៥. អចេលកវគ្គោ

១. អចេលកសិក្ខាបទ-អត្ថយោជនា

២៦៩. អចេលកវគ្គស្ស បឋមេ បរិវិសតិ ឯត្ថាតិ បរិវេសនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘បរិវេសនដ្ឋាន’’ន្តិ. បរិព្ពាជកបព្ពជសទ្ទា សមានាតិ អាហ ‘‘បរិព្ពាជកសមាបន្នោតិ បព្ពជ្ជំ សមាបន្នោ’’តិ. តិត្ថេន សមំ បូរតីតិ សមតិត្ថីកំ, នទីអាទីសុ ឧទកំ, សមតិត្ថិកំ វិយាតិ សមតិត្ថិកំ, បត្តភាជនេសុ យាគុភត្តំ. តេសន្តិ មាតាបិតូនំ ទេន្តស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទាបេតី’’តិ ឯត្ថ ទាធាតុយា សម្បទានស្ស សុវិជានិតត្តា តំ អទស្សេត្វា ការិតកម្មមេវ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អនុបសម្បន្នេនា’’តិ.

២៧៣. ‘‘សន្តិកេ’’តិឥមិនា ‘‘ឧបនិក្ខិបិត្វា’’តិ ឯត្ថ ឧបសទ្ទស្ស សមីបត្ថំ ទស្សេតិ. តេសន្តិ តិត្ថិយានំ. តត្ថាតិ ភាជនេ. ឥតោតិ បត្តតោ. ឥធាតិ មយ្ហំ ភាជនេ. នន្តិ ខាទនីយភោជនីយំ. តស្សាតិ តិត្ថិយស្សាតិ. បឋមំ.

២. ឧយ្យោជនសិក្ខាបទំ

២៧៤. ទុតិយេ បដិក្កមនអសនសាលសទ្ទានំ បរិយាយត្តា វុត្តំ ‘‘អសនសាលាយបី’’តិ. ភត្តស្ស វិស្សជ្ជនំ ភត្តវិស្សគ្គោតិ កតេ ភត្តកិច្ចន្តិ អាហ ‘‘ភត្តកិច្ច’’ន្តិ. សម្ភូធាតុស្ស បបុព្ពអបធាត្វត្ថត្តា វុត្តំ ‘‘ន បាបុណី’’តិ.

២៧៦. វុត្តាវសេសន្តិ វុត្តេហិ មាតុគាមេន សទ្ធិំ ហសិតុកាមតាទីហិ អវសេសំ. តស្មិន្តិ ឧយ្យោជិតភិក្ខុម្ហិ. អត្ថតោតិ វិជហន្តវិជហិតភិក្ខូនំ អវិនាភាវសង្ខាតអត្ថតោ. ឥតរេនាតិ ឧយ្យោជកភិក្ខុនា. តត្ថាតិ ‘‘ទស្សនូបចារំ វា សវនូបចារំ វា’’តិវចនេ. ឯត្ថាតិ និទ្ធារណសមុទាយោ, ទស្សនូបចារសវនូបចារេសូតិ អត្ថោ. ‘‘តថាតិឥមិនា ទ្វាទសហត្ថបមាណំ អតិទិសតិ. តេហីតិ កុដ្ដាទីហិ. តស្សាតិ ទស្សនូបចារាតិក្កមស្ស. ‘‘វុត្តបការមនាចារ’’ន្តិ ឥមិនា ‘‘ន អញ្ញោ កោចិ បច្ចយោ’’តិ ឯត្ថ អញ្ញសទ្ទស្ស អបាទានំ ទស្សេតិ, ‘‘ការណ’’ន្តិឥមិនា បច្ចយសទ្ទស្សត្ថំ.

២៧៧. កលិសទ្ទស្ស បាបបរាជយសង្ខាតេសុ ទ្វីសុ អត្ថេសុ បាបសង្ខាតោ កោធោតិ អាហ ‘‘កលីតិ កោធោ’’តិ. ‘‘អាណ’’ន្តិឥមិនា សាសនសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. វុត្តញ្ហិ ‘‘អាណា ច សាសនំ ញេយ្យ’’ន្តិ. កោធវសេន វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ទស្សេត្វា វទតីតិ យោជនា. ឥមស្ស ឋានំ និសជ្ជំ អាលោកិតំ វិលោកិតំ បស្សថ ភោតិ យោជនា. ឥមិនាបីតិ អមនាបវចនំ វចនេនាបីតិ. ទុតិយំ.

៣. សភោជនសិក្ខាបទំ

២៧៩. តតិយេ ‘‘សយនិយឃរេ’’តិ វត្តព្ពេ យការលោបំ កត្វា ‘‘សយនិឃរេ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សយនិឃរេ’’តិ. យតោតិ ឯត្ថ តោសទ្ទោ បឋមាទីសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. ‘‘យតោនិទាន’’ន្តិអាទីសុ (សុ. និ. ២៧៥) បឋមត្ថេ. ‘‘អន្តរាយេ អសេសតោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា ៧) ទុតិយត្ថេ. ‘‘អនិច្ចតោ’’តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៩) តតិយត្ថេ. ‘‘មាតិតោ បិតិតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣១១) បញ្ចម្យត្ថេ. ‘‘យំ បរតោ ទានបច្ចយា’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៥៨៥) ឆដ្ឋ្យត្ថេ. ‘‘បុរតោ បច្ឆតោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៥៧៦) សត្តម្យត្ថេ. ‘‘បទមតោ’’តិអាទីសុ ការណត្ថេ ទិស្សតិ. ឥធាបិ ការណត្ថេយេវាតិ អាហ ‘‘យស្មា’’តិ. យស្មា ការណា អយ្យស្ស ភិក្ខា ទិន្នា, តស្មា គច្ឆថ ភន្តេ តុម្ហេតិ អត្ថោ. យន្តិ ភិក្ខំ. វោតិ តុម្ហេហិ. អធិប្បាយោតិ បុរិសស្ស អជ្ឈាសយោ. ‘‘បរិយុដ្ឋិតោ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ អត្ថបករណាទិតោ រាគបរិយុដ្ឋិតោវាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘រាគបរិយុដ្ឋិតោ’’តិ, រាគេន បរិភវិត្វា ឧដ្ឋិតោតិ អត្ថោ.

២៨០. សភោជនន្តិ ឯត្ថ សការោ សហសទ្ទការិយោ ច អការុការានំ អសរូបត្តា អការតោ ឧការស្ស លោបោ ច តីសុ បទេសុ បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ បទានំ តុល្យត្ថនិស្សិតសមាសោ ច បុព្ពបទេន សហ ភេទនិស្សិតពាហិរត្ថសមាសោ ច ហោតិ, ឥតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សហ ឧភោហិ ជនេហី’’តិ. អថ វា ភុញ្ជិតព្ពន្តិ ភោជនំ, សំ វិជ្ជតិ ភោជនំ អស្មិំ កុលេតិ សភោជនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ. ហីតិ សច្ចំ. តេនេវាតិ តេនេវ អញ្ញមញ្ញំ ភុញ្ជិតព្ពត្តា. អស្សាតិ ‘‘សភោជនេ’’តិបទស្ស. ឃរេតិ ឯត្ថ បុព្ពោ សយនិសទ្ទោ លោបោតិ អាហ ‘‘សយនិឃរេ’’តិ. ឥមិនា ‘‘ទត្តោ’’តិអាទីសុ វិយ បុព្ពបទលោបសមាសំ ទស្សេតិ. បិដ្ឋសង្ឃាដស្សាតិ ឯត្ថ បិដ្ឋសង្ឃាដោ នាម ន អញ្ញស្ស យស្ស កស្សចិ, អថ ខោ សយនិឃរគព្ភស្សេវាតិ អាហ ‘‘តស្ស សយនិឃរគព្ភស្សា’’តិ. យថា វា តថា វាតិ យេន វា តេ ន វា អាការេន. កតស្សាតិ បិដ្ឋិវំសំ អារោបេត្វា វា អនារោបេត្វា វា កតស្សាតិ. តតិយំ.

២៨៤. ចតុត្ថបញ្ចមេសុ យថា ច សភោជនសិក្ខាបទំ បឋមបារាជិកសមុដ្ឋានំ, ឯវមេវ តានិបីតិ យោជនាតិ. ចតុត្ថបញ្ចមានិ.

៦. ចារិត្តសិក្ខាបទំ

២៩៤. ឆដ្ឋេ កស្មា តេហិ ‘‘ទេថាវុសោ ភត្ត’’ន្តិ វុត្តំ, ននុ ភិក្ខូនំ ឯវំ វត្តុំ ន វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ តំ កិរា’’តិអាទិ. តស្មាតិ យស្មា អភិហដំ អហោសិ, តស្មា.

២៩៥. ឥទំ បន វចនំ អាហាតិ សម្ពន្ធោ. បសាទញ្ញថត្តន្តិ បសាទស្ស អញ្ញេនាការេន ភាវោ. នន្តិ ខាទនីយំ. ‘‘គហេត្វា អាគមំសូ’’តិឥមិនា ‘‘ឧស្សារិយិត្ថា’’តិ ឯត្ថ ឧការស្ស ឧគ្គហត្ថតញ្ច សរធាតុស្ស គត្យត្ថតញ្ច អជ្ជតនិញុំវិភត្តិយា ត្ថត្តញ្ច ទស្សេតិ, ឧគ្គហេត្វា សារិំសុ អគមំសូតិ អត្ថោ.

២៩៨. យត្ថាតិ យស្មិំ ឋានេ. ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ យោជនា. តតោតិ ចិត្តុប្បន្នតោ. យន្តិ ភិក្ខុំ. បកតិវចនេនាតិ ឧច្ចាសទ្ទមកត្វា បវត្តេន សភាវវចនេន. អន្តោវិហារេតិ វចនស្ស អតិសម្ពាធត្តា អយុត្តភាវំ មញ្ញមានោ អាហ ‘‘អបិ ច អន្តោឧបចារសីមាយា’’តិ.

៣០២. គាមស្ស អន្តរេ អារាមោ តិដ្ឋតីតិ អន្តរារាមោ វិហារោ, តំ គច្ឆតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អន្តោគាមេ’’តិអាទីតិ. ឆដ្ឋំ.

៧. មហានាមសិក្ខាបទំ

៣០៣. សត្តមេ ‘‘ភគវតោ’’តិបទំ ‘‘ចូឡបិតុបុត្តោ’’តិបទេ សម្ពន្ធោ, ‘‘មហល្លកតរោ’’តិបទេ អបាទានំ. ចូឡបិតុបុត្តោតិ សុទ្ធោទនោ, សក្កោទនោ, សុក្កោទនោ, ធោតោទនោ, អមិតោទនោតិ បញ្ច ជនា ភាតរោ, អមិតា, បាលិតាតិ ទ្វេ ភគិនិយោ. តេសុ ភគវា ច នន្ទោ ច ជេដ្ឋភាតុភូតស្ស សុទ្ធោទនស្ស បុត្តា, អានន្ទោ កនិដ្ឋភាតុភូតស្ស អមិតោទនស្ស បុត្តោ, មហានាមោ ច អនុរុទ្ធោ ច តតិយស្ស សុក្កោទនស្ស បុត្តា. សក្កោទនធោតោទនានំ បុត្តា អបាកដា. តិស្សត្ថេរោ អមិតាយ នាម ភគិនិយា បុត្តោ, បាលិតាយ បុត្តធីតរា អបាកដា. តស្មា ចូឡបិតុនោ សុក្កោទនស្ស បុត្តោ ចូឡបិតុបុត្តោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វីសុ ផលេសូតិ ហេដ្ឋិមេសុ ទ្វីសុ ផលេសុ. ឧស្សន្នសទ្ទោ ពហុបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ពហូ’’តិ. វជតោតិ គោដ្ឋតោ. តញ្ហិ គាវោ គោចរដ្ឋានតោ បដិក្កមិត្វា និវាសត្ថាយ វជន្តិ គច្ឆន្តិ អស្មិន្តិ វជោតិ វុច្ចតិ.

៣០៦. តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ បវារណសមយេ. ‘‘ឯត្តកេហី’’តិបទស្ស នាមវសេន វា បរិមាណវសេន វា ទុវិធស្ស អត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា វុត្តំ ‘‘នាមវសេន បរិមាណវសេនា’’តិ. តេសុ នាមំ សន្ធាយ ឯតំ នាមំ ឯតេសំ ភេសជ្ជានន្តិ ឯត្តកានីតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ, បរិមាណំ សន្ធាយ ឯតំ បរិមាណំ ឯតេសន្តិ ឯត្តកានីតិ វចនត្ថោ កាតព្ពោ. ‘‘អញ្ញំ ភេសជ្ជ’’ន្តិ ឯត្ថ អញ្ញសទ្ទស្ស អបាទានំ នាមំ វា បរិមាណំ វា ភវេយ្យាតិ អាហ ‘‘សព្ពិនា បវារិតោ’’តិអាទិ.

៣១០. យេតិ ទាយកា, បវារិតា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោតិ. សត្តមំ.

៨. ឧយ្យុត្តសេនាសិក្ខាបទំ

៣១១. អដ្ឋមេ ‘‘អភិមុខ’’ន្តិឥមិនា អភិសទ្ទស្សត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘ឧយ្យាតោ’’តិបទស្ស ឧដ្ឋហិត្វា យាតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘នគរតោ និគ្គតោ’’តិ. ‘‘កតឧយ្យោគ’’ន្តិ ឥមិនា ឧដ្ឋហិត្វា យុញ្ជតិ គច្ឆតីតិ ឧយ្យុត្តាតិ ទស្សេតិ. ធាតូន, មនេកត្ថត្តា វុត្តំ ‘‘គាមតោ និក្ខន្ត’’ន្តិ.

៣១៤. ទ្វាទស បុរិសា ឥមស្ស ហត្ថិនោតិ ទ្វាទសបុរិសោ, អាវុធោ ហត្ថេសុ ឯតេសន្តិ អាវុធហត្ថា. និន្នន្តិ និន្នដ្ឋានំ, បស្សតោ ភិក្ខុនោតិ សម្ពន្ធោតិ. អដ្ឋមំ.

៩. សេនាវាសសិក្ខាបទំ

៣១៩. នវមេ ‘‘តិដ្ឋតុ វា’’តិអាទិនា វសនាការំ ទស្សេតិ. វាសទ្ទោ ‘‘ចង្កមតុ វា’’តិអត្ថំ សម្បិណ្ឌេតិ. កិញ្ចិ ឥរិយាបថន្តិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ កិញ្ចិ ឥរិយាបថំ. យថា រុទ្ធមានេ សញ្ចារោ ឆិជ្ជតិ, ឯវំ រុទ្ធា សំវុតា ហោតីតិ យោជនា. ‘‘រុទ្ធោ’’តិ ឥមិនា ‘‘បលិពុទ្ធោ’’តិ ឯត្ថ បរិបុព្ពស្ស ពុធិធាតុស្ស អធិប្បាយត្ថំ ទស្សេតីតិ. នវមំ.

១០. ឧយ្យោធិកសិក្ខាបទំ

៣២២. ទសមេ យុជ្ឈន្តីតិ សំបហរន្តិ. ‘‘ពលស្ស អគ្គំ ឯត្ថា’’តិឥមិនា ភិន្នាធិករណពាហិរត្ថសមាសំ ទស្សេតិ. ‘‘ជានន្តី’’តិបទំ អត្ថសម្បុណ្ណត្ថាយ បក្ខិត្តំ. អគ្គន្តិ កោដ្ឋាសំ. ពលំ គណីយតិ ឯត្ថាតិ ពលគ្គន្តិ វចនត្ថោបិ យុជ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ពលគណនដ្ឋាន’’ន្តិ. ឥទញ្ហិ វចនំ អម្ពសេចនគរុសិននយេន វុត្តំ. កថំ? ‘‘ពលគណនដ្ឋាន’’ន្តិ វទន្តេន អដ្ឋកថាចរិយេន ‘‘ពលស្ស អគ្គំ ជានន្តិ ឯត្ថាតិ ពលគ្គ’’ន្តិ វចនត្ថស្ស បិណ្ឌត្ថោ ច ញាបីយតិ, ‘‘ពលំ គណីយតិ ឯត្ថាតិ ពលគ្គ’’ន្តិ វចនត្ថោ ច ទស្សីយតិ. វិយូហីយតេ សម្បិណ្ឌីយតេ ព្យូហោ, សេនាយ ព្យូហោ សេនាព្យូហោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សេនាយ វិយូហ’’ន្តិអាទិនា. អណតិ ភេរវសទ្ទំ ករោតីតិ អណីកំ, មុទ្ធជណការោ, ហត្ថីយេវ អណីកំ ហត្ថាណីកំ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. យោ ហត្ថី បុព្ពេ វុត្តោ, តេន ហត្ថិនាតិ យោជនាតិ. ទសមំ.

អចេលកវគ្គោ បញ្ចមោ.