៥. ព្រាហ្មណវគ្គោ

១. ព្រហ្មាយុសុត្តវណ្ណនា

៣៨៣. ‘‘មហាសត្តោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៣៨) ឧឡារតា វិសយោ, ‘‘មហាជនកាយោ សន្និបតី’’តិអាទីសុ សម្ពហុលភាវវិសយោ, ឥធ បន តទុភយម្បិស្ស អត្ថោតិ ‘‘មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ មហតា’’តិអាទិ វុត្តំ. អប្បិច្ឆតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សន្តុដ្ឋិសល្លេខបវិវេកអសំសគ្គវីរិយារម្ភាទីនំ សង្គហោ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ខាតេនាតិ ឯត្ថ ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’ (សំ. និ. ២.៤១; ៣.៩៩៨, ១០០៤) – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិអាទិវចនតោ ទិដ្ឋិសីលានំ និយតសភាវត្តា សោតាបន្នាបិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតា, បគេវ សកទាគាមិអាទយោ. ‘‘តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១១; បរិ. ២៧៤) តថារូបេហិ សីលេហិ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) វចនតោ បុថុជ្ជនានម្បិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវោ លព្ភតិយេវ.

ឱដ្ឋបហតករណវសេន អត្ថវិភាគវសេន. សនិឃណ្ឌុកេដុភានន្តិ ឯត្ថ និឃណ្ឌូតិ វចនីយវាចកភាវេន អត្ថំ សទ្ទញ្ច ខណ្ឌតិ វិភជ្ជ ទស្សេតីតិ និខណ្ឌុ. សោ ឯវ ឥធ ខ-ការស្ស ឃ-ការំ កត្វា ‘‘និឃណ្ឌូ’’តិ វុត្តោ. កិដតិ គមេតិ កិរិយាទិវិភាគំ, តំ វា អនវសេសបរិយាទានតោ គមេន្តោ បូរេតីតិ កេដុភំ. វេវចនប្បកាសកន្តិ បរិយាយសទ្ទទីបកំ, ឯកេកស្ស អត្ថស្ស អនេកបរិយាយវចនវិភាវកន្តិ អត្ថោ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អនេកេសម្បិ អត្ថានំ ឯកសទ្ទវចនីយតាវិភាវនវសេនបិ តស្ស គន្ថស្ស បវត្តត្តា. វចីភេទាទិលក្ខណា កិរិយា កប្បីយតិ ឯតេនាតិ កិរិយាកប្បោ, សោ បន វណ្ណបទសម្ពន្ធបទត្ថវិភាគតោ ពហុវិកប្បោតិ អាហ ‘‘កិរិយាកប្បវិកប្បោ’’តិ. ឥទញ្ច មូលកិរិយាកប្បគន្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ សតសហស្សបរិមាណោ នលចរិយាទិបករណំ. ឋានករណាទិវិភាគតោ និព្ពចនវិភាគតោ ច អក្ខរា បភេទីយន្តិ ឯតេហីតិ អក្ខរប្បភេទា, សិក្ខានិរុត្តិយោ. ឯតេសន្តិ វេទានំ. តេ ឯវ វេទេ បទសោ កាយតីតិ បទកោ. តំ តំ សទ្ទំ តទត្ថញ្ច ព្យាករោតិ ព្យាចិក្ខតិ ឯតេនាតិ ព្យាករណំ, សទ្ទសត្ថំ. អាយតិំ ហិតំ តេន លោកោ ន យតតិ ន ឦហតីតិ លោកាយតំ. តញ្ហិ គន្ថំ និស្សាយ សត្តា បុញ្ញកិរិយាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេន្តិ. វយតីតិ វយោ, ន វយោ អវយោ, ន អវយោ អនវយោ, អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ កត្ថចិ អបរិកិលន្តោ អវិត្ថាយន្តោ តេ គន្ថេ សន្ធារេតិ បូរេតីតិ អត្ថោ. ទ្វេ បដិសេធា បកតិំ គមេន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អវយោ ន ហោតី’’តិ វត្វា តត្ថ អវយំ ទស្សេតុំ ‘‘អវយោ…បេ… ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ.

៣៨៤. គរូតិ ភារិយំ អត្តានំ តតោ មោចេត្វា គមនំ ទុក្ករំ ហោតិ. អនត្ថោបិ ឧប្បជ្ជតិ និន្ទាព្យារោសឧបារម្ភាទិ. អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិសទ្ទយោគេន ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ.

លក្ខណានីតិ លក្ខណទីបនានិ មន្តបទានិ. អន្តរធាយន្តីតិ ន កេវលំ លក្ខណមន្តានិយេវ, អញ្ញានិបិ ព្រាហ្មណានំ ញាណពលាភាវេន អនុក្កមេន អន្តរធាយន្តិ. តថា ហិ វទន្តិ ‘‘ឯកសតំ អទ្ធរិយំ ទិបញ្ញាសមត្តតោ សាមា’’តិអាទិ. បណិធិមហតោ សមាទានមហតោតិអាទិនា បច្ចេកំ មហ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. បណិធិមហន្តតាទិ ចស្ស ពុទ្ធវំសចរិយាបិដកវណ្ណនាទិវសេនេវ វេទិតព្ពោ. និដ្ឋាតិ និប្ផត្តិយោ. ជាតិសាមញ្ញតោតិ លក្ខណជាតិយា លក្ខណភាវេន សមានភាវតោ. យថា ហិ ពុទ្ធានំ លក្ខណានិ សុវិសុទ្ធានិ សុបរិព្យត្តានិ បរិបុណ្ណានិ ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ចក្កវត្តីនំ. តេនាហ ‘‘ន តេហេវ ពុទ្ធោ ហោតី’’តិ.

អភិរូបតា ទីឃាយុកតា, អប្បាតង្កតា ព្រាហ្មណាទីនំ បិយមនាបតាតិ ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ. ទានំ បិយវចនំ អត្ថចរិយា សមានត្តតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ. រញ្ជនតោតិ បីតិជននតោ. ចក្កំ ចក្ករតនំ វត្តេតិ បវត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, សម្បត្តិចក្កេហិ សយំ វត្តេតិ, តេហិ ច បរំ សត្តនិកាយំ វត្តេតិ បវត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, បរហិតាវហោ ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ វត្តនំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ចក្កវត្តី, អប្បដិហតំ វា អាណាសង្ខាតំ ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវតី, អប្បដិហតំ វា អាណាសង្ខាតំ ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, ខត្តិយមណ្ឌលាទិសញ្ញិតំ ចក្កំ សមូហំ អត្តនោ វសេ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី. ធម្មំ ចរតីតិ ធម្មិកោ. ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មោ រញ្ជនត្ថេន រាជាតិ ធម្មរាជា. កោបាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កាមលោភមានមទាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. វិជិតាវីតិ វិជិតវា. កេនចិ អកម្បិយដ្ឋេន ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. ទឡ្ហភត្តិភាវតោ វា ជនបទោ ថាវរិយំ បត្តោ ឯត្ថាតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. ចិត្តីកតភាវាទិនាបិ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០) ចក្កស្ស រតនដ្ឋោ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. រតិនិមិត្តតាយ វា ចិត្តីកតាទិភាវស្ស រតិជននដ្ឋេន ឯកសង្គហតាយ វិសុំ អគ្គហណំ.

ឥមេហិ បន រតនេហិ រាជា ចក្កវត្តី យំ យមត្ថំ បច្ចនុភោតិ, តំ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេសុ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អជិតំ ជិនាតិ មហេសក្ខតាសំវត្តនិយកម្មនិស្សន្ទភាវតោ. វិជិតេ យថាសុខំ អនុវិចរតិ ហត្ថិរតនំ អស្សរតនញ្ច អភិរុហិត្វា តេសំ អានុភាវេន អន្តោបាតរាសេយេវ សកលំ បថវិំ អនុសំយាយិត្វា រាជធានិយំ បច្ចាគមនតោ. បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ តេន តត្ថ តត្ថ កត្តព្ពកិច្ចស្ស សំវិធានតោ. សេសេហីតិ មណិរតនឥត្ថិរតនគហបតិរតនេហិ. តត្ថ មណិរតនេន យោជនប្បមាណេ ទេសេ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកទស្សនាទិនា សុខមនុភវតិ, ឥត្ថិរតនេន អតិក្កន្តមានុសរូបសម្បត្តិទស្សនាទិវសេន, គហបតិរតនេន ឥច្ឆិតិច្ឆិតមណិកនករជតាទិធនប្បដិលាភវសេន. ឧស្សាហសត្តិយោគោ យេន កេនចិ អប្បដិហតាណាចក្កភាវសិទ្ធិតោ. ហត្ថិអស្សរតនាទីនំ មហានុភាវត្តា កោសសម្បត្តិយាបិ បភាវសម្បត្តិសិទ្ធិតោ ‘‘ហត្ថិ…បេ… យោគោ’’តិ វុត្តំ. កោសោ ហិ នាម សតិ ឧស្សាហសម្បត្តិយំ (ឧគ្គតេជស្ស សុកុមារបរក្កមស្ស បសន្នមុខស្ស សម្មុខេ បាបុណាតិ). បច្ឆិមេនាតិ បរិណាយករតនេន. តញ្ហិ សព្ពរាជកិច្ចេសុ កុសលំ អវិរជ្ឈនបយោគំ. តេនាហ ‘‘មន្តសត្តិយោគោ’’តិ. តិវិធសត្តិយោគផលំ បរិបុណ្ណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. សេសេហីតិ សេសេហិ បញ្ចហិ រតនេហិ. អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ អទោសសង្ខាតេន កុសលមូលេន សហជាតាទិបច្ចយវសេន ឧប្បាទិតកម្មស្ស អានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ សោម្មតររតនជាតិកត្តា. មជ្ឈិមានិ មណិឥត្ថិគហបតិរតនានិ. អលោភ…បេ… កម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ ឧឡារធនស្ស ឧឡារធនបដិលាភការណស្ស ច បរិច្ចាគសម្បទាហេតុកត្តា. បច្ឆិមន្តិ បរិណាយករតនំ. តញ្ហិ អមោហ…បេ… កម្មានុភាវេន សម្បជ្ជតិ មហាបញ្ញេនេវ ចក្កវត្តិរាជកិច្ចស្ស បរិណេតព្ពត្តា.

សរណតោ បដិបក្ខវិធមនតោ សូរា. តេនាហ ‘‘អភីរុកជាតិកា’’តិ. អសុរេ វិជិនិត្វា ឋិតត្តា វីរោ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ, តស្ស អង្គំ ទេវបុត្តោ សេនង្គភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘វីរង្គរូបាតិ ទេវបុត្តសទិសកាយា’’តិ. សភាវោតិ សភាវភូតោ អត្ថោ. វីរការណន្តិ វីរភាវការណំ. វីរិយមយសរីរា វិយាតិ សវិគ្គហវីរិយសទិសា សវិគ្គហញ្ចេ វីរិយំ សិយា, តំសទិសាតិ អត្ថោ. ននុ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បដិសេនា នាម នត្ថិ, យមស្ស បុត្តា បមទ្ទេយ្យុំ, អថ កស្មា ‘‘បរសេនបមទ្ទនា’’តិ វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. តេន បរសេនា ហោតុ វា មា វា, តេ បន ឯវំ មហានុភាវាតិ ទស្សេតិ. ធម្មេនាតិ កតូបចិតេន អត្តនោ បុញ្ញធម្មេន. តេន ហិ សញ្ចោទិតា បថវិយំ សព្ពរាជានោ បច្ចុគ្គន្ត្វា ‘‘ស្វាគតំ តេ មហារាជា’’តិអាទិំ វត្វា អត្តនោ រជ្ជំ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស និយ្យាទេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោ ឥមំ…បេ… អជ្ឈាវសតី’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន តស្ស យថាវុត្តធម្មស្ស ចិរតរំ វិបច្ចិតុំ បច្ចយភូតំ ចក្កវត្តិវត្តសមុទាគតំ បយោគសម្បត្តិសង្ខាតំ ធម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោតិអាទិនា បញ្ចសីលធម្មេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ ‘‘អទណ្ឌេន អសត្ថេនា’’តិ ឥទំ វចនំ សុដ្ឋុតរំ សមត្ថិតំ ហោតិ, យស្មា រាគាទយោ បាបធម្មា ឧប្បជ្ជមានា សត្តសន្តានំ ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋន្តិ, កុសលបវត្តិំ និវារេន្តិ, តស្មា តេ ‘‘ឆទនា, ឆទា’’តិ ច វុត្តា.

វិវដ្ដេត្វា បរិវត្តេត្វា. បូជារហតា វុត្តា ‘‘អរហតីតិ អរហ’’ន្តិ. តស្សាតិ បូជារហតាយ. យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តស្មា អរហន្តិ. ពុទ្ធត្តហេតុភូតា វិវដ្ដច្ឆទតា វុត្តា សវាសនសព្ពកិលេសប្បហានបុព្ពកត្តា ពុទ្ធភាវសិទ្ធិយា. អរហំ វដ្ដាភាវេនាតិ ផលេន ហេតុអនុមានទស្សនំ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឆទនាភាវេនាតិ ហេតុនា ផលានុមានទស្សនំ. ហេតុទ្វយំ វុត្តំ ‘‘វិវដ្ដោ វិច្ឆទោ ចា’’តិ. ទុតិយវេសារជ្ជេនាតិ ‘‘ខីណាសវស្ស តេ បដិជានតោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០) អាគតេន វេសារជ្ជេន. បុរិមសិទ្ធីតិ បុរិមស្ស បទស្ស អត្ថសិទ្ធិ. បឋមេនាតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០) អាគតេន វេសារជ្ជេន. ទុតិយសិទ្ធីតិ ពុទ្ធត្តសិទ្ធិ. តតិយចតុត្ថេហីតិ ‘‘យេ ខោ បន តេ អន្តរាយិកា ធម្មា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០), ‘‘យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០) ច អាគតេហិ តតិយចតុត្ថេហិ វេសារជ្ជេហិ. តតិយសិទ្ធីតិ វិវដ្ដច្ឆទនតា សិទ្ធិ. យាថាវតោ អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មាបទេសេន ហិ សត្ថុ វិវដ្ដច្ឆទភាវោ លោកេ បាកដោ អហោសិ. បុរិមំ ធម្មចក្ខុន្តិ បុរិមបទំ ភគវតោ ធម្មចក្ខុំ សាធេតិ កិលេសារីនំ សំសារចក្កស្ស ច អរានំ ហតភាវទីបនតោ. ទុតិយំ បទំ ពុទ្ធចក្ខុំ សាធេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ តំ សម្ភវតោ. តតិយំ បទំ សមន្តចក្ខុំ សាធេតិ សវាសនសព្ពកិលេសប្បហានទីបនតោ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ហិ វត្វា ‘‘វិវដ្ដច្ឆទោ’’តិ វចនំ ពុទ្ធភាវាវហមេវ សព្ពកិលេសប្បហានំ វិភាវេតីតិ. សូរភាវន្តិ លក្ខណវិភាវនេន វិសទញាណតំ.

៣៨៥. គវេសីតិ (ទី. និ. ដី. ១.២៨៧) ញាណេន បរិយេសនំ អកាសិ. សមានយីតិ ញាណេន សង្កលេន្តោ សមានំ អានយិ សមាហរិ. ន សក្កោតិ សំកុចិតេ ឥរិយាបថេ យេភុយ្យេន តេសំ ទុព្ពិភាវនតោ. កង្ខតីតិ បទស្ស អាកង្ខតីតិ អយមត្ថោតិ អាហ – ‘‘អហោ វត បស្សេយ្យន្តិ បត្ថនំ ឧប្បាទេតី’’តិ. កិច្ឆតីតិ កិលមតិ. ‘‘កង្ខតី’’តិ បទស្ស បុព្ពេ អាសីសនត្ថតំ វត្វា ឥទានិ តស្ស សំសយត្ថត្តមេវ វិកប្បន្តរវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘កង្ខាយ វា ទុព្ពលា វិមតិ វុត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តីហិ ធម្មេហិ តិប្បការេហិ សំសយធម្មេហិ. កាលុស្សិយភាវោតិ អប្បសន្នតាយ ហេតុភូតោ អាវិលភាវោ. យស្មា ភគវតោ កោសោហិតំ សព្ពពុទ្ធាវេណិកំ វត្ថគុយ្ហំ សុវិសុទ្ធកញ្ចនមណ្ឌលសន្និកាសំ អត្តនោ សណ្ឋានសន្និវេសសុន្ទរតាយ អាជានេយ្យគន្ធហត្ថិនោ វរង្គចារុភាវំ វិកសមានតបនិយារវិន្ទសមុជ្ជលកេសរាវត្តវិលាសំ សញ្ឈាបភានុរញ្ជិតជលវនន្តរាភិលក្ខិត-សម្បុណ្ណចន្ទមណ្ឌលសោភញ្ច អត្តនោ សិរិយា អភិភុយ្យ វិរាជតិ, យំ ពាហិរព្ភន្តរមលេហិ អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ ចិរកាលំ សុបរិចិតព្រហ្មចរិយាធិការតាយ សុសណ្ឋិតសណ្ឋានសម្បត្តិយា ច កោបីនម្បិ សន្តំ អកោបីនមេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ. បហូតភាវន្តិ បុថុលភាវំ. ឯត្ថេវ ហិ តស្ស សំសយោ, តនុមុទុសុកុមារតាទីសុ បនស្ស គុណេសុ តស្ស វិចារណា ឯវ នាហោសិ.

ហិរិករណោកាសន្តិ ហិរិយិតព្ពដ្ឋានំ. ឆាយន្តិ បដិពិម្ពំ. កីទិសន្តិ អាហ ‘‘ឥទ្ធិយា’’តិអាទិ. ឆាយារូបន្តិ ភគវតោ បដិពិម្ពរូបំ. តញ្ច ខោ ពុទ្ធសន្តានតោ វិនិមុត្តំ រូបកមត្តំ ភគវតោ សរីរវណ្ណសណ្ឋានាវយវំ ឥទ្ធិមយំ ពិម្ពកមត្តំ, តំ បន ទស្សេន្តោ ភគវា យថា អត្តនោ ពុទ្ធរូបំ ន ទិស្សតិ, តថា កត្វា ទស្សេតិ. នីហរិត្វាតិ ផរិត្វា.

កណ្ណសោតានំ ឧបចិតតនុតម្ពលោមតាយ ធោតរជតបនាឡិកាសទិសតា វុត្តា. មុខបរិយន្តេតិ កេសន្តេ.

កិរិយាករណន្តិ កិរិយាយ កាយិកស្ស វាចសិកស្ស បដិបត្តិ. តត្ថាតិ តេសុ កិច្ចេសុ. ធម្មកថិកានំ វត្តំ ទស្សេតុំ ពីជនិគ្គហណំ កតំ. ន ហិ អញ្ញថា សព្ពស្សបិ លោកស្ស អលង្ការភូតំ បរមុក្កំសគតំ សិក្ខាសំយមានំ ពុទ្ធានំ មុខចន្ទមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតព្ពំ ហោតិ.

បត្ថរិតវិតានឱលម្ពិតគន្ធទាមកុសុមទាមកេ គន្ធមណ្ឌលមាឡេ. បុព្ពភាគេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ‘‘ឯត្តកំ វេលំ សមាបត្តិយា វីតិនាមេស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តេន បុព្ពភាគេន កាលំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. បច្ចយទាយកេសុ អនុរោធវសេន បរិសំ ឧស្សាទេន្តោ វា បគ្គណ្ហន្តោ, អទាយកេសុ វិរោធវសេន បរិសំ អបសាទេន្តោ វា.

យោគក្ខេមំ អន្តរាយាភាវំ. សភាវគុណេនេវាតិ យថាវុត្តគុណេនេវ. ភោតោ គោតមស្ស គុណំ សវិគ្គហំ ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ វិត្ថារេន សន្ធារេតុំ អប្បហោន្តតោ. ភវគ្គំ អតិនីចំ ឧបរូបរិ សន្ធារេតុំ អប្បហោន្តតោ.

៣៨៦. ឋានគមនាទីសុ (ទី. និ. ដី. ២.៣៥) ភូមិយំ សុដ្ឋុ សមំបតិដ្ឋិតា បាទា ឯតស្សាតិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ. តំ បន ភគវតោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតំ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគ្គតលន្តិ អគ្គបាទតលំ. បណ្ហីតិ បណ្ហិតលំ. បស្សន្តិ បាទតលស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ ឯកេកំ, ឧភយមេវ វា បរិយន្តំ បស្សំ. សុវណ្ណបាទុកតលំ វិយ ឧជុកំ និក្ខិបិយមានំ. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកក្ខណេយេវ. សកលំ បាទតលំ ភូមិំ ផុសតិ និក្ខិបនេ. ឯកប្បហារេនេវ សកលំ បាទតលំ ភូមិតោ ឧដ្ឋហតីតិ យោជនា.

តត្រាតិ តាយ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ អនុបុព្ពនិន្នាវ អច្ឆរិយព្ភុតំ ឥទំ វុច្ចមានំ និស្សន្ទផលំ. វុត្តមេវត្ថំ សត្ថុ តិទិវគមនេន សុបាកដំ កាតុំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា តំ សមត្ថេតិ. តេន បឋមលក្ខណតោបិ ទុតិយលក្ខណំ មហានុភាវន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អន្តមសោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ បរិសំ ឧបាទាយ សព្ពោបិ ចក្កលក្ខណស្សេវ បរិវារោ’’តិ. យុគន្ធរបព្ពតស្ស តាវតិំសភវនស្ស ច បកតិបទនិក្ខេបដ្ឋានុបសង្កមនេ នេវ ពុទ្ធានំ, ន ទេវតានំ អានុភាវោ, អថ ខោ ពុទ្ធានំ លក្ខណានុភាវោតិ ឥមមត្ថំ និទស្សិតំ. សីលតេជេន…បេ… ទសន្នំ បារមីនំ អានុភាវេនាតិ ឥទម្បិ លក្ខណនិព្ពត្តកម្មវិសេសកិត្តនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពាវន្តេហីតិ សព្ពបទេសវន្តេហិ.

នាភិបរិច្ឆិន្នាតិ នាភិយំ បរិច្ឆិន្នា បរិច្ឆេទវសេន ឋិតា. នាភិមុខបរិក្ខេបបដ្ដោតិ បកតិចក្កស្ស អក្ខព្ភាហតបរិហរណត្ថំ នាភិមុខេ ឋបេតព្ពបរិក្ខេបបដ្ដោ. នេមិមណិកាតិ នេមិយំ អាវឡិភាវេន ឋិតមណិកាលេខា.

សម្ពហុលវារោតិ ពហុវិធលេខង្គវិភាវនវារោ. សត្តីតិ អាវុធសត្តិ. សិរិវច្ឆោតិ សិរិមុខំ. នន្ទីតិ ទក្ខិណាវដ្ដំ. សោវត្តិកោតិ សោវត្តិអង្កោ. វដំសកោតិ អាវេឡំ. វឌ្ឍមានកន្តិ បុរិសហារិ បុរិសង្គំ. មោរហត្ថកោតិ មោរបិញ្ឆកលាបោ, មោរបិញ្ឆ បរិសិព្ពិតោ វា ពីជនិវិសេសោ. វាលពីជនីតិ ចាមរិវាលំ. សិទ្ធត្ថាទិ បុណ្ណឃដបុណ្ណបាតិយោ. ‘‘ចក្កវាឡោ’’តិ វត្វា តស្ស បធានាវយវេ ទស្សេតុំ ‘‘ហិមវា សិនេរុ…បេ… សហស្សានី’’តិ វុត្តំ.

អាយតបណ្ហីតិ ឥទំ អញ្ញេសំ បណ្ហិតោ ទីឃតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន អតិទីឃតន្តិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណបណ្ហី’’តិ. យថា បន បណ្ហិលក្ខណំ បរិបុណ្ណំ នាម ហោតិ, តំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អារគ្គេនាតិ មណ្ឌលាយ សិខាយ. វដ្ដេត្វាតិ យថា សុវដ្ដំ ហោតិ, ឯវំ វដ្ដេត្វា. រត្តកម្ពលគេណ្ឌុកសទិសាតិ រត្តកម្ពលមយគេណ្ឌុកសទិសា.

មក្កដស្សេវាតិ វានរស្ស វិយ. ទីឃភាវេន សមតំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. និយ្យាសតេលេនាតិ ឆទិកនិយ្យាសាទិនិយ្យាសសម្មិស្សេន តេលេន.

តលុនាតិ សុកុមារា.

ចម្មេនាតិ អង្គុលន្តរវេឋិតចម្មេន. បដិពទ្ធអង្គុលន្តរោតិ ឯកតោ សម្ពទ្ធអង្គុលន្តរោ. ឯកប្បមាណាតិ ទីឃតោ សមានប្បមាណា. យវលក្ខណន្តិ អព្ភន្តរតោ អង្គុលិបព្ពេឋិតំ យវលក្ខណំ. បដិវិជ្ឈិត្វាតិ តំតំបព្ពានំ សមានទេសតាយ អង្គុលីនំ បសារិតកាលេ អញ្ញមញ្ញំ វិជ្ឈិតានិ វិយ ផុសិត្វា តិដ្ឋន្តិ.

សង្ខា វុច្ចន្តិ គោប្ផកា, ឧទ្ធំ សង្ខា ឯតេសន្តិ ឧស្សង្ខា, បាទា. បិដ្ឋិបាទេតិ បិដ្ឋិបាទសមីបេ. សុខេន បាទា បរិវត្តន្តិ បាទនាមនាទីសុ, តេនេវ គច្ឆន្តានំ តេសំ ហេដ្ឋា បាទតលានិ ទិស្សន្តិ. តេនាតិ គោប្ផកានំ បិដ្ឋិបាទតោ ឧទ្ធំ បតិដ្ឋិតត្តា. ចតុរង្គុលមត្តញ្ហិ តានិ ឧទ្ធំ អារោហិត្វា បតិដ្ឋហន្តិ, និគុឡ្ហានិ ច ហោន្តិ, ន អញ្ញេសំ វិយ បញ្ញាយមានានិ. សតិបិ ទេសន្តរប្បវត្តិយំ និច្ចលោតិ ទស្សនត្ថំ នាភិគ្គហណំ.

យស្មា ឯណីមិគស្ស សមន្តតោ ឯកសទិសមំសា អនុក្កមេន ឧទ្ធំ ថូលា ជង្ឃា ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯណីមិគសទិសជង្ឃា’’តិ. បរិបុណ្ណជង្ឃោតិ សមន្តតោ មំសូបចយេន បរិបុណ្ណជង្ឃោ. តេនាហ ‘‘ន ឯកតោ’’តិអាទិ.

ឯតេនាតិ ‘‘អនោនមន្តោ’’តិអាទិវចនេន, ជាណុផាសុភាវទីបនេនាតិ អត្ថោ. អវសេសជនាតិ ឥមិនា លក្ខណេន រហិតា ជនា. ខុជ្ជា វា ហោន្តិ ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧបរិមកាយស្ស រស្សតាយ. វាមនា វា ឧបរិមកាយតោ ហេដ្ឋិមកាយស្ស រស្សតាយ. ឯតេន ឋបេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ចក្កវត្តិនញ្ច ឥតរេ សត្តា ខុជ្ជា វាមនា ចាតិ ទស្សេតិ.

ឱហិតន្តិ សមោហិតំ អន្តោគធំ. តថាភូតំ បន តំ តេន ឆន្នំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ.

សុវណ្ណវណ្ណោតិ សុវណ្ណវណ្ណវណ្ណោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ជាតិហិង្គុលកេនា’’តិអាទិ. ស្វាយមត្ថោ អាវុត្តិញាយេន ច វេទិតព្ពោ. សរីរបរិយាយោ ឥធ វណ្ណសទ្ទោតិ អធិប្បាយេន បឋមវិកប្បំ វត្វា តថារូបាយ បន រុឡ្ហិយា អភាវំ មនសិ កត្វា វណ្ណធាតុបរិយាយមេវ វណ្ណសទ្ទំ គហេត្វា ទុតិយវិកប្បោ វុត្តោ.

រជោតិ សុខុមរជោ. ជល្លន្តិ មលីនភាវាវហោ រេណុសញ្ចយោ. តេនាហ ‘‘មលំ វា’’តិ. យទិ វិវដ្ដតិ, កថំ ន្ហានាទីតិ អាហ ‘‘ហត្ថធោវនា’’តិអាទិ.

អាវដ្ដបរិយោសានេតិ បទក្ខិណាវដ្ដាយ អន្តេ.

ព្រហ្មុនោ សរីរំ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា អនោនមិត្វា ឧជុកមេវ ឧគ្គតន្តិ អាហ ‘‘ព្រហ្មា វិយ ឧជុគត្តោ’’តិ. បស្សវង្កាតិ ទក្ខិណបស្សេន វា វាមបស្សេន វា វង្កា.

ហត្ថបិដ្ឋិអាទិវសេន សត្ត ឧស្សទា ឯតស្សាតិ សត្តុស្សទោ.

សីហស្ស បុព្ពទ្ធំ សីហបុព្ពទ្ធំ, បរិបុណ្ណាវយវតាយ សីហបុព្ពទ្ធំ វិយ សកលោ កាយោ អស្សាតិ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ. សីហស្សេវាតិ សីហស្ស វិយ. សណ្ឋន្តីតិ សណ្ឋហន្តិ. នានាចិត្តេនាតិ វិវិធចិត្តេន. បុញ្ញចិត្តេនាតិ បារមិតាបុញ្ញចិត្តរូបេន. ចិត្តិតោតិ សញ្ជាតចិត្តភាវោ.

ទ្វិន្នំ កោដ្ដានមន្តរន្តិ ទ្វិន្នំ បិដ្ឋិពាហានំ វេមជ្ឈំ, បិដ្ឋិមជ្ឈស្ស ឧបរិភាគោ. ចិតំ បរិបុណ្ណន្តិ អនិន្នភាវេន ចិតំ, ទ្វីហិ កោដ្ដេហិ សមតលតាយ បរិបុណ្ណំ. ឧគ្គម្មាតិ ឧគ្គន្ត្វា.

និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ វិយ បរិមណ្ឌលោ និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ ឯកស្ស បរិមណ្ឌលសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា. ន ហិ សព្ពោ និគ្រោធោ មណ្ឌលោ. តេនាហ ‘‘សមក្ខន្ធសាខោ និគ្រោធោ’’តិ. បរិមណ្ឌលសទ្ទសន្និធានេន វា បរិមណ្ឌលោវ និគ្រោធោ គយ្ហតីតិ បរិមណ្ឌលសទ្ទស្ស លោបេន វិនាបិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘និគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោ’’តិ. យាវតក្វស្សាតិ ឱ-ការស្ស វ-ការាទេសំ កត្វា វុត្តំ.

សមវដ្ដិតក្ខន្ធោតិ សមំ សុវដ្ដិតក្ខន្ធោ. កោញ្ចា វិយ ទីឃគលា, ពកា វិយ វង្កគលា, វរាហា វិយ បុថុលគលាតិ យោជនា. សុវណ្ណាលិង្គសទិសោតិ សុវណ្ណមយខុទ្ទកមុទិង្គសទិសោ.

រសគ្គសគ្គីតិ មធុរាទិភេទំ រសំ គសន្តិ អន្តោ បវេសន្តីតិ រសគ្គសា, រសគ្គសានំ អគ្គា រសគ្គសគ្គា, តា ឯតស្ស សន្តីតិ រសគ្គសគ្គី. តេនាតិ ឱជាយ អផរណេន, ហីនធាតុកត្តា តេ ពហ្វាពាធា ហោន្តិ.

‘‘ហនូ’’តិ សន្និស្សយទន្តាធារស្ស សមញ្ញា, តំ ភគវតោ សីហហនុសទិសំ, តស្មា ភគវា សីហហនុ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធានំ រូបកាយស្ស ធម្មកាយស្ស ច ឧបមា នាម និហីនុបមាវ, នត្ថិ សមានុបមា, កុតោ អធិកូបមា, តស្មា អយម្បិ និហីនុបមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តិភាគវសេន មណ្ឌលតាយ ទ្វាទសិយំ បក្ខស្ស ចន្ទសទិសានិ.

ទន្តានំ ឧច្ចនីចតា អព្ភន្តរពាហិរបស្សវសេនបិ វេទិតព្ពា, ន អគ្គវសេនេវ. តេនាហ ‘‘អយបដ្ដឆិន្នសង្ខបដលំ វិយា’’តិ. អយបដ្ដន្តិ ច កកចំ អធិប្បេតំ. វិសមាតិ វិសមសណ្ឋានា.

វិច្ឆិន្ទិត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តសរតាយ ឆិន្នស្សរាបិ. អនេកាការតាយ ភិន្នស្សរាបិ. កាកស្ស វិយ អមនុញ្ញសរតាយ កាកស្សរាបិ. អបលិពុទ្ធត្តាតិ អនុបទ្ទុតវត្ថុកត្តា. វត្ថុន្តិ ច អក្ខរុប្បត្តិដ្ឋានមាហ. អដ្ឋង្គសមន្នាគតោតិ ឯត្ថ អដ្ឋង្គានិ បរតោ អាគមិស្សន្តិ. មញ្ជុឃោសោតិ មធុរស្សរោ.

ករវីកសទ្ទោ យេសំ សត្តានំ សោតបថំ ឧបគច្ឆតិ, តេ អត្តនោ សរសម្បត្តិយា បកតិំ ជហាបេត្វា អវសេ ករោន្តោ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ, ឯវំ មធុរោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រិទ’’ន្តិអាទិមាហ. តំ បីតិន្តិ តំ ពុទ្ធគតំ បីតិំ. តេនេវ នីហារេន បុនប្បុនំ បវត្តន្តំ អវិជហិត្វា វិក្ខម្ភិតកិលេសា ថេរានំ សន្តិកេ លទ្ធធម្មស្សវនសប្បាយា ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា បរិបក្កញាណតាយ ‘‘សត្តហិ…បេ… បតិដ្ឋាសី’’តិ. សត្តសតមត្តេន ឱរោធជនេន សទ្ធិំ បទសាវ ថេរានំ សន្តិកំ ឧបគតត្តា ‘‘សត្តហិ ជង្ឃាសតេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ វុត្តំ.

អភិនីលនេត្តោតិ អធិកនីលនេត្តោ. អធិកនីលតា ច សាតិសយំ នីលភាវេន វេទិតព្ពា, ន នេត្តេ នីលវណ្ណស្សេវ អធិកភាវតោតិ អាហ ‘‘ន សកលនីលនេត្តោវា’’តិអាទិ. បីតលោហិតវណ្ណា សេតមណ្ឌលគតរាជិវសេន, នីលសេតកាឡវណ្ណា បន តំតំមណ្ឌលវសេនេវ វេទិតព្ពា.

ចក្ខុភណ្ឌន្តិ អក្ខិទលន្តិ កេចិ, អក្ខិទលបត្តន្តិ អញ្ញេ. អក្ខិទលេហិ បន សទ្ធិំ អក្ខិពិម្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ វិនិគ្គតគម្ភីរជោតនាបិ យុត្តា ហោតិ.

ឧណ្ណាសទ្ទោ លោកេ អវិសេសតោ លោមបរិយាយោ, ឥធ បន លោមវិសេសវាចកោតិ អាហ ‘‘ឧណ្ណលោម’’ន្តិ. នលាដមជ្ឈជាតាតិ នលាដមជ្ឈគតា. ឱទាតតាយ ឧបមា, ន មុទុតាយ. រជតបុព្ពុឡកាតិ រជតមយតារកា.

ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច វុត្តន្តិ យស្មា ពុទ្ធា ចក្កវត្តិនោ ច បរិបុណ្ណនលាដតាយ បរិបុណ្ណសីសពិម្ពតាយ ច ‘‘ឧណ្ហីសសីសា’’តិ វុច្ចន្តិ, តស្មា តេ ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច ‘‘ឧណ្ហីសសីសោ’’តិ ឥទំ វុត្តំ. ឥទានិ តំ អត្ថទ្វយំ ភគវតិ សុប្បតិដ្ឋិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតស្សហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សណ្ហតមតាយ សុវណ្ណវណ្ណតាយ ច រញ្ញោ ពទ្ធឧណ្ហីសបដ្ដោ វិយ វិរោចតិ. កប្បសីសាតិ ទ្វិធាភូតសីសា. ផលសីសាតិ ផលសទិសសីសា. អដ្ឋិសីសាតិ មំសស្ស អភាវតោ តចោបរិយោនទ្ធអដ្ឋិមត្តសីសា. តុម្ពសីសាតិ លាពុសទិសសីសា. បព្ភារសីសាតិ បិដ្ឋិភាគេន ឱលម្ពមានសីសា. បុរិមនយេនាតិ បរិបុណ្ណនលាដតាបក្ខេន. ឧណ្ហីសវេឋិតសីសោ វិយាតិ ឧណ្ហីសបដ្ដេន វេឋិតសីសបទេសោ វិយ. ឧណ្ហីសំ វិយាតិ ឆេកេន សិប្បិនា វិរចិតឧណ្ហីសមណ្ឌលំ វិយ.

កម្មន្តិ យេន យេន កម្មេន យំ យំ លក្ខណំ និព្ពត្តំ, តំ តំ កម្មំ. កម្មសរិក្ខកន្តិ តស្ស តស្ស លក្ខណស្ស តំកម្មានុរូបតា. លក្ខណន្តិ តស្ស មហាបុរិសលក្ខណស្ស អវិបរីតសភាវោ. លក្ខណានិសំសន្តិ តំ លក្ខណបដិលាភេន លទ្ធព្ពគុណោ. ឥមានិ កម្មាទីនីតិ ឥមានិ អនន្តរំ វុត្តានិ កម្មកម្មសរិក្ខកាទីនិ ទស្សេត្វា តំ សរូបតោ វិភាវេត្វា កថេតព្ពានិ សំវណ្ណកេន.

រតនវិចិត្តសុវណ្ណតោរណំ តស្មិំ កាលេ មនុស្សលោកេ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ទេវនគរេ’’តិ. សព្ពសោ សុបុប្ផិតសាលរុក្ខោ អសាធារណសោភោ មនុស្សូបចារេ ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សេលន្តរម្ហី’’តិ. កិរិយាចារន្តិ កាយិកវាចសិកកិរិយាបវត្តិំ.

៣៨៧. សតតបាដិហារិយន្តិ សតតំ ចរិមភវេ សព្ពកាលំ លក្ខណនិព្ពត្តកកម្មានុភាវហេតុកំ ពុទ្ធាវេណិកំ បាដិហារិយំ. ពុទ្ធានំ អតិទូរេ បាទំ និក្ខិបិតុកាមានម្បិ នាតិទូរេ ឯវ និក្ខិបនំ ហោតីតិ ‘‘ន អតិទូរេ ឋបេស្សាមីតិ ឧទ្ធរតី’’តិ វុត្តំ. បកតិសញ្ចរណវសេនេតំ វុត្តំ, តាទិសេន បាទេន អនេកយោជនេ ឋបេស្សាមីតិ ឧទ្ធរណម្បិ ហោតិយេវ. អតិទូរំ ហីតិអាទិ បមាណាតិក្កមេ ទោសទស្សនំ. ឯវំ សតីតិ ឯវំ ទក្ខិណបាទវាមបាទានំ យថាធិប្បេតបតិដ្ឋិតដ្ឋានេ សតិ. បទវិច្ឆេទោតិ បទវារវិច្ឆេទោ. យាទិសំ បសារេន្តោ វាមបាទស្ស ឧទ្ធរណំ បតិដ្ឋានញ្ច, ទក្ខិណបាទស្ស តាទិសមេវ, ឥតិ នេសំ ឧទ្ធរណបតិដ្ឋានានំ សមានតោ អញ្ញមញ្ញភាវេន អនូនានធិកតាយ វុត្តំ ‘‘ទក្ខិណបាទកិច្ចំ វាមបាទេន និយមិតំ, វាមបាទកិច្ចំ ទក្ខិណបាទេន និយមិត’’ន្តិ.

ទិវាតិ ឧបកដ្ឋាយ វេលាយ. វិហារភត្តត្ថាយាតិ វិហារេ យថាវុទ្ធំ គហេតព្ពភត្តត្ថាយ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោតិ បកតិគមនេន បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ. ឱកាសំ ន លភតីតិ បទនិក្ខេបដ្ឋានំ ន លភតិ. ឩរុបរិយាយោ ឥធ សត្ថិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ន ឩរុំ ឧន្នាមេតី’’តិ. ទណ្ឌង្កុសំ វុច្ចតិ ទីឃទណ្ឌោ អង្កុសោ, តេន រុក្ខសាខំ ឆិន្ទតោ បុរិសស្ស យថា បច្ឆាភាគេន បាទានំ ឱសក្កនំ ហោតិ, ឯវំ ភគវតោ បាទា ន ឱសក្កន្តីតិ អាហ ‘‘រុក្ខសាខាឆេទន…បេ… ឱសក្កាបេតី’’តិ. ឱពទ្ធានាពទ្ធដ្ឋានេហិ បាទំ កោដ្ដេន្តោ វិយាតិ អាពទ្ធដ្ឋានេន អនាពទ្ធដ្ឋានេន ច បាទខណ្ឌំ កោដ្ដេត្វា ថទ្ធំ ករោន្តោ វិយ. ន ឥតោ ចិតោ ច ចាលេតីតិ អបរាបរំ ន ចាលេតិ. ឧស្សង្ខបាទតាយ សុខេនេវ បាទានំ បរិវត្តនតោ នាភិតោ បដ្ឋាយ ឧបរិមកាយោ ន ឥញ្ជតីតិ ហេដ្ឋិមកាយោវ ឥញ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ឧបរិម…បេ… និច្ចលោ ហោតី’’តិ. ន ជានាតិ អនិញ្ជនតោ. កាយពលេនាតិ គមនបយោគសង្ខាតេន កាយគតេន វិសេសពលេន. ជវគមនហេតុភូតេន វា កាយពលេន. តេនាហ ‘‘ពាហា ខិបន្តោ’’តិអាទិ. ជវេន គច្ឆន្តោ ហិ ពាហា ខិបតិ, សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ. នាគាបលោកិតវសេនាតិ នាគស្ស អបលោកនមិវ សកលកាយេនេវ បរិវត្តេត្វា អបលោកនវសេន.

អនាវរណញាណស្សាតិ អនាវរណញាណពលេន ទស្សនស្ស. អនាវរណវារោ បន កាយេ បតិដ្ឋិតរូបទស្សនម្បិ អនាវរណមេវាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តោ. ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយាតិ នគរទ្វារេ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ. បកតិឥរិយាបថេនេវាតិ ឱនមនាទិំ អកត្វា ឧជុកគមនាទិនា ឯវ. យទិ ឯវំ កោដ្ឋកទ្វារគេហប្បវេសេ កថន្តិ អាហ ‘‘ទលិទ្ទមនុស្សាន’’ន្តិអាទិ. បរិវត្តេន្តេនាតិ និបជ្ជនត្ថំ កាយំ បរិវត្តេន្តេន.

ហត្ថេហិ គហេត្វាតិ ឧភោហិ ហត្ថេហិ ឧភោសុ កដិប្បទេសេសុ បរិគ្គហេត្វា. បតតិ និសីទនដ្ឋានេ និបជ្ជនវសេន បតតិ. ឱរិមំ អង្គំ និស្សាយ និសិន្នោតិ បល្លង្កមាភុជិត្វា ឧក្កុដិកនិសជ្ជាយ ឧបរិមកាយំ ហេដ្ឋិមកាយេ បតិដ្ឋបេន្តោយេវ ភារីករណវសេន ឱរិមង្គំ និស្សាយ និសិន្នោ. ឃំសន្តោតិ អានិសទទេសេន អាសនដ្ឋានំ ឃំសន្តោ. បារិមង្គន្តិ សត្ថិភាគសម្មទ្ទំ អានិសទបទេសំ. តថេវាតិ ឃំសន្តោ ឯវ. ឱលម្ពកំ ធារេន្តោ វិយាតិ ឱលម្ពកសុត្តំ ឱតារេន្តោ វិយ. តេន ឧជុកមេវ និសីទនមាហ. សរីរស្ស គរុកភាវហេតូនំ ទូរតោ សមុបាយិតភាវេន សល្លហុកភាវតោ តូលបិចុំ ឋបេន្តោ វិយ.

អប្បេសក្ខានំ មហានុភាវគេហប្បវេសេ សិយា ឆម្ភិតត្តំ, ចិត្តក្ខោភោ, ទរថវសេន នានប្បការកប្បនំ, ភយវសេន តណ្ហាវសេន បរិតស្សនំ, តំ សព្ពំ ភគវតោ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ន ឆម្ភតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.៣៨៧) វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ន ឆម្ភតី’’តិអាទិ.

ឧទកំ ទីយតិ ឯតេនាតិ ឧទកទានំ, ភិង្ការាទិ ឧទកភាជនំ. ពទ្ធំ កត្វាតិ ហត្ថគតមត្តិកំ វិយ អត្តនោ វសេ អវត្តន្តំ កត្វា. បរិវត្តេត្វាតិ កុជ្ជិត្វា. វិឆឌ្ឌយមានោ ឧទកស្ស វិក្ខិបនវសេន ឆឌ្ឌយមានោ.

តថា ន គណ្ហាតិ, ព្យញ្ជនមត្តាយ ឯវ គណ្ហន្តោ. ភត្តំ វា អមនាបន្តិ អានេត្វា យោជនា. ព្យញ្ជនេន អាលោបអតិនាមនំ, អាលោបេន ព្យញ្ជនអតិនាមនន្តិ ឥមេសុ បន ទ្វីសុ បឋមមេវ អសារុប្បតាយ អនិដ្ឋំ វជ្ជេតព្ពន្តិ បាឡិយំ បដិក្ខិត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពស្មិំ អាហរិតព្ពវត្ថុស្មិំ សុបណីតភាវេន រសោ បាកដោ ហោតិ ញាណេន បរិញ្ញាតត្តា. រសគេធោ បន នត្ថិ សេតុឃាតត្តា.

អស្សាតិ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិបទស្ស. វុត្តមេតន្តិ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេ វិនិច្ឆយោ អាគតោ’’តិ សព្ពាសវសុត្តេ (ម. និ. ១.២៣) សំវណ្ណយន្តេន វុត្តមេតំ, តស្មា ន ឯត្ថ តំ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ, តស្មា យោ តស្មិំ តស្មិំ វិនិច្ឆយេ វិសេសវាទោ ឥច្ឆិតព្ពោ. សោ បរមត្ថមញ្ជូសាយ វិសុទ្ធិមគ្គវណ្ណនាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បត្តស្ស គហណដ្ឋានន្តិ ហត្ថេន បត្តស្ស គហណបទេសំ. វិនិវត្តិត្វាតិ បត្តេ សព្ពំ អាមិសគតំ សទ្ធិំ ភត្តេន វិនិវត្តិត្វា គច្ឆតិ. បមាណាតិក្កន្តន្តិ កេលាយនវសេន អតិក្កន្តបមាណំ អារក្ខំ ឋបេតិ. ចីវរភោគន្តរន្តិ ចីវរបដលន្តរំ. ឧទរេន អក្កមិត្វាតិ ឧទរេនេវ សន្និរុម្ភិត្វា.

អប្បត្តកាលំ អភិមុខំ នាមេតិ ឧបនាមេតីតិ អតិនាមេតិ, បត្តកាលំ អតិក្កាមេន្តោ នាមេតិ អបនេតីតិ អតិនាមេតិ. ឧភយម្បិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បាឡិយំ ‘‘ន ច អនុមោទនស្ស កាលមតិនាមេតី’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ.

វេគគមនេន បដិសំមុញ្ចិត្វា ធាវិត្វា គច្ឆតិ. អច្ចុក្កដ្ឋន្តិ អតិវិយ ឧទ្ធំ កត្វា កឌ្ឍិតបារុតំ. តេនាហ ‘‘យោ ហិ យាវ ហនុកដ្ឋិតោ…បេ… ហោតី’’តិ. អច្ចោក្កដ្ឋន្តិ អតិវិយ ហេដ្ឋា កត្វា កឌ្ឍិតបារុតំ. តេនាហ ‘‘យាវ គោប្ផកា ឱតារេត្វា’’តិ. ឧភតោ ឧក្ខិបិត្វាតិ ទក្ខិណតោ វាមតោតិ ឧភោសុ បស្សេសុ ឧត្តរាសង្គំ ឧក្ខិបិត្វា. ថនន្តិ ទក្ខិណថនំ.

វិស្សដ្ឋោតិ វិមុត្តោ. តេនាហ ‘‘វិស្សដ្ឋត្តាយេវ ចេស វិញ្ញេយ្យោ’’តិ. យស្មា អមុត្តវាទិនោ វចនំ អវិស្សដ្ឋតាយ ន សិនិយ្ហតិ, ន ឯវំ មុត្តវាទិនោតិ អាហ ‘‘សិនិទ្ធោ’’តិ. វិញ្ញេយ្យោតិ សុបរិព្យត្តតាយ អក្ខរតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច វិញ្ញាតុំ សក្កុណេយ្យោ. តេនាហ ‘‘បាកដោ’’តិ. វិញ្ញាបនិយោតិ វិជានិតព្ពោ. ព្យញ្ជនវសេនេវ ចេត្ថ វិញ្ញេយ្យតា វេទិតព្ពា ឃោសស្ស អធិប្បេតត្តា. មធុរោតិ បិយោ បេមនីយោ អបលិពុទ្ធោ. សវនមរហតិ, សវនស្ស សោតស្ស ហិតោតិ វា សវនីយោ. សម្បិណ្ឌិតោតិ សហិតោ. ភគវតោ ហិ សទ្ទោ ឧប្បត្តិដ្ឋានកតាសញ្ចិតត្តា សហិតាការេនេវ អាបាថមាគច្ឆតិ, ន អយោសលាកាយ បហដកំសថាលំ វិយ វិប្បកិណ្ណោ. តេនាហ ‘‘អវិសារី’’តិ. គម្ភីរោតិ យថា គម្ភីរវត្ថុបរិច្ឆិន្ទនេន ញាណស្ស គម្ភីរសមញ្ញា, ឯវំ គម្ភីរដ្ឋានសម្ភវតោ សទ្ទស្ស គម្ភីរសមញ្ញាតិ អាហ ‘‘គម្ភីរោតិ គម្ភីរសមុដ្ឋិតោ’’តិ. និន្នាទវាតិ សវិសេសំ និន្នាទវា. ស្វាយំ វិសេសោ គម្ភីរភាវសិទ្ធោតិ អាហ ‘‘គម្ភីរត្តាយេវ ចេស និន្នាទី’’តិ. ឯវមេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ ចតុរង្គនិប្ផាទីនិ វេទិតព្ពានិ. អការណា មា នស្សីតិ ពុទ្ធានុភាវេន វិយ សរស្ស បរិសបរិយន្តតា វុត្តា, ធម្មតាវសេនេវ បន សា វេទិតព្ពា តស្ស មូលការណស្ស តថា អវដ្ឋិតត្តា.

បច្ចោសក្កិត្វាតិ បដិនិវត្តិត្វា. សមុស្សិតកញ្ចនបព្ពតំ វិយ ឧបរិ ឥន្ទនីលរតនវិតតសិខំ វិជ្ជុល្លតាភូសិតំ. មហាបថវីអាទយោ សត្ថុគុណបដិភាគតាយ និទស្សនំ, កេវលំ មហន្តតាមត្តំ ឧបាទាយ និទស្សិតា.

៣៩០. អប្បដិសំវិទិតោតិ អនារោចិតោ. អាគមនវសេន ចេត្ថ បដិសំវេទិតន្តិ អាហ ‘‘អវិញ្ញាតអាគមនោ’’តិ. ឧគ្គតភាវន្តិ កុលភោគវិជ្ជាទីហិ ឧឡារភាវំ. អនុទ្ទយសម្បន្នាតិ ការុណិកា.

៣៩១. សហសាវ ឱកាសករណេន ឧច្ចកុលីនតា ទីបិតា ហោតីតិ អាហ ‘‘វេគេន ឧដ្ឋាយ ទ្វិធា ភិជ្ជិត្វា’’តិអាទិ.

នារិសមាននាមន្តិ ឥត្ថិអត្ថជោតកនាមំ. តេនាហ ‘‘ឥត្ថិលិង្គ’’ន្តិ. អវ្ហាតព្ពាតិ កថេតព្ពា.

៣៩៤. ឯកនីហារេនេវ អដ្ឋ បញ្ហេ ព្យាករោន្តោ. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ…បេ… បវុច្ចតី’’តិ ឥមិនា បុព្ពេនិវាសស្ស វិទិតការណំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តស្ស បុព្ពេនិវាសោ បាកដោ’’តិ. ទិព្ពចក្ខុញាណំ កថិតំ តស្ស បរិភណ្ឌញាណភាវតោ យថាកម្មូបគញាណស្ស. ‘‘ជាតិក្ខយំ បត្តោ, អភិញ្ញា វោសិតោ’’តិ ច វុត្តត្តា មុនីតិ អសេក្ខមុនិ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អរហត្តញាណមោនេយ្យេន សមន្នាគតោ’’តិ.

កិលេសរាគេហិ កិលេសវិវណ្ណតាហិ. ជាតិក្ខយប្បត្តត្តា ‘‘អថោ ជាតិក្ខយំ បត្តោ’’តិ វុត្តត្តា. អភិជានិត្វាតិ អភិវិសិដ្ឋតាយ អគ្គមគ្គបញ្ញាយ ញត្វា. ឥទានិ បដិសម្ភិទាយំ អាគតនយេន បរិញ្ញាបហានភាវនាសច្ឆិកិរិយាសមាបត្តីនំ បារគមនេន បារគូតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បារគូតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អភិញ្ញេយ្យធម្មានំ ជាននវសេន អភិញ្ញាបារគូ. តាទិសោតិ យាទិសោ ‘‘បារគូ សព្ពធម្មាន’’ន្តិ បទទ្វយេន វុត្តោ, តាទិសោ. ឆហិ អាការេហីតិ បជាននាទីហិ យថាវុត្តេហិ ឆហិ អាការេហិ.

កាមញ្ចេត្ថ ទ្វេ ឯវ បុច្ឆាគាថា ទ្វេ ច វិស្សជ្ជនាគាថា, បុច្ឆាបដិបាដិយា បន អសង្ករតោ ច វិស្សជ្ជនំ បវត្តតិ, តំ និទ្ធារេតុំ កិំ បនាតិអាទិ វុត្តំ. វេទេហិ គតត្តាតិ វេទេហិ មគ្គញាណេហិ បារង្គតត្តា. បុព្ពេនិវាសន្តិអាទីហិ វិជ្ជានំ អត្ថិតាយ ពោធិតត្តា. បាបធម្មានន្តិ ឆត្តិំសបាបធម្មានំ សោត្ថានំ មគ្គំ បាបនេន និស្សេសតោ សោធិតត្តា.

៣៩៥. ធម្មោ នាម អរហត្តមគ្គោ កុសលធម្មេសុ ឧក្កំសបារមិប្បត្តិយា ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន. តស្ស អនុរូបធម្មភាវតោ អនុធម្មោ នាម ហេដ្ឋិមមគ្គផលធម្មា. យោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា យថានុសិដ្ឋំ ន បដិបជ្ជតិ, សោ តថាគតំ ធម្មាធិករណំ វិហេឋេតិ នាម. យោ បន បដិបជ្ជន្តោ ច ទន្ធាភិញ្ញតាយ កម្មដ្ឋានសោធនត្ថំ អន្តរន្តរា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អនេកវារំ កថាបេតិ, សោ ឯត្តាវតា ធម្មាធិករណំ តថាគតំ វិហេឋេតីតិ ន វត្តព្ពោ. ន ហិ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ បរិស្សមោ អត្ថិ, អយញ្ច អត្ថោ មហាសុទស្សនសុត្តាទីហិ (ទី. និ. ២.២៤១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ, តស្មា – ‘‘សច្ចធម្មស្ស អនុធម្ម’’ន្តិ វត្តព្ពេ វុត្តមេវ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតុំ ‘‘ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសី’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បរិនិព្ពាយីតិ បរកាលេ ចេត្ថ បរិនិព្ពានម្បិ សង្គយ្ហតិ, តំ បន ឥមស្មិំ គហិតមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទេសនាយ អរហត្តេនេវ កូដំ គហិត’’ន្តិ.

ព្រហ្មាយុសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. សេលសុត្តវណ្ណនា

៣៩៦. កេណិយោតិ តស្ស នាមំ, បុព្ពេ កេណិយា ជីវិកាកប្បនតោតិ វទន្តិ. ជដិលោតិ ជដាធរោ. ព្រាហ្មណជាតិកត្តា កោដិសារតាយ ច ព្រាហ្មណមហាសាលោ. បយោជេត្វា និស្សយោ ហុត្វា វសតិ, រត្តិំ កាមសម្បត្តិំ អនុភវតីតិ វា យោជនា. សុសង្ខតន្តិ សប្បិមធុសក្ករាទីហិ ចេវ មរិចសិង្គីវេរាទីហិ ច សុដ្ឋុ អភិសង្ខតំ.

បដិក្ខេបបសន្នតាយាតិ អហោវតាយំ អប្បិច្ឆោ, យោ និមន្តិយមានោបិ ន សាទិយតីតិ ឧបនិមន្តិយមានស្ស បដិក្ខេបេ តិត្ថិយានំ បសន្នភាវតោតិ. តំ កថំ? វិរុទ្ធមេតន្តិ ‘‘អការណមេត’’ន្តិ បដិក្ខិបតិ.

៣៩៨. កប្បសហស្សេហិបិ…បេ… អហោសីតិ ឥទំ នានុស្សវសិទ្ធំ អនុមានគ្គហណំ សន្ធាយាហ. បទេតិ ឧត្តរបទលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘បទប្បមាណេ’’តិ. បជ្ជតិ និក្ខិបតិ ឯត្ថាតិ វា បទំ បកតិយា បាទនិក្ខិបដ្ឋានំ, តស្មិំ បទេ. កីឡាបសុតតាទិនា បមាទំ អាបជ្ជតិ. ពោធិសត្តចារិកន្តិ ទុក្ករចរិយំ សន្ធាយ វទតិ.

៣៩៩. បរិបុណ្ណតាយាតិ អនូនតាយ. អហីនង្គតាយាតិ អវេកល្លភាវតោ. រោចតីតិ រុចិ, ទេហប្បភា, សោភណា រុចិ ឯតស្សាតិ សុរុចិ. អារោហសម្បត្តិ កាយស្ស បមាណយុត្តឧច្ចតា. បរិណាហសម្បត្តិ កិសថូលភាវវជ្ជិតបរិណាហតា. សណ្ឋានសម្បត្តិ អវយវានំ សុសណ្ឋិតតា. ចារុទស្សនោតិ បិយទស្សនោ តេនាហ ‘‘សុចិរម្បី’’តិអាទិ. សុវណ្ណសទិសវណ្ណោតិ ជាតិហិង្គុលកេន មទ្ទិត្វា សិលានិឃំសេនេវ បរិកម្មំ កត្វា ឋបិតឃនសុវណ្ណរូបវណ្ណោ. មហាបុរិសភាវំ ព្យញ្ជេន្តិ បកាសេន្តីតិ ព្យញ្ជនានិ, មហាបុរិសលក្ខណានីតិ អាហ ‘‘បឋមំ វុត្តព្យញ្ជនានេវា’’តិ.

បុព្ពេ វុត្តន្តិ ‘‘សុរុចី’’តិ បុព្ពេ វុត្តំ, ‘‘អាទិច្ចោវ វិរោចសី’’តិ បុន វុត្តំ. ‘‘ចារុទស្សនោ សុវណ្ណវណ្ណោសី’’តិ បុព្ពេ វុត្តំ, ‘‘កល្យាណទស្សនោ ភិក្ខុ កញ្ចនាភត្តចោ’’តិ បុន វុត្តន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘ឧត្តរគាថាយបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. សាតិសយំ ឧត្តមវណ្ណេ វណ្ណេត្វា ឧត្តមវណ្ណិនោតិ បទេន សន្តំ បកាសេតីតិ អាហ ‘‘ឧត្តមវណ្ណសម្បន្នស្សា’’តិ. ឧត្តមសារថីតិ សេដ្ឋបុរិសសារថិ. តត្ថ តត្ថ ជម្ពុវនសណ្ឌមណ្ឌិតតាយ ជម្ពុទីបោ ‘‘ជម្ពុសណ្ឌោ’’តិ វុច្ចតិ. ឥស្សរិយន្តិ ចក្កវត្តិស្សរិយំ.

ជាតិខត្តិយាតិ ជាតិមន្តោ ខត្តិយា. រាជាភិរាជាតិ ឯត្ថ អភិ-សទ្ទោ បូជត្ថោតិ អាហ ‘‘រាជូនំ បូជនីយោ’’តិ.

អប្បមាណាតិ អបរិមាណា លោកធាតុយោ. ‘‘យាវតា បន អាកង្ខេយ្យា’’តិ (អ. និ. ៣.៨១) ហិ វុត្តំ. ធម្មរាជា អនុត្តរោតិ ឯត្ថ វុត្តអនុត្តរភាវំ ‘‘យាវតា ហី’’តិអាទិនា បាកដតរំ កត្វា ធម្មរាជភាវំ វិភាវេតុំ ‘‘ស្វាហ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មេនាតិ បដិវេធធម្មេន. តេនាហ ‘‘អនុត្តរេនេវា’’តិ. អនុត្តរេនាតិ វិសិដ្ឋេន ឧត្តមេន. ឥមស្មិំ បក្ខេ ធម្មេនាតិ បដិបត្តិធម្មេនាតិបិ សង្គយ្ហតិ. បរិយត្តិធម្មេនាតិ ទេសនាធម្មេន អាណាចក្កំ បវត្តេមីតិ យោជនា. ទេសនាញាណបដិវេធញាណវិភាគំ ធម្មចក្កមេវ វា. អប្បដិវត្តិយន្តិ បដិវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យំ.

តថាគតេន ជាតោតិ តថាគតេន ហេតុនា អរិយាយ ជាតិយា ជាតោ. ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ. អនុជាតោតិ ច វុត្តេ អនុ-សទ្ទស្ស វសេន តថាគតន្តិ ច ឧបយោគវចនមេវ ហោតិ, សោ ច អនុ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថជោតកោតិ អាហ ‘‘តថាគតំ ហេតុំ អនុជាតោ’’តិ. អវញ្ញាតព្ពភាវេន ជាតោតិ អវជាតោ ទុប្បដិបន្នត្តា. តេនាហ ‘‘ទុស្សីលោ’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ កោកាលិកំ អារព្ភ ‘‘បុរិសន្តកលិ អវជាតោ’’តិ. បុត្តោ នាម ន ហោតិ តស្ស ឱវាទានុសាសនិយំ អដ្ឋិតត្តា. ឯវមាហាតិ ‘‘អនុជាតោ តថាគត’’ន្តិ ឯវមាហ.

វិជ្ជាតិ មគ្គវិជ្ជា. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន វិមុត្តីតិ ផលវិមុត្តិ. ននុ ច មគ្គោ ភាវេតព្ពេន គហិតោតិ? សច្ចំ គហិតោ, សព្ពេ ច បន សត្ត ធម្មា អភិញ្ញេយ្យាតិ វិជ្ជាយ អភិញ្ញេយ្យភាវោ វុត្តោ. ឥមិនា វា នយេន សព្ពេសម្បិ អភិញ្ញេយ្យភាវោ វុត្តោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ. ផលេន វិនា ហេតុភាវស្សេវ អភាវតោ ហេតុវចនេន ផលសិទ្ធិ, និរោធស្ស ច សម្បាបនេន មគ្គស្ស ហេតុភាវោ. ទុក្ខស្ស និព្ពត្តនេន តណ្ហាយ សមុទយភាវោតិ ឥមមត្ថំ សង្គហិតមេវ អត្ថតោ អាបន្នត្តា. យុត្តហេតុនាតិ យុត្តិយុត្តេន ហេតុនា ពុទ្ធភាវំ សាធេតិ សច្ចវិនិមុត្តស្ស ពុជ្ឈិតព្ពស្ស អភាវតោ សច្ចសម្ពោធនេនេវ ច តស្ស អនវសេសតោ ពុទ្ធត្តា. អត្ថវចនញ្ចេតំ, បយោគវចនានិ បន – ព្រាហ្មណ, អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សព្ពថា អវិបរីតធម្មទេសនោ, សម្មាសម្ពុទ្ធត្តា សព្ពត្ថ អវិបរីតមាចិក្ខតិ យថាហំ សព្ពមគ្គទេសកោតិ. កិំ បន ភគវា សយមេវ អត្តនោ សម្មាសម្ពុទ្ធភាវំ អារោចេតីតិ? មហាករុណាយ អញ្ញេសំ មហាវិសយតោ. តត្ថ ‘‘ឯកោម្ហិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពាភិភូ សព្ពវិទូហមស្មី’’តិអាទីនិ (មហាវ. ១១; ម. និ. ១.២៨៥; ២.៣៤១; កថា. ៤០៥) សុត្តបទានិ ឥទមេវ ច សុត្តបទំ ឯតស្ស អត្ថស្ស សាធកំ.

សល្លកន្តនោតិ សល្លានំ សមុច្ឆិន្នត្តា. រោគស្សាតិ កិលេសរោគស្ស. តស្មាតិ អបុនបវត្តិបាទនេន តិកិច្ឆនតោ. ព្រហ្មំ វា សេដ្ឋំ សម្មាសម្ពោធិំ បត្តោតិ ព្រហ្មភូតោ. ឯវំ អាគតាយាតិ ឥមិនា –

‘‘កាមា តេ បឋមា សេនា, ទុតិយា អរតិ វុច្ចតិ;

តតិយា ខុប្បិបាសា តេ, ចតុត្ថី តណ្ហា បវុច្ចតិ.

ថិនមិទ្ធំ តេបញ្ចមំ ថិនមិទ្ធំ តេ, ឆដ្ឋា ភីរូ បវុច្ចតិ;

សត្តមី វិចិកិច្ឆា តេ, មក្ខោ ថម្ភោ តេ អដ្ឋមោ.

លាភោ សិលោកោ សក្ការោ, មិច្ឆាលទ្ធោ ច យោ យសោ;

យោ ចត្តានំ សមុក្កំសេ, បរេ ច អវជានតិ;

ឯសា នមុចិ តេ សេនា, កណ្ហស្សាភិប្បហារិនី’’តិ. (សុ. និ. ៤៣៨-៤៤១);

ឯវំ វុត្តំ នវវិធំ សេនំ សង្គយ្ហតិ. វសេ វត្តេត្វាតិ សមុច្ឆិន្ទនេន អនុប្បាទតាបាទនេន វសេ វត្តេត្វា. កុតោចិ អភយោ និព្ភយោ.

សយមេវ ទដ្ឋព្ពន្តិ យេន យេន អធិគតោ, តេន តេន បរសទ្ធាយ គន្តព្ពំ ហិត្វា អសម្មោហតោ បច្ចវេក្ខណាញាណេនេវ សាមំ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘បច្ចក្ខ’’ន្តិ. បសដ្ឋា ទិដ្ឋិ សន្ទិដ្ឋិ. យថា រថេន ជយតីតិ រថិកោ, ឯវំ ឥទំ មគ្គព្រហ្មចរិយំ សន្ទិដ្ឋិយា ជយតីតិ សន្ទិដ្ឋិកំ. អថ វា ទិដ្ឋន្តិ ទស្សនំ វុច្ចតិ, ទិដ្ឋមេវ សន្ទិដ្ឋំ, សន្ទស្សនន្តិ អត្ថោ. សន្ទិដ្ឋំ អរហតីតិ សន្ទិដ្ឋិកោ យថា វត្ថយុគំ អរហតីតិ វត្ថយុគិកោ. សន្ទិដ្ឋិកំ ផលទានំ សន្ធាយ នាស្ស កាលោតិ អកាលំ, អកាលមេវ អកាលិកំ, ន កាលន្តរំ ខេបេត្វា ផលំ ទេតិ, អត្តនោ បន បវត្តិសមនន្តរមេវ ផលំ ទេតីតិ អត្ថោ. អថ វា អត្តនោ ផលប្បទានេ បកដ្ឋោ កាលោ បត្តោ អស្សាតិ កាលិកោ, លោកិយោ កុសលធម្មោ, ឥទំ បន សមនន្តរផលត្តា ន កាលិកំ.

៤០០. ‘‘មហាយញ្ញំ បវត្តយី’’តិអាទីសុ កេវលំ ទានធម្មាទីសុ យញ្ញបរិយាយសម្ភវតោ ‘‘ព្រាហ្មណានំ យញ្ញាភាវតោ’’តិ វុត្តំ. ព្រាហ្មណា ហិ ‘‘អគ្គិមុខា ទេវា’’តិ អគ្គិជុហនបុព្ពកំ យញ្ញំ វិទហន្តិ. តេនាហ ‘‘អគ្គិជុហនប្បធានាតិ អត្ថោ’’តិ ‘‘ភូរ្ភុវ? ស្វ?’’ ឥតិ សាវិត្តី បុព្ពកត្តា មុខំ បុព្ពង្គមំ. ‘‘មុខមិវ មុខ’’ន្តិអាទីសុ វិយ ឥធាបិ បធានបរិយាយោ មុខសទ្ទោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មនុស្សានំ សេដ្ឋតោ រាជា ‘មុខ’ន្តិ វុត្តោ’’តិ អាហ. អាធារតោតិ ឱគាហន្តីនំ នទីនំ អាធារភាវតោ បដិសរណតោ គន្តព្ពដ្ឋានភាវតោ. សញ្ញាណតោតិ ចន្ទយោគវសេន អជ្ជ អសុកនក្ខត្តន្តិ បញ្ញាយនតោ. អាលោកករណតោតិ នក្ខត្តានិ អភិភវិត្វា អាលោកករណតោ. សោម្មភាវតោតិ សីតហិមវាសីតវាតូបក្ខរភាវតោ. តបន្តានន្តិ ទីបសិខា អគ្គិជាលា អសនិវិចក្កន្តិ ឯវមាទីនំ វិជ្ជលន្តានំ. អាយមុខំ អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវេន.

ទិព្ពចក្ខុ ធម្មចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ពុទ្ធចក្ខុ សមន្តចក្ខូតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ចក្ខូហិ. តេ សរណស្សាតិ តេ សរណស្ស ច, តេ សរណភាវមូលកត្តា ឥតរទ្វយស្ស ច, យថាវុត្ត តេ-បទេន វុត្តត្ថតោ បរស្ស ចាតិ អត្ថោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ‘‘តេ តុយ្ហំ, ឥតរស្ស ច សរណស្ស អហោ អានុភាវោ’’តិ. អាវុត្តិវសេន វា តេ សរណស្សាតិ ឯត្ថ អត្ថោ វិភាវេតព្ពោ – តុយ្ហំ សរណភូតស្ស ច ឥតរសរណស្ស ច អានុភាវោតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សេលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. អស្សលាយនសុត្តវណ្ណនា

៤០១. អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋត្តា វិសទិសំ រជ្ជំ វិរជ្ជំ, វិរជ្ជតោ អាគតា, តត្ថ ជាតាតិ វា វេរជ្ជកា, ឯវំ ជាតា ខោ បន តេ, យស្មា វត្ថាភរណាទិវិភាគេន នានប្បការា ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘នានាវេរជ្ជកាន’’ន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន វេរជ្ជស្សេវ វសេន នានប្បការតា វុត្តា. យញ្ញុបាសនាទិនាតិ យញ្ញានុភវនមន្តជ្ឈេនទក្ខិណបរិយេសនាទិនា. ចតុវណ្ណសាធារណន្តិ ខត្តិយាទីនំ ចតុន្នំ វណ្ណានំ សាធារណំ សំសារសុទ្ធិបាបតស្សនំ. ន្ហានសុទ្ធិយាតិ តិត្ថសមុទ្ទខាតេសុ មន្តជប្បនបុព្ពកំ សាយំតតិយឧទកោរោហនាទិន្ហានសុទ្ធិយា. ភាវនាសុទ្ធិយាតិ បរមជោតិភូតាយ បុរិសភាវនាសង្ខាតាយ សុទ្ធិយា. វាបិតសិរោតិ ឱរោបិតកេសោ. តមេវ ហិ សិរោ វាបិតន្តិ វុច្ចតិ.

សភាវវាទីតិ យថាភូតវាទី. បព្ពជន្តាតិ ព្រាហ្មណបព្ពជ្ជំ ឧបគច្ឆន្តា, តស្មា ព្រាហ្មណានំ បព្ពជ្ជាវិធានំ សិក្ខន្តេន ភោតា ‘‘ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា’’តិ អយំ វិធិ សហេតុកោ សឧបាទានោ សក្កច្ចំ ឧគ្គហិតោ, តស្មា តុយ្ហំ បរាជយោ នត្ថិ…បេ… ឯវមាហំសុ.

៤០២. លទ្ធិភិន្ទនត្ថន្តិ ‘‘ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា’’តិ ឯវំ បវត្តលទ្ធិយា វិនិវេឋនត្ថំ. បុត្តបដិលាភត្ថាយាតិ ‘‘ឯវំ មយំ បេត្តិកំ ឥណធារំ សោធេយ្យាមា’’តិ លទ្ធិយំ ឋត្វា បុត្តបដិលាភត្ថាយ. អយញ្ហេត្ថ អធម្មិកានំ ព្រាហ្មណានំ អជ្ឈាសយោ. នេសន្តិ ព្រាហ្មណានំ. សច្ចវចនំ សិយាតិ ‘‘ព្រហ្មុនោ បុត្តា’’តិអាទិវចនំ សច្ចំ យទិ សិយា ព្រាហ្មណីនំ…បេ… ភវេយ្យ, ន ចេតំ អត្ថិ. មហាព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតោតិ វាទច្ឆេទកវាទោ មុខតោជាតច្ឆេកវាទោ. អស្សលាយនោវិញ្ញូ ជាតិកោ ‘‘និរក្ខេបំ សមណេន គោតមេន វុត្ត’’ន្តិ ជានន្តោបិ សហគតានំ ព្រាហ្មណានំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថំ ‘‘កិញ្ចាបិ ភវំ គោតមោ’’តិអាទិមាហ.

៤០៣. ឥទានិ ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោតិ វាទំ ភិន្ទិតុំ ‘‘សុតំ តេ យោនកកម្ពោជេសូ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. យទិ ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, សព្ពត្ថ ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ ភវេយ្យ, អថ កស្មា យោនកកម្ពោជាទិជនបទេសុ ព្រាហ្មណានំ សេដ្ឋភាវោ នត្ថិ? ឯវញ្ហិ តត្ថ វណ្ណា, តស្មា ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ’’តិ លទ្ធិមត្តមេតំ. តេសុ ហិ ជនបទេសុ ជនា ឯកជ្ឈំ សន្និបតិត្វា សម្មន្តយិត្វា កតិកំ អកំសុ, ទាសំ សាមិកំ កត្វា ឥតរេ សព្ពេ តំ បូជេត្វា តស្ស វសេ វត្តន្តិ, យោ តេសំ អយ្យោ ហោតិ ឥតរេ សព្ពេ តស្ស ទាសា ហោន្តិ, តេ កតិបយសំវច្ឆរាតិក្កមេន តស្ស កិញ្ចិ ទោសំ ទិស្វា តំ តតោ ឋានតោ អបនេត្វា អញ្ញំ ឋបេន្តិ, ឥតិ សោ អយ្យោ ហុត្វា ទាសោ ហោតិ, ឥតរោ ទាសោ ហុត្វា អយ្យោ ហោតិ, ឯវំ តាវ កេចិ ‘‘អយ្យោ ហុត្វា ទាសោ ហោតិ, ទាសោ ហុត្វា អយ្យោ ហោតី’’តិ ឯត្ថ អត្ថំ វទន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន បុរិមវសេនេវ តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ព្រាហ្មណោ សភរិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. វយប្បត្តេ បុត្តេ អសតីតិ ឥទំ វក្ខមានស្ស ទារកស្ស ទាយជ្ជសាមិកភាវស្ស តាវ ទស្សនំ. មាតិតោ សុទ្ធោតិ ឯត្ថ យោ មាតិតោ សុទ្ធត្តា អយ្យោ, បិតិតោ អសុទ្ធត្តា ទាសោ ហោតិ, សោ ឯវ បិតិតោ អសុទ្ធត្តា ទាសោ ហុត្វា មាតិតោ អយ្យោ ហោតីតិ ជាតិំ សម្ភេទេតិ. សោវ សព្ពេន សព្ពំ ហោតីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ អបរេ. កោ ថាមោតិ មហន្តេ លោកសន្និវាសេ អនមតគ្គេ អតីតេ កាលេ ឥត្ថីនំ វា ចិត្តេ អនវដ្ឋិតេ ទាសា ទាសា ឯវ ហោន្តិ, អយ្យា អយ្យា ឯវ ហោន្តីតិ ឯត្ថ កោ ឯកន្តិកោ សហេតុកោ អវស្សយោ, តស្ស សាធកោ សិទ្ធន្តោ, កិំ និទស្សនន្តិ អត្ថោ.

៤០៤. សុក្កច្ឆេទកវាទោ នាមាតិ ‘‘ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ’’តិ ឯវំ វុត្តោ សុក្កច្ឆេទកវារោ នាម.

៤០៨. សព្ពស្មិំ អគ្គិកិច្ចំ ករោន្តេតិ ឯតេន យថា យតោ កុតោចិ និស្សយតោ ឧប្បន្នោ អគ្គិឧបាទានសម្បន្នោ អគ្គិកិច្ចំ ករោតិ, ឯវំ យស្មិំ កស្មិញ្ចិ ទាសកុលេ ជាតោ ឧបនិស្សយសម្បន្នោ សម្មាបដិបជ្ជមានោ សំសារតោ សុជ្ឈតិ ឯវាតិ ទស្សេតិ.

៤០៩. បាទសិកវណ្ណោតិ អន្តរាឡវណ្ណោ. ឯតេសន្តិ ខត្តិយកុមារេន ព្រាហ្មណកញ្ញាយ ឧប្បន្នបុត្តោ, ព្រាហ្មណកុមារេន ខត្តិយកញ្ញាយ ឧប្បន្នបុត្តោតិ ឯតេសំ ទ្វិន្នំ មាណវកានំ. មតកភត្តេតិ មតេ ឧទ្ទិស្ស កតភត្តេ. ថាលិបាកេតិ កតមង្គលភត្តេ.

៤១០. តុម្ហេតិ ជាតិសាមញ្ញតោ មាណវំ ព្រាហ្មណេហិ សទ្ធិំ ឯកជ្ឈំ សង្គណ្ហន្តោ អាហ. កោ នុ ខោតិ អវំសិរោ ឥសិវាទោ, តេសំ ព្រាហ្មណីសីនំ អសាមត្ថិយទស្សនេន ជាតិយា អប្បមាណតំ វិភាវេតុំ គាមទារកវេសេន ឧបគច្ឆិ. តេន វុត្តំ ‘‘គាមណ្ឌលរូបោ វិយា’’តិ. កោណ្ឌទមកោតិ អទន្តទមកោ.

៤១១. ជនេតីតិ ជនិកា ជនេត្តិ. ជនកោ បិតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. គន្ធព្ពបញ្ហន្តិ គន្ធព្ពស្ស មាតុកុច្ឆិយំ ឧប្បជ្ជនកសត្តស្ស ខត្តិយភាវាទិបុច្ឆំ. ទព្ពិគហណសិប្បម្បិ ឯកា វិជ្ជា វេទិតព្ពា. តត្ថ កិរ កុសលោ យំ កិញ្ចិ អាហារូបគបណ្ណបុប្ផផលពីជំ អន្តមសោ ឯលាលុកម្បិ គហេត្វា ភេសជ្ជេហិ យោជេត្វា បចន្តោ សប្បិមធុផាណិតេហិ សមានរសំ កត្វា សម្បាទេតុំ សក្កោតិ, បុណ្ណោបិ តាទិសោ, តេន ញាតំ ត្វំ ទព្ពិគហណសិប្បមត្តម្បិ ន ជានាសីតិ សម្ពន្ធោ. សទ្ធោតិ កម្មផលសទ្ធាយ សទ្ធោ, បោថុជ្ជនិកេនេវ រតនត្តយបសាទេន បសន្នោ. តេនេវាហ – ‘‘ឧបាសកំ មំ ភវំ…បេ… សរណំ គត’’ន្តិ.

អស្សលាយនសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. ឃោដមុខសុត្តវណ្ណនា

៤១២. ខេមិយា នាម រញ្ញោ ទេវិយា រោបិតត្តា តំ អម្ពវនំ ខេមិយម្ពវនន្តិ វុច្ចតីតិ វទន្តិ. ធម្មិកោតិ ធម្មយុត្តោ សព្ពសោវ អធម្មំ បហាយ ធម្មេ ឋិតោ. បរិព្ពជតិ បព្ពជតិ ឯតេនាតិ បរិព្ពជោ, ឃរាវាសតោ និក្ខមនបុព្ពកំ លិង្គគ្គហណវសេន សីលសមាទានំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បរិព្ពជេ. សភាវោតិ តំ បរិព្ពាជនិយំ, តេហិ តេហិ បរិព្ពាជកេហិ អនុដ្ឋាតព្ពោ បដិបត្តិធម្មសង្ខាតោ សភាវោ. ធម្មោវ បមាណន្តិ ឯតេន មយំ អហិរិមនា ចិត្តស្ស យថាឧបដ្ឋិតំ កថេម, តស្មា តំ អប្បមាណំ, យោ បនេត្ថ អវិតថោ ធម្មោ, តទេវ បមាណំ. អធិគតបដិបត្តិសង្ខាតោ សភាវោ អត្ថិ, តស្ស តុម្ហេហិ តុម្ហេហិ ពហុនា នានាសន្ទស្សនាទិ កម្មេន ឥធ ភវិតព្ពំ, ពហុទេវេត្ថ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ.

៤១៤. សារត្តរត្តាតិ សារជ្ជនវសេន រត្តា, ពហុលរាគវសេន អភិរត្តាតិ អត្ថោ. អត្តនា ញាបេតព្ពមត្ថំ អនុគ្គហាបេតិ ពោធេតីតិ អនុគ្គហោ, ញាបិតការណំ, សហ អនុគ្គហេនាតិ សានុគ្គហា. តេនាហ ‘‘សការណា’’តិ. កិំ បន តំ ការណំ? ឥមស្សាធិប្បាយោ ‘‘នត្ថិ ធម្មិកោ បរិព្ពជោ’’តិ មយា វុត្តោ, អទ្ធា បនាយស្មា ឧទេនោ យាថាវតោ ធម្មិកំ បរិព្ពជំ មេ អាចិក្ខតីតិ. តេនាហ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ.

៤២១. សព្ពមិទំ ថាវរជង្គមំ បុរិសកតំ, តស្មា យំ កិញ្ចិ កត្វា អត្តា បោសេតព្ពោ រក្ខិតព្ពោតិ លោកាយតនិស្សិតោ នីតិមគ្គោ ឃោដមុខកន្តោ, តស្មា អាហ ‘‘ឯតស្ស កិរ ជាននសិប្បេ’’តិអាទិ. សគ្គេ និព្ពត្តោ នាម នត្ថិ អកត្តព្ពមេវ ករណតោ. ទេវលោកបរិយាបន្នធនំ មនុស្សានំ ឧបកប្បបុញ្ញាភាវតោ បុព្ពេ អត្តនា និហិតធនំ ‘‘អសុកេ ចា’’តិ អាចិក្ខិត្វា គតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឃោដមុខសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ចង្កីសុត្តវណ្ណនា

៤២២. តស្មិន្តិ សាលវនេ. ឧត្តរេន ឱបាសាទន្តិ ឱបាសាទគាមស្ស ឧត្តរទិសាយំ. ឧត្តរេនាតិ ឯន-សទ្ទយោគេន ហិ ឱបាសាទន្តិ ឧបយោគវចនំ. អជ្ឈាវសតីតិ ឯត្ថ អធិ-អា-សទ្ទានំ អនត្ថន្តរតំ ហទយេ កត្វា អាហ ‘‘វសតី’’តិ. ឥទានិ តេសំ អត្ថវិសេសភាវិតំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិភវិត្វា វា អាវសតី’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាតិ ឱបាសាទបទេ. សត្តុស្សទន្តិអាទីសុ បន កថន្តិ អាហ – ‘‘តស្ស អនុប្បយោគត្តាវ សេសបទេសូ’’តិ. ឧប-អនុ-អធិ-ឥតិ-ឯវំ-បុព្ពកេ វសនកិរិយយាដ្ឋានេ ឧបយោគវចនមេវ បាបុណាតីតិ សទ្ទវិទូ ឥច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘លក្ខណំ សទ្ទសត្ថតោ បរិយេសិតព្ព’’ន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឧបសគ្គវសេន បនេត្ថ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនំ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ឧស្សទតា នាមេត្ថ ពហុលតាតិ តំ ពហុលតំ ទស្សេតុំ ‘‘ពហុជន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អាវជ្ជិត្វាតិ បរិក្ខិបិត្វា.

រញ្ញា វិយ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ វា រាជភោគ្គំ. រញ្ញោ ទាយភូតន្តិ កុលបរម្បរាយ ភោគ្គភាវេន រញ្ញា លទ្ធទាយភូតំ. តេនាហ ‘‘ទាយជ្ជន្តិ អត្ថោ’’តិ. រាជនីហារេន បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ឧទ្ធំ បរិភោគលាភស្ស សេដ្ឋទេយ្យតា នាម នត្ថីតិ អាហ – ‘‘ឆត្តំ ឧស្សាបេត្វា រាជសង្ខេបេន បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ. តិត្ថបព្ពតាទីសូតិ នទីតិត្ថបព្ពតបាទគាមទ្វារអដវីមុខាទីសុ. និស្សដ្ឋបរិច្ចត្តន្តិ មុត្តចាគវសេន បរិច្ចត្តំ កត្វា. ឯតេសំ ព្រាហ្មណគហបតិកានំ.

៤២៣. តិ សន្និបតិតា. យោ កោចិ វិញ្ញូនំ ឥច្ឆិតោ បញ្ហោ, តស្ស បុច្ឆិតស្ស យាថាវតោ កថនសមត្ថោ បុច្ឆិតបញ្ហព្យាករណសមត្ថោ.កុលាបទេសាទិនា មហតី មត្តា ឯតស្សាតិ មហាមត្តោ.

៤២៤. តេតិ ‘‘នានាវេរជ្ជកា’’តិ វុត្តព្រាហ្មណា. ‘‘ឧភតោ សុជាតោ’’តិ (ទី. និ. ដី. ១.៣០៣; អ. និ. ដី. ៣.៥.១៣៤) ឯត្តកេ វុត្តេ យេហិ កេហិចិ ទ្វីហិ ភាគេហិ សុជាតតា វិញ្ញាយេយ្យ, សុជាតសទ្ទោ ច ‘‘សុជាតោ ចារុទស្សនោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៣៩៩; សុ. និ. ៥៥៣; ថេរគា. ៨១៨) អារោហបរិណាហសម្បត្តិបរិយាយោតិ ជាតិវសេនេវ សុជាតតំ វិភាវេតុំ ‘‘មាតិតោ ច បិតិតោ ចា’’តិ វុត្តំ. អនោរសបុត្តវសេនបិ លោកេ មាតុបិតុសមញ្ញា ទិស្សតិ, ឥធ បនស្ស ឱរសបុត្តវសេនេវ ឥច្ឆីយតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សំសុទ្ធគហណីកោ’’តិ វុត្តំ. បិតា ច មាតា ច បិតរោ, បិតូនំ បិតរោ បិតាមហា, តេសំ យុគោ បិតាមហយុគោ, តស្មា យាវ សត្តមា បិតាមហយុគាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យុគសទ្ទោ ចេត្ថ ឯកសេសនយេន ទដ្ឋព្ពោ ‘‘យុគោ ច យុគោ ច យុគា’’តិ. ឯវញ្ហិ តត្ថ តត្ថ ទ្វិន្នំ គហិតមេវ ហោតិ. តេនាហ – ‘‘តតោ ឧទ្ធំ សព្ពេបិ បុព្ពបុរិសា បិតាមហគ្គហណេនេវ គហិតា’’តិ. បុរិសគ្គហណញ្ចេត្ថ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសវសេន កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ហិ ‘‘មាតិតោ’’តិ បាឡិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ. អក្ខិត្តោតិ អប្បត្តខេបោ. អនវក្ខិត្តោតិ សទ្ធថាលិបាកាទីសុ ន អវក្ខិត្តោ. ជាតិវាទេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កេន ការណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច ឧភតោ…បេ… បិតាមហយុគាតិ ឯតេន ព្រាហ្មណស្ស យោនិទោសាភាវោ ទស្សិតោ សំសុទ្ធគហណិកភាវកិត្តនតោ. អក្ខិត្តោតិ ឥមិនា កិរិយាបរាធាភាវោ. កិរិយាបរាធេន ហិ សត្តា ខេបំ បាបុណន្តិ. អនុបកុដ្ឋោតិ ឥមិនា អយុត្តសំសគ្គាភាវោ. អយុត្តសំសគ្គម្បិ ហិ បដិច្ច សត្តា អក្កោសំ លភន្តិ.

ឥស្សរោតិ អធិបតេយ្យសំវត្តនិយកម្មផលេន ឦសនសីលោ. សា បនស្ស ឥស្សរតា វិភវសម្បត្តិបច្ចយា បាកដា ជាតាតិ អឌ្ឍតាបរិយាយភាវេន វទន្តោ ‘‘អឌ្ឍោតិ ឥស្សរោ’’តិ អាហ. មហន្តំ ធនមស្ស ភូមិគតញ្ចេវ វេហាសដ្ឋញ្ចាតិ មហទ្ធនោ. តស្សាតិ តស្ស តស្ស. វទន្តិ ‘‘អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច អនុបសង្កមនការណំ កិត្តេមា’’តិ.

អធិករូបោតិ វិសិដ្ឋរូបោ ឧត្តមសរីរោ. ទស្សនំ អរហតីតិ ទស្សនីយោ. តេនាហ ‘‘ទស្សនយោគ្គោ’’តិ. បសាទំ អាវហតីតិ បាសាទិកោ. តេនាហ ‘‘ចិត្តបសាទជននតោ’’តិ. វណ្ណស្សាតិ វណ្ណធាតុយា. សរីរន្តិ សន្និវេសវិសិដ្ឋោ ករចរណគីវាសីសាទិ អវយវសមុទាយោ, សោ ច សណ្ឋានមុខេន គយ្ហតីតិ ‘‘បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយាតិ បរមាយ…បេ… សម្បត្តិយា ចា’’តិ វុត្តំ. សព្ពវណ្ណេសុ សុវណ្ណវណ្ណោវ ឧត្តមោតិ វុត្តំ ‘‘សេដ្ឋេន សុវណ្ណវណ្ណេន សមន្នាគតោ’’តិ. តថា ហិ ពុទ្ធា ចក្កវត្តិនោ ច សុវណ្ណវណ្ណាវ ហោន្តិ. ព្រហ្មវច្ឆសីតិ ឧត្តមសរីរាភោ សុវណ្ណាភោតិ អត្ថោ. ឥមមេវ ហិ អត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘មហាព្រហ្មុនោ សរីរសទិសេន សរីរេន សមន្នាគតោ’’តិ. ន ព្រហ្មុជុគត្តតំ. អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយាតិ អារោហបរិណាហសម្បត្តិយា អវយវបារិបូរិយា ច ទស្សនាយ ឱកាសោ ន ខុទ្ទកោ. តេនាហ ‘‘សព្ពានេវា’’តិអាទិ.

យមនិយមលក្ខណំ សីលមស្ស អត្ថីតិ សីលវា, តំ បនស្ស រត្តញ្ញុតាយ វុទ្ធំ វឌ្ឍិតំ សីលំ អស្ស អត្ថីតិ វុទ្ធសីលី, តេន ច សព្ពទា សមាយោគតោ វុឌ្ឍសីលេន សមន្នាគតោ. បញ្ចសីលមត្តមេវ សន្ធាយ វទន្តិ តតោ បរំ សីលស្ស តត្ថ អភាវតោ តេសញ្ច អជាននតោ.

ឋានករណសម្បត្តិយា សិក្ខាសម្បត្តិយា ច កត្ថចិបិ អនូនតាយ បរិមណ្ឌលបទានិ ព្យញ្ជនានិ អក្ខរានិ ឯតិស្សាតិ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា. អថ វា បជ្ជតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ, នាមាទិ, យថាធិប្បេតមត្ថំ ព្យញ្ជេតីតិ ព្យញ្ជនំ វាក្យំ, តេសំ បរិបុណ្ណតាយ បរិមណ្ឌលបទព្យញ្ជនា. អត្ថញាបនសាធនតាយ វាចាវ ករណន្តិ វាក្ករណំ, ឧទាហរណឃោសោ. គុណបរិបុណ្ណភាវេន តស្ស ព្រាហ្មណស្ស, តេន វា ភាសិតព្ពអត្ថស្ស. បូរេ បុណ្ណភាវេ. បូរេតិ ច បុរិមស្មិំ អត្ថេ អាធារេ ភុម្មំ, ទុតិយស្មិំ វិសយេ. សុខុមាលត្តនេនាតិ ឥមិនា តស្សា វាចាយ មុទុសណ្ហភាវមាហ. អបលិពុទ្ធាយ បិត្តសេម្ហាទីហិ. សន្ទិដ្ឋំ សព្ពំ ទស្សេត្វា វិយ ឯកទេសកថនំ. វិលម្ពិតំ សណិកំ ចិរាយិត្វា កថនំ. ‘‘សន្ទិទ្ធវិលម្ពិតាទី’’តិ វា បាឋោ. តត្ថ សន្ទិទ្ធំ សន្ទេហជនកំ. អាទិ-សទ្ទេន ខលិតានុកឌ្ឍិតាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អាទិមជ្ឈបរិយោសានំ បាកដំ កត្វាតិ ឥមិនា ចស្ស វាចាយ អត្ថបារិបូរិំ វទន្តិ.

៤២៥. សទិសាតិ ឯកទេសេន សទិសា. ន ហិ ពុទ្ធានំ គុណេហិ សព្ពថា សទិសា កេចិបិ គុណា អញ្ញេសុ លព្ភន្តិ. ឥតរេតិ អត្តនោ គុណេហិ អសទិសគុណេ. ឥទន្តិ ឥទំ អត្ថជាតំ. គោបទកន្តិ គាវិយា បទេ ឋិតឧទកំ. កុលបរិយាយេនាតិ កុលានុក្កមេន.

តត្ថាតិ មញ្ចកេ. សីហសេយ្យំ កប្បេសីតិ យថា រាហុ អសុរិន្ទោ អាយាមតោ វិត្ថារតោ ឧព្ពេធតោ ច ភគវតោ រូបកាយស្ស បរិច្ឆេទំ គហេតុំ ន សក្កោតិ, តថារូបំ ឥទ្ធាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោន្តោ សីហសេយ្យំ កប្បេសិ.

បរិសុទ្ធដ្ឋេន អរិយន្តិ អាហ ‘‘អរិយំ ឧត្តមំ បរិសុទ្ធ’’ន្តិ. អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ, ន សុខវិបាកដ្ឋេន. កត្ថចិ ចតុរាសីតិ បាណសហស្សានិ កត្ថចិ អបរិមាណាបិ ទេវមនុស្សា យស្មា ចតុវីសតិយា ឋានេសុ អសង្ខ្យេយ្យា អបរិមេយ្យា មគ្គផលាមតំ បិវន្តិ. កោដិសតសហស្សាទិបរិមាណេនបិ ពហូ ឯវ. តស្មា អនុត្តរាចារសិក្ខាបនវសេនេវ ភគវា ពហូនំ អាចរិយោ. តេតិ កាមរាគតោ អញ្ញេ ភគវតា បហីនកិលេសេ.

អបាបបុរេក្ខារោតិ អបាបេហិ បុរក្ខរីយតិ, ន វា បាបំ បុរតោ ករោតីតិបិ អបាបបុរេក្ខារោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបាបេ នវ លោកុត្តរធម្មេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អបាបេតិ បាបបបដិបក្ខេ បាបរហិតេ ច. ព្រហ្មនិ ភវា, ព្រហ្មុនោ វា ហិតា គរុករណាទិនា, ព្រហ្មានំ វា មគ្គំ ជានាតីតិ ព្រហ្មញ្ញា, តស្សា ព្រហ្មញ្ញាយ បជាយ.

តិរោរដ្ឋា តិរោជនបទាតិ ឯត្ថ រជ្ជំ រដ្ឋំ រាជន្តិ រាជានោ ឯតេនាតិ កត្វា. តទេកទេសភូតា បទេសា បន ជនបទោ ជនា បជ្ជន្តិ ឯត្ថ សុខជីវិកំ បាបុណន្តីតិ កត្វា. បុច្ឆាយ ទោសំ សល្លក្ខេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ភគវា វិស្សជ្ជេតិ តេសំ ឧបនិស្សយសម្បត្តិំ ចិន្តេត្វាតិ អធិប្បាយោ. នវកាតិ អាគន្តុកភាវេន អម្ហាកំ អភិនវា.

៤២៦. ឱបាតេតិ និប្បាតេតីតិ អត្ថោ. តថាភូតោ ច តត្ថ បេសិតា ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បវេសេតី’’តិ. សំបុរក្ខរោន្តីតិ សក្កច្ចំ បុព្ពង្គមំ ករោន្តិ. តេនាហ ‘‘បុរតោ កត្វា វិចរន្តី’’តិ.

៤២៧. សុទ្ទេ ពហិ កត្វា រហោ សាសិតព្ពដ្ឋេន មន្តា ឯវ តំតំអត្ថបដិបត្តិហេតុតាយ បទន្តិ មន្តបទំ វេទំ. តេនាហ ‘‘វេទោ’’តិ. ឯវំ កិរាតិ បរម្បរភាវេន អាភតន្តិ អាចរិយបរម្បរាយ អាភតំ. បាវចនសង្ខាតសម្បត្តិយាតិ បមុខវចនម្ហិ ឧទត្តាទិសម្បត្តិយា. សាវិត្តិអាទីហិ ឆន្ទពន្ធេហិ វគ្គពន្ធេហិ ចាតិ គាយត្តីអាទីហិ អជ្ឈាយានុវាកាទីហិ ឆន្ទពន្ធេហិ ច វគ្គពន្ធេហិ ច. សម្បាទេត្វាតិ បទសម្បត្តិំ អហាបេត្វា. បវត្តារោតិ វា បាវចនវសេន វត្តារោ. សជ្ឈាយិតន្តិ គាយនវសេន សជ្ឈាយិតំ, តំ បន បទេនេវ ឥច្ឆិតន្តិ អាហ ‘‘បទសម្បត្តិវសេនា’’តិ. អញ្ញេសំ វុត្តន្តិ បាវចនវសេន អញ្ញេសំ វុត្តំ. រាសិកតន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទាទិវសេន, តត្ថាបិ បច្ចេកំ មន្តព្រហ្មាទិវសេន អជ្ឈាយានុវាកាទិវសេន រាសិកតំ. ទិព្ពេន ចក្ខុនា ឱលោកេត្វាតិ ទិព្ពចក្ខុបរិភណ្ឌេន យថាកម្មូបគញាណេន សត្តានំ កម្មស្សកតំ, បច្ចក្ខតោ ទស្សនដ្ឋេន ទិព្ពចក្ខុសទិសេន បុព្ពេនិវាសញាណេន អតីតកប្បេ ព្រាហ្មណានំ មន្តជ្ឈេនវិធិញ្ច ឱលោកេត្វា. បាវចនេន សហ សំសន្ទេត្វាតិ កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធស្ស យំ វចនំ វដ្ដសន្និស្សិតំ, តេន សហ អវិរុទ្ធំ កត្វា. ន ហិ តេសំ វិវដ្ដសន្និស្សិតោ អត្ថោ បច្ចក្ខោ ហោតិ. អបរាបរេតិ អដ្ឋកាទីហិ អបរាបរេ, បច្ឆិមា ឱក្កាករាជកាលាទីសុ ឧប្បន្នា. បក្ខិបិត្វាតិ អដ្ឋកាទីហិ គន្ថិតមន្តបទេសុ កិលេសសន្និស្សិតបទានំ តត្ថ តត្ថ បទេ បក្ខិបនំ កត្វា. វិរុទ្ធេ អកំសូតិ ព្រាហ្មណធម្មិកសុត្តាទីសុ (ខុ. និ. ព្រាហ្មណធម្មិកសុត្តំ) អាគតនយេនេវ សំកិលេសិកត្ថទីបនតោ បច្ចនីកភូតេ អកំសុ.

៤២៨. បដិបាដិយា ឃដិតាតិ បដិបាដិយា សម្ពទ្ធា. បរម្បរសំសត្តាតិ អាទានិយាយ យដ្ឋិយា សំសត្តា. តេនាហ ‘‘យដ្ឋិគ្គាហកេន ចក្ខុមតា’’តិ. បុរិមស្សាតិ មណ្ឌលាការេន ឋិតាយ អន្ធវេណិយា សព្ពបុរិមស្ស ហត្ថេន សព្ពបច្ឆិមស្ស កច្ឆំ គណ្ហាបេត្វា. ទិវសម្បីតិ អនេកទិវសម្បិ. ចក្ខុស្ស អនាគតភវំ ញត្វា យថាអក្កន្តដ្ឋានេយេវ អនុបតិត្វា អក្កមនំវ សល្លក្ខេត្វា ‘‘កហំ ចក្ខុមា កហំ មគ្គោ’’តិ បរិវេទិត្វា.

បាឡិអាគតេសុ ទ្វីសូតិ សទ្ធា អនុស្សវោតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ. ឯវរូបេតិ យថា សទ្ធានុស្សវា, ឯវរូបេ ឯវ បច្ចក្ខគាហិនោតិ អត្ថោ. តយោតិ រុចិអាការបរិវិតក្កទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិយោ. ភូតវិបាកាតិ ភូតត្ថនិដ្ឋាយកា អធិប្បេតត្ថសាធកា, វុត្តវិបរិយាយេន អភូតត្ថវិបាកា វេទិតព្ពា. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ សទ្ធាយិតាទិវត្ថូសុ. ឯកំសេនេវ និដ្ឋំ គន្តុំ នាលំ អនេកន្តិកត្តា សទ្ធាទិគ្គាហស្ស. ឧបរិ បុច្ឆាយ មគ្គំ វិវរិត្វា ឋបេសិ សច្ចានុរក្ខាយ ញាតុកាមតាយ ឧប្បាទិតត្តា. បស្សតិ ហិ ភគវា – មយា ‘‘សច្ចមនុរក្ខតា…បេ… និដ្ឋំ គន្តុ’’ន្តិ វុត្តេ សច្ចានុរក្ខណំ ញាតុកាមោ មាណវោ ‘‘កិត្តាវតា’’តិអាទិនា បុច្ឆិស្សតិ, តស្ស តំ វិស្សជ្ជេត្វា សច្ចានុពោធេ បុច្ឆាយ អវសរំ ទត្វា តស្ស ឧបនិស្សយេ ឧបការធម្មេ កថេស្សាមីតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ឧបរិ បុច្ឆាយ មគ្គំ វិវរិត្វា ឋបេសី’’តិ.

៤៣០. អត្តានញ្ញេវ សន្ធាយ វទតិ, យតោ វុត្តំ បាឡិយំ – ‘‘យំ ខោ បនាយមាយស្មា ធម្មំ ទេសេតិ, គម្ភីរោ សោ ធម្មោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ’’តិអាទិ. លុព្ភន្តីតិ លោភនីយា យថា ‘‘អបាយគមនីយា’’តិ អាហ ‘‘លោភនីយេសុ ធម្មេសូតិ លោភធម្មេសូ’’តិ. យថា វា រូបាទិធម្មា លោភនីយា, ឯវំ លោភោតិ អាហ ‘‘លោភនីយេសុ ធម្មេសូតិ លោភធម្មេសូ’’តិ. តេនេវាហ – ‘‘យំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.១៣៣; វិភ. ២០៣). ឯសេ នយោ សេសបទទ្វយេបិ.

៤៣២. និវេសេតីតិ ឋបេតិ បដ្ឋបេតិ. បយិរុបាសតីតិ ឧបដ្ឋានវសេន ឧបគន្ត្វា និសីទតិ. សុយ្យតិ ឯតេនាតិ សោតន្តិ អាហ ‘‘បសាទសោត’’ន្តិ. តញ្ហិ សវនាយ ឱទហិតព្ពន្តិ. ធារេតិ សន្ធារេតិ តត្ថេវ មនំ ឋបេតិ. អត្ថតោតិ យថាវុត្តស្ស ធម្មស្ស អត្ថតោ. ការណតោតិ យុត្តិតោ ហេតុទាហរណេហិ ឧបបត្តិតោ. ឱលោកនន្តិ ឯវមេតន្តិ យថាសភាវតោ បញ្ញាចក្ខុនា ទដ្ឋព្ពតំ ខមន្តិ, តញ្ច មហន្តស្ស មណិនោ បជ្ជលន្តស្ស វិយ អាវិកត្វា អត្ថស្ស ចិត្តេ ឧបដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘ឥធា’’តិអាទិ. កត្តុកម្យតាឆន្ទោតិ កត្តុកាមតាសង្ខាតោ កុសលច្ឆន្ទោ. វាយមតីតិអាទិតោ ចតុន្នម្បិ វីរិយានំ វសេន វាយាមំ បរក្កមំ ករោតិ. មគ្គបធានំ បទហតីតិ មគ្គាវហំ មគ្គបរិយាបន្នញ្ច សម្មប្បធានំ បទហតិ, បទហនវសេន តំ បរិបូរេតិ. បរមសច្ចន្តិ អមោឃធម្មត្តា បរមត្ថសច្ចំ. សហជាតនាមកាយេនាតិ មគ្គបញ្ញាសហជាតនាមកាយេន. តទេវាតិ តទេវ បរមសច្ចំ និព្ពានំ. តេនេវាហ – ‘‘សច្ឆិកិរិយាភិសមយេន វិភូតំ បាកដំ ករោន្តោ បស្សតី’’តិ.

៤៣៣-៤. មគ្គានុពោធោតិ មគ្គបដិបាដិយា ពោធោ ពុជ្ឈនំ, យេសំ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនវសេន មគ្គប្បដិវេធោ, តេសំ បដិបស្សម្ភនវសេន បវត្តមានំ សាមញ្ញផលំ, មគ្គេន បដិវិទ្ធានិ សច្ចានិ, បរមត្ថសច្ចមេវ វា អនុរូបពុជ្ឈនន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘សច្ចានុប្បត្តីតិ ផលសច្ឆិកិរិយា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ សតិ ហេដ្ឋា វុត្តា សទ្ធាបដិលាភាទយោ ទ្វាទស ធម្មា សច្ចានុប្បត្តិយា ឧបការា ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘តេសំយេវាតិ ហេដ្ឋា វុត្តានំ ទ្វាទសន្ន’’ន្តិ. នាយំ ‘‘តេសំយេវា’’តិ បទស្ស អត្ថោ. សតិបិ កុសលវិបាកាទិភាវេន នានត្តេ វត្ថារម្មណភូមិកិច្ចាទិវសេន បន សទិសាតិ ឧបាយតោវ មគ្គធម្មា អាសេវិតា ពហុលីកតា ផលភូតាតិ វត្តព្ពតំ អរហតីតិ តំសទិសេ តព្ពោហារំ កត្វា ‘‘តេសំ មគ្គសម្បយុត្តធម្មាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ អាសេវនាគហណំ សមត្ថិតំ, ន អញ្ញថា. ន ហិ ឯកចិត្តក្ខណិកានំ មគ្គធម្មានំ អាសេវនា, ពហុលីកម្មំ វា អត្ថីតិ. តុលនាតិ វិបស្សនា. សា ហិ វុដ្ឋានគាមិនិភូតា មគ្គប្បធានស្ស ពហុការា តស្ស អភាវេ មគ្គប្បធានស្សេវ អភាវតោ, ឯវំ ឧស្សាហោ តុលនាយ ឆន្ទោ ឧស្សាហស្ស ពហុការោតិអាទិនា ហេដ្ឋិមស្ស ឧបរិមូបការតំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ អាហ – ‘‘ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចង្កីសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. ឯសុការីសុត្តវណ្ណនា

៤៣៧. កោដ្ឋាសន្តិ មំសភាគំ. លគ្គាបេយ្យុន្តិ ន្ហារុនា វា វាកេន វា ពន្ធិត្វា បុរិសស្ស ហត្ថេ វា វសនគេហេ វា ឱលម្ពនវសេន ពន្ធេយ្យុំ. សត្ថធម្មន្តិ សត្ថិកេសុ សត្ថវាហេន បណេតព្ពំ អាណាធម្មំ. តស្ស និក្ខមនត្ថន្តិ តំ មូលំ សត្ថិកេហិ និត្ថរណត្ថំ. បាបំ អស្សាតិ បរិចរន្តស្ស បារិចរិយាយ អហិតំវ អស្ស. តេនាហ ‘‘ន សេយ្យោ’’តិ. ឧច្ចកុលីនាទយោ ទុតិយវារាទីហិ វុច្ចន្តិ, ឥធ ឧបធិវិបត្តិសម្បត្តិយោ បាបិយាទិបទេហិ វុត្តាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ – ‘‘បាបិយោតិ បាបកោ លាមកោ អត្តភាវោ អស្សា’’តិ. សេយ្យំសោតិ ហិតកោដ្ឋាសោ, ហិតសភាវោតិ អត្ថោ. ឧច្ចកុលីនតាតិ ករណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘ឧច្ចាកុលីនត្តេនា’’តិ. ‘‘វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៥; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ២.៤២៥; ឧទា. ៥៣; អប. អដ្ឋ. ២.៧.២០; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៤.៤; ចរិយា. អដ្ឋ. ១.និទានកថា; ២.បកិណ្ណកកថា; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.២.១; អ. និ. ដី. ១.១.១; វជិរ. ដី. គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; នេត្តិ. ដី. គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១) វិយ វណ្ណសទ្ទោ ឥធ បសំសាបរិយាយោតិ អាហ ‘‘វេស្សោបិ ហិ ឧឡារវណ្ណោ ហោតី’’តិ.

៤៤០. ‘‘និរវោ បទសទ្ទោ សោឡារគោត្តស្ស អកិណ្ណមត្តិកាបត្តោ តិដ្ឋេយ្យ អសង្គចារី’’តិ វុត្តត្តា ភិក្ខា ចរិតព្ពាវ, អយំ តេសំ កុលធម្មោតិ អធិប្បាយោ. ហរិត្វាតិ អបនេត្វា. សត្តជីវោ សត្តវាណិជកោ. គោបេតិ រក្ខតីតិ គោបោ, អារក្ខាធិការេ និយុត្តោ. អសន្តិ លូនន្តិ តេនាតិ អសិតំ, លវិត្តំ. វិវិធំ ភារំ អាភញ្ជន្តិ ឱលម្ពន្តិ ឯត្ថាតិ ព្យាភង្គី, កាជំ.

៤៤១. អនុស្សរតោតិ អនុស្សរណហេតុ កុលវំសានុស្សរណក្ខណេ ខត្តិយោតិអាទិនា សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘បោរាណេ…បេ… អនុស្សរិយមានេ’’តិ. ឧច្ចនីចត្តជាននត្ថញ្ច កុលវវត្ថានំ កតំ ហោតីតិ ខត្តិយាទិកុលកម្មុនា តេសំ ចតុន្នំ វណ្ណានំ សន្ធនំ ជីវិកំ បញ្ញបេន្តិ ព្រាហ្មណា, តថាគតោ បន លោកុត្តរធម្មមេវ បុរិសស្ស សន្ធនំ បញ្ញបេតិ តេន សត្តស្ស លោកគ្គភាវសិទ្ធិតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯសុការីសុត្តវណ្ណនា លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. ធនញ្ជានិសុត្តវណ្ណនា

៤៤៥. រាជគហំ បរិក្ខិបិត្វា ឋិតបព្ពតស្សាតិ បណ្ឌវបព្ពតំ សន្ធាយាហ. រាជគហនគរស្ស ទក្ខិណទិសាភាគេ បព្ពតស្ស សមីបេ ឋិតោ ជនបទោ ទក្ខិណាគិរិ. តណ្ឌុលបុដកានំ បាលិ ឯត្ថាតិ តណ្ឌុលបាលិ. តស្ស កិរ ទ្វារសមីបេ តណ្ឌុលវាណិជា តណ្ឌុលបសិព្ពកេ វិវរិត្វា បដិបាដិយា ឋបេត្វា និសីទន្តិ, តេនស្ស ‘‘តណ្ឌុលបាលិទ្វារ’’ន្តិ សមញ្ញា អហោសិ. សព្ពមេវ សស្សំ គណ្ហាតីតិ ទលិទ្ទកស្សកានំ ទិវសបរិព្ពយមត្តមេវ វិស្សជ្ជេត្វា សព្ពមេវ អាយតោ និប្ផន្នំ ធញ្ញំ គណ្ហាតិ. មន្ទសស្សានីតិ មន្ទនិប្ផត្តិកានិ សស្សានិ.

៤៤៦. ឥមិនា នយេនាតិ ទាសកម្មករស្ស និវាសនភត្តវេត្តនានុប្បទានេន មង្គលទិវសេសុ ធនវត្ថាលង្ការានុប្បទានាទិនា ច បោសេតព្ពោ. មិត្តាមច្ចានំ បិយវចនអត្ថចរិយាសមានត្តតាទិ មិត្តាមច្ចករណីយំ កត្តព្ពំ, តថា ញាតិសាលោហិតានំ. តត្ថ អាវាហវិវាហសម្ពទ្ធេន ‘‘អម្ហាកំ ឥមេ’’តិ ញាយន្តីតិ ញាតី, មាតាបិតាទិសម្ពទ្ធតាយ សមានលោហិតាតិ សាលោហិតា. សម្មា ទទន្តេសុបិ អសជ្ជនតោ នត្ថិ ឯតេសំ តិថីតិ អតិថិ, តេសំ អត្តនា សមានបរិភោគវសេន អតិថិករណីយំ កាតព្ពំ, អតិថិពលីតិ អត្ថោ. ញាតកភូតបុព្ពា បេត្តិវិសយំ ឧបគតា បុព្ពបេតា, ទក្ខិណេយ្យេសុ កាលេន កាលំ ទានំ ទត្វា តេសំ ឧទ្ទិសនំ បុព្ពបេតករណីយំ, បេតពលីតិ អត្ថោ. គន្ធបុប្ផវិលេបនជាលាភត្តេហិ កាលេន កាលំ ទេវតានំ បូជា ទេវតាករណីយំ, ទេវតាពលីតិ អត្ថោ, រាជកិច្ចករណំ ឧបដ្ឋានំ រាជករណីយំ. អយម្បិ កាយោតិ អត្តនោ កាយំ សន្ធាយ វទតិ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ.

៤៤៧. បញ្ច ទុស្សីល្យកម្មានីតិ និច្ចសីលបដិបក្ខធម្មា. ទស អកុសលកម្មបថធម្មា ទស ទុស្សីល្យកម្មានិ. អធម្មចារី ឯវ វិសមចារី កាយវិសមាទិចរណតោតិ វិសមចារីបទស្ស អត្ថោ វិសុំ ន វុត្តោ.

៤៤៨-៤៥៣. ឱសរន្តិ អបសក្កន្តិ, ខីយន្តីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បរិហាយន្តី’’តិ. អភិសរន្តីតិ អភិវឌ្ឍនវសេន បវត្តន្តិ. តេនាហ ‘‘វឌ្ឍន្តី’’តិ. តត្រាតិ ព្រហ្មលោកេ. អស្សាតិ ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នស្ស ធនញ្ជានិស្ស. តតោ បដ្ឋាយាតិ យទា ភគវតា ‘‘ឯសោ, ភិក្ខវេ, សារិបុត្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ, តតោ បដ្ឋាយ. ចតុសច្ចវិនិមុត្តន្តិ និទ្ធារេត្វា វិភជិត្វា វុច្ចមានេហិ សច្ចេហិ វិមុត្តំ. អត្ថតោ បន តតោ បុព្ពេបិ សច្ចវិមុត្តំ កថំ ន កថេសិយេវ សច្ចវិមុត្តស្ស និយ្យានស្ស អភាវតោ.

ធនញ្ជានិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. វាសេដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

៤៥៤. ជាតិំ សោធេតុកាមា ហោន្តីតិ សហវាសីនំ ព្រាហ្មណានំ កិរិយា បរាធេន វា អសារុប្បត្តេន វា ជាតិយា ឧបក្កិលេសំ អាសង្កាយ តំ សោធេតុកាមា ហោន្តិ. មន្តេ សោធេតុកាមា ហោន្តីតិ មន្តវចនេ អាចរិយមតិចោទនាយ អញ្ញេន វាក្យេន កេនចិ ការណេន សំសយេ ឧប្បន្នេ តំ សោធេតុកាមា ហោន្តិ. អន្តរាតិ វេមជ្ឈេ, អញ្ញត្ថេវា អន្តរាសទ្ទោតិ តស្ស អញ្ញា កថាតិ វចនំ អវគន្តព្ពំ. ខន្តីមេត្តានុទ្ទយាទិគុណសម្បន្នោ ឯវ ‘‘សីលវាតិ គុណវា’’តិអាហ. តេហិ សីលស្ស វិស្សជ្ជនកាលេបិ ‘‘សីលវា’’តិ វុច្ចតិ. សម្បន្នសីលត្តា វា តេហិ សមន្នាគតោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សីលវាតិ គុណវា’’តិ. អាចារសម្បន្នោតិ សាធុ អាចារវត្តោ.

៤៥៥. សិក្ខិតាតិ តេវិជ្ជានំ សិក្ខិតា តុម្ហេ, ន ទានិ តុម្ហេហិ កិញ្ចិ កត្តព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថោ. បដិញ្ញាតាតិ បដិជានិត្វា ឋិតា.

វេទត្តយសង្ខាតា តិស្សោ វិជ្ជា អជ្ឈយន្តីតិ តេវិជ្ជា. តេនាហ ‘‘តិវេទាន’’ន្តិ. តយោ វេទេ អណន្តិ អជ្ឈយន្តីតិ ព្រាហ្មណា, តេសំ. យំ ឯកំ បទម្បិ អក្ខាតំ, តំ អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច កេវលិនោ អធិយិនោ អប្បបយោគេន. និដ្ឋាគតម្ហាតិ និប្ផត្តិំ គតា អម្ហា តេវិជ្ជាយ សកសមយស្ស កថនេ.

មនោកម្មតោ ហិ វត្តសម្បទាតិការណូបចារេនាយមត្ថោ វុត្តោតិ អាហ – ‘‘តេន សមន្នាគតោ ហិ អាចារសម្បន្នោ ហោតី’’តិ.

ខយាតីតន្តិ វឌ្ឍិបក្ខេ ឋិតន្តិ អត្ថោ. សុក្កបក្ខបាដិបទតោ បដ្ឋាយ ហិ ចន្ទោ វឌ្ឍតីតិ វុច្ចតិ, ន ខីយតីតិ. វន្ទមានា ជនា នមក្ការំ ករោន្តិ.

អត្ថទស្សនេនាតិ វិវរណេន ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេន លោកស្ស ចក្ខុ ហុត្វា សមុប្បន្នំ.

៤៥៦. តិដ្ឋតុ តាវ ព្រាហ្មណចិន្តាតិ – ‘‘កិំ ជាតិយា ព្រាហ្មណោ ហោតិ ឧទាហុ ភវតិ កម្មុនា’’តិ អយំ ព្រាហ្មណវិចារោ តាវ តិដ្ឋតុ. ជាតិទស្សនត្ថំ តិណរុក្ខកីដបដង្គតោ បដ្ឋាយ លោកេ ជាតិវិភង្គំ វិត្ថារតោ កថេស្សាមីតិ តេសំ ចិត្តសម្បហំសនត្ថំ ទេសេតព្ពមត្ថំ បដិជានាតិ. តត្ថ អញ្ញមញ្ញា ហិ ជាតិយោតិ ឥទំ ការណវចនំ, យស្មា ឥមា ជាតិយោ នាម អញ្ញមញ្ញំ វិសិដ្ឋា, តស្មា ជាតិវិភង្គំ ព្យាករិស្សាមីតិ.

យស្មា ឥធ ឧបាទិន្នកជាតិ ព្យាកាតព្ពភាវេន អាគតា, តស្សា បន និទស្សនភាវេន ឥតរា, តស្មា ‘‘ជាតិវិភង្គំ បាណាន’’ន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ. តេសំ តេសំ បាណានំ ជាតិយោតិ អត្ថោ. ឯវន្តិ និទស្សនំ កថេត្វា និទស្សិតព្ពេ កថិយមានេ. តស្សាតិ វាសេដ្ឋស្ស. កាមំ ‘‘តេសំ វោហំ ព្យក្ខិស្ស’’ន្តិ ឧភោបិ មាណវេ និស្សាយ ទេសនា អាគតា, តថាបិ តត្ថ តត្ថ ‘‘ឯវំ, វាសេដ្ឋ, ជានាហី’’តិអាទិនា វាសេដ្ឋមេវ អាលបន្តោ ភគវា តមេវ ឥមិនា និយាមេន បមុខំ អកាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘តស្សាតិ វាសេដ្ឋស្សា’’តិ. ជាតិភេទោ ជាតិវិសេសោ, ជាតិយា ភេទោ បាកដោ ភវិស្សតិ និទស្សនេន វិភូតភាវំ អាបាទិតេន បដិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស វិភូតភាវាបត្តិតោ. អាម ន វដ្ដតីតិ កម្មនានតាយ ឯវ ឧបាទិន្ននានតាយ បដិក្ខេបបទមេតំ, ន ពីជនានតាយ អនុបាទិន្ននានតាយ បដិក្ខេបបទន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តស្សត្ថោ – តំតំយោនិខិបនមត្តំ កម្មស្ស សាមត្ថិយំ, តំតំយោនិនិយតា បន យេ វណ្ណវិសេសា, តេ តំតំយោនិសិទ្ធិយាវ សិទ្ធា ហោន្តីតិ តំ បន យោនិខិបនកម្មំ តំតំយោនិវិសិដ្ឋ-វិសេសាភិភូតាយ បយោគនិប្ផត្តិយា, អសំមុច្ឆិតាយ ឯវ វា បច្ចយភូតាយ ភវបត្ថនាយ អភិសង្ខតមេវាតិ វិញ្ញាតព្ពបច្ចយវិសេសេន វិនា ផលវិសេសាភាវតោ ឯតំ សមីហិតកម្មំ បត្ថនាទីហិ ច ភិន្នសត្តិតំ វិសិដ្ឋសាមត្ថិយំ វា អាបជ្ជិត្វា ចក្ខុន្ទ្រិយាទិវិសិដ្ឋផលនិព្ពត្តកំ ជាយតិ, ឯវំ យោនិខិបនតំយោនិនិយតវិសេសាវហតា ហោតីតិ. ថេរេន ហិ ពីជនានតា វិយ កម្មនានតាបិ ឧបាទិន្នកនានតាយ សិយា នុ ខោ បច្ចយោតិ ចោទនំ បដិក្ខិបិត្វា បច្ចយវិសេសវិសិដ្ឋា កម្មនានតា បន បច្ចយោតិ និច្ឆិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

នានាវណ្ណាតិ នានប្បការវណ្ណា. តាលនាឡិកេរាទីនំ លោកេ អភិញ្ញាតតិណជាតិភាវតោ វិសេសេន គយ្ហតិ អភិញ្ញាតសោតនយេន. ជាតិយា ព្រាហ្មណោវាតិ អដ្ឋានបយុត្តោ ឯវ-សទ្ទោ, ជាតិយាវ ព្រាហ្មណោ ភវេយ្យាតិ យោជនា. ន ច គយ្ហតីតិ តិណរុក្ខាទីសុ វិយ ព្រាហ្មណេសុ ជាតិនិយតស្ស លិង្គស្ស អនុបលព្ភនតោ, បិវនភុញ្ជនកថនហសនាទិកិរិយាយ ព្រាហ្មណភាវេន ឯកន្តិកលិង្គនិយតាយ មន្តជ្ឈេនាទិំ វិនា អនុបលព្ភនតោ ច. វចីភេទេនេវាតិ អាហច្ចវចនេនេវ.