលេ. តេសន្តិ សាមណេរានំ. ឥតរេហីតិ ភិក្ខូហិ គហិតតណ្ឌុលេហិ. សព្ពេហិ ភិក្ខូហិ ភុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថាតិ ភិក្ខូហិ គហិតេហិ សាមណេរស្ស តណ្ឌុលេហិ យាគុបចនេ ន ទិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ការណន្តិ បរិវត្តេត្វា ភុត្តស្ស ច អបរិវត្តេត្វា ភុត្តស្ស ច ការណំ.

ភត្តំ បចិតុកាមោ សាមណេរោតិ យោជនា. ភិក្ខុនា អារោបេតព្ពំ, អគ្គិ ន កាតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. បុន បដិគ្គហណកិច្ចំ នត្ថិ មូលេ បដិគ្គហិតត្តាតិ អធិប្បាយោ.

អស្សាតិ សាមណេរស្ស. តតោតិ អគ្គិជាលនតោ.

តត្តេ ឧទកេតិ ឧទកេ តាបេ. តតោតិ តណ្ឌុលបក្ខិបនតោ.

បិធានន្តិ ឧក្ខលិបិធានំ. តស្សេវាតិ ហត្ថកុក្កុច្ចកស្ស ភិក្ខុនោ ឯវ. ទព្ពិំ វាតិ កដច្ឆុំ វា. សោ ហិ ទរីយតិ វិលោឡីយតិ ឥមាយាតិ ទព្ពីតិ វុច្ចតិ.

តត្រាតិ តស្មិំ ឋបនេ. តស្សេវាតិ លោលភិក្ខុស្សេវ. តតោតិ បត្តតោ. បុន តតោតិ សាខាទិតោ. តត្ថាតិ ផលរុក្ខេ.

វិតក្កំ សោធេតុន្តិ ‘‘មយ្ហម្បិ ទស្សតី’’តិ វិតក្កំ សោធេតុំ. តតោតិ អម្ពផលាទិតោ.

បុន តតោតិ មាតាបិតូនមត្ថាយ គហិតតេលាទិតោ. តេតិ មាតាបិតរោ. តតោយេវាតិ តេហិយេវ តណ្ឌុលេហិ សម្បាទេត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថាតិ តាបិតឧទកេ. អមុញ្ចន្តេនេវ ហត្ថេនាតិ យោជនា. អង្គន្តិ វិនាសំ គច្ឆន្តីតិ អង្គារា. ទរីយន្តិ ផលីយន្តីតិ ទារូនិ.

វុត្តោ សាមណេរោតិ យោជនា.

គវតិ បរិភុញ្ជន្តានំ វិស្សដ្ឋំ សទ្ទំ ករោតីតិ គុឡោ, គុឡតិ វិសតោ ជីវិតំ រក្ខតីតិ វា គុឡោ, តំ ភាជេន្តោ ភិក្ខូតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ លោលសាមណេរស្ស.

ធូមស្សត្ថាយ វដ្ដីយតិ វដ្ដិត្វា ករីយតីតិ ធូមវដ្ដិ, តំ. មុខីយតិ វិបរីយតីតិ មុខំ. កំ វុច្ចតិ សីសំ, តំ តិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ កណ្ឋោ.

ភត្តុគ្គារោតិ ឧទ្ធំ គិរតិ និគ្គិរតីតិ ឧគ្គារោ, ភត្តមេវ ឧគ្គារោ ភត្តុគ្គារោ, ឧគ្គារភត្តន្តិ អត្ថោ. ទន្តន្តរេតិ ទន្តវិវរេ.