នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

មជ្ឈិមនិកាយេ

មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា

១. គហបតិវគ្គោ

១. កន្ទរកសុត្តវណ្ណនា

១. អារាមបោក្ខរណីអាទីសូតិ អារាមបោក្ខរណីឧយ្យានចេតិយដ្ឋានាទីសុ. ឧស្សន្នាតិ ពហុលា. អសោកកណិការកោវិឡារកុម្ភីរាជរុក្ខេហិ សម្មិស្សតាយ តំ ចម្បកវនំ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមបដិមណ្ឌិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ, ន ចម្បករុក្ខានំយេវ នីលាទិបញ្ចវណ្ណកុសុមតាយាតិ វទន្តិ. ភគវា កុសុមគន្ធសុគន្ធេ ចម្បកវនេ វិហរតីតិ ឥមិនា ន មាបនកាលេ ឯវ តស្មិំ នគរេ ចម្បករុក្ខា ឧស្សន្នា, អថ ខោ អបរភាគេបីតិ ទស្សេតិ. ‘‘បញ្ចសតមត្តេហិ អឌ្ឍតេឡសេហី’’តិ ឯវំ អទស្សិតបរិច្ឆេទេន. ហត្ថិនោ ចារេតិ សិក្ខាបេតីតិ ហត្ថាចរិយោ ហត្ថីនំ សិក្ខាបកោ, តស្ស បុត្តោតិ អាហ ‘‘ហត្ថាចរិយស្ស បុត្តោ’’តិ. តទា ភគវា តេសំ បសាទជននត្ថំ អត្តនោ ពុទ្ធានុភាវំ អនិគុហិត្វាវ និសិន្នោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆព្ពណ្ណានំ ឃនពុទ្ធរស្មីន’’ន្តិអាទិមាហ. ភគវតោ ចេវ គារវេនាតិ ភគវតោ គរុភាវេន, ភគវតិ គារវេនាតិ វា បាឋោ.

និច្ចំ ន ហោតីតិ អភិណ្ហំ ន ហោតិ, កទាចិទេវ ហោតីតិ អត្ថោ. អភិណ្ហនិច្ចតា ហិ ឥធ អធិប្បេតា, ន កូដដ្ឋនិច្ចតា. លោកេ កិញ្ចិ វិម្ហយាវហំ ទិស្វា ហត្ថវិការម្បិ ករោន្តិ, អង្គុលិំ វា ផោដយន្តិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘អច្ឆរំ បហរិតុំ យុត្ត’’ន្តិ. អភូតបុព្ពំ ភូតន្តិ អយំ និរុត្តិនយោ យេភុយ្យេន ឧបាទាយ រុឡ្ហីវសេន វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ បាឡិយំ ‘‘យេបិ តេ, ភោ គោតម, អហេសុំ អតីតមទ្ធាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, កិញ្ចិ អកត្តព្ពម្បិ ករិយមានំ ទុក្ករភាវេន វិម្ហយាវហំ ហោតិ, តថា កិញ្ចិ កត្តព្ពំ, បុរិមំ គរហច្ឆរិយំ, បច្ឆិមំ បសំសច្ឆរិយំ, តទុភយំ សុត្តបទសោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សម្មា បដិបាទិតោតិ សម្មាបដិបទាយំ ឋបិតោ. ឯសា បដិបទា បរមាតិ ឯតបរមំ, ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោយំ យថា ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិ (អ. និ. ៤.៧០). អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ភគវា ភិក្ខុសង្ឃោ បដិបទាយ តុម្ហេហិ បដិបាទិតោ, អតីតេបិ កាលេ ពុទ្ធា ឯតបរមំយេវ ភិក្ខុសង្ឃំ សម្មា បដិបាទេសុំ, អនាគតេបិ កាលេ ឯតបរមំយេវ ភិក្ខុសង្ឃំ សម្មា បដិបាទេស្សន្តីតិ បរិព្ពាជកោ នយគ្គាហេន ទិដ្ឋេន អទិដ្ឋំ អនុមិនន្តោ សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធានំ សាសនេ សង្ឃសុប្បដិបត្តិំ មជ្ឈេ ភិន្នសុវណ្ណំ វិយ សមសមំ កត្វា ទស្សេតិ, ឯវំ ទស្សេន្តោ ច តេសំ សុធម្មតញ្ច តថា ទស្សេតិ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ, ពុទ្ធសុពុទ្ធតា បន នេសំ សរូបេនេវ ទស្សិតាតិ. ន ឥតោ ភិយ្យោតិ ឥមិនា បាឡិយំ ឯតបរមំយេវាតិ អវធារណេន និវត្តិតំ ទស្សេតិ សីលបទដ្ឋានត្តា សមាធិស្ស, សមាធិបទដ្ឋានត្តា ច បញ្ញាយ សីលេបិ ច អភិសមាចារិកបុព្ពកត្តា អាទិព្រហ្មចរិយកស្ស វុត្តំ ‘‘អាភិសមាចារិកវត្តំ អាទិំ កត្វា’’តិ.

២. បុច្ឆានុសន្ធិអាទីសុ អនន្តោគធត្តា ‘‘បាដិឯក្កោ អនុសន្ធី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘ភគវា កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបសន្តការណន្តិ ឧបសន្តភាវការណំ. តញ្ហិ អរិយានំយេវ វិសយោ, តត្ថាបិ ច ពុទ្ធានំ ឯវ អនវសេសតោ វិសយោតិ ឥមមត្ថំ ព្យតិរេកតោ អន្វយតោ ច ទស្សេតុំ ន ហិ ត្វន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ញាតត្ថចរិយា កាកជាតកាទិវសេន វេទិតព្ពា, លោកត្ថចរិយា តំតំបារមិបូរណវសេន, ពុទ្ធត្ថចរិយា មហាពោធិជាតកាទិវសេន. អច្ឆរិយំ ភោ គោតមាតិអាទិនា កន្ទរកេន កតំ បសាទបវេទនំ ទស្សេតិ.

យេបិ តេតិអាទិនា តេន វុត្តមត្ថំ បច្ចនុភាសន្តេន ភគវតា សម្បដិច្ឆិតន្តិ ចរិតត្តា អាហ – ‘‘សន្តិ ហិ កន្ទរកាតិ អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ. យោ ហិ កន្ទរកេន ភិក្ខុសង្ឃស្ស ឧបសន្តភាវោ កិត្តិតោ, តំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោបិ តេន អបុច្ឆិតោយេវ អត្តនោ អជ្ឈាសយេន ភគវា ‘‘សន្តិ ហី’’តិអាទិនា ទេសនំ អារភិ. តេនាហ ‘‘ភគវតោ កិរ ឯតទហោសី’’ តិអាទិ. កប្បេត្វាតិ អញ្ញថា សន្តមេវ អត្តានំ អញ្ញថា វិធាយ. បកប្បេត្វាតិ សនិទស្សនវសេន គហេត្វា. តេនាហ ‘‘កុហកភាវេនា’’តិអាទិ. បដិបទំ បូរយមានាតិ កាមំ អវិសេសេន សេក្ខា វុច្ចន្តិ, តេ បន អធិគតមគ្គវសេន ‘‘បូរយមានា’’តិ ន វត្តព្ពា កិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា. មគ្គោ ហិ ឯកចិត្តក្ខណិកោតិ អាហ ‘‘ឧបរិមគ្គស្ស វិបស្សនាយ ឧបសន្តា’’តិ. ឥតោ មុត្តាតិ មគ្គេនាគតូបសមតោ មុត្តា. កល្យាណបុថុជ្ជនេ សន្ធាយ វទតិ. តេនាហ ‘‘ចតូហិ សតិបដ្ឋានេហិ ឧបសន្តា’’តិ.

សតតសីលាតិ អវិច្ឆិន្នសីលា. សាតិសយោ ហិ ឯតេសំ សីលស្ស អខណ្ឌាទិភាវោ. សុបរិសុទ្ធសីលតាវសេន សន្តតា វុត្តិ ឯតេសន្តិ សន្តតវុត្តិនោតិ អាហ ‘‘តស្សេវ វេវចន’’ន្តិ. ឯវំ សីលវុត្តិវសេន ‘‘សន្តតវុត្តិនោ’’តិ បទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ ជីវិតវុត្តិវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘សន្តតជីវិកាវាតិ អត្ថោ’’តិ អាហ. សាសនស្ស ជីវិតវុត្តិ សីលសន្និស្សិតា ឯវាតិ អាហ ‘‘តស្មិ’’ន្តិអាទិ.

និបយតិ វិសោសេតិ រាគាទិសំកិលេសំ, តតោ វា អត្តានំ និបាតីតិ និបកោ, បញ្ញវា. តេនាហ ‘‘បញ្ញវន្តោ’’តិ. បញ្ញាយ ឋត្វា ជីវិកាកប្បនំ នាម ពុទ្ធបដិកុដ្ឋមិច្ឆាជីវំ បហាយ សម្មាជីវេន ជីវនន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ឯកច្ចោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.១៤) តំសំវណ្ណនាយញ្ច (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. រថវិនីតបដិបទាទយោ តេសុ តេសុ សុត្តេសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពា. ឥតោ អញ្ញត្ថ មហាគោបាលកសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៣៤៦ អាទយោ) លោកុត្តរសតិបដ្ឋានា កថិតាតិ អាហ – ‘‘ឥធ បន លោកិយលោកុត្តរមិស្សកា សតិបដ្ឋានា កថិតា’’តិ, សតិបដ្ឋានសុត្តេបិ (ទី. និ. ២.៣៧៣-៣៧៤; ម. និ. ១.១០៦ អាទយោ) វោមិស្សកាវ កថិតាតិ. ឯត្តកេនាតិ ឯត្តកាយ ទេសនាយ.

៣. ការកភាវន្តិ បដិបត្តិយំ បដិបជ្ជនកភាវំ. មយម្បិ នាម គិហី ពហុកិច្ចា សមានា កាលេន កាលំ សតិបដ្ឋានេសុ សុប្បតិដ្ឋិតចិត្តា វិហរាម, កិមង្គំ បន វិវេកវាសិនោតិ អត្តនោ ការកភាវំ បវេទេន្តោ ឯវំ ភិក្ខុសង្ឃញ្ច ឧក្ខិបតិ. តេនាហ ‘‘អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ’’តិអាទិ. នានារម្មណេសុ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានានំ រាគាទិកិលេសានំ ឃនជដិតសង្ខាតាការេន បវត្តិ កិលេសគហនេន គហនតា, តេនាហ ‘‘អន្តោ ជដា ពហិ ជដា, ជដាយ ជដិតា បជា’’តិ (សំ. និ. ១.២៣, ១៩២). មនុស្សានំ អជ្ឈាសយគហណេន សាឋេយ្យម្បីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កសដសាឋេយ្យេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. យថា សប្បិមធុផាណិតាទីសុ កចវរភាវោ, សោ កសដោតិ វុច្ចតិ, ឯវំ សន្តានេ អបរិសុទ្ធោ សំកិលេសភាវោ កសដន្តិ អាហ ‘‘អបរិសុទ្ធដ្ឋេន កសដតា’’តិ. អត្តនិ អសន្តគុណសម្ភាវនំ កេរាដិយដ្ឋោ. ជានាតីតិ ‘‘ឥទំ អហិតំ ន សេវិតព្ពំ, ឥទំ ហិតំ សេវិតព្ព’’ន្តិ វិចារេតិ ទេសេតិ. វិចារណត្ថោបិ ហិ ហោតិ ជានាតិ-សទ្ទោ យថា ‘‘អាយស្មា ជានាតី’’តិ. សព្ពាបិ…បេ… អធិប្បេតា ‘‘បសុបាលកា’’តិអាទីសុ វិយ. ឥធ អន្តរ-សទ្ទោ ‘‘វិជ្ជន្តរិកាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៤៩) វិយ ខណត្ថោតិ អាហ ‘‘យត្តកេន ខណេនា’’តិ. តេនាតិ ហត្ថិនា. តានីតិ សាឋេយ្យាទីនិ.

អត្ថតោ កាយចិត្តុជុកតាបដិបក្ខភូតាវ លោភសហគតចិត្តុប្បាទស្ស បវត្តិអាការវិសេសាតិ តានិ បវត្តិអាការេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ យស្សាតិ បាណភូតស្ស អស្សស្ស វា ហត្ថិនោ វា. ឋស្សាមីតិ តត្ថេវ សប្បដិភយេ ឋានេ គន្ត្វា ឋស្សាមីតិ ន ហោតិ. ឥមស្ស សាឋេយ្យតាយ បាកដករណំ វញ្ចនាធិប្បាយភាវតោ. តថា ហិ ចតូសុ ឋានេសុ ‘‘វញ្ចេត្វា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ, និគុហន្តោ បន តត្ថេវ គន្ត្វា តិដ្ឋេយ្យ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បដិមគ្គំ អារោហិតុកាមស្សាតិ អាគតមគ្គមេវ និវត្តិត្វា គន្តុកាមស្ស. លេណ្ឌវិស្សជ្ជនាទីសុ កាលន្តរាបេក្ខាភាវំ ‘‘តថា’’តិ ឥមិនា ឧបសំហរតិ.

អន្តោជាតកាតិ អត្តនោ ទាសិយា កុច្ឆិម្ហិ ជាតា. ធនក្កីតាតិ ធនំ ទត្វា ទាសភាវេន គហិតា. ករមរានីតាតិ ទាសភាវេន ករមរគ្គាហគហិតា. ទាសព្យន្តិ ទាសភាវំ. បេស្សាតិ អទាសា ឯវ ហុត្វា វេយ្យាវច្ចករា. ឥមំ វិស្សជ្ជេត្វាតិ ឥមំ អត្តនោ ហត្ថគតំ វិស្សជ្ជេត្វា. ឥមំ គណ្ហន្តាតិ ឥមំ តស្ស ហត្ថគតំ គណ្ហន្តា. សម្មុខតោ អញ្ញថា បរម្មុខកាលេ កាយវាចាសមុទាចារទស្សនេនេវ ចិត្តស្ស នេសំ អញ្ញថា ឋិតភាវោ និទ្ទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

៤. អយម្បិ បាដិយេក្កោ អនុសន្ធីតិ ឯត្ថាបិ អនន្តរេ វុត្តនយេនេវ អនុសន្ធិយោជនា វេទិតព្ពា. តេនេវាហ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ. ចតុត្ថោ ហិតបដិបទំ បដិបន្នោតិ យោជនា. បុគ្គលសីសេន បុគ្គលបដិបត្តិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុគ្គលេ បហាយា’’តិ អាហ. បដិបត្តិ ហិ ឥធ បហាតព្ពា, ន បុគ្គលា. យថា អស្សទ្ធាទិបុគ្គលបរិវជ្ជនេន សទ្ធិន្ទ្រិយាទិភាវនា ឥជ្ឈន្តិ, ឯវំ មិច្ឆាបដិបន្នបុគ្គលបរិវជ្ជនេន មិច្ឆាបដិបទា វជ្ជិតព្ពាតិ អាហ – ‘‘បុរិមេ តយោ បុគ្គលេ បហាយា’’តិ. ចតុត្ថបុគ្គលស្សាតិ ឥមស្មិំ ចតុក្កេ វុត្តចតុត្ថបុគ្គលស្ស ហិតបដិបត្តិយំយេវ បដិបាទេមិ បវត្តេមីតិ ទស្សេន្តោ. សន្តាតិ សមំ វិនាសំ និរោធំ បត្តាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘និរុទ្ធា សន្តាតិ វុត្តា’’តិ. បុន សន្តាតិ ភាវនាវសេន កិលេសបរិឡាហវិគមតោ សន្តាតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘និព្ពុតា’’តិ. សន្តាតិ អានេត្វា យោជនា. សន្តោ ហវេតិ ឯត្ថ សមភាវករេន សាធុភាវស្ស វិសេសបច្ចយភូតេន បណ្ឌិច្ចេន សមន្នាគតា អរិយា ‘‘សន្តោ’’តិ វុត្តាតិ អាហ – ‘‘សន្តោ ហវេ…បេ… បណ្ឌិតា’’តិ.

អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា (អ. និ. ដី. ២.៤.១៩៨) អត្តភាវោ, ឥធ បន យោ បរោ ន ហោតិ, សោ អត្តា, តំ អត្តានំ. បរន្តិ អត្តតោ អញ្ញំ. ឆាតំ វុច្ចតិ តណ្ហា ជិឃច្ឆាហេតុតាយ. អន្តោ តាបនកិលេសានន្តិ អត្តនោ សន្តានេ អត្តបរិឡាហជននសន្តប្បនកិលេសានំ. ចិត្តំ អារាធេតីតិ ចិត្តំ បសាទេតិ, សម្បហំសេតីតិ អត្ថោ. យស្មា បន តថាភូតោ ចិត្តំ សម្បាទេន្តោ អជ្ឈាសយំ គណ្ហន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចិត្តំ សម្បាទេតី’’តិអាទិ.

៥. ទុក្ខំ បដិក្កូលំ ជេគុច្ឆំ ឯតស្សាតិ ទុក្ខបដិក្កូលោ តំ ទុក្ខបដិក្កូលំ. វិសេសនវិសេសិតព្ពតា ហិ កាមចារា. អដ្ឋកថាយំ បន ទុក្ខស្ស វិសេសិតព្ពតំ សន្ធាយ ពាហិរត្ថសមាសំ អនាទិយិត្វា ‘‘ទុក្ខស្ស បដិក្កូល’’ន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. យេន ហិ ភាគេន បុរិសស្ស ទុក្ខំ បដិក្កូលំ, តេន ទុក្ខស្ស បុរិសោបីតិ. តេនាហ – ‘‘បច្ចនីកសណ្ឋិត’’ន្តិ.

៦. ចតូហិ ការណេហីតិ ធាតុកុសលតាទីហិ ចតូហិ ការណេហិ. កម្មំ ករោតីតិ យោគកម្មំ ករោតិ. យស្មា សម្ពុទ្ធា បរេសំ មគ្គផលាធិគមាយ ឧស្សាហជាតា, តត្ថ និរន្តរំ យុត្តប្បយុត្តា ឯវ ហោន្តិ, តេ បដិច្ច តេសំ អន្តរាយោ ន ហោតិយេវាតិ អាហ ‘‘ន បន ពុទ្ធេ បដិច្ចា’’តិ. កិរិយបរិហានិយា ទេសកស្ស តស្សេវ វា បុគ្គលស្ស តជ្ជបយោគាភាវតោ. ‘‘ទេសកស្ស វា’’តិ ឥទំ សាវកានំ វសេន ទដ្ឋព្ពំ. មហតា អត្ថេនាតិ ឯត្ថ អត្ថ-សទ្ទោ អានិសំសបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ទ្វីហិ អានិសំសេហី’’តិ. បសាទំ បដិលភតិ ‘‘អរហន្តោ’’តិអាទិនា សង្ឃសុប្បដិបត្តិយា សុតត្តា. អភិនវោ នយោ ឧទបាទិ សន្តតសីលតាទិវសេន អនត្តន្តបតាទិវសេន, សោបិ តំ សុត្វា ទាសាទីសុ សវិសេសំ លជ្ជី ទយាបន្នោ ហិតានុកម្បី ហុត្វា សេក្ខបដិបទំ សីលំ សាធេន្តោ អនុក្កមេន សតិបដ្ឋានភាវនំ បរិព្រូហេតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘មហតា អត្ថេន សំយុត្តោ’’តិ.

៨. បរេសំ ហននឃាតនាទិនា រោទាបនតោ លុទ្ទោ, តថា វិឃាតកភាវេន កាយចិត្តានំ វិទារណតោ ទារុណោ, វិរុទ្ធវាទតាយ កក្ខឡោ, ពន្ធនាគារេ និយុត្តោ ពន្ធនាគារិកោ.

៩. ខត្តិយាភិសេកេនាតិ ខត្តិយានំ កត្តព្ពអភិសេកេន. សន្ថាគារន្តិ សន្ថារវសេន កតំ អគារំ យញ្ញាវាដំ. សប្បិតេលេនាតិ សប្បិមយេន តេលេន, យមកស្នេហេន ហិ តទា កាយំ អព្ភញ្ជតិ. វច្ឆភាវំ តរិត្វា ឋិតោ វច្ឆតរោ. បរិក្ខេបករណត្ថាយាតិ វនមាលាហិ សទ្ធិំ ទព្ភេហិ វេទិយា បរិក្ខេបនត្ថាយ. យញ្ញភូមិយន្តិ អវសេសយញ្ញដ្ឋានេ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

កន្ទរកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. អដ្ឋកនាគរសុត្តវណ្ណនា

១៧. អវិទូរេតិ ឥមិនា បាឡិយំ ‘‘វេសាលិយ’’ន្តិ ឥទំ សមីបេ ភុម្មវចនន្តិ ទស្សេតិ. សារប្បត្តកុលគណនាយាតិ (អ. និ. ដី. ៣.១១.១៦) មហាសារមហប្បត្តកុលគណនាយ. ទសមេ ឋានេតិ អញ្ញេ អញ្ញេតិ ទសគណនដ្ឋានេ. អដ្ឋកនគរេ ជាតោ ភវោ អដ្ឋកនាគរោ. កុក្កុដារាមោតិ បាដលិបុត្តេ កុក្កុដារាមោ, ន កោសម្ពិយំ.

១៨. បកតត្ថនិទ្ទេសោ ត-សទ្ទោតិ តស្ស ‘‘ភគវតា’’តិអាទីហិ បទេហិ សមានាធិករណភាវេន វុត្តស្ស យេន អភិសម្ពុទ្ធភាវេន ភគវា បកតោ អធិគតោ សុបាកដោ ច, តំ អភិសម្ពុទ្ធភាវំ សទ្ធិំ អាគមនីយបដិបទាយ អត្ថភាវេន ទស្សេន្តោ ‘‘យោ សោ…បេ… អភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ អាហ. សតិបិ ញាណទស្សន-សទ្ទានំ ឥធ បញ្ញាវេវចនភាវេ តេន តេន វិសេសេន តេសំ វិសយវិសេសេ បវត្តិទស្សនត្ថំ អសាធារណញាណវិសេសវសេន វិជ្ជាត្តយវសេន វិជ្ជាអភិញ្ញានាវរណញាណវសេន សព្ពញ្ញុតញាណមំសចក្ខុវសេន បដិវេធទេសនាញាណវសេន ច តទត្ថំ យោជេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘តេសំ តេស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ អាសយានុសយំ ជានតា អាសយានុសយញាណេន សព្ពំ ញេយ្យធម្មំ បស្សតា សព្ពញ្ញុតានាវរណញាណេហិ. បុព្ពេនិវាសាទីហីតិ បុព្ពេនិវាសាសវក្ខយញាណេហិ. បដិវេធបញ្ញាយាតិ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. ទេសនាបញ្ញាយ បស្សតាតិ ទេសេតព្ពធម្មានំ ទេសេតព្ពប្បការំ ពោធនេយ្យបុគ្គលានញ្ច អាសយានុសយចរិតាធិមុត្តិអាទិភេទំ ធម្មទេសនាបញ្ញាយ យាថាវតោ បស្សតា. អរីនន្តិ កិលេសារីនំ, បញ្ចវិធមារានំ វា, សាសនស្ស វា បច្ចត្ថិកានំ អញ្ញតិត្ថិយានំ តេសំ បន ហននំ បាដិហារិយេហិ អភិភវនំ អប្បដិភានតាករណំ អជ្ឈុបេក្ខនមេវ វា, កេសិវិនយសុត្តញ្ចេត្ថ និទស្សនំ.

តថា ឋានាដ្ឋានាទិវិភាគំ ជានតា យថាកម្មូបគសត្តេ បស្សតា, សវាសនានំ អាសវានំ ខីណត្តា អរហតា, អភិញ្ញេយ្យាទិភេទេ ធម្មេ អភិញ្ញេយ្យាទិតោ អវិបរីតាវពោធតោ សម្មាសម្ពុទ្ធេន. អថ វា តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាយ ជានតា, កាយកម្មាទិវសេន តិណ្ណំ កម្មានំ ញាណានុបរិវត្តិតោ និសម្មការិតាយ បស្សតា, ទវាទីនំ អភាវសាធិកាយ បហានសម្បទាយ អរហតា, ឆន្ទាទីនំ អហានិហេតុភូតាយ អក្ខយបដិភានសាធិកាយ សព្ពញ្ញុតាយ សម្មាសម្ពុទ្ធេនាតិ ឯវំ ទសពលអដ្ឋារសអាវេណិកពុទ្ធធម្មវសេនបិ យោជនា កាតព្ពា.

១៩. អភិសង្ខតន្តិ អត្តនោ បច្ចយេហិ អភិសម្មុខភាវេន សមេច្ច សម្ភូយ្យ កតំ, ស្វស្ស កតភាវោ ឧប្បាទនេន វេទិតព្ពោ, ន ឧប្បន្នស្ស បដិសង្ខរណេនាតិ អាហ ‘‘ឧប្បាទិត’’ន្តិ. តេ ចស្ស បច្ចយា ចេតនាបធានាតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិត’’ន្តិ វុត្តន្តិ ‘‘ចេតយិតំ បកប្បិត’’ន្តិ អត្ថមាហ. អភិសង្ខតំ អភិសញ្ចេតយិតន្តិ ច ឈានស្ស បាតុភាវទស្សនមុខេន វិទ្ធំសនភាវំ ឧល្លិង្គេតិ យញ្ហិ អហុត្វា សម្ភវតិ, តំ ហុត្វា បដិវេតិ. តេនាហ បាឡិយំ ‘អភិសង្ខត’ន្តិអាទិ. សមថវិបស្សនាធម្មេ ឋិតោតិ សមថធម្មេ ឋិតត្តា សមាហិតោ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ និច្ចសញ្ញាទយោ បជហន្តោ អនុក្កមេន តំ អនុលោមញាណំ បាបេតា ហុត្វា វិបស្សនាធម្មេ ឋិតោ. សមថវិបស្សនាសង្ខាតេសុ ធម្មេសុ រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, នន្ទនដ្ឋេន នន្ទីតិ. តត្ថ សុខុមា អបេក្ខា វុត្តា, យា ‘‘និកន្តី’’តិ វុច្ចតិ.

ឯវំ សន្តេតិ ឯវំ យថារុតវសេន ច ឥមស្ស សុត្តបទស្ស អត្ថេ គហេតព្ពេ សតិ. សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគោ កត្តព្ពោតិ អនាគាមិផលំ និព្ពត្តេត្វា តទត្ថាយ សមថវិបស្សនាបិ អនិព្ពត្តេត្វា កេវលំ តត្ថ ឆន្ទរាគោ កត្តព្ពោ ភវិស្សតិ. កស្មា? តេសុ សមថវិបស្សនាសង្ខាតេសុ ធម្មេសុ ឆន្ទរាគមត្តេន អនាគាមិនា លទ្ធព្ពស្ស អលទ្ធានាគាមិផលេន លទ្ធព្ពត្តា តថា សតិ តេន អនាគាមិផលម្បិ លទ្ធព្ពមេវ នាម ហោតិ. តេនាហ – ‘‘អនាគាមិផលំ បដិវិទ្ធំ ភវិស្សតី’’តិ. សភាវតោ រសិតព្ពត្តា អវិបរីតោ អត្ថោ ឯវ អត្ថរសោ. អញ្ញាបិ កាចិ សុគតិយោតិ វិនិបាតិកេ សន្ធាយាហ. អញ្ញាបិ កាចិ ទុគ្គតិយោតិ អសុរកាយមាហ.

សមថធុរមេវ ធុរំ សមថយានិកស្ស វសេន ទេសនាយ អាគតត្តា. មហាមាលុក្យោវាទេ ‘‘វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហិ សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ បាទកជ្ឈានំ កត្វា ‘‘សោ យទេវ តត្ថ ហោតិ រូបគតំ វេទនាគត’’ន្តិអាទិនា វិបស្សនំ វិត្ថារេត្វា ‘‘សោ តត្ថ ឋិតោ អាសវានំ ខយំ បាបុណាតី’’តិ (ម. និ. ២.១៣៣) អាគតត្តា ‘‘មហាមាលុក្យោវាទេ វិបស្សនាវ ធុរ’’ន្តិ អាហ. មហាសតិបដ្ឋានសុត្តេ (ទី. និ. ២.៣៧៣ អាទយោ; ម. និ. ១.១០៦ អាទយោ) សព្ពត្ថកមេវ តិក្ខតរាយ វិបស្សនាយ អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘វិបស្សនុត្តរំ កថិត’’ន្តិ. កាយគតាសតិសុត្តេ (ម. និ. ៣.១៥៣-១៥៤) អានាបានជ្ឈានាទិវសេន សវិសេសំ សមថវិបស្សនាយ អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘សមថុត្តរំ កថិត’’ន្តិ.

អប្បំ យាចិតេន ពហុំ ទេន្តេន ឧឡារបុរិសេន វិយ ឯកំ ធម្មំ បុច្ឆិតេន ‘‘អយម្បិ ឯកធម្មោ’’តិ កថិតត្តា ឯកាទសបិ ធម្មា បុច្ឆាវសេន ឯកធម្មោ នាម ជាតោ បច្ចេកំ វាក្យបរិសមាបនញាយេន. ឯកវីសតិ បព្ពានិ តេហិ ពោធិយមានាយ បដិបទាយ ឯករូបត្តា បដិបទាវសេន ឯកធម្មោ នាម ជាតោតិ. ឥធ ឥមស្មិំ អដ្ឋកនាគរសុត្តេ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធម្មានំ សង្ខារាវសេសសុខុមភាវប្បត្តតាយ តត្ថ សាវកានំ ទុក្ករន្តិ ន ចតុត្ថារុប្បវសេនេត្ថ ទេសនា អាគតាតិ ចតុន្នំ ព្រហ្មវិហារានំ, ហេដ្ឋិមានំ តិណ្ណំ អារុប្បានញ្ច វសេន ឯកាទស. បុច្ឆាវសេនាតិ ‘‘អត្ថិ នុ ខោ, ភន្តេ អានន្ទ, តេន…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធេន ឯកធម្មោ អក្ខាតោ’’តិ (ម. និ. ២.១៨) ឯវំ បវត្តបុច្ឆាវសេន. អមតុប្បត្តិយត្ថេនាតិ អមតភាវស្ស ឧប្បត្តិហេតុតាយ, សព្ពានិបិ កម្មដ្ឋានានិ ឯករសម្បិ អមតាធិគមបដិបត្តិយាតិ អត្ថោ, ឯវមេត្ថ អគ្គផលភូមិ អនាគាមិផលភូមីតិ ទ្វេវ ភូមិយោ សរូបតោ អាគតា, នានន្តរិយតាយ បន ហេដ្ឋិមាបិ ទ្វេ ភូមិយោ អត្ថតោ អាគតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពា.

២១. បញ្ច សតានិ អគ្ឃោ ឯតស្សាតិ បញ្ចសតំ. សេសំ ឧត្តានមេវ.

អដ្ឋកនាគរសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. សេខសុត្តវណ្ណនា

២២. សន្ថាគារន្តិ អត្ថានុសាសនាគារំ. តេនាហ – ‘‘ឧយ្យោគកាលាទីសូ’’តិអាទិ. អាទិ-សទ្ទេន មង្គលមហាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សន្ថម្ភន្តីតិ វិស្សមន្តិ, បរិស្សមំ វិនោទេន្តីតិ អត្ថោ. សហាតិ សន្និវេសវសេន ឯកជ្ឈំ. សហ អត្ថានុសាសនំ អគារន្តិ ឯតស្មិំ អត្ថេ ត្ថ-ការស្ស ន្ថ-ការំ កត្វា សន្ថាគារន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សន្ថរន្តីតិ សម្មន្តនវសេន តិដ្ឋន្តិ.

តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ អាគតមេវ ភវិស្សតីតិ ពុទ្ធវចនស្ស អាគមនសីសេន អរិយផលធម្មានម្បិ អាគមនំ វុត្តមេវ, តិយាមរត្តិំ តត្ថ វសន្តានំ ផលសមាបត្តិវឡញ្ជនំ ហោតីតិ. តស្មិញ្ច ភិក្ខុសង្ឃេ កល្យាណបុថុជ្ជនា វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេន្តា ហោន្តីតិ ចេ? អរិយមគ្គធម្មានំ តត្ថ អាគមនំ ហោតិយេវ.

អល្លគោមយេនាតិ អច្ឆេន អល្លគោមយរសេន. ឱបុញ្ឆាបេត្វាតិ វិលិម្បិត្វា. ចតុជ្ជាតិយគន្ធេហីតិ តគរកុង្កុមយវនបុប្ផតមាលបត្តានិ បិសិត្វា កតគន្ធេហិ នានាវណ្ណេតិ នីលាទិវសេន នានាវណ្ណេ, ន ភិត្តិវិសេសវសេន. ភិត្តិវិសេសវសេន បន នានាសណ្ឋានរូបមេវ. មហាបិដ្ឋិកកោជវកេតិ ហត្ថិបិដ្ឋីសុ អត្ថរិតព្ពតាយ មហាបិដ្ឋិកាតិ លទ្ធសមញ្ញេ កោជវេតិ វទន្តិ. កុត្តកេ បន សន្ធាយេតំ វុត្តំ ហត្ថត្ថរណា ហត្ថិរូបវិចិត្តា. អស្សត្ថរកសីហត្ថរកាទយោបិ អស្សសីហរូបាទិវិចិត្តា ឯវ អត្ថរកា, ចិត្តត្ថរកំ នានារូបេហិ ចេវ នានាវិធមាលាកម្មាទីហិ ច វិចិត្តំ អត្ថរកំ.

ឧបធានន្តិ អបស្សយនំ ឧបទហិត្វាតិ អបស្សយយោគ្គភាវេន ឋបេត្វា គន្ធេហិ កតមាលា គន្ធទាមំ, តមាលបត្តាទីហិ កតំ បត្តទាមំ. អាទិ-សទ្ទេន ហិង្គុលតក្កោលជាតិផលជាតិបុប្ផាទីហិ កតទាមំ សង្គណ្ហាតិ. បល្លង្កាការេន កតបីឋំ បល្លង្កបីឋំ, តីសុ បស្សេសុ, ឯកបស្សេ ឯវ វា សឧបស្សយំ អបស្សយបីឋំ, អនបស្សយំ មុណ្ឌបីឋំ យោជនាវដ្ដេតិ យោជនបរិក្ខេបេ.

សំវិធាយាតិ អន្តរវាសកស្ស កោណបទេសញ្ច ឥតរបទេសញ្ច សមំ កត្វា វិធាយ. តេនាហ – ‘‘កត្តរិយា បទុមំ កន្តន្តោ វិយា’’តិ តិមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេន្តោតិ ឯត្ថ ច យស្មា ពុទ្ធានំ រូបសម្បទា វិយ អាកប្បសម្បទាបិ បរមុក្កំសគតា, តស្មា តទា ភគវា ឯវំ សោភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សុវណ្ណបាមង្គេនា’’តិអាទិមាហ, តត្ថ អសមេន ពុទ្ធវេសេនាតិអាទិនា តទា ភគវា ពុទ្ធានុភាវស្ស និគុហណេ ការណាភាវតោ តត្ថ សន្និបតិតទេវមនុស្សនាគយក្ខគន្ធព្ពាទីនំ បសាទជននត្ថំ អត្តនោ សភាវបកតិកិរិយាយេវ កបិលវត្ថុំ បាវិសីតិ ទស្សេតិ. ពុទ្ធានំ កាយប្បភា នាម បកតិយា អសីតិហត្ថមត្តមេវ បទេសំ ផរតីតិ អាហ – ‘‘អសីតិហត្ថដ្ឋានំ អគ្គហេសី’’តិ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរានំ វសេន ឆព្ពណ្ណា ពុទ្ធរស្មិយោ.

សព្ពបាលិផុល្លោតិ មូលតោ បដ្ឋាយ យាវ អគ្គា ផុល្លោ វិកសិតោ. បដិបាដិយា ឋបិតានន្តិអាទិ បរិកប្បូបមា. យថា តំ…បេ… អលង្កតំ អញ្ញោ វិរោចតិ, ឯវំ វិរោចិត្ថ, សមតិំសាយ បារមិតាហិ អភិសង្ខតត្តា ឯវំ វិរោចិត្ថាតិ វុត្តំ ហោតិ. បញ្ចវីសតិយា នទីនន្តិ គង្គាទីនំ ចន្ទភាគាបរិយោសានានំ បញ្ចវីសតិយា មហានទីនំ. សម្ភិជ្ជាតិ សម្ភេទំ មិស្សីភាវំ បត្វា មុខទ្វារេតិ សមុទ្ទំ បវិដ្ឋដ្ឋានេ.

ទេវមនុស្សនាគសុបណ្ណគន្ធព្ពយក្ខាទីនំ អក្ខីនីតិ ចេតំ បរិកប្បនវសេន វុត្តំ. សហស្សេនាតិ បទសហស្សេន, ភាណវារប្បមាណេន គន្ថេនាតិ អត្ថោ.

កម្បយន្តោ វសុន្ធរន្តិ អត្តនោ គុណវិសេសេហិ បថវីកម្បំ ឧប្បាទេន្តោ, ឯវំភូតោបិ អហេឋយន្តោ បាណានិ. សព្ពទក្ខិណត្តា ពុទ្ធានំ ទក្ខិណំ បឋមំ បាទំ ឧទ្ធរន្តោ. សមំ សម្ផុសតេ ភូមិំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ. យទិបិ ភូមិំ សមំ ផុសតិ, រជសានុបលិប្បតិ សុខុមត្តា ឆវិយា. និន្នដ្ឋានំ ឧន្នមតីតិអាទិ ពុទ្ធានំ សុប្បតិដ្ឋិតបាទសង្ខាតស្ស មហាបុរិសលក្ខណបដិលាភស្ស និស្សន្ទផលំ. នាតិទូរេ ឧទ្ធរតីតិ អតិទូរេ ឋបេតុំ ន ឧទ្ធរតិ. នច្ចាសន្នេ ច និក្ខិបន្តិ អច្ចាសន្នេ ច ឋានេ អនិក្ខិបន្តោ និយ្យាតិ. ហាសយន្តោ សទេវកេ លោកេ តោសយន្តោ. ចតូហិ បាទេហិ ចរតីតិ ចតុចារី.

ពុទ្ធានុភាវស្ស បកាសនវសេន គតត្តា វណ្ណកាលោ នាម កិរេស. សរីរវណ្ណេ វា គុណវណ្ណេ វា កថិយមានេ ទុក្កថិតន្តិ ន វត្តព្ពំ. កស្មា? អបរិមាណវណ្ណា ហិ ពុទ្ធា ភគវន្តោ, ពុទ្ធគុណសំវណ្ណនា ជានន្តស្ស យថាធម្មសំវណ្ណនំយេវ អនុបវិសតីតិ.

ទុកូលចុម្ពដកេនាតិ គន្ថិត្វា គហិតទុកូលវត្ថេន, នាគវិក្កន្តចរណោតិ ហត្ថិនាគសទិសបទនិក្ខេបោ. សតបុញ្ញលក្ខណោតិ អនេកសតបុញ្ញនិម្មិតមហាបុរិសលក្ខណោ មណិវេរោចនោ យថាតិ អតិវិយ វិរោចមានោ មណិ វិយ វេរោចនោ នាម ឯកោ មណិវិសេសោតិ កេចិ មហាសាលោវាតិ មហន្តោ សាលរុក្ខោ វិយ, កោវិឡារាទិមហារុក្ខោ វិយ វា បទុមោ កោកនទោ យថាតិ កោកនទសង្ខាតំ មហាបទុមំ វិយ, វិកសមានបទុមំ វិយ វា.

អាកាសគង្គំ ឱតារេន្តោ វិយាតិអាទិ តស្សា បកិណ្ណកកថាយ អញ្ញេសំ ទុក្ករភាវទស្សនញ្ចេវ សុណន្តានំ អច្ចន្តសុខាវហភាវទស្សនញ្ច បថវីជំ អាកឌ្ឍេន្តោ វិយាតិ នាឡិយន្តំ យោជេត្វា មហាបថវិយា ហេដ្ឋិមតលេ បប្បដកោជំ ឧទ្ធំមុខំ កត្វា អាកឌ្ឍេន្តោ វិយ យោជនិកន្តិ យោជនប្បមាណំ មធុភណ្ឌន្តិ មធុបដលំ.

មហន្តន្តិ ឧឡារំ. សព្ពទានំ ទិន្នមេវ ហោតីតិ សព្ពមេវ បច្ចយជាតំ អាវាសទាយកេន ទិន្នមេវ ហោតិ. តថាហិ ទ្វេ តយោ គាមេ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា កិញ្ចិ អលទ្ធា អាគតស្សបិ ឆាយូទកសម្បន្នំ អារាមំ បវិសិត្វា ន្ហាយិត្វា បដិស្សយេ មុហុត្តំ និបជ្ជិត្វា ឧដ្ឋាយ និសិន្នស្ស កាយេ ពលំ អាហរិត្វា បក្ខិត្តំ វិយ ហោតិ. ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ វណ្ណធាតុ វាតាតបេហិ កិលមតិ, បដិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ មុហុត្តំ និសិន្នស្ស វិសភាគសន្តតិ វូបសម្មតិ, សភាគសន្តតិ បតិដ្ឋាតិ, វណ្ណធាតុ អាហរិត្វា បក្ខិត្តា វិយ ហោតិ, ពហិ វិចរន្តស្ស ច បាទេ កណ្ដកោ វិជ្ឈតិ, ខាណុ បហរតិ, សរីសបាទិបរិស្សយោ ចេវ ចោរភយញ្ច ឧប្បជ្ជតិ, បដិស្សយំ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និបន្នស្ស បន សព្ពេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ, អជ្ឈយន្តស្ស ធម្មបីតិសុខំ, កម្មដ្ឋានំ មនសិករោន្តស្ស ឧបសមសុខំ ឧប្បជ្ជតិ ពហិទ្ធា វិក្ខេបាភាវតោ, ពហិ វិចរន្តស្ស ច កាយេ សេទា មុច្ចន្តិ, អក្ខីនិ ផន្ទន្តិ, សេនាសនំ បវិសនក្ខណេ មញ្ចបីឋាទីនិ ន បញ្ញាយន្តិ, មុហុត្តំ និសិន្នស្ស បន អក្ខិបសាទោ អាហរិត្វា បក្ខិត្តោ វិយ ហោតិ, ទ្វារវាតបានមញ្ចបីឋាទីនិ បញ្ញាយន្តិ, ឯតស្មិម្បិ ច អាវាសេ វសន្តំ ទិស្វា មនុស្សា ចតូហិ បច្ចយេហិ សក្កច្ចំ ឧបដ្ឋហន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘‘អាវាសទានស្មិំ ទិន្នេ សព្ពំ ទានំ ទិន្នមេវ ហោតី’’តិ. ភូមដ្ឋក…បេ… ន សក្កាតិ អយមត្ថោ មហាសុទស្សនវត្ថុនា (ទី. និ. ២.២៤១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ.

សីតន្តិ (សារត្ថ. ដី. ចូឡវគ្គ ៣.២៩៥; សំ. និ. ដី. ២.៤.២៤៣) អជ្ឈត្តធាតុក្ខោភវសេន វា ពហិទ្ធឧតុវិបរិណាមវសេន វា ឧប្បជ្ជនកសីតំ. ឧណ្ហន្តិ អគ្គិសន្តាបំ. តស្ស បន ទវទាហាទីសុ សម្ភវោ ទដ្ឋព្ពោ. បដិហន្តីតិ បដិពាហតិ. យថា តទុភយវសេន កាយចិត្តានំ ពាធនានិ ន ហោន្តិ, ឯវំ ករោតិ. សីតុណ្ហព្ភាហតេ ហិ សរីរេ វិក្ខិត្តចិត្តោ ភិក្ខុ យោនិសោ បទហិតុំ ន សក្កោតិ. វាឡមិគានីតិ សីហព្យគ្ឃាទិវាឡមិគេ. គុត្តសេនាសនញ្ហិ បវិសិត្វា ទ្វារំ បិធាយ និសិន្នស្ស តេ បរិស្សយា ន ហោន្តិ. សរីសបេតិ យេ កេចិ សរន្តា គច្ឆន្តេ ទីឃជាតិកេ. មកសេតិ និទស្សនមេតំ, ឌំសាទីនំ ឯតេនេវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សិសិរេតិ សីតកាលវសេន សត្តាហវទ្ទលិកាទិវសេន ច ឧប្បន្នេ សិសិរសម្ផស្សេ. វុដ្ឋិយោតិ យទា តទា ឧប្បន្នា វស្សវុដ្ឋិយោ បដិហនតីតិ យោជនា.

វាតាតបោ ឃោរោតិ រុក្ខគច្ឆាទីនំ ឧម្មូលភញ្ជនវសេន បវត្តិយា ឃោរោ សរជអរជាទិភេទោ វាតោ ចេវ គិម្ហបរិឡាហសមយេសុ ឧប្បត្តិយា ឃោរោ សូរិយាតបោ ច. បដិហញ្ញតីតិ បដិពាហីយតិ. លេណត្ថន្តិ នានារម្មណតោ ចិត្តំ និវត្តេត្វា បដិសល្លានារាមត្ថំ. សុខត្ថន្តិ វុត្តបរិស្សយាភាវេន ផាសុវិហារត្ថំ. ឈាយិតុន្តិ អដ្ឋតិំសារម្មណេសុ យត្ថ កត្ថចិ ចិត្តំ ឧបនិជ្ឈាយិតុំ. វិបស្សិតុន្តិ អនិច្ចាទិតោ សព្ពសង្ខារេ សម្មសិតុំ.

វិហារេតិ បដិស្សយេ. ការយេតិ ការាបេយ្យ. រម្មេតិ មនោរមេ និវាសសុខេ. វាសយេត្ថ ពហុស្សុតេតិ ការេត្វា បន ឯត្ថ វិហារេសុ ពហុស្សុតេ សីលវន្តេ កល្យាណធម្មេ និវាសេយ្យ. តេ និវាសេន្តោ បន តេសំ ពហុស្សុតានំ យថា បច្ចយេហិ កិលមថោ ន ហោតិ, ឯវំ អន្នញ្ច បានញ្ច វត្ថសេនាសនានិ ច ទទេយ្យ ឧជុភូតេសុ អជ្ឈាសយសម្បន្នេសុ កម្មផលានំ រតនត្តយគុណានញ្ច សទ្ទហនេន វិប្បសន្នេន ចេតសា.

ឥទានិ គហដ្ឋបព្ពជិតានំ អញ្ញមញ្ញូបការតំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ តស្សា’’តិ គាថមាហ. តត្ថ តេតិ ពហុស្សុតា តស្សាតិ ឧបាសកស្ស. ធម្មំ ទេសេន្តីតិ សកលវដ្ដទុក្ខបនុទនំ ធម្មំ ទេសេន្តិ. យំ សោ ធម្មំ ឥធញ្ញាយាតិ សោ បុគ្គលោ យំ សទ្ធម្មំ ឥមស្មិំ សាសនេ សម្មាបដិបជ្ជនេន ជានិត្វា អគ្គមគ្គាធិគមេន អនាសវោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ.

បូជាសក្ការវសេនេវ បឋមយាមោ ខេបិតោ, ភគវតោ ទេសនាយ អប្បាវសេសោ មជ្ឈិមយាមោ គតោតិ បាឡិយំ ‘‘ពហុទេវ រត្តិ’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អតិរេកតរំ ទិយឌ្ឍយាម’’ន្តិ. សន្ទស្សេសីតិ អានិសំសំ ទស្សេសិ, អាវាសទានបដិសំយុត្តំ ធម្មិំ កថំ សុត្វា តតោ បរំ, ‘‘មហារាជ, ឥតិបិ សីលំ, ឥតិបិ សមាធិ, ឥតិបិ បញ្ញា’’តិ សីលាទិគុណេ តេសំ សម្មា ទស្សេសិ, ហត្ថេន គហេត្វា វិយ បច្ចក្ខតោ បកាសេសិ. សមាទបេសីតិ ‘‘ឯវំ សីលំ សមាទាតព្ពំ, សីលេ បតិដ្ឋិតេន ឯវំ សមាធិ, ឯវំ បញ្ញា ភាវេតព្ពា’’តិ យថា តេ សីលាទិគុណេ អាទិយន្តិ, តថា គណ្ហាបេសិ. សមុត្តេជេសីតិ យថា សមាទិន្នំ សីលំ សុវិសុទ្ធំ ហោតិ, សមថវិបស្សនា ច ភាវិយមានា យថា សុដ្ឋុ វិសោធិតា ឧបរិវិសេសាវហា ហោន្តិ, ឯវំ ចិត្តំ សមុត្តេជេសិ និសាមនវសេន វោទាបេសិ. សម្បហំសេសីតិ យថានុសិដ្ឋំ ឋិតសីលាទិគុណេហិ សម្បតិ លទ្ធគុណានិសំសេហិ ចេវ ឧបរិ លទ្ធព្ពផលវិសេសេហិ ច ឧបរិចិត្តំ សម្មា បហំសេសិ, លទ្ធស្សាសវសេន សុដ្ឋុ តោសេសិ. ឯវមេតេសំ បទានំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សមុទាយវចនោបិ អសីតិមហាថេរ-សទ្ទោ តទេកទេសេបិ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘អសីតិមហាថេរេសុ វិជ្ជមានេសូ’’តិ. អានន្ទត្ថេរោបិ ហិ អន្តោគធោ ឯវាតិ. សាកិយមណ្ឌលេតិ សាកិយរាជសមូហេ.

បដិបទាយ និយុត្តត្តា បាដិបទោ. តេនាហ – ‘‘បដិបន្នកោ’’តិ. សិក្ខនសីលតាទិនា សេខោ, ឱធិសោ សមិតបាបតាយ សមណោ. សេខោ បាដិបទោ បដិបជ្ជនបុគ្គលាធិដ្ឋានេន បដិបទាទេសនំ និយមេន្តោ បដិបទាយ បុគ្គលំ និយមេតិ នាមាតិ ‘‘បដិបទាយ បុគ្គលំ និយមេត្វា ទស្សេតី’’តិ. សេខប្បដិបទា សាសនេ មង្គលបដិបទា សម្មទេវ អសេវិតព្ពបរិវជ្ជនេន សេវិតព្ពសមាទានេន ឧក្កំសវត្ថូសុ ច ភាវតោ អសេខធម្មបារិបូរិយា អាវហត្តា ច វឌ្ឍមានកបដិបទា. អកិលមន្តាវ សល្លក្ខេស្សន្តីតិ ឥទំ តទា តេសំ អសេខភូមិអធិគមាយ អយោគ្យតាយ វុត្តំ. អកិលមន្តាវាតិ ឥមិនា បដិសម្ភិទាប្បត្តស្សបិ អនធិគតមគ្គសញ្ញាបនា ភារិយាតិ ទស្សេតិ. ឱសដាតិ អនុប្បវិដ្ឋា. សកលំ វិនយបិដកំ កថិតមេវ ហោតិ តស្ស សីលកថាពាហុល្លតោ សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តីហិ បិដកេហីតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ. តេន តំតំបិដកានំ តស្សា តស្សា សិក្ខាយ សាធកតមភាវំ ទស្សេតិ.

បិដ្ឋិវាតោ ឧប្បជ្ជតិ ឧបាទិន្នកសរីរស្ស តថារូបត្តា សង្ខារានញ្ច អនិច្ចតាយ ទុក្ខានុពន្ធត្តា. អការណំ វា ឯតន្តិ យេនាធិប្បាយេន វុត្តំ, តមេវ អធិប្បាយំ វិវរិតុំ ‘‘បហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ. ចតូហិ ឥរិយាបថេហិ បរិភុញ្ជិតុកាមោ អហោសិ សក្យរាជូនំ អជ្ឈាសយវសេន. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សត្ថាបិ តទេវ សន្ធាយ តត្ថ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា និបជ្ជីតី’’តិ. យទិ ឯវំ ‘‘បិដ្ឋិ មេ អាគិលាយតី’’តិ ឥទំ កថន្តិ អាហ ‘‘ឧបាទិន្នកសរីរញ្ច នាមា’’តិអាទិ.

២៣. ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន…បេ… សម្បន្នោ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៥១១) សមន្នាគតត្ថោ សម្បន្ន-សទ្ទោ, ឥធ បន បារិបូរិអត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បរិបុណ្ណសីលោតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. យោ បន សម្បន្នសីលោយេវ, សោ បរិបុណ្ណសីលោ. បរិសុទ្ធញ្ហិ សីលំ ‘‘បរិបុណ្ណ’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន សពលំ កម្មាសំ វា. សុន្ទរធម្មេហីតិ សោភនធម្មេហិ. យស្មិំ សន្តានេ ឧប្បន្នា តស្ស សោភនភាវតោ. តេហិ សប្បុរិសភាវសាធនតោ សប្បុរិសានំ ធម្មេហិ.

២៤. ឥមិនា ឯត្តកេន ឋានេនាតិ ‘‘ឥធ, មហានាម, អរិយសាវកោ’’តិ អារភិត្វា យាវ ‘‘អកសិរលាភី’’តិ បទំ ឥមិនា ឯត្តកេន ឧទ្ទេសបទេន មាតិកំ ឋបេត្វា. បដិបាដិយាតិ ឧទ្ទេសបដិបាដិយា. ឯវមាហាតិ ‘‘ឯវំ កថញ្ច, មហានាមា’’តិអាទិនា ឥទានិ វុច្ចមានេន ទស្សិតាការេន អាហ.

២៥. ហិរីយតីតិ លជ្ជីយតិ បីឡីយតិ. យស្មា ហិរី បាបជិគុច្ឆនលក្ខណា, តស្មា ‘‘ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. ឱត្តប្បតីតិ ឧត្តប្បតិ. បាបុត្រាសលក្ខណញ្ហិ ឱត្តប្បំ. បគ្គហិតវីរិយោតិ សង្កោចំ អនាបន្នវីរិយោ. តេនាហ ‘‘អនោសក្កិតមានសោ’’តិ. បហានត្ថាយាតិ សមុច្ឆិន្ទនត្ថាយ. កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទា នាម អធិគមោ ឯវាតិ អាហ ‘‘បដិលាភត្ថាយា’’តិ. សតិនេបក្កេនាតិ សតិយា នេបក្កេន តិក្ខវិសទសូរភាវេន. អដ្ឋកថាយំ បន នេបក្កំ នាម បញ្ញាតិ អធិប្បាយេន ‘‘សតិយា ច និបកភាវេន ចា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ, ឯវំ សតិ អញ្ញោ និទ្ទិដ្ឋោ នាម ហោតិ. សតិមាតិ ច ឥមិនាវ វិសេសា សតិ គហិតា, បរតោ ‘‘ចិរកតម្បិ ចិរភាសិតម្បិ សរិតា អនុស្សរិតា’’តិ សតិកិច្ចមេវ និទ្ទិដ្ឋំ, ន បញ្ញាកិច្ចំ, តស្មា សតិនេបក្កេនាតិ សតិយា នេបក្កភាវេនាតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. តេនេវ ហិ បច្ចយវិសេសវសេន អញ្ញធម្មនិរបេក្ខោ សតិយា ពលវភាវោ. តថា ហិ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេនបិ អជ្ឈយនសម្មសនានិ សម្ភវន្តិ.

ចេតិយង្គណវត្តាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ពោធិយង្គណវត្តាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. អសីតិមហាវត្តបដិបត្តិបូរណន្តិ ឯត្ថ អសីតិវត្តបដិបត្តិបូរណំ មហាវត្តបដិបត្តិបូរណន្តិ វត្តបដិបត្តិបូរណ-សទ្ទោ បច្ចេកំ យោជេតព្ពោ. តត្ថ មហាវត្តានិ (វិភ. មូលដី. ៤០៦) នាម វត្តខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) វុត្តានិ អាគន្តុកវត្តំ អាវាសិកំ គមិកំ អនុមោទនំ ភត្តគ្គំ បិណ្ឌចារិកំ អារញ្ញិកំ សេនាសនំ ជន្តាឃរំ វច្ចកុដិ ឧបជ្ឈាយំ សទ្ធិវិហារិកំ អាចរិយំ អន្តេវាសិកវត្តន្តិ ចុទ្ទស. តតោ អញ្ញានិ បន កទាចិ តជ្ជនីយកម្មកតាទិកាលេ បារិវាសិកាទិកាលេ ច ចរិតព្ពានិ អសីតិ ខុទ្ទកវត្តានិ សព្ពាសុ អវត្ថាសុ ន ចរិតព្ពានិ, តស្មា មហាវត្តេសុ, អគ្គហិតានិ. តត្ថ ‘‘បារិវាសិកានំ ភិក្ខូនំ វត្តំ បញ្ញបេស្សាមី’’តិ អារភិត្វា ‘‘ន ឧបសម្បាទេតព្ពំ…បេ… ន ឆមាយំ ចង្កមន្តេ ចង្កមេ ចង្កមិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៨១) វុត្តានិ បកភត្តេ ចរិតព្ពវត្តាវសានានិ ឆសដ្ឋិ, តតោ បរំ ‘‘ន, ភិក្ខវេ, បារិវាសិកេន ភិក្ខុនា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ មូលាយបដិកស្សនារហេន មានត្តារហេន មានត្តចារិកេន អព្ភានារហេន ភិក្ខុនា សទ្ធិំ ឯកច្ឆន្នេ អាវាសេ វត្តព្ព’’ន្តិអាទីនិ (ចូឡវ. ៨២) បកតត្តេ ចរិតព្ពេហិ អនញ្ញត្តា វិសុំ វិសុំ អគណេត្វា បារិវាសិកវុឌ្ឍតរាទីសុ បុគ្គលន្តរេសុ ចរិតព្ពត្តា តេសំ វសេន សម្បិណ្ឌេត្វា ឯកេកំ កត្វា គណិតព្ពានិ បញ្ចាតិ ឯកសត្តតិវត្តានិ, ឧក្ខេបនិយកម្មកតវត្តេសុ វត្តបញ្ញាបនវសេន វុត្តំ – ‘‘ន បកតត្តស្ស ភិក្ខុនោ អភិវាទនំ បច្ចុដ្ឋានំ…បេ… ន្ហានេ បិដ្ឋិបរិកម្មំ សាទិតព្ព’’ន្តិ (ចូឡវ. ៥១) ឥទំ អភិវាទនាទីនំ អសាទិយនំ ឯកំ, ‘‘ន បកតត្តោ ភិក្ខុ សីលវិបត្តិយា អនុទ្ធំសិតព្ពោ’’តិអាទីនិ ច ទសាតិ ឯវមេតានិ ទ្វាសីតិ. ឯតេស្វេវ បន កានិចិ តជ្ជនីយកម្មាទិវត្តានិ កានិចិ បារិវាសិកាទិវត្តានីតិ អគ្គហិតគ្គហណេន ទ្វាសីតិ, ឯវំ អប្បកំ បន ឩនមធិកំ វា គណនុបគំ ន ហោតីតិ ឥធ ‘‘អសីតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ. អញ្ញត្ថ បន អដ្ឋកថាបទេសេ ‘‘ទ្វាសីតិ ខន្ធកវត្តានី’’តិ វុច្ចតិ.

សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសនំ សក្កច្ចំ ឧទ្ទិសាបនន្តិ បច្ចេកំ សក្កច្ចំ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. ឧទ្ទិសនំ ឧទ្ទេសគ្គហណំ. ធម្មោសារណំ ធម្មស្ស ឧច្ចារណំ. ធម្មទេសនា –

‘‘អាទិម្ហិ សីលំ ទេសេយ្យ, មជ្ឈេ ឈានំ វិបស្សនំ;

បរិយោសានេ ច និព្ពានំ, ឯសា កថិកសណ្ឋិតី’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៩០; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៤.២៤៦) –

ឯវំ កថិតលក្ខណា ធម្មកថា. ឧបគន្ត្វា និសិន្នស្ស យស្ស កស្សចិ គហដ្ឋស្ស បព្ពជិតស្ស វា តង្ខណានុរូបា ធម្មី កថា ឧបនិសិន្នកថា. ភត្តានុមោទនកថា អនុមោទនិយា. សរិតាតិ ឯត្ថ ន កេវលំ ចិរកតចិរភាសិតានំ សរណមនុស្សរណមត្តំ អធិប្បេតំ, អថ ខោ តថាបវត្តរូបារូបធម្មានំ បរិគ្គហមុខេន បវត្តវិបស្សនាចារេ សតិសម្ពោជ្ឈង្គសមុដ្ឋាបនន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មិំ កាយេន ចិរកតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សកិម្បិ សរណេនាតិ ឯកវារំ សរណេន. បុនប្បុនំ សរណេនាតិ អនុ អនុ សរណេន. សតិសម្ពោជ្ឈង្គម្បិ វិវេកនិស្សិតំ វិរាគនិស្សិតំ និរោធនិស្សិតំ វោសគ្គបរិណាមិញ្ច កត្វា សរន្តោ តត្ថ តត្ថ ជវនវារេ សរណជវនវារេ បរិត្តជវនវសេន អនុស្សរិតាតិ វេទិតព្ពា.

គតិអត្ថា ធាតុសទ្ទា ពុទ្ធិអត្ថា ហោន្តីតិ អាហ – ‘‘ឧទយញ្ច វយញ្ច បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយា’’តិ. មិស្សកនយេនាយំ ទេសនា អាគតាតិ អាហ – ‘‘វិក្ខម្ភនវសេន ច សមុច្ឆេទវសេន ចា’’តិ. តេនាហ ‘‘វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវា’’តិអាទិ. វិបស្សនាបញ្ញាយ និព្ពេធិកបរិយាយតោ. សា ច ខោ បទេសិកាតិ និប្បទេសិកំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘មគ្គបញ្ញាយ បដិលាភសំវត្តនតោ ចា’’តិ វុត្តំ. ទុក្ខក្ខយគាមិនិភាវេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាតិ យាថាវតោ. អកុប្បធម្មតាយ ហិ មគ្គបញ្ញា ខេបិតខេបនាយ ន បុន កិច្ចំ អត្ថីតិ ឧបាយេន ញាយេន យា បវត្តិ សា ឯវាតិ អាហ – ‘‘ហេតុនា នយេនា’’តិ.

២៦. អធិកំ ចេតោ អភិចេតោ, មហគ្គតចិត្តំ, តស្ស បន អធិកតា កាមច្ឆន្ទាទិបដិបក្ខវិគមេន វិសិដ្ឋភាវប្បត្តិ, តន្និស្សិតានិ អាភិចេតសិកានិ. តេនាហ ‘‘អភិចិត្តំ សេដ្ឋចិត្តំ សិតាន’’ន្តិ. ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារានន្តិ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផាសុវិហារភូតានំ. តេហិ បន សមង្គិតក្ខណេ យស្មា វិវេកជំ បីតិសុខំ សមាធិជំ បីតិសុខំ អបីតិជំ សតិបារិសុទ្ធិញាណសុខញ្ច បដិលភតិ វិន្ទតិ, តស្មា អាហ – ‘‘អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខបដិលាភហេតូន’’ន្តិ. ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ សមាបជ្ជិតាតិ ឥមិនា តេសុ ឈានេសុ សមាបជ្ជនវសីភាវមាហ, ‘‘និកាមលាភី’’តិ បន វចនតោ អាវជ្ជនាធិដ្ឋានា បច្ចវេក្ខណវសិយោ ច វុត្តា ឯវាតិ វេទិតព្ពា. និទុក្ខលាភីតិ ឥមិនា តេសំ ឈានានំ សុខបដិបទាខិប្បាភិញ្ញតំ ទស្សេតិ, វិបុលលាភីតិ ឥមិនា បគុណតំ តប្បមាណទស្សិតភាវទីបនតោ. តេនាហ ‘‘បគុណភាវេនា’’តិអាទិ. សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ សមាបជ្ជនវសីភាវតាយ សាធិតត្តា. សមាធិបារិបន្ថិកធម្មេតិ វសីភាវស្ស បច្ចនីកធម្មេ. ឈានាធិគមស្ស បន បច្ចនីកធម្មា បគេវ វិក្ខម្ភិតា, អញ្ញថា ឈានាធិគមោ ឯវ ន សិយា. អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតុំ ន សក្កោតីតិ កិច្ឆេន វិក្ខម្ភេតិ វិសោធេតិ, កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហិ កាមច្ឆន្ទាទីនំ អញ្ញេសំ សមាធិបារិបន្ថិកានំ ទូរសមុស្សារណំ ឥធ វិក្ខម្ភនំ វិសោធនន្តិ វេទិតព្ពំ.

២៧. វិបស្សនាហិតាយ ឧបរូបរិវិសេសាវហត្តា វឌ្ឍមានាយ បុព្ពភាគសីលាទិបដិបទាយ. សា ឯវ បុព្ពភាគបដិបទា យថាភាវិតតាយ អវស្សំ ភាវិនំ វិសេសំ បរិគ្គហិតត្តា អណ្ឌំ វិយាតិ អណ្ឌំ, កិលេសេហិ អទូសិតតាយ អបូតិ អណ្ឌំ ឯតស្សាតិ អបុច្ចណ្ឌោ, វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា ឋិតបុគ្គលោ, តស្ស ភាវោ អបុច្ចណ្ឌតា. វិបស្សនាទិញាណប្បភេទាយាតិ បុព្ពេនិវាសញាណាទិញាណបភេទាយ. តត្ថាតិ ចេតោខិលសុត្តេ (ម. និ. ១.១៨៥) ‘‘ស ខោ សោ, ភិក្ខវេ, ឯវំ ឧស្សោឡ្ហិបន្នរសង្គសមន្នាគតោ ភិក្ខុ ភព្ពោ អភិនិព្ពិទាយា’’តិ អាគតត្តា ឧស្សោឡ្ហិបន្នរសេហិ អង្គេហិ សមន្នាគតភាវោតិ ឯវំ យំ ឱបម្មសំសន្ទនំ អាគតំ, តំ ឱបម្មសំសន្ទនំ ឥធ ឥមស្មិំ សេខសុត្តេ យោជេត្វា វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

២៨. មហគ្គតាទិភាវេន ហេដ្ឋិមានំ ឈានានំ អនុរូបម្បិ អត្តនោ វិសេសេន តេ ឧត្តរិត្វា អតិក្កមិត្វាន ឋិតន្តិ អនុត្តរំ, តេនាហ – ‘‘បឋមាទិជ្ឈានេហិ អសទិសំ ឧត្តម’’ន្តិ. ទុតិយាទីសុបិ អភិនិព្ភិទាសុ. បុព្ពេនិវាសញាណំ ឧប្បជ្ជមានំ យថា អត្តនោ វិសយបដិច្ឆាទកំ កិលេសន្ធការំ វិធមន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ អត្តនោ វិសយេ កញ្ចិ វិសេសំ ករោន្តមេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អាហ – ‘‘បុព្ពេនិវាសញាណេន បឋមំ ជាយតី’’តិ, សេសញាណទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

២៩. ចរណស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘ចរណំ នាម ហោតីតិ អត្ថោ’’តិ. តេនាតិ ករណត្ថេ ករណវចនំ អគតបុព្ពទិសាគមនេ តេសំ សាធកតមភាវតោ.

អដ្ឋ ញាណានីតិ ឥធ អាគតានិ ច អនាគតានិ ច អម្ពដ្ឋសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.២៥៤ អាទយោ) អាគតានិ គហេត្វា វទតិ. វិនិវិជ្ឈិត្វាតិ បុព្ពេនិវាសបដិច្ឆាទកាទិកិលេសតមំ ភិន្ទិត្វា បទាលេត្វា.

៣០. សនង្កុមារេនាតិ សនន្តនកុមារេន. តទេវ ហិ តស្ស សនន្តនកុមារតំ ទស្សេតុំ ‘‘ចិរកាលតោ បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តំ. សោ អត្តភាវោតិ យេន អត្តភាវេន មនុស្សបថេ ឈានំ និព្ពត្តេសិ, សោ កុមារត្តភាវោ, តស្មា ព្រហ្មភូតោបិ តាទិសេន កុមារត្តភាវេន ចរតិ.

ជនិតស្មិំ-សទ្ទោ ឯវ ឥ-ការស្ស ឯ-ការំ កត្វា ‘‘ជនេតស្មិ’’ន្តិ វុត្តោ, ជនិតស្មិន្តិ ច ជនស្មិន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ជនិតស្មិន្តិ សាមញ្ញគ្គហណេបិ យត្ថ ចតុវណ្ណសមញ្ញា, តត្ថេវ មនុស្សលោកេ. ខត្តិយោ សេដ្ឋោតិ លោកសមញ្ញាបិ មនុស្សលោកេយេវ, ន ទេវកាយេ ព្រហ្មកាយេ វាតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេ គោត្តបដិសារិនោ’’តិ វុត្តំ. បដិសរន្តីតិ ‘‘អហំ គោតមោ, អហំ កស្សបោ’’តិ បតិ បតិ អត្តនោ គោត្តំ អនុសរន្តិ បដិជានន្តិ វាតិ អត្ថោ.

ឯត្តាវតាតិ ‘‘សាធុ សាធុ អានន្ទា’’តិ ឯត្តកេន សាធុការទានេន. ជិនភាសិតំ នាម ជាតន្តិអាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា ថេរភាសិតំ ពុទ្ធភាសិតមេវ នាម ជាតំ. ‘‘កិម្បនិទំ សុត្តំ សត្ថុទេសនានុវិធានតោ ជិនភាសិតំ, ឧទាហុ សាធុការទានមត្តេនា’’តិ ឯវរូបា ចោទនា ឥធ អនោកាសា ថេរស្ស ទេសនាយ ភគវតោ ទេសនានុវិធានហេតុកត្តា សាធុការទានស្សាតិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សេខសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. បោតលិយសុត្តវណ្ណនា

៣១. អង្គា នាម ជនបទិនោ រាជកុមារា, តេសំ និវាសោ ឯកោបិ ជនបទោ រុឡ្ហិវសេន អង្គាត្វេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អង្គាយេវ សោ ជនបទោ’’តិ. មហិយា បនស្ស ឧត្តរេន យា អាបោតិ មហិយា នទិយា យា អាបោ តស្ស ជនបទស្ស ឧត្តរេន ហោន្តិ. តាសំ អវិទូរត្តា សោ ជនបទោ ឧត្តរាបោតិ វុច្ចតិ. សា បន មហី កត្ថចិ កត្ថចិ ភិជ្ជិត្វា គតាតិ អាហ ‘‘កតរមហិយា ឧត្តរេន យា អាបោ’’តិ. តត្ថាតិ តស្សា មហិយា អាគមនតោ បដ្ឋាយ អយំ អាវិភាវកថា. យស្មា (អ. និ. ដី. ៣.៨.១៩) លោកិយា ជម្ពុទីបោ ហិមវា តត្ថ បតិដ្ឋិតសមុទ្ទទហបព្ពតនទិយោតិ ឯតេសុ យំ យំ ន មនុស្សគោចរំ, តត្ថ សយំ សម្មូឡ្ហា អញ្ញេបិ សម្មោហយន្តិ, តត្ថ តត្ថ សម្មោហវិធមនត្ថំ ‘‘អយំ កិរ ជម្ពុទីបោ’’តិអាទិមារទ្ធំ. ទសសហស្សយោជនបរិមាណោ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. ឧទកេន អជ្ឈោត្ថដោ តទុបភោគិសត្តានំ បុញ្ញក្ខយេន.

សុន្ទរទស្សនំ កូដន្តិ សុទស្សនកូដំ, យំ លោកេ ‘‘ហេមកូដ’’ន្តិ វុច្ចតិ. មូលគន្ធោ កាឡានុសារិយាទិ. សារគន្ធោ ចន្ទនាទិ. ផេគ្គុគន្ធោ សលលាទិ. តចគន្ធោ លវង្គាទិ. បបដិកគន្ធោ កពិត្ថាទិ. រសគន្ធោ សជ្ជាទិ, បត្តគន្ធោ តមាលហិរិវេរាទិ. បុប្ផគន្ធោ នាគកុង្កុមាទិ. ផលគន្ធោ ជាតិផលាទិ. គន្ធគន្ធោ សព្ពេសំ គន្ធានំ គន្ធោ. យស្ស ហិ រុក្ខស្ស សព្ពេសម្បិ មូលាទីនំ គន្ធោ អត្ថិ, សោ ឥធ គន្ធោ នាម. តស្ស គន្ធស្ស គន្ធោ គន្ធគន្ធោ. សព្ពានិ បុថុលតោ បញ្ញាសយោជនានិ, អាយាមតោ បន ឧព្ពេធតោ វិយ ទ្វិយោជនសតានេវាតិ វទន្តិ.

មនោហរសិលាតលានីតិ ឱតរណត្ថាយ មនុញ្ញសោបានសិលាតលានិ. សុបដិយត្តានីតិ តទុបភោគិសត្តានំ សាធារណកម្មានុភាវេន សុដ្ឋុ បដិយត្តានិ សុប្បវត្តិតានិ ហោន្តិ. មច្ឆកច្ឆបាទយោ ឧទកំ មលិនំ ករោន្តិ, តទភាវតោ ផលិកសទិសនិម្មលុទកានិ. តិរិយតោ ទីឃំ ឧគ្គតកូដន្តិ ‘‘តិរច្ឆានបព្ពត’’ន្តិ អាហ.

អាបណានិ ឯវ វោហារស្ស មុខភូតានីតិ អាហ ‘‘អាបណមុខសហស្សានី’’តិ. វិភត្តានីតិ វវត្ថិតានិ អញ្ញមញ្ញាសម្ភិន្នានិ. វសនដ្ឋានន្តិ អត្តនោ យថាផាសុកំ វសិតព្ពដ្ឋានំ. អាសតិ ឯត្ថាតិ អាសនំ, និសីទិតព្ពដ្ឋានានិ.

អសារុប្បំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនកស្ស ឆាទនតោ ឆន្នំ អនុច្ឆវិកំ, តទេវ អជ្ឈាសយសម្បត្តិំ បតិរូបេតិ បកាសេតីតិ បតិរូបំ. តេនាហ ‘‘នប្បតិរូប’’ន្តិ. ការណវេវចនានីតិ ញាបកការណវេវចនានិ. ញាបកញ្ហិ ការណំ អធិប្បេតំ. អត្ថំ អាករោតិ បកាសេតីតិ អាការោ, តមេវ លីនំ គុឡ្ហំ អត្ថំ គមេតីតិ លិង្គំ, សោ តេន និមីយតីតិ និមិត្តន្តិ វុច្ចតិ. ឥទានិ តមេវត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ទីឃទសវត្ថ…បេ… និមិត្តាតិ វុត្តា’’តិ អាហ. តេតិ អាការាទយោ. តថា ហិ បន មេតិអាទិនា បោតលិយោ គហបតិ ‘‘បរិព្ពាជកនិយាមេន អហំ ជីវាមិ, តស្មា គហបតិ ន ហោមីតិ វទតិ. ឱវទន្តោតិ អនុសាសន្តោ. ឧបវទន្តោតិ បរិភាសន្តោ.

៣២. គេធភូតោ លោភោតិ គិជ្ឈនសភាវោ លោភោ. អគិជ្ឈនលក្ខណោ ន លោភោ, អនិន្ទាភូតំ អឃដ្ដនន្តិ និន្ទាយ បដិបក្ខភូតំ បរេសំ អឃដ្ដនំ. និន្ទាឃដ្ដនាតិ និន្ទាវសេន បរេសំ ឃដ្ដនា អក្កោសនា. ព្យវហារវោហារោបីតិ កយវិក្កយលក្ខណោ សព្យោហារោបិ ទានគ្គហណំ វោហារោ. ‘‘ទត្តោ តិស្សោ’’ តិអាទិនា វោហរណំ បញ្ញាបនន្តិ បញ្ញត្តិ វោហារោ. យថាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស វោហរណំ កថនំ ពោធនន្តិ វចនំ វោហារោ. យាថាវតោ អយាថាវតោ ច វោហរតិ ឯតេនាតិ វោហារោ, ចេតនា. អយមិធាធិប្បេតោតិ អយំ ចេតនាលក្ខណោ វោហារោ ឥធ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតោ, សោ ច ខោ សាវជ្ជោវ សមុច្ឆេទស្ស ឥច្ឆិតត្តា. ឥទានិ ចតុព្ពិធស្សបិ វោហារស្ស ឥធ សម្ភវំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. គិហីតិ ចេតនា នត្ថីតិ អហំ គិហីតិ ចេតនាបវត្តិ នត្ថិ. គិហីតិ វចនំ នត្ថីតិ គិហីតិ អត្តនោ បរេសញ្ច វចនប្បវត្តិ នត្ថិ. គិហីតិ បណ្ណត្តិ នត្ថីតិ គិហីតិ សមញ្ញា នត្ថិ. គិហីតិ ព្យវហារោ នត្ថីតិ សមុទាចារោ នត្ថិ.

៣៣. បាណាតិបាតោវ សំយោជនំ. កស្មា? ពន្ធនភាវេន បវត្តនតោ និស្សរិតុំ អប្បទានតោ. បាណាតិបាតស្ស អត្ថិតាយ សោ បុគ្គលោ ‘‘បាណាតិបាតី’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ – ‘‘បាណាតិបាតស្ស…បេ… ហោតី’’តិ. យញ្ហិ យស្ស អត្ថិ, តេន សោ អបទិស្សតីតិ. ពហុតាយាតិ អចក្ខុកាទិភេទេន ពហុភាវតោ. បាណាតិបាតស្ស បដិបក្ខោ អបាណាតិបាតោ. សោ បន អត្ថតោ កាយទ្វារិកោ សីលសំវរោតិ អាហ ‘‘កាយិកសីលសំវរេនា’’តិ. អត្តាបិ មំ ឧបវទេយ្យាតិអាទិ បាណាតិបាតេ អាទីនវទស្សនំ. អាទីនវទស្សិនោ ហិ តតោ ឱរមណំ. ទេសនាវសេនាតិ អញ្ញត្ថ សុត្តេ អភិធម្មេ ច ទសសុ សំយោជនេសុ បញ្ចសុ នីវរណេសុ ទេសនាវសេន អបរិយាបន្នម្បិ សំយោជនន្តិបិ នីវរណន្តិបិ ឥធ វុត្តំ. កស្មា? តទត្ថសម្ភវតោ. តេនាហ – ‘‘វដ្ដពន្ធនដ្ឋេន ហិតប្បដិច្ឆាទនដ្ឋេន ចា’’តិ, បាណាតិបាតោ ហិ អបាណាតិបាតបច្ចយំ ហិតំ បដិច្ឆាទេន្តោវ ឧប្បជ្ជតីតិ. ឯកោ អវិជ្ជាសវោតិ ឥទំ សហជាតវសេន វុត្តំ, ឧបនិស្សយវសេន បន ឥតរេសម្បិ អាសវានំ យថារហំ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ. បាណាតិបាតី ហិ បុគ្គលោ ‘‘តប្បច្ចយំ អត្ថំ ករិស្សាមី’’តិ កាមេ បត្ថេតិ. ទិដ្ឋិំ គណ្ហាតិ, ភវវិសេសំ បច្ចាសីសតិ. តត្ថ ឧប្បន្នំ វិហនតិ ពាធតីតិ វិឃាតោ, ទុក្ខំ, បរិឡាហនំ អនត្ថុប្បាទវសេន ឧបតាបនំ បរិឡាហោ, អយមេតេសំ វិសេសោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ វារេសុ. ឥមិនា ឧបាយេនាតិ អតិទេសេន បន បរិគ្គហិតោ អត្ថោ បរតោ អាគមិស្សតីតិ.

៣៤-៤០. ឥមស្មិំ បទេតិ ឯតេន សត្តសុបិ វារេសុ តថា អាគតំ បទំ សាមញ្ញតោ គហិតំ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា’’តិអាទិ. រោសនំ កាយិកំ វាចសិកញ្ចាតិ តប្បដិបក្ខោ អរោសោបិ តថា ទុវិធោតិ អាហ ‘‘កាយិកវាចសិកសំវរេនា’’តិ. យថា អភិជ្ឈា លោភោ, អនភិជ្ឈា អលោភោ, ឯវំ អកោធូបាយាសោ អព្យាបាទោ, សំវរេ សុខន្តិ សំវរោតិ ទដ្ឋព្ពោ, អនតិលោភោ បន សតិសំវរេ, អនតិមានោ ញាណសំវរេ សង្គហំ គច្ឆតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥមេសុ បន បទេសុ ឯវំ សព្ពវារេសុ យោជនា កាតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ.

ឯវំ អាសវុប្បត្តិ វេទិតព្ពាតិ ឯត្ថ វុត្តស្សបិ ឯកជ្ឈំ វុច្ចមានត្តា ‘‘បុន អយំ សង្ខេបវិនិច្ឆយោ’’តិ វុត្តំ. អសម្មោហត្ថំ អារម្មណស្ស. បុរិមេសុ តាវ ចតូសុ វារេសុ វិរមិតុំ ន សក្កោមីតិ វត្តព្ពំ. ‘‘អត្តាបិ មំ ឧបវទេយ្យា’’តិ ឯតស្ស បទស្ស អត្ថវណ្ណនាយំ ‘‘ន សក្កោមី’’តិ, ‘‘អនុវិជ្ជាបិ មំ វិញ្ញូ គរហេយ្យុ’’ន្តិ ឯតស្ស បទស្ស អត្ថវណ្ណនាយំ ‘‘ន សក្កោតី’’តិ វត្តព្ពំ, ឥមិនា នយេន បច្ឆិមេសុបិ ចតូសុ យថារហំ យោជនា វេទិតព្ពា. អតិមានេ ភវាសវអវិជ្ជាសវាតិ វុត្តំ មានេន សហ ទិដ្ឋិយា អនុប្បជ្ជនតោ, អតិមានោ បន កាមរាគេនបិ ឧប្បជ្ជតេវាតិ ‘‘អតិមានេ កាមាសវអវិជ្ជាសវា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា, ស្វាយំ នយោ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យោតិ ន ទស្សិតោ. បាតិមោក្ខសំវរសីលំ កថិតំ អាទិតោ ចតូហិ ឆដ្ឋេន វាតិ បញ្ចហិ វារេហិ, សេសេហិ តីហិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ បដិសង្ខាបហានំ, សព្ពេហិបិ បន ភិក្ខុភាវេ ឋិតស្ស គិហិវោហារសមុច្ឆេទោ កថិតោ. តត្ថ សព្ពត្ថ វត្តំ ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច មយ្ហំ កាតុំ នប្បតិរូប’’ន្តិ បដិសង្ខានវសេន អករណំ បជហនញ្ច បដិសង្ខាបហានំ.

កាមាទីនវកថាវណ្ណនា

៤២. ឧបសុម្ភេយ្យាតិ ឯត្ថ ឧប-សទ្ទោ សមីបត្ថោ, សុម្ភនំ វិក្ខេបនំ. តេនេវ តមេនន្តិ ភុម្មត្ថេ ឧបយោគវចនន្តិ អាហ – ‘‘តស្ស សមីបេ ខិបេយ្យា’’តិ, តស្ស កុក្កុរស្ស សមីបេ អដ្ឋិកង្កលំ ខិបេយ្យាតិ អត្ថោ. និម្មំសត្តា កង្កលន្តិ វុច្ចតីតិ ឥមិនា វិគតមំសាយ អដ្ឋិកង្កលិកាយ ឧរដ្ឋិម្ហិ វា បិដ្ឋិកណ្ដកេ វា សីសដ្ឋិម្ហិ វា កង្កល-សទ្ទោ និរុឡ្ហោតិ ទស្សេតិ. សុនិក្កន្តន្តិ និល្លិខិតំ កត្វាវ និព្ពិសេសំ លិខិតំ.

ឯកត្តុបដ្ឋានស្ស អជ្ឈុបេក្ខនវសេន បវត្តិយា ឯកត្តា. តេនាហ ‘‘ចតុត្ថឈានុបេក្ខា’’តិ. យស្មា បនស្ស អារម្មណម្បិ ឯកសភាវមេវ, តស្មា អាហ ‘‘សា ហី’’តិអាទិ. លោកាមិសសង្ខាតាតិ អបរិញ្ញាតវត្ថុនា លោកេន អាមសិតព្ពតោ, លោកេ វា អាមិសោតិ សង្ខំ គតាយ វសេន កាមគុណានំ កាមភាវោ ច អាមិសភាវោ ច, សោ ឯវ និប្បរិយាយតោ អាមិសន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. កាមគុណាមិសាតិ កាមគុណេ ឆន្ទរាគា. គហណដ្ឋេន ភុសំ អាទានដ្ឋេន.

៤៣. ឌយនំ អាកាសេន គមនន្តិ អាហ ‘‘ឧប្បតិត្វា គច្ឆេយ្យា’’តិ. គិជ្ឈាទីនំ វាសិផរសុ ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘មុខតុណ្ឌកេន ឌសន្តា តច្ឆេយ្យុ’’ន្តិ. វិស្សជ្ជេយ្យុន្តិ ឯត្ថ ‘‘វិស្សជ្ជន’’ន្តិ អាកឌ្ឍនំ អធិប្បេតំ អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ, អាកឌ្ឍនញ្ច អនុពន្ធិត្វា បាតនន្តិ អាហ ‘‘មំសបេសិំ នខេហិ កឌ្ឍិត្វា បាតេយ្យុ’’ន្តិ.

៤៧. បុរិសស្ស អារោហនយោគ្យំ បោរិសេយ្យំ.

៤៨. សម្បន្នំ សុន្ទរំ ផលមស្សាតិ សម្បន្នផលំ. ផលូបបន្នន្តិ ផលេហិ ឧបេតន្តិ អាហ ‘‘ពហុផល’’ន្តិ.

៥០. សុវិទូរវិទូរេតិ អរិយស្ស វិនយេ វោហារសមុច្ឆេទតោ សុដ្ឋុ វិទូរភូតេ ឯវ វិទូរេ អហំ ឋិតោ. កស្សចិ នាម អត្ថស្សបិ អជាននតោ ន អាជានន្តីតិ អនាជានីយាតិ កត្តុសាធនមស្ស ទស្សេន្តោ អជាននកេតិ អជានន្តភោជនសីសេន តេសំ ទាតព្ពបច្ចយេ វទតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បោតលិយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ជីវកសុត្តវណ្ណនា

៥១. កុមារេន ភតោ បោសាបិតោតិ កុមារភតោ, កុមារភតោ ឯវ កោមារភច្ចោ យថា ‘‘ភិសក្កមេវ ភេសជ្ជ’’ន្តិ.

អារភន្តីតិ ឯត្ថ អារភ-សទ្ទោ កាមំ កាមាយូហនយញ្ញុដ្ឋាបនអាបត្តិអាបជ្ជនវិញ្ញាបនាទីសុបិ អាគតោ, ឥធ បន ហិំសនេ ឥច្ឆិតព្ពោតិ អាហ – ‘‘អារភន្តីតិ ឃាតេន្តី’’តិ. ឧទ្ទិសិត្វា កតន្តិ (អ. និ. ដី. ៣.៨.១២; សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.២៩៤) អត្តានំ ឧទ្ទិសិត្វា មារណវសេន កតំ និព្ពត្តិតំ. បដិច្ចកម្មន្តិ ឯត្ថ កម្ម-សទ្ទោ កម្មសាធនោ អតីតកាលិកោតិ អាហ – ‘‘អត្តានំ បដិច្ច កត’’ន្តិ. និមិត្តកម្មស្សេតំ អធិវចនំ ‘‘បដិច្ច កម្មំ ផុសតី’’តិអាទីសុ (ជា. ១.៤.៧៥) វិយ. និមិត្តកម្មស្សាតិ និមិត្តភាវេន លទ្ធព្ពកម្មស្ស, ន ករណការាបនវសេន. បដិច្ចកម្មំ ឯត្ថ អត្ថីតិ មំសំ បដិច្ចកម្មំ យថា ‘‘ពុទ្ធំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ពុទ្ធោ’’តិ. តេសន្តិ និគណ្ឋានំ. អញ្ញេបិ ព្រាហ្មណាទយោ តំលទ្ធិកា អត្ថេវ.

ការណន្តិ ឯត្ថ យុត្តិ អធិប្បេតា, សា ឯវ ច ធម្មតោ អនបេតត្តា ‘‘ធម្មោ’’តិ វុត្តាតិ អាហ – ‘‘ការណំ នាម តិកោដិបរិសុទ្ធមច្ឆមំសបរិភោគោ’’តិ. អនុការណំ នាម មហាជនស្ស តថា ព្យាករណំ យុត្តិយា ធម្មស្ស អនុរូបភាវតោ មំសំ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ អនុញ្ញាតំ តថេវ កថនន្តិ កត្វា. តន្តិ ‘‘ជានំ ឧទ្ទិស្សកតំ មំសំ បរិភុញ្ជតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ បរិភុញ្ជនំ នេវ ការណំ ហោតិ សព្ពេន សព្ពំ អភាវតោ សតិ ច អយុត្តិយំ អធម្មោតិ កត្វា. តថា ព្យាករណន្តិ ‘‘ជានំ ឧទ្ទិស្សកតំ មំសំ បរិភុញ្ជតី’’តិ កថនំ យុត្តិយា ធម្មស្ស អននុរូបភាវតោ ន អនុការណំ ហោតិ. បរេហិ វុត្តការណេន សការណោ ហុត្វាតិ បរេ តិត្ថិយា ‘ជាន’ន្តិអាទិនា ធម្មំ កថេន្តិ វទន្តិ, តេន ការណភូតេន សការណោ ហុត្វា. តេហិ តថា វត្តព្ពោ ឯវ ហុត្វា តុម្ហាកំ វាទោ វា អនុវាទោ វា ‘‘មំសំ បរិភុញ្ជិតព្ព’’ន្តិ បវត្តា តុម្ហាកំ កថា វា បរតោ បរេហិ តថា បវត្តិតា តស្សា អនុកថា វា. វិញ្ញូហិ គរហិតព្ពការណន្តិ តិត្ថិយា តាវ តិដ្ឋន្តុ, តតោ អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ គរហិតព្ពការណំ. កោចិ ន អាគច្ឆតីតិ គរហិតព្ពតំ ន អាបជ្ជតីតិ អត្ថោ. អភិភវិត្វា អាចិក្ខន្តីតិ អភិភុយ្យ មទ្ទិត្វា កថេន្តិ, អភិភូតេន អក្កោសន្តីតិ អត្ថោ.

៥២. ការណេហីតិ បរិភោគចិត្តស្ស អវិសុទ្ធតាហេតូហិ. ភិក្ខូ ឧទ្ទិស្សកតំ ទិដ្ឋំ. តាទិសមំសញ្ហិ បរិភោគានារហត្តា ចិត្តអវិសុទ្ធិយា ការណំ ចិត្តសំកិលេសាវហតោ. ឥទានិ ទិដ្ឋសុតបរិសង្កិតានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘ទិដ្ឋាទីសូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តទុភយវិមុត្តបរិសង្កិតន្តិ ‘‘ទិដ្ឋំ សុត’’ន្តិ ឥមំ ឧភយំ អនិស្សាយ – ‘‘កិំ នុ ខោ ឥមំ ភិក្ខុំ ឧទ្ទិស្ស វធិត្វា សម្បាទិត’’ន្តិ កេវលមេវ បរិសង្កិតំ. សព្ពសង្គាហកោតិ សព្ពេសំ តិណ្ណំ បរិសង្កិតានំ សង្គណ្ហនកោ.

មង្គលាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អាហុនបាហុនាទិកំ សង្គណ្ហាតិ. និព្ពេមតិកា ហោន្តីតិ សព្ពេន សព្ពំ បរិសង្កិតាភាវមាហ. ឥតរេសន្តិ អជានន្តានំ វដ្ដតិ, ជានតោ ឯវេត្ថ អាបត្តិ ហោតិ. តេយេវាតិ យេ ឧទ្ទិស្ស កតំ, តេយេវ.

ឧទ្ទិស្សកតមំសបរិភោគតោ អកប្បិយមំសបរិភោគស្ស វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘អកប្បិយមំសំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុរិមស្មិំ សចិត្តកា អាបត្តិ, ឥតរស្មិំ អចិត្តកា. តេនាហ – ‘‘អកប្បិយមំសំ អជានិត្វា ភុត្តស្សបិ អាបត្តិយេវា’’តិ. បរិភោគន្តិ បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ វទាមីតិ អត្ថោ.

៥៣. តាទិសស្សាតិ តិកោដិបរិសុទ្ធស្ស មច្ឆមំសស្ស បរិភោគេ. មេត្តាវិហារិនោបីតិ អបិ-សទ្ទេន អមេត្តាវិហារិនោបិ. មេត្តាវិហារិនោ បរិភោគេ សិខាប្បត្តា អនវជ្ជតាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឥធ, ជីវក, ភិក្ខូ’’តិអាទិ វុត្តំ. អនិយមេត្វាតិ អវិសេសេត្វា សាមញ្ញតោ. យស្មា ភគវតា – ‘‘យតោ ខោ, វច្ឆ, ភិក្ខុនោ តណ្ហា បហីនា ហោតី’’តិអាទិនា មហាវច្ឆគោត្តសុត្តេ (ម. និ. ២.១៩៤) អត្តា អនិយមេត្វា វុត្តោ. តថា ហិ វច្ឆគោត្តោ – ‘‘តិដ្ឋតុ ភវំ គោតមោ, អត្ថិ បន ភោតោ គោតមស្ស ឯកភិក្ខុបិ សាវកោ អាសវានំ ខយា…បេ… ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ អាហ, ‘‘ឥធ, ភារទ្វាជ, ភិក្ខុ អញ្ញតរំ គាមំ វា និគមំ វា ឧបនិស្សាយ វិហរតី’’តិអាទិនា ចង្កីសុត្តេ (ម. និ. ២.៤៣០) អត្តា អនិយមេត្វា វុត្តោ. តថា ហិ តត្ថ បរតោ – ‘‘យំ ខោ បន អយមាយស្មា ធម្មំ ទេសេតិ, គម្ភីរោ សោ ធម្មោ ទុទ្ទសោ ទុរនុពោធោ សន្តោ បណីតោ អតក្កាវចរោ និបុណោ បណ្ឌិតវេទនីយោ, ន សោ ធម្មោ សុទេសនីយោ លុទ្ទេនា’’តិអាទិនា ទេសនា អាគតា, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភគវតា ហិ មហាវច្ឆគោត្តសុត្តេ, ចង្កីសុត្តេ ឥមស្មិំ សុត្តេតិ តីសុ ឋានេសុ អត្តានំយេវ សន្ធាយ ទេសនា កតា’’តិ. មំសូបសេចនោវ អធិប្បេតោ មច្ឆមំសសហិតស្ស អាហារស្ស បរិភោគភាវតោ មច្ឆមំសស្ស ច ឥធ អធិប្បេតត្តា.

អគថិតោ អប្បដិពទ្ធោ. តណ្ហាមុច្ឆនាយាតិ តណ្ហាយនវសេន មុច្ឆាបត្តិយា. អនជ្ឈោបន្នោ តណ្ហាយ អភិភវិត្វា ន អជ្ឈោត្ថដោ, គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា ន សណ្ឋិតោតិ អត្ថោ. តេនាហ – ‘‘សព្ពំ អាលុម្បិត្វា’’តិអាទិ. ឥធ អាទីនវោ អាហារស្ស បដិកូលភាវោតិ អាហ ‘‘ឯករត្តិវាសេនា’’តិអាទិ. អយមត្ថោ អាហារបរិភោគោតិ អត្ថសំយោជនបរិច្ឆេទិកា ‘‘យាវទេវ ឥមស្ស កាយស្ស ឋិតិយា’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.១៨២; ម. និ. ១.២៣; ២.២៤; ៣.៧៥; សំ. និ. ៤.១២០) បវត្តា អាហារបដិពទ្ធឆន្ទរាគនិស្សរណភូតា បញ្ញា អស្ស អត្ថីតិ និស្សរណបញ្ញោ. ឥទមត្ថន្តិ ឯតមត្ថាយ. ឯវំ សន្តេតិ ‘‘ព្រហ្មាតិ ច មេត្តាវិហារិនោ សមញ្ញា’’តិ អវត្វា យេ ធម្មា មេត្តាវិហារស្ស បដិបក្ខភូតា, តត្ថ សាវសេសំ បហាសិ ព្រហ្មា, អនវសេសំ បហាសិ ភគវាតិ សចេ តេ ឥទំ សន្ធាយ ភាសិតំ, ឯវំ សន្តេ តវ ឥទំ យថាវុត្តវចនំ អនុជានាមិ, ន មេត្តាវិហារិតាសាមញ្ញមត្តតោតិ អត្ថោ.

៥៥. ‘‘បាដិយេក្កោ អនុសន្ធី’’តិ វត្វា វិសុំ អនុសន្ធិភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមស្មិំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វារំ ថកេតីតិ មច្ឆមំសបរិភោគានុញ្ញាយ អញ្ញេសំ វចនទ្វារំ បិទហតិ, ចោទនាបថំ និរុន្ធតិ. កថំ សត្តានុទ្ទយំ ទស្សេតិ? សត្តានុទ្ទយមុខេន ពាហិរកានំ មច្ឆមំសបរិភោគបដិក្ខេបោ តយិទំ មិច្ឆា, តិកោដិបរិសុទ្ធស្សេវ មច្ឆមំសស្ស បរិភោគោ ភគវតា អនុញ្ញាតោ. តថា ហិ វុត្តំ – ‘តីហិ ខោ អហំ, ជីវក, ឋានេហិ មំសំ បរិភោគន្តិ វទាមី’តិអាទិ (ម. និ. ២.៥២). វិនយេបិ (បារា. ៤០៩; ចូឡវ. ៣៤៣) វុត្តំ – ‘‘តិកោដិបរិសុទ្ធំ, ទេវទត្ត, មច្ឆមំសំ មយា អនុញ្ញាត’’ន្តិ. តិកោដិបរិសុទ្ធញ្ច ភុញ្ជន្តានំ សត្តេសុ អនុទ្ទយា និច្ចលា. ‘‘សត្តានុទ្ទយំ ទស្សេតី’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិមាហ.

បឋមេន ការណេនាតិ ទេសនាវសេនបិ បយោគវសេនបិ បឋមេន បរូបឃាតហេតុនា. កឌ្ឍិតោ សោ បាណោ. គលេន បវេធេន្តេនាតិ យោត្តគលេន ករណេន អសយ្ហមានេន. ពហុបុញ្ញមេវ ហោតិ អាសាទនាបេក្ខាយ អភាវតោ, ហិតជ្ឈាសយត្តា វាតិ អធិប្បាយោ. ឯសាហំ, ភន្តេតិអាទិ កស្មា វុត្តំ, សរណគមនវសេនេវ គហិតសរណោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘អយ’’ន្តិអាទិ. ឱគាហន្តោតិអាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា សុត្តំ អនុស្សរន្តោ អត្ថំ ឧបធារេន្តោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ជីវកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. ឧបាលិសុត្តវណ្ណនា

៥៦. បាវារំ បារុបតីតិ បាវារិកោ, ឥទំ តស្ស កុលសមុទាគតំ នាមំ, សោ បន មហទ្ធនោ មហាភោគោ នគរេ សេដ្ឋិដ្ឋានេ ឋិតោ. តេនាហ ‘‘ទុស្សបាវារិកសេដ្ឋិនោ’’តិ. ទីឃត្តា ទីឃតមត្តា. សោ កិរ បមាណតោ ឧបវច្ឆយតោ ទិយឌ្ឍរតនំ អតិក្កម្ម ឋិតោ. ឯវំលទ្ធនាមោតិ ‘‘ទីឃតបស្សី’’តិ លទ្ធសមញ្ញោ. ពាហិរាយតនេតិ តិត្ថិយសមយេ បិណ្ឌបាតោតិ វោហារោ នត្ថិ, តស្មា សាសនវោហារេន ‘‘បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ’’តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

ទស្សេតីតិ ទេសេតិ. ឋបេតីតិ អញ្ញមញ្ញសង្ករតោ វវត្ថបេតិ. កិរិយាយាតិ ករណេន. បវត្តិយាតិ បវត្តនេន. ទណ្ឌានិ បញ្ញបេតីតិ ឯត្ថ កស្មា ភគវតា អាទិតោវ តថា ន បុច្ឆិតន្តិ? យស្មា សា តស្មិំ អត្ថេ សភាវនិរុត្តិ ន ហោតិ, សាសនេ លោកេ សមយន្តរេសុ ច តាទិសោ សមុទាចារោ នត្ថិ, កេវលំ បន តស្សេវ និគណ្ឋស្សាយំ កោដ្ឋាលកសទិសោ សមុទាចារោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មានិ បញ្ញបេតិ’’ ឥច្ចេវាហ. អចិត្តកន្តិ ចិត្តរហិតំ, ចិត្តេន អសមុដ្ឋាបិតន្តិ អត្ថោ. កថំ បន តទុភយស្ស ចិត្តេន វិនា សម្ភវោតិ ចោទនំ សន្ធាយ តត្ថ និទស្សនមាហ ‘‘យថា កិរា’’តិអាទិ. បដិវិភត្តានន្តិ អត្ថតោ ភិន្នានំ. បដិវិសិដ្ឋានន្តិ វិសេសនបទវសេន សទ្ទតោបិ ភិន្នានំ. វចនំ បតិដ្ឋបេតុកាមោតិ ទីឃតបស្សិនោ យថាវុត្តវចនំ បតិដ្ឋបេតុកាមោ. តស្មិញ្ហិ បតិដ្ឋាបិតេ តេនប្បសង្គេន អាគតោ, ឧបាលិ គហបតិ តស្មិំ បទេសេ ធម្មំ ទិស្វា សាសនេ អភិប្បសីទិស្សតិ.

កថា ឯវ ឧបរិ វាទារោបនស្ស វត្ថុភាវតោ កថាវត្ថុ. កថាយំ បតិដ្ឋបេសីតិ កថាវត្ថុស្មិំ, តទត្ថេ វា បតិដ្ឋបេសិ. យថា តំ វាទារោបនភយេន ន អវជានាតិ, ឯវំ តស្សំ កថាយំ, តស្មិំ វា អត្ថេ ទីឃតបស្សិំ យាវតតិយំ វាទេ បតិដ្ឋបេសិ. វាទន្តិ ទោសំ.

៥៧. ឥទានិ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មម្បិ គហេត្វា កាយកម្មាទិវសេន សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ កាយកម្មំ នាមាតិអាទិ ‘‘កម្មស្ស កិរិយាយា’’តិ បាឡិយំ អកុសលកម្មស្ស អធិគតត្តា វុត្តំ, បុព្ពេ បន អដ្ឋកាមាវចរកុសលចេតនាតិអាទិ សាវជ្ជំ អនវជ្ជញ្ច សាមញ្ញតោ ឯកជ្ឈំ កត្វា ទស្សិតំ. កស្មា បនេត្ថ ចេតនា ន គហិតាតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ សុត្តេ កម្មំ ធុរ’’ន្តិ. កាយកម្មាទិភេទំ កម្មមេវ ធុរំ ជេដ្ឋកំ បុព្ពង្គមំ, ន ចេតនាមត្តមេវ. ឯវមាគតេបីតិ កម្មានីតិ ឯវំ នាមេន អាគតេបិ ចេតនា ធុរំ, តត្ថ ចេតនំ ជេដ្ឋកំ បុព្ពង្គមំ កត្វា វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. កថំ បន តត្ថ កម្មន្តិ វា កម្មានីតិ វា អាគតេ តេសំ ចេតនាយ ធុរភាវោតិ អាហ ‘‘យត្ថ កត្ថចិ…បេ… លភតី’’តិ. តត្ថ យត្ថ កត្ថចីតិ យស្មិំ កិស្មិញ្ចិ ទ្វារេ. សា វុត្តាវាតិ សា ចេតនា វុត្តាវ, យា កាយសង្ខារាទិបរិយាយេន (យស្ស កស្សចិ កម្មស្ស កាយទ្វារាទីសុ បវត្តាបនចេតនា) សម្បយុត្តធម្មាបិ តទគ្គេន លោកិយាបិ លោកុត្តរាបិ កម្មមេវ, អភិជ្ឈាទយោ បន ចេតនាបក្ខិកាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មហន្តន្តិ កដុកផលំ. ន កិលមតិ សប្បាដិហារិយត្តា បដិញ្ញាយ. ឥទានិ តេសំ សប្បាដិហារិយតំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. យទិ អកុសលំ បត្វា កាយកម្មំ វចីកម្មំ មហន្តន្តិ វទន្តោ ន កិលមតិ, អថ កស្មា ភគវា ឥធ អកុសលំ មនោកម្មំ មហាសាវជ្ជំ កថេសីតិ អាហ ‘‘ឥមស្មិំ បន ឋានេ’’តិអាទិ. យាវតតិយំ បតិដ្ឋាបនមត្តេន គតមគ្គំ បដិបជ្ជន្តោ. តេនាហ ‘‘កិញ្ចិ អត្ថនិប្ផត្តិំ អបស្សន្តោបី’’តិ.

៥៨. និវាសដ្ឋានភូតោ ពាលកោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ពាលកិនី. សត្ថុបដិញ្ញាតតាយ និគណ្ឋានំ មហាតិ សម្ភាវិតត្តា មហានិគណ្ឋោ.

៦០. អាវដ្ដេតិ បុរិមាការតោ និវត្តេតិ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ ឯតាយាតិ អាវដ្ដនី, មាយា. តេនាហ ‘‘អាវដ្ដេត្វា គហណមាយ’’ន្តិ. សត្ថុបដិញ្ញានំ ពុទ្ធទស្សនេ ចិត្តមេវ ន ឧប្បជ្ជតិ, អយមេត្ថ ធម្មតា. សចេ បន សោ តំ បដិញ្ញំ អប្បហាយ ពុទ្ធានំ សម្មុខីភាវំ ឧបគច្ឆេយ្យ, សត្តធា មុទ្ធា ផលេយ្យ, តស្មា ភគវា ‘‘មា អយំ ពាលោ វិនស្សី’’តិអាទិតោវ យថា សម្មុខីភាវំ ន លភតិ, តថា ករោតិ. ស្វាយមត្ថោ បាថិកបុត្តសមាគមេន ទីបេតព្ពោ. ទស្សនសម្បត្តិនិយាមមាហ ‘‘តថាគតំ ហី’’តិអាទិ. អាគមា នុ ខោ ឥធ តុម្ហាកំ សន្តិកំ.

៦១. វចីសច្ចេ បតិដ្ឋហិត្វាតិ យថាបដិញ្ញាតាយ បដិញ្ញាយ ឋត្វា.

៦២. សីតោទកេ អមតា បាណា បានកាលេ បន មរន្តិ, តេបិ តេន សីតោទកបរិភោគេន មារិតា ហោន្តិ, តស្មា តបស្សិនា នាម សព្ពេន សព្ពំ សីតោទកំ ន បរិភុញ្ជិតព្ពន្តិ តេសំ លទ្ធិ. បាកតិកំ វា ឧទកំ សត្តោតិ បុរាតនានំ និគណ្ឋានំ លទ្ធិ. តេនាហ ‘‘សត្តសញ្ញាយ សីតោទកំ បដិក្ខិបន្តី’’តិ. តេសំ តំ អធុនាតននិគណ្ឋានំ វាទេន វិរុជ្ឈតិ. តេ ហិ បថវីអាទិនវបទត្ថតោ អញ្ញមេវ ជីវិតំ បដិជានន្តិ. ចិត្តេន សីតោទកំ បាតុកាមោ បរិភុញ្ជិតុកាមោ ហោតិ រោគេ ឋត្វាបិ សត្តានំ ចិត្តស្ស តថា ន វិតតតា. តេនាហ – ‘‘តេនស្ស មនោទណ្ឌោ តត្ថេវ ភិជ្ជតី’’តិ. តេនាតិ សីតោទកំ បាតុំ បរិភុញ្ជិតុញ្ច ឥច្ឆនេន. អស្សាតិ យថាវុត្តស្ស និគណ្ឋស្ស. តត្ថេវាតិ តថាចិត្តុប្បាទនេ ឯវ. ភិជ្ជតិ សំវរស្ស វិកោបិតត្តា. តថាភូតោ សោ និគណ្ឋោ សីតោទកំ ចេ លភេយ្យ, កតិបយំ កាលំ ជីវេយ្យ, អលាភេន បន បរិសុស្សមានកណ្ឋោដ្ឋតាលុជិវ្ហាអាទិកោ សព្ពសោ បរិទាហាភិភូតោ មរេយ្យ. តេនាហ – ‘‘សីតោទកំ អលភមានោ កាលំ ករេយ្យា’’តិ. កស្មា? យស្មា សីតោទកំ បិវាយ សន្និស្សិតចិត្តស្ស មរណំ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មនោទណ្ឌោ បន ភិន្នោបិ ចុតិម្បិ អាកឌ្ឍតី’’តិ. យស្មា បន តថាភូតចិត្តស្ស និគណ្ឋស្ស មនោសត្តេសុ នាម ទេវេសុ ឧបបត្តិ ហោតីតិ តិត្ថិយានំ លទ្ធិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មនោទណ្ឌោ បន ភិន្នោបិ បដិសន្ធិម្បិ អាកឌ្ឍតី’’តិ. ឥតីតិ ឯវំ ‘‘ឥធាស្ស និគណ្ឋោ’’តិអាទិអាការេន. នន្តិ ឧបាលិំ គហបតិំ. មហន្តោតិ វទាបេសិ ‘‘មនោបដិពទ្ធោ កាលង្ករោតី’’តិ វទន្តោតិ អធិប្បាយោ.

ឧបាសកស្សាតិ ឧបាលិស្ស គហបតិស្ស. មុច្ឆាវសេនាតិអាទិនា អន្វយតោ ព្យតិរេកតោ ច មនោទណ្ឌស្ស មហន្តតំ វិភាវេតិ. ចិត្តសន្តតិប្បវត្តិមត្តេនេវាតិ វិនា កាយទណ្ឌេន វចីទណ្ឌេន ច កេវលំ ចិត្តសន្តតិប្បវត្តិមត្តេន. ភិជ្ជិត្វាបីតិ ឯត្ថ បិ-សទ្ទេន អភិជ្ជិត្វាបិ. អនិយ្យានិកាតិ អប្បាដិហីរា, អយុត្តាតិ អត្ថោ. សល្លក្ខេសិ ឧបាសកោតិ វិភត្តិំ វិបរិណាមេត្វា យោជនា. បញ្ហបដិភានានីតិ ញាតុំ ឥច្ឆិតេ អត្ថេ ឧប្បជ្ជនកបដិភានានិ.

‘‘មនោបដិពទ្ធោ កាលំ ករោតី’’តិ វទន្តេន អត្ថតោ មនោទណ្ឌស្ស តទុត្តរភាវោ បដិញ្ញាតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឥទានិ មនោទណ្ឌោ មហន្តោតិ ឥទំ វចន’’ន្តិ. តថា ចេវ វុត្តំ – ‘‘មនោទណ្ឌោវ ពលវា មហន្តោតិ វទាបេសី’’តិ.

៦៣. បាណាតិបាតាទិតោ យមនំ យាមោ, ចតុព្ពិធោ យាមោ ចតុយាមោ, ចតុយាមសង្ខាតេន សំវរេន សំវុតោ ចាតុយាមសំវរសំវុតោ. អដ្ឋកថាយំ បន យាម-សទ្ទោ កោដ្ឋាសបរិយាយោតិ ‘‘ឥមិនា ចតុកោដ្ឋាសេនា’’តិ វុត្តំ. បិយជាតិកំ រូបាទិអារម្មណំ រាគវសេន ពាលេហិ ភាវនីយត្តា ‘‘ភាវិត’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ភាវិតន្តិ បញ្ច កាមគុណា’’តិ.

យោ សព្ពំ បាបំ អាសវញ្ច វារេតីតិ សព្ពវារី, តស្ស នវសុ បទត្ថេសុ សត្តមោ បទត្ថោ, តេន សព្ពវារិនា បាបំ វារិត្វា ឋិតោតិ សព្ពវារិវារិតោ. តេនាហ ‘‘សព្ពេន បាបវារណេន វារិតបាបោ’’តិ. តតោ ឯវ សព្ពស្ស វារិតព្ពស្ស អាសវស្ស ធុននតោ សព្ពវារិធុតោ. វារិតព្ពស្ស និវារណវសេន សព្ពវារិនោ ផុដោ ផុសិតោតិ សព្ពវារិផុដោ. សង្ឃាតន្តិ សហសា ហននំ, អសញ្ចេតនិកវធន្តិ អត្ថោ. កតរស្មិំ កោដ្ឋាសេតិ តីសុ ទណ្ឌកោដ្ឋាសេសុ កតរកោដ្ឋាសេ.

៦៤. ខលិយតិ សមាទិយតីតិ ខលំ, រាសីតិ អាហ – ‘‘ឯកំ មំសខលន្តិ ឯកំ មំសរាសិ’’ន្តិ. វិជ្ជាធរឥទ្ធិយា ឥទ្ធិមា. សា បន ឥទ្ធិ យស្មា អានុភាវសម្បន្នស្សេវ ឥជ្ឈតិ, ន យស្ស កស្សចិ. តស្មា អាហ ‘‘អានុភាវសម្បន្នោ’’តិ. វិជ្ជានុភាវវសេនេវ អានុភាវសម្បន្នោ. ចិត្តេ វសីភាវប្បត្តោ អានុភាវាយ ឯវ វិជ្ជាយ បគុណភាវាបាទនេន. ឯតេន វសីភាវំ លោកិយសមញ្ញាវសេន ភគវា ឧបាលិំ គហបតិំ បញ្ញបេតុកាមោ ឯវមាហ. លោកិកា ហិ ‘‘ភាវនាមយឥទ្ធិយា ឥទ្ធិមា ចេតោវសីភាវប្បត្តោ បរូបឃាតំ ករោតី’’តិ មញ្ញន្តិ. តថា ហិ តេ ឥសយោ បរេសំ សំវណ្ណេន្តិ, ឥសីនំ អានុភាវំ កិត្តេន្តិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាគមិស្សតីតិ.

៦៥. អរញ្ញមេវ ហុត្វាតិ សព្ពសោ អរញ្ញមេវ ហុត្វា. អរញ្ញភាវេន អរញ្ញំ ជាតំ, ន នាមមត្តេន. ឥសីនំ អត្ថាយាតិ ឥសីនំ អាសាទនត្ថាយ.

គោធាវរីតីរតោ នាតិទូរេ. ឧសូយមានោតិ ‘‘ន មំ ឯស ជនោ បរិវារេតី’’តិ ឧសូយំ ករោន្តោ. កិលិដ្ឋោ វតាតិ បង្កទន្តរជសិរតាទីហិ កិលិដ្ឋសរីរោ. អនញ្ជិតមណ្ឌិតោតិ អនញ្ជិតក្ខិកោ សព្ពេន, សព្ពំ អមណ្ឌិតោ ច. តស្មិំ កាលេ ‘‘កាលស្សេវ អក្ខីនំ អញ្ជនំ មង្គល’’ន្តិ មនុស្សានំ លទ្ធិ, តស្មា អនញ្ជនំ វិសុំ គហិតំ.

រាជា តស្ស វចនំ គហេត្វាតិ ‘‘វេទេសុ ឦទិសំ អាគតំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ, ភន្តេ’’តិ រាជា តស្ស បុរោហិតស្ស វចនំ គហេត្វា. ឧសុមជាតហទយោតិ ឧត្តត្តហទយោ. នាសិកានំ អប្បហោន្តេ មុខេន អស្សសន្តោ.

វិជិតជយេហិ អាគន្ត្វា នក្ខត្តយុត្តំ អាគមេន្តេហិ និសីទិតព្ពដ្ឋានំ ជយខន្ធាវារដ្ឋានំ. ឧទកវុដ្ឋិបាតនាទិ តស្មិំ បាបកម្មេ អសមង្គិភូតានម្បិ សមនុញ្ញតាយ អន្តោករណត្ថំ កតំ. កតភណ្ឌវុដ្ឋីតិ អាភរណវស្សំ. មហាជនោ សមនុញ្ញោ ជាតោតិ យោជនា. មាតុបោសករាមោតិ មាតរិ សម្មាបដិបន្នោ រាមោ នាម ឯកោ បុរិសោ. អសមង្គិភូតានន្តិ អសមនុញ្ញានំ.

អវកិរិយាតិ អសុស្សូសតំ បដិច្ច. ផុលិង្គានីតិ អគ្គិកណានិ. បតន្តិ កាយេតិ កាយេ ឥតោ ចិតោ និបតន្តិ. ឯតេ កិរ និរយំ វិវរិត្វា មហាជនស្ស ទស្សេន្តិ.

យថាផាសុកដ្ឋានន្តិ មយំ កញ្ចិបិ ទេសំ ឧទ្ទិស្ស ន គច្ឆាម, យត្ថ បន វសន្តស្ស បព្ពជិតស្ស ផាសុ ហោតិ, តំ យថាផាសុកដ្ឋានំ គច្ឆាមាតិ អធិប្បាយោ. សង្ឃាតិ សំហតា. គណាតិ តំតំសេណិភាវេន គណិតព្ពតាយ គណា. គណីភូតាតិ ឯកជ្ឈាសយា ហុត្វា រាសិភូតា. អទិន្នាទានន្តិអាទីសុបិ និរយេ បច្ចិត្វា មនុស្សលោកំ អាគតស្ស វិបាកាវសេសេនាតិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

បគ្គណ្ហិស្សាមីតិ សម្ភាវនំ ឧប្បាទេស្សាមិ. នេសំ កត្តព្ពន្តិ ចិន្តេសីតិ យោជនា. កិំ ចិន្តេសិ? អាឃាតំ ឧប្បាទេត្វា អនត្ថករណូបាយំ. តេនាហ ‘‘សោ ធម្មកថាបរិយោសានេ’’តិអាទិ. នាគពលបិច្ឆិល្លាទីនន្តិ នាគពលសាសបអង្កោលតេលកណិការនិយ្យាសាទីនំ ចិក្ខល្លានំ. វិហេឋយិំសុ និរយាទិកថាហិ ឃដ្ដេន្តា. ឆទ្វារារម្មណេតិ ចក្ខាទីនំ ឆន្នំ ទ្វារានំ អារម្មណភូតេ រូបាទិវិសយេ.

នវ វុដ្ឋិយោតិ ឧទកវុដ្ឋិ សុមនបុប្ផវុដ្ឋិ មាសកវុដ្ឋិ កហាបណវុដ្ឋិ អាភរណវុដ្ឋិ អាវុធវុដ្ឋិ អង្គារវុដ្ឋិ បាសាណវុដ្ឋិ វាលិកាវុដ្ឋីតិ ឥមា នវ វុដ្ឋិយោ. អវញ្ចយីតិ សក្ការំ ករោន្តោ វិយ ហុត្វា អសក្ការំ ករោន្តោ អនត្ថចរណេន វញ្ចយិ. អទូសកេតិ អនបរាធេ.

‘‘ទិដ្ឋមង្គលិកា ព្រាហ្មណកញ្ញា’’តិ ជាតកដ្ឋកថាទីសុ (ជា. អដ្ឋ. ៤.១៥.មាតង្គជាតកវណ្ណនា) អាគតំ, ឥធ បន ‘‘សេដ្ឋិធីតា’’តិ. វារេយ្យត្ថាយាតិ អាវាហត្ថាយ, អស្សាតិ បេសិតបុគ្គលស្ស. តាទិសេន នីចកុលសំវត្តនិយេន កម្មុនា លទ្ធោកាសេន ចណ្ឌាលយោនិយំ និព្ពត្តោ.

ចម្មគេហេតិ ចម្មេន ឆាទិតេ គេហេ. មាតង្គោត្វេវស្ស នាមំ អហោសិ ជាតិសមុទាគតំ. តន្តិ ឃណ្ដំ. វាទេន្តោ តាលនេន សទ្ទំ ករោន្តោ. មហាបថំ បដិបជ្ជិ ទិដ្ឋមង្គលិកាយ គេហទ្វារសមីបេន.

តស្សា វេយ្យាវច្ចករា ចេវ ឧបដ្ឋាកមនុស្សា បដិពទ្ធា ច សុរាសោណ្ឌាទយោ ជាណុកប្បរាទីហិ សុកោដ្ដិតំ កោដ្ដិតភាវេន មុច្ឆំ អាបន្នត្តា មតោតិ សញ្ញាយ ឆឌ្ឌេសុំ.

អថ ពោធិសត្តោ អាយុអវសេសស្ស អត្ថិតាយ មន្ទមន្ទេ វាតេ វាយន្តេ ចិរេន សញ្ញំ បដិលភតិ. តេនាហ ‘‘មហាបុរិសោ’’តិអាទិ. គេហង្គណេតិ គេហស្ស មហាទ្វារតោ ពហិ វិវដង្គណេ. បតិតោតិ បាតំ កត្វា ឥច្ឆិតត្ថនិប្ផត្តិំ អន្តរំ កត្វា អនុប្បវេសេន និបន្នោ. ទិដ្ឋមង្គលិកាយាតិ ទិដ្ឋមង្គលិកាការណេន.

យសន្តិ វិភវំ កិត្តិសទ្ទញ្ច. ចន្ទន្តិ ចន្ទមណ្ឌលំ, ចន្ទវិមានន្តិ អត្ថោ. ឧច្ឆិដ្ឋគេហេតិ បរេហិ បរិភុត្តគេហេ. មណ្ឌបេតិ នគរមជ្ឈេ មហាមណ្ឌបេ.

ខីរមណិមូលន្តិ ខីរមូលំ, បាទេសុ ពទ្ធមណិមូលញ្ច. យាវតា វាចុគ្គតា បរិយត្តីតិ យត្តកោ មនុស្សវចីទ្វារតោ ឧគ្គតោ និក្ខន្តោ បវត្តោ, យំកិញ្ចិ វចីមយន្តិ អត្ថោ. អាកាសង្គណេតិ វិវដង្គណេ.

ទុម្មវាសីតិ ធូមោ ធូសរោ, អនញ្ជិតាមណ្ឌិតោតិ អធិប្បាយោ. ឱតល្លកោតិ និហីនជ្ឈាសយោ, អប្បានុភាវោតិ អត្ថោ. បដិមុញ្ច កណ្ឋេតិ យាវ គលវាដកា បារុបិត្វា. កោ រេ តុវន្តិ អរេ កោ នាម ត្វំ.

បកតន្តិ បដិយត្តំ នានប្បការតោ អភិសង្ខតំ. ឧត្តិដ្ឋបិណ្ឌន្តិ អន្តរឃរំ ឧបគម្ម ឋត្វា លទ្ធព្ពបិណ្ឌំ, ភិក្ខាហារន្តិ អត្ថោ. លភតន្តិ លច្ឆតុ. សបាកោតិ មហាសត្តោ ជាតិវសេន យថាភូតំ អត្តានំ អាវិករោតិ.

អត្ថត្ថិតំ សទ្ទហតោតិ សម្បរាយិកស្ស អត្ថស្ស អត្ថិភាវំ សទ្ទហន្តស្ស. អបេហីតិ អបគច្ឆ. ឯត្តោតិ ឥមស្មា ឋានា. ជម្មាតិ លាមក.

អនូបខេត្តេតិ អជង្គលេ ឧទកសម្បន្នេ ខេត្តេ ផលវិសេសំ បច្ចាសីសន្តា. ឯតាយ សទ្ធាយ ទទាហិ ទានន្តិ និន្នំ ថលញ្ច បូរេន្តោ មេឃោ វិយ គុណវន្តេ និគ្គុណេ ច ទានំ ទេហិ, ឯវំ ទេន្តោ ច អប្បេវ អារាធយេ ទក្ខិណេយ្យេតិ. ទក្ខិណេយ្យេតិ សីលាទិគុណសមន្នាគតេ.

តានីតិ តេ ព្រាហ្មណា. វេណុបទរេនាតិ វេឡុវិលីវេន.

គិរិំ នខេន ខណសីតិ បព្ពតំ អត្តនោ នខេន ខណន្តោ វិយ អហោសិ. អយោតិ កាលលោហំ. បទហសីតិ អភិភវសិ, អត្តនោ សរីរេន អភិភវន្តោ វិយ អហោសិ.

អាវេធិតន្តិ ចលិតំ វិបរិវត្តេត្វា ឋិតំ. បិដ្ឋិតោតិ បិដ្ឋិបស្សេន. ពាហុំ បសារេតិ អកម្មនេយ្យន្តិ អកម្មក្ខមំ ពាហុទ្វយំ ថទ្ធំ សុក្ខទណ្ឌកំ វិយ កេវលំ បសារេតិ, ន សមិញ្ជេតិ, សេតានិ អក្ខីនិ បរិវត្តនេន កណ្ហមណ្ឌលស្ស អទិស្សនតោ.

ជីវិតន្តិ ជីវនំ.

វេហាយសន្តិ អាកាសេ. បថទ្ធុនោតិ បថភូតទ្ធុនោ វិយ.

សញ្ញម្បិ ន ករោតីតិ ‘‘ឥមេ កុលប្បសុតា’’តិ សញ្ញាមត្តម្បិ ន ករោតិ. ទន្តកដ្ឋកុច្ឆិដ្ឋកន្តិ ខាទិតទន្តកដ្ឋត្តា វុត្តំ. ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតិ អប្បទុដ្ឋបទោសភាវតោ, មហាសត្តស្ស តទា ឧក្កំសគតខេត្តភាវតោ. ឥទ្ធិវិសយោ នាម អចិន្តេយ្យោ, តស្មា កថំ សូរិយស្ស ឧគ្គន្តុំ នាទាសីតិ ន ចិន្តេតព្ពំ. អរុណុគ្គំ ន បញ្ញាយតីតិ តស្មិំ បទេសេ អរុណបភា ន បញ្ញាយតិ, អន្ធការោ ឯវ ហោតិ.

យក្ខាវដ្ដោ នុ ខោ អយំ កាលវិបរិយាយោ. មហាបញ្ញន្តិ មហន្តានំ បញ្ញានំ អធិដ្ឋានភូតំ. ជនបទស្ស មុខំ បស្សថាតិ ឥមស្ស ជនបទវាសិនោ ជនស្ស ឧបទ្ទវេន មង្កុភូតំ មុខំ បស្សថ.

ឯតស្ស កថា ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតីតិ យាហិ តេន បារមិតាបរិភាវនសមិទ្ធាហិ នានាសមាបត្តិវិហារបរិបូរិតាហិ សីលទិដ្ឋិសម្បទាហិ សុសង្ខតសន្តានេ មហាករុណាធិវាសេ មហាសត្តេ អរិយូបវាទកម្មអភិសបសង្ខាតា ផរុសវាចា បវត្តិតា, សា អភិសបិ តស្ស ខេត្តវិសេសភាវតោ តស្ស ច អជ្ឈាសយផរុសតាយ ទិដ្ឋធម្មវេទនិយកម្មំ ហុត្វា សចេ សោ មហាសត្តំ ន ខមាបេតិ, សត្តមេ ទិវសេ វិបច្ចនសភាវំ ជាតំ, ខមាបិតេ បន មហាសត្តេ បយោគសម្បត្តិ បដិពាហិតត្តា អវិបាកធម្មតំ អាបជ្ជតិ អហោសិកម្មភាវតោ. អយញ្ហិ អរិយូបវាទបាបស្ស ទិដ្ឋធម្មវេទនិយស្ស ធម្មតា, តេន វុត្តំ ‘ឯតស្ស កថា ឯតស្សេវ ឧបរិ បតិស្សតី’តិអាទិ. មហាសត្តោ បន តំ តស្ស ឧបរិ បតិតុំ ន អទាសិ, ឧបាយេន មោចេសិ. តេន វុត្តំ ចរិយាបិដកេ (ចរិយា. ២.៦៤) –

‘‘យំ សោ តទា មំ អភិសបិ, កុបិតោ ទុដ្ឋមានសោ;

តស្សេវ មត្ថកេ និបតិ, យោគេន តំ បមោចយិ’’ន្តិ.

យញ្ហិ តត្ថ សត្តមេ ទិវសេ ពោធិសត្តេន សូរិយុគ្គមននិវារណំ កតំ, អយមេត្ថ យោគោតិ អធិប្បេតោ. យោគេន ហិ ឧព្ពឡ្ហា សរាជិកា បរិសា នគរវាសិនោ នេគមា ចេវ ជានបទា ច ពោធិសត្តស្ស សន្តិកំ តាបសំ អានេត្វា ខមាបេសុំ. សោ ច ពោធិសត្តស្ស គុណេ ជានិត្វា តស្មិំ ចិត្តំ បសាទេសិ. យំ បនស្ស មត្ថកេ មត្តិកាបិណ្ឌស្ស ឋបនំ, តស្ស ច សត្តធា ផាលនំ កតំ, តំ មនុស្សានំ ចិត្តានុរក្ខណត្ថំ. អញ្ញថា ហិ – ‘‘ឥមេ បព្ពជិតា សមានា ចិត្តស្ស វសេ វត្តន្តិ, ន បន ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តាបេន្តី’’តិ មហាសត្តម្បិ តេន សទិសំ កត្វា គណ្ហេយ្យុំ, តទស្ស តេសំ ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយាតិ. តេនាហ ‘‘អថស្សា’’តិអាទិ.

លោហកូដវស្សន្តិ អយគុឡវស្សំ. តទា ហិ រតនមត្តានិ ទិយឌ្ឍរតនមត្តានិបិ តិខិណំសានិ អយគុឡមណ្ឌលានិ ឥតោ ចិតោ ច និបតន្តា មនុស្សានំ សរីរានិ ខណ្ឌខណ្ឌកានិ អកំសុ. កលលវស្សន្តិ តនុកកទ្ទមបដលកទ្ទមំ. ឧបហច្ចាតិ អាឃាដេត្វា. តទេវ មជ្ឈារញ្ញំ.

៦៧. អនុវិច្ចការន្តិ អនុវិច្ចករណំ. ការណេហិ ទ្វីហិ អនិយ្យានិកសាសនេ ឋិតានំ អត្តនោ សាវកត្តំ ឧបគតេ បគ្គហនិគ្គហានិ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ.

៦៩. អនុបុព្ពិំ កថន្តិ (ទី. និ. ដី. ២.៧៥-៧៦; អ. និ. ដី. ៣.៨.១២) អនុបុព្ពិយា អនុបុព្ពំ កថេតព្ពកថំ, កា បន សា? ទានាទិកថា. ទានកថា តាវ បចុរជនេសុបិ បវត្តិយា សព្ពសាធារណត្តា សុករត្តា សីលេ បតិដ្ឋានស្ស ឧបាយភាវតោ ច អាទិតោវ កថិតា. បរិច្ចាគសីលោ ហិ បុគ្គលោ បរិគ្គហវត្ថូសុ និស្សង្គភាវតោ សុខេនេវ សីលានិ សមាទិយតិ, តត្ថ ច សុប្បតិដ្ឋិតោ ហោតិ. សីលេន ទាយកបដិគ្គហណវិសុទ្ធិតោ បរានុគ្គហំ វត្វា បរបីឡានិវត្តិវចនតោ, កិរិយធម្មំ វត្វា អកិរិយធម្មវចនតោ, ភោគយសសម្បត្តិហេតុំ វត្វា ភវសម្បត្តិហេតុវចនតោ ច ទានកថានន្តរំ សីលកថា កថិតា. តញ្ច សីលំ វដ្ដនិស្សិតំ, អយំ ភវសម្បត្តិ តស្ស ផលន្តិ ទស្សនត្ថំ, ឥមេហិ ច ទានសីលមយេហិ បណីតចរិយភេទភិន្នេហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ ឯតា ចាតុមហារាជិកាទីសុ បណីតតរាទិភេទភិន្នា អបរិមេយ្យា ភោគភវសម្បត្តិយោតិ ទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ សគ្គកថា. ស្វាយំ សគ្គោ រាគាទីហិ ឧបក្កិលិដ្ឋោ សព្ពទា អនុបក្កិលិដ្ឋោ អរិយមគ្គោតិ ទស្សនត្ថំ សគ្គានន្តរំ មគ្គោ, មគ្គញ្ច កថេន្តេន តទធិគមូបាយសន្ទស្សនត្ថំ សគ្គបរិយាបន្នាបិ បគេវ ឥតរេ សព្ពេបិ កាមា នាម ពហ្វាទីនវា អនិច្ចា អទ្ធុវា វិបរិណាមធម្មាតិ កាមានំ អាទីនវោ. ហីនា គម្មា បោថុជ្ជនិកា អនរិយា អនត្ថសញ្ហិតាតិ តេសំ ឱការោ លាមកភាវោ, សព្ពេបិ ភវា កិលេសានំ វត្ថុភូតាតិ តត្ថ សំកិលេសោ. សព្ពសោ កិលេសវិប្បមុត្តំ និព្ពានន្តិ នេក្ខម្មេ អានិសំសោ ច កថេតព្ពោតិ អយមត្ថោ មគ្គន្តីតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទេន ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

សុខានំ និទានន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកានំ សម្បរាយិកានំ និព្ពានសញ្ហិតានញ្ចាតិ សព្ពេសម្បិ សុខានំ ការណំ. យញ្ហិ កិញ្ចិ លោកេ ភោគសុខំ នាម, តំ សព្ពំ ទាននិទានន្តិ បាកដោ អយមត្ថោ. យំ បន ឈានវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានបដិសំយុត្តំ សុខំ, តស្សបិ ទានំ ឧបនិស្សយបច្ចយោ ហោតិយេវ. សម្បត្តីនំ មូលន្តិ យា ឥមា លោកេ បទេសរជ្ជសិរិស្សរិយសត្តរតនសមុជ្ជលចក្កវត្តិសម្បទាតិ ឯវំបភេទា មានុសិកា សម្បត្តិយោ, យា ច ចាតុមហារាជាទិគតា ទិព្ពា សម្បត្តិយោ, យា វា បនញ្ញាបិ សម្បត្តិយោ, តាសំ សព្ពាសំ ឥទំ មូលការណំ. ភោគានន្តិ ភុញ្ជិតព្ពដ្ឋេន ‘‘ភោគោ’’ន្តិ លទ្ធនាមានំ មនាបិយរូបាទីនំ, តន្និស្សយានំ វា ឧបភោគសុខានំ, បតិដ្ឋា និច្ចលាធិដ្ឋានតាយ. វិសមគតស្សាតិ ព្យសនប្បត្តស្ស. តាណន្តិ រក្ខា តតោ បរិបាលនតោ. លេណន្តិ ព្យសនេហិ បរិបាតិយមានស្ស ឱលីយនបទេសោ. គតីតិ គន្តព្ពដ្ឋានំ. បរាយណន្តិ បដិសរណំ. អវស្សយោតិ វិនិបតិតុំ អទេន្តោ និស្សយោ. អារម្មណន្តិ ឱលុព្ភារម្មណំ.

រតនមយសីហាសនសទិសន្តិ សព្ពរតនមយសត្តង្គមហាសីហាសនសទិសំ, មហគ្ឃំ ហុត្វា សព្ពសោ វិនិបតិតុំ អប្បទានតោ. មហាបថវិសទិសំ គតគតដ្ឋានេ បតិដ្ឋាសម្ភវតោ. យថា ទុព្ពលស្ស បុរិសស្ស អាលម្ពនរជ្ជុ ឧត្តិដ្ឋតោ តិដ្ឋតោ ច ឧបត្ថម្ភោ, ឯវំ ទានំ សត្តានំ សម្បត្តិភវេ ឧបបត្តិយា ឋិតិយា ច បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អាលម្ពនដ្ឋេន អាលម្ពនរជ្ជុសទិស’’ន្តិ. ទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេនាតិ ទុគ្គតិទុក្ខនិត្ថរណដ្ឋេន. សមស្សាសនដ្ឋេនាតិ លោភមច្ឆរិយាទិបដិសត្តុបទ្ទវតោ សម្មទេវ អស្សាសនដ្ឋេន. ភយបរិត្តាណដ្ឋេនាតិ ទាលិទ្ទិយភយតោ បរិបាលនដ្ឋេន. មច្ឆេរមលាទីហីតិ មច្ឆេរលោភទោសឥស្សាមិច្ឆាទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទិ ចិត្តមលេហិ. អនុបលិត្តដ្ឋេនាតិ អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ. តេសន្តិ មច្ឆេរមលាទីនំ. ឯតេសំ ឯវ ទុរាសទដ្ឋេន. អសន្តាសនដ្ឋេនាតិ អសន្តាសហេតុភាវេន. យោ ហិ ទាយកោ ទានបតិ, សោ សម្បតិបិ ន កុតោចិ សន្តសតិ, បគេវ អាយតិំ. ពលវន្តដ្ឋេនាតិ មហាពលវតាយ. ទាយកោ ហិ ទានបតិ សម្បតិ បក្ខពលេន ពលវា ហោតិ, អាយតិំ បន កាយពលាទីហិ. អភិមង្គលសម្មតដ្ឋេនាតិ ‘‘វុឌ្ឍិការណ’’ន្តិ អភិសម្មតភាវេន. វិបត្តិតោ សម្បត្តិយា នយនំ ខេមន្តភូមិសម្បាបនំ.