២. សេលសុត្តវណ្ណនា

៣៩៦. កេណិយោតិ តស្ស នាមំ, បុព្ពេ កេណិយា ជីវិកាកប្បនតោតិ វទន្តិ. ជដិលោតិ ជដាធរោ. ព្រាហ្មណជាតិកត្តា កោដិសារតាយ ច ព្រាហ្មណមហាសាលោ. បយោជេត្វា និស្សយោ ហុត្វា វសតិ, រត្តិំ កាមសម្បត្តិំ អនុភវតីតិ វា យោជនា. សុសង្ខតន្តិ សប្បិមធុសក្ករាទីហិ ចេវ មរិចសិង្គីវេរាទីហិ ច សុដ្ឋុ អភិសង្ខតំ.

បដិក្ខេបបសន្នតាយាតិ អហោវតាយំ អប្បិច្ឆោ, យោ និមន្តិយមានោបិ ន សាទិយតីតិ ឧបនិមន្តិយមានស្ស បដិក្ខេបេ តិត្ថិយានំ បសន្នភាវតោតិ. តំ កថំ? វិរុទ្ធមេតន្តិ ‘‘អការណមេត’’ន្តិ បដិក្ខិបតិ.

៣៩៨. កប្បសហស្សេហិបិ…បេ… អហោសីតិ ឥទំ នានុស្សវសិទ្ធំ អនុមានគ្គហណំ សន្ធាយាហ. បទេតិ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បទប្បមាណេ’’តិ. បជ្ជតិ និក្ខិបតិ ឯត្ថាតិ វា បទំ បកតិយា បាទនិក្ខិបដ្ឋានំ, តស្មិំ បទេ. កីឡាបសុតតាទិនា បមាទំ អាបជ្ជតិ. ពោធិសត្តចារិកន្តិ ទុក្ករចរិយំ សន្ធាយ វទតិ.

៣៩៩. បរិបុណ្ណតាយាតិ អនូនតាយ. អហីនង្គតាយាតិ អវេកល្លភាវតោ. រោចតីតិ រុចិ, ទេហប្បភា, សោភណា រុចិ ឯតស្សាតិ សុរុចិ. អារោហសម្បត្តិ កាយស្ស បមាណយុត្តឧច្ចតា. បរិណាហសម្បត្តិ កិសថូលភាវវជ្ជិតបរិណាហតា. សណ្ឋានសម្បត្តិ អវយវានំ សុសណ្ឋិតតា. ចារុទស្សនោតិ បិយទស្សនោ តេនាហ ‘‘សុចិរម្បី’’តិអាទិ. សុវណ្ណសទិសវណ្ណោតិ ជាតិហិង្គុលកេន មទ្ទិត្វា សិលានិឃំសេនេវ បរិកម្មំ កត្វា ឋបិតឃនសុវណ្ណរូបវណ្ណោ. មហាបុរិសភាវំ ព្យញ្ជេន្តិ បកាសេន្តីតិ ព្យញ្ជនានិ, មហាបុរិសលក្ខណានីតិ អាហ ‘‘បឋមំ វុត្តព្យញ្ជនានេវា’’តិ.

បុព្ពេ វុត្តន្តិ ‘‘សុរុចី’’តិ បុព្ពេ វុត្តំ, ‘‘អាទិច្ចោវ វិរោចសី’’តិ បុន វុត្តំ. ‘‘ចារុទស្សនោ សុវណ្ណវណ្ណោសី’’តិ បុព្ពេ វុត្តំ, ‘‘កល្យាណទស្សនោ ភិក្ខុ កញ្ចនាភត្តចោ’’តិ បុន វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘ឧត្តរគាថាយបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. សាតិសយំ ឧត្តមវណ្ណេ វណ្ណេត្វា ឧត្តមវណ្ណិនោតិ បទេន សន្តំ បកាសេតីតិ អាហ ‘‘ឧត្តមវណ្ណសម្បន្នស្សា’’តិ. ឧត្តមសារថីតិ សេដ្ឋបុរិសសារថិ. តត្ថ តត្ថ ជម្ពុវនសណ្ឌមណ្ឌិតតាយ ជម្ពុទីបោ ‘‘ជម្ពុសណ្ឌោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥស្សរិយន្តិ ចក្កវត្តិស្សរិយំ.

ជាតិខត្តិយាតិ ជាតិមន្តោ ខត្តិយា. រាជាភិរាជាតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ បូជត្ថោតិ អាហ ‘‘រាជូនំ បូជនីយោ’’តិ.

អប្បមាណាតិ អបរិមាណា លោកធាតុយោ. ‘‘យាវតា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) ហិ វុត្តំ. ធម្មរាជា អនុត្តរោតិ ឯត្ថ វុត្តអនុត្តរភាវំ ‘‘យាវតា ហី’’តិអាទិនា បាកដតរំ កត្វា ធម្មរាជភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘ស្វាហ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មេនាតិ បដិវេធធម្មេន. តេនាហ ‘‘អនុត្តរេនេវា’’តិ. អនុត្តរេនាតិ វិសិដ្ឋេន ឧត្តមេន. ឥមស្មិំ បក្ខេ ធម្មេនាតិ បដិបត្តិធម្មេនាតិបិ សង្គយ្ហតិ. បរិយត្តិធម្មេនាតិ ទេសនាធម្មេន អាណាចក្កំ បវត្តេមីតិ យោជនា. ទេសនាញាណបដិវេធញាណវិភាគំ ធម្មចក្កមេវ វា. អប្បដិវត្តិយន្តិ បដិវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យំ.

តថាគតេន ជាតោតិ តថាគតេន ហេតុនា អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ. ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ. អនុជាតោតិ ច វុត្តេ អនុ-សទ្ទស្ស វសេន តថាគតន្តិ ច ឧបយោគវចនមេវ ហោតិ, សោ ច អនុ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថជោតកោតិ អាហ ‘‘តថាគតំ ហេតុំ អនុជាតោ’’តិ. អវញ្ញាតព្ពភាវេន ជាតោតិ អវជាតោ ទុប្បដិបន្នត្តា. តេនាហ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ កោកាលិកំ អារព្ភ ‘‘បុរិសន្តកលិ អវជាតោ’’តិ. បុត្តោ នាម ន ហោតិ តស្ស ឱវាទានុសាសនិយំ អដ្ឋិតត្តា. ឯវមាហាតិ ‘‘អនុជាតោ តថាគត’’ន្តិ ឯវមាហ.

វិជ្ជាតិ មគ្គវិជ្ជា. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន វិមុត្តីតិ ផលវិមុត្តិ. ននុ ច មគ្គោ ភាវេតព្ពេន គហិតោតិ? សច្ចំ គហិតោ, សព្ពេ ច បន សត្ត ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ វិជ្ជាយ អភិញ្ញេយ្យភាវោ វុត្តោ. ឥមិនា វា នយេន សព្ពេសម្បិ អភិញ្ញេយ្យភាវោ វុត្តោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ. ផលេន វិនា ហេតុភាវស្សេវ អភាវតោ ហេតុវចនេន ផលសិទ្ធិ, និរោធស្ស ច សម្បាបនេន មគ្គស្ស ហេតុភាវោ. ទុក្ខស្ស និព្ពត្តនេន តណ្ហាយ សមុទយភាវោតិ ឥមមត្ថំ សង្គហិតមេវ អត្ថតោ អាបន្នត្តា. យុត្តហេតុនាតិ យុត្តិយុត្តេន ហេតុនា ពុទ្ធភាវំ សាធេតិ សច្ចវិនិមុត្តស្ស ពុជ្ឈិតព្ពស្ស អភាវតោ សច្ចសម្ពោធនេនេវ ច តស្ស អនវសេសតោ ពុទ្ធត្តា. អត្ថវចនញ្ចេតំ, បយោគវចនានិ បន – ព្រាហ្មណ, អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សព្ពថា អវិបរីតធម្មទេសនោ, សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា សព្ពត្ថ អវិបរីតមាចិក្ខតិ យថាហំ សព្ពមគ្គទេសកោតិ. កិំ បន ភគវា សយមេវ អត្តនោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវំ អារោចេតីតិ? មហាករុណាយ អញ្ញេសំ មហាវិសយតោ. តត្ថ ‘‘ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពាភិភូ សព្ពវិទូហមស្មី’’តិអាទីនិ (មហាវ. ១១; ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; កថា. ៤០៥) សុត្តបទានិ ឥទមេវ ច សុត្តបទំ ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ.

សល្លកន្តនោតិ សល្លានំ សមុច្ឆិន្នត្តា. រោគស្សាតិ កិលេសរោគស្ស. តស្មាតិ អបុនបវត្តិបាទនេន តិកិច្ឆនតោ. ព្រហ្មំ វា សេដ្ឋំ សម្មាសម្ពោធិំ បត្តោតិ ព្រហ្មភូតោ. ឯវំ អាគតាយាតិ ឥមិនា –

‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា, ទុតិយា អរតិ វុច្ចតិ;

តតិយា ខុប្បិបាសា តេ, ចតុត្ថី តណ្ហា បវុច្ចតិ.

ថិនមិទ្ធំ តេបញ្ចមំ ថិនមិទ្ធំ តេ, ឆដ្ឋា ភីរូ បវុច្ចតិ;

សត្តមី វិចិកិច្ឆា តេ, មក្ខោ ថម្ភោ តេ អដ្ឋមោ.

លាភោ សិលោកោ សក្ការោ, មិច្ឆាលទ្ធោ ច យោ យសោ;

យោ ចត្តានំ សមុក្កំសេ, បរេ ច អវជានតិ;

ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី’’តិ. (សុ. និ. ៤៣៨-៤៤១);

ឯវំ វុត្តំ នវវិធំ សេនំ សង្គយ្ហតិ. វសេ វត្តេត្វាតិ សមុច្ឆិន្ទនេន អនុប្បាទតាបាទនេន វសេ វត្តេត្វា. កុតោចិ អភយោ និព្ភយោ.

សយមេវ ទដ្ឋព្ពន្តិ យេន យេន អធិគតោ, តេន តេន បរសទ្ធាយ គន្តព្ពំ ហិត្វា អសម្មោហតោ បច្ចវេក្ខណាញាណេនេវ សាមំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘បច្ចក្ខ’’ន្តិ. បសដ្ឋា ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ. យថា រថេន ជយតីតិ រថិកោ, ឯវំ ឥទំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ សន្ទិដ្ឋិយា ជយតីតិ សន្ទិដ្ឋិកំ. អថ វា ទិដ្ឋន្តិ ទស្សនំ វុច្ចតិ, ទិដ្ឋមេវ សន្ទិដ្ឋំ, សន្ទស្សនន្តិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋំ អរហតីតិ សន្ទិដ្ឋិកោ យថា វត្ថយុគំ អរហតីតិ វត្ថយុគិកោ. សន្ទិដ្ឋិកំ ផលទានំ សន្ធាយ នាស្ស កាលោតិ អកាលំ, អកាលមេវ អកាលិកំ, ន កាលន្តរំ ខេបេត្វា ផលំ ទេតិ, អត្តនោ បន បវត្តិសមនន្តរមេវ ផលំ ទេតីតិ អត្ថោ. អថ វា អត្តនោ ផលប្បទានេ បកដ្ឋោ កាលោ បត្តោ អស្សាតិ កាលិកោ, លោកិយោ កុសលធម្មោ, ឥទំ បន សមនន្តរផលត្តា ន កាលិកំ.

៤០០. ‘‘មហាយញ្ញំ បវត្តយី’’តិអាទីសុ កេវលំ ទានធម្មាទីសុ យញ្ញបរិយាយសម្ភវតោ ‘‘ព្រាហ្មណានំ យញ្ញាភាវតោ’’តិ វុត្តំ. ព្រាហ្មណា ហិ ‘‘អគ្គិមុខា ទេវា’’តិ អគ្គិជុហនបុព្ពកំ យញ្ញំ វិទហន្តិ. តេនាហ ‘‘អគ្គិជុហនប្បធានាតិ អត្ថោ’’តិ ‘‘ភូរ្ភុវ? ស្វ?’’ ឥតិ សាវិត្តី បុព្ពកត្តា មុខំ បុព្ពង្គមំ. ‘‘មុខមិវ មុខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ឥធាបិ បធានបរិយាយោ មុខសទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មនុស្សានំ សេដ្ឋតោ រាជា ‘មុខ’ន្តិ វុត្តោ’’តិ អាហ. អាធារតោតិ ឱគាហន្តីនំ នទីនំ អាធារភាវតោ បដិសរណតោ គន្តព្ពដ្ឋានភាវតោ. សញ្ញាណតោតិ ចន្ទយោគវសេន អជ្ជ អសុកនក្ខត្តន្តិ បញ្ញាយនតោ. អាលោកករណតោតិ នក្ខត្តានិ អភិភវិត្វា អាលោកករណតោ. សោម្មភាវតោតិ សីតហិមវាសីតវាតូបក្ខរភាវតោ. តបន្តានន្តិ ទីបសិខា អគ្គិជាលា អសនិវិចក្កន្តិ ឯវមាទីនំ វិជ្ជលន្តានំ. អាយមុខំ អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវេន.

ទិព្ពចក្ខុ ធម្មចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ សមន្តចក្ខូតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ. តេ សរណស្សាតិ តេ សរណស្ស ច, តេ សរណភាវមូលកត្តា ឥតរទ្វយស្ស ច, យថាវុត្ត តេ-បទេន វុត្តត្ថតោ បរស្ស ចាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘តេ តុយ្ហំ, ឥតរស្ស ច សរណស្ស អហោ អានុភាវោ’’តិ. អាវុត្តិវសេន វា តេ សរណស្សាតិ ឯត្ថ អត្ថោ វិភាវេតព្ពោ – តុយ្ហំ សរណភូតស្ស ច ឥតរសរណស្ស ច អានុភាវោតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សេលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.