១. ព្រហ្មាយុសុត្តវណ្ណនា

៣៨៣. ‘‘មហាសត្តោ មហិទ្ធិកោ មហានុភាវោ’’តិអាទីសុ (មហាវ. ៣៨) ឧឡារតា វិសយោ, ‘‘មហាជនកាយោ សន្និបតី’’តិអាទីសុ សម្ពហុលភាវវិសយោ, ឥធ បន តទុភយម្បិស្ស អត្ថោតិ ‘‘មហតាតិ គុណមហត្តេនបិ មហតា’’តិអាទិ វុត្តំ. អប្បិច្ឆតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សន្តុដ្ឋិសល្លេខបវិវេកអសំសគ្គវីរិយារម្ភាទីនំ សង្គហោ. ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញសង្ឃាតសង្ខាតេនាតិ ឯត្ថ ‘‘និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ’’ (សំ. និ. ២.៤១; ៣.៩៩៨, ១០០៤) – ‘‘អដ្ឋានមេតំ, ភិក្ខវេ, អនវកាសោ, យំ ទិដ្ឋិសម្បន្នោ បុគ្គលោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតី’’តិអាទិវចនតោ ទិដ្ឋិសីលានំ និយតសភាវត្តា សោតាបន្នាបិ អញ្ញមញ្ញំ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតា, បគេវ សកទាគាមិអាទយោ. ‘‘តថារូបាយ ទិដ្ឋិយា ទិដ្ឋិសាមញ្ញគតោ វិហរតិ (ទី. និ. ៣.៣២៤, ៣៥៦; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១១; បរិ. ២៧៤) តថារូបេហិ សីលេហិ សីលសាមញ្ញគតោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៤; ម. និ. ១.៤៩២; ៣.៥៤; អ. និ. ៦.១២; បរិ. ២៧៤) វចនតោ បុថុជ្ជនានម្បិ ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតភាវោ លព្ភតិយេវ.

ឱដ្ឋបហតករណវសេន អត្ថវិភាគវសេន. សនិឃណ្ឌុកេដុភានន្តិ ឯត្ថ និឃណ្ឌូតិ វចនីយវាចកភាវេន អត្ថំ សទ្ទញ្ច ខណ្ឌតិ វិភជ្ជ ទស្សេតីតិ និខណ្ឌុ. សោ ឯវ ឥធ ខ-ការស្ស ឃ-ការំ កត្វា ‘‘និឃណ្ឌូ’’តិ វុត្តោ. កិដតិ គមេតិ កិរិយាទិវិភាគំ, តំ វា អនវសេសបរិយាទានតោ គមេន្តោ បូរេតីតិ កេដុភំ. វេវចនប្បកាសកន្តិ បរិយាយសទ្ទទីបកំ, ឯកេកស្ស អត្ថស្ស អនេកបរិយាយវចនវិភាវកន្តិ អត្ថោ. និទស្សនមត្តញ្ចេតំ អនេកេសម្បិ អត្ថានំ ឯកសទ្ទវចនីយតាវិភាវនវសេនបិ តស្ស គន្ថស្ស បវត្តត្តា. វចីភេទាទិលក្ខណា កិរិយា កប្បីយតិ ឯតេនាតិ កិរិយាកប្បោ, សោ បន វណ្ណបទសម្ពន្ធបទត្ថវិភាគតោ ពហុវិកប្បោតិ អាហ ‘‘កិរិយាកប្បវិកប្បោ’’តិ. ឥទញ្ច មូលកិរិយាកប្បគន្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ សតសហស្សបរិមាណោ នលចរិយាទិបករណំ. ឋានករណាទិវិភាគតោ និព្ពចនវិភាគតោ ច អក្ខរា បភេទីយន្តិ ឯតេហីតិ អក្ខរប្បភេទា, សិក្ខានិរុត្តិយោ. ឯតេសន្តិ វេទានំ. តេ ឯវ វេទេ បទសោ កាយតីតិ បទកោ. តំ តំ សទ្ទំ តទត្ថញ្ច ព្យាករោតិ ព្យាចិក្ខតិ ឯតេនាតិ ព្យាករណំ, សទ្ទសត្ថំ. អាយតិំ ហិតំ តេន លោកោ ន យតតិ ន ឦហតីតិ លោកាយតំ. តញ្ហិ គន្ថំ និស្សាយ សត្តា បុញ្ញកិរិយាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេន្តិ. វយតីតិ វយោ, ន វយោ អវយោ, ន អវយោ អនវយោ, អាទិមជ្ឈបរិយោសានេសុ កត្ថចិ អបរិកិលន្តោ អវិត្ថាយន្តោ តេ គន្ថេ សន្ធារេតិ បូរេតីតិ អត្ថោ. ទ្វេ បដិសេធា បកតិំ គមេន្តីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អវយោ ន ហោតី’’តិ វត្វា តត្ថ អវយំ ទស្សេតុំ ‘‘អវយោ…បេ… ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ.

៣៨៤. គរូតិ ភារិយំ អត្តានំ តតោ មោចេត្វា គមនំ ទុក្ករំ ហោតិ. អនត្ថោបិ ឧប្បជ្ជតិ និន្ទាព្យារោសឧបារម្ភាទិ. អព្ភុគ្គតោតិ ឯត្ថ អភិសទ្ទយោគេន ឥត្ថម្ភូតាខ្យានត្ថេ ឧបយោគវចនំ.

លក្ខណានីតិ លក្ខណទីបនានិ មន្តបទានិ. អន្តរធាយន្តីតិ ន កេវលំ លក្ខណមន្តានិយេវ, អញ្ញានិបិ ព្រាហ្មណានំ ញាណពលាភាវេន អនុក្កមេន អន្តរធាយន្តិ. តថា ហិ វទន្តិ ‘‘ឯកសតំ អទ្ធរិយំ ទិបញ្ញាសមត្តតោ សាមា’’តិអាទិ. បណិធិមហតោ សមាទានមហតោតិអាទិនា បច្ចេកំ មហ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. បណិធិមហន្តតាទិ ចស្ស ពុទ្ធវំសចរិយាបិដកវណ្ណនាទិវសេនេវ វេទិតព្ពោ. និដ្ឋាតិ និប្ផត្តិយោ. ជាតិសាមញ្ញតោតិ លក្ខណជាតិយា លក្ខណភាវេន សមានភាវតោ. យថា ហិ ពុទ្ធានំ លក្ខណានិ សុវិសុទ្ធានិ សុបរិព្យត្តានិ បរិបុណ្ណានិ ច ហោន្តិ, ន ឯវំ ចក្កវត្តីនំ. តេនាហ ‘‘ន តេហេវ ពុទ្ធោ ហោតី’’តិ.

អភិរូបតា ទីឃាយុកតា, អប្បាតង្កតា ព្រាហ្មណាទីនំ បិយមនាបតាតិ ចតូហិ អច្ឆរិយធម្មេហិ. ទានំ បិយវចនំ អត្ថចរិយា សមានត្តតាតិ ឥមេហិ ចតូហិ សង្គហវត្ថូហិ. រញ្ជនតោតិ បីតិជននតោ. ចក្កំ ចក្ករតនំ វត្តេតិ បវត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, សម្បត្តិចក្កេហិ សយំ វត្តេតិ, តេហិ ច បរំ សត្តនិកាយំ វត្តេតិ បវត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, បរហិតាវហោ ឥរិយាបថចក្កានំ វត្តោ វត្តនំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ចក្កវត្តី, អប្បដិហតំ វា អាណាសង្ខាតំ ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវតី, អប្បដិហតំ វា អាណាសង្ខាតំ ចក្កំ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី, ខត្តិយមណ្ឌលាទិសញ្ញិតំ ចក្កំ សមូហំ អត្តនោ វសេ វត្តេតីតិ ចក្កវត្តី. ធម្មំ ចរតីតិ ធម្មិកោ. ធម្មតោ អនបេតត្តា ធម្មោ រញ្ជនត្ថេន រាជាតិ ធម្មរាជា. កោបាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន កាមលោភមានមទាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. វិជិតាវីតិ វិជិតវា. កេនចិ អកម្បិយដ្ឋេន ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. ទឡ្ហភត្តិភាវតោ វា ជនបទោ ថាវរិយំ បត្តោ ឯត្ថាតិ ជនបទត្ថាវរិយប្បត្តោ. ចិត្តីកតភាវាទិនាបិ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.២២៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០) ចក្កស្ស រតនដ្ឋោ វេទិតព្ពោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. រតិនិមិត្តតាយ វា ចិត្តីកតាទិភាវស្ស រតិជននដ្ឋេន ឯកសង្គហតាយ វិសុំ អគ្គហណំ.

ឥមេហិ បន រតនេហិ រាជា ចក្កវត្តី យំ យមត្ថំ បច្ចនុភោតិ, តំ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេសុ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. អជិតំ ជិនាតិ មហេសក្ខតាសំវត្តនិយកម្មនិស្សន្ទភាវតោ. វិជិតេ យថាសុខំ អនុវិចរតិ ហត្ថិរតនំ អស្សរតនញ្ច អភិរុហិត្វា តេសំ អានុភាវេន អន្តោបាតរាសេយេវ សកលំ បថវិំ អនុសំយាយិត្វា រាជធានិយំ បច្ចាគមនតោ. បរិណាយករតនេន វិជិតមនុរក្ខតិ តេន តត្ថ តត្ថ កត្តព្ពកិច្ចស្ស សំវិធានតោ. សេសេហីតិ មណិរតនឥត្ថិរតនគហបតិរតនេហិ. តត្ថ មណិរតនេន យោជនប្បមាណេ ទេសេ អន្ធការំ វិធមិត្វា អាលោកទស្សនាទិនា សុខមនុភវតិ, ឥត្ថិរតនេន អតិក្កន្តមានុសរូបសម្បត្តិទស្សនាទិវសេន, គហបតិរតនេន ឥច្ឆិតិច្ឆិតមណិកនករជតាទិធនប្បដិលាភវសេន. ឧស្សាហសត្តិយោគោ យេន កេនចិ អប្បដិហតាណាចក្កភាវសិទ្ធិតោ. ហត្ថិអស្សរតនាទីនំ មហានុភាវត្តា កោសសម្បត្តិយាបិ បភាវសម្បត្តិសិទ្ធិតោ ‘‘ហត្ថិ…បេ… យោគោ’’តិ វុត្តំ. កោសោ ហិ នាម សតិ ឧស្សាហសម្បត្តិយំ (ឧគ្គតេជស្ស សុកុមារបរក្កមស្ស បសន្នមុខស្ស សម្មុខេ បាបុណាតិ). បច្ឆិមេនាតិ បរិណាយករតនេន. តញ្ហិ សព្ពរាជកិច្ចេសុ កុសលំ អវិរជ្ឈនបយោគំ. តេនាហ ‘‘មន្តសត្តិយោគោ’’តិ. តិវិធសត្តិយោគផលំ បរិបុណ្ណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. សេសេហីតិ សេសេហិ បញ្ចហិ រតនេហិ. អទោសកុសលមូលជនិតកម្មានុភាវេនាតិ អទោសសង្ខាតេន កុសលមូលេន សហជាតាទិបច្ចយវសេន ឧប្បាទិតកម្មស្ស អានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ សោម្មតររតនជាតិកត្តា. មជ្ឈិមានិ មណិឥត្ថិគហបតិរតនានិ. អលោភ…បេ… កម្មានុភាវេន សម្បជ្ជន្តិ ឧឡារធនស្ស ឧឡារធនបដិលាភការណស្ស ច បរិច្ចាគសម្បទាហេតុកត្តា. បច្ឆិមន្តិ បរិណាយករតនំ. តញ្ហិ អមោហ…បេ… កម្មានុភាវេន សម្បជ្ជតិ មហាបញ្ញេនេវ ចក្កវត្តិរាជកិច្ចស្ស បរិណេតព្ពត្តា.

សរណតោ បដិបក្ខវិធមនតោ សូរា. តេនាហ ‘‘អភីរុកជាតិកា’’តិ. អសុរេ វិជិនិត្វា ឋិតត្តា វីរោ, សក្កោ ទេវានមិន្ទោ, តស្ស អង្គំ ទេវបុត្តោ សេនង្គភាវតោតិ វុត្តំ ‘‘វីរង្គរូបាតិ ទេវបុត្តសទិសកាយា’’តិ. សភាវោតិ សភាវភូតោ អត្ថោ. វីរការណន្តិ វីរភាវការណំ. វីរិយមយសរីរា វិយាតិ សវិគ្គហវីរិយសទិសា សវិគ្គហញ្ចេ វីរិយំ សិយា, តំសទិសាតិ អត្ថោ. ននុ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បដិសេនា នាម នត្ថិ, យមស្ស បុត្តា បមទ្ទេយ្យុំ, អថ កស្មា ‘‘បរសេនបមទ្ទនា’’តិ វុត្តន្តិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘សចេ’’តិអាទិ. តេន បរសេនា ហោតុ វា មា វា, តេ បន ឯវំ មហានុភាវាតិ ទស្សេតិ. ធម្មេនាតិ កតូបចិតេន អត្តនោ បុញ្ញធម្មេន. តេន ហិ សញ្ចោទិតា បថវិយំ សព្ពរាជានោ បច្ចុគ្គន្ត្វា ‘‘ស្វាគតំ តេ មហារាជា’’តិអាទិំ វត្វា អត្តនោ រជ្ជំ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស និយ្យាទេន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោ ឥមំ…បេ… អជ្ឈាវសតី’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន តស្ស យថាវុត្តធម្មស្ស ចិរតរំ វិបច្ចិតុំ បច្ចយភូតំ ចក្កវត្តិវត្តសមុទាគតំ បយោគសម្បត្តិសង្ខាតំ ធម្មំ ទស្សេតុំ ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោតិអាទិនា បញ្ចសីលធម្មេនា’’តិ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ ‘‘អទណ្ឌេន អសត្ថេនា’’តិ ឥទំ វចនំ សុដ្ឋុតរំ សមត្ថិតំ ហោតិ, យស្មា រាគាទយោ បាបធម្មា ឧប្បជ្ជមានា សត្តសន្តានំ ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋន្តិ, កុសលបវត្តិំ និវារេន្តិ, តស្មា តេ ‘‘ឆទនា, ឆទា’’តិ ច វុត្តា.

វិវដ្ដេត្វា បរិវត្តេត្វា. បូជារហតា វុត្តា ‘‘អរហតីតិ អរហ’’ន្តិ. តស្សាតិ បូជារហតាយ. យស្មា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តស្មា អរហន្តិ. ពុទ្ធត្តហេតុភូតា វិវដ្ដច្ឆទតា វុត្តា សវាសនសព្ពកិលេសប្បហានបុព្ពកត្តា ពុទ្ធភាវសិទ្ធិយា. អរហំ វដ្ដាភាវេនាតិ ផលេន ហេតុអនុមានទស្សនំ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ឆទនាភាវេនាតិ ហេតុនា ផលានុមានទស្សនំ. ហេតុទ្វយំ វុត្តំ ‘‘វិវដ្ដោ វិច្ឆទោ ចា’’តិ. ទុតិយវេសារជ្ជេនាតិ ‘‘ខីណាសវស្ស តេ បដិជានតោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០) អាគតេន វេសារជ្ជេន. បុរិមសិទ្ធីតិ បុរិមស្ស បទស្ស អត្ថសិទ្ធិ. បឋមេនាតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០) អាគតេន វេសារជ្ជេន. ទុតិយសិទ្ធីតិ ពុទ្ធត្តសិទ្ធិ. តតិយចតុត្ថេហីតិ ‘‘យេ ខោ បន តេ អន្តរាយិកា ធម្មា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០), ‘‘យស្ស ខោ បន តេ អត្ថាយា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៥០) ច អាគតេហិ តតិយចតុត្ថេហិ វេសារជ្ជេហិ. តតិយសិទ្ធីតិ វិវដ្ដច្ឆទនតា សិទ្ធិ. យាថាវតោ អន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មាបទេសេន ហិ សត្ថុ វិវដ្ដច្ឆទភាវោ លោកេ បាកដោ អហោសិ. បុរិមំ ធម្មចក្ខុន្តិ បុរិមបទំ ភគវតោ ធម្មចក្ខុំ សាធេតិ កិលេសារីនំ សំសារចក្កស្ស ច អរានំ ហតភាវទីបនតោ. ទុតិយំ បទំ ពុទ្ធចក្ខុំ សាធេតិ សម្មាសម្ពុទ្ធស្សេវ តំ សម្ភវតោ. តតិយំ បទំ សមន្តចក្ខុំ សាធេតិ សវាសនសព្ពកិលេសប្បហានទីបនតោ. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ’’តិ ហិ វត្វា ‘‘វិវដ្ដច្ឆទោ’’តិ វចនំ ពុទ្ធភាវាវហមេវ សព្ពកិលេសប្បហានំ វិភាវេតីតិ. សូរភាវន្តិ លក្ខណវិភាវនេន វិសទញាណតំ.

៣៨៥. គវេសីតិ (ទី. និ. ដី. ១.២៨៧) ញាណេន បរិយេសនំ អកាសិ. សមានយីតិ ញាណេន សង្កលេន្តោ សមានំ អានយិ សមាហរិ. ន សក្កោតិ សំកុចិតេ ឥរិយាបថេ យេភុយ្យេន តេសំ ទុព្ពិភាវនតោ. កង្ខតីតិ បទស្ស អាកង្ខតីតិ អយមត្ថោតិ អាហ – ‘‘អហោ វត បស្សេយ្យន្តិ បត្ថនំ ឧប្បាទេតី’’តិ. កិច្ឆតីតិ កិលមតិ. ‘‘កង្ខតី’’តិ បទស្ស បុព្ពេ អាសីសនត្ថតំ វត្វា ឥទានិ តស្ស សំសយត្ថត្តមេវ វិកប្បន្តរវសេន ទស្សេន្តោ ‘‘កង្ខាយ វា ទុព្ពលា វិមតិ វុត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. តីហិ ធម្មេហិ តិប្បការេហិ សំសយធម្មេហិ. កាលុស្សិយភាវោតិ អប្បសន្នតាយ ហេតុភូតោ អាវិលភាវោ. យស្មា ភគវតោ កោសោហិតំ សព្ពពុទ្ធាវេណិកំ វត្ថគុយ្ហំ សុវិសុទ្ធកញ្ចនមណ្ឌលសន្និកាសំ អត្តនោ សណ្ឋានសន្និវេសសុន្ទរតាយ អាជានេយ្យគន្ធហត្ថិនោ វរង្គចារុភាវំ វិកសមានតបនិយារវិន្ទសមុជ្ជលកេសរាវត្តវិលាសំ សញ្ឈាបភានុរញ្ជិតជលវនន្តរាភិលក្ខិត-សម្បុណ្ណចន្ទមណ្ឌលសោភញ្ច អត្តនោ សិរិយា អភិភុយ្យ វិរាជតិ, យំ ពាហិរព្ភន្តរមលេហិ អនុបក្កិលិដ្ឋតាយ ចិរកាលំ សុបរិចិតព្រហ្មចរិយាធិការតាយ សុសណ្ឋិតសណ្ឋានសម្បត្តិយា ច កោបីនម្បិ សន្តំ អកោបីនមេវ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ភគវតោ ហី’’តិអាទិ. បហូតភាវន្តិ បុថុលភាវំ. ឯត្ថេវ ហិ តស្ស សំសយោ, តនុមុទុសុកុមារតាទីសុ បនស្ស គុណេសុ តស្ស វិចារណា ឯវ នាហោសិ.

ហិរិករណោកាសន្តិ ហិរិយិតព្ពដ្ឋានំ. ឆាយន្តិ បដិពិម្ពំ. កីទិសន្តិ អាហ ‘‘ឥទ្ធិយា’’តិអាទិ. ឆាយារូបន្តិ ភគវតោ បដិពិម្ពរូបំ. តញ្ច ខោ ពុទ្ធសន្តានតោ វិនិមុត្តំ រូបកមត្តំ ភគវតោ សរីរវណ្ណសណ្ឋានាវយវំ ឥទ្ធិមយំ ពិម្ពកមត្តំ, តំ បន ទស្សេន្តោ ភគវា យថា អត្តនោ ពុទ្ធរូបំ ន ទិស្សតិ, តថា កត្វា ទស្សេតិ. នីហរិត្វាតិ ផរិត្វា.

កណ្ណសោតានំ ឧបចិតតនុតម្ពលោមតាយ ធោតរជតបនាឡិកាសទិសតា វុត្តា. មុខបរិយន្តេតិ កេសន្តេ.

កិរិយាករណន្តិ កិរិយាយ កាយិកស្ស វាចសិកស្ស បដិបត្តិ. តត្ថាតិ តេសុ កិច្ចេសុ. ធម្មកថិកានំ វត្តំ ទស្សេតុំ ពីជនិគ្គហណំ កតំ. ន ហិ អញ្ញថា សព្ពស្សបិ លោកស្ស អលង្ការភូតំ បរមុក្កំសគតំ សិក្ខាសំយមានំ ពុទ្ធានំ មុខចន្ទមណ្ឌលំ បដិច្ឆាទេតព្ពំ ហោតិ.

បត្ថរិតវិតានឱលម្ពិតគន្ធទាមកុសុមទាមកេ គន្ធមណ្ឌលមាឡេ. បុព្ពភាគេន បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ‘‘ឯត្តកំ វេលំ សមាបត្តិយា វីតិនាមេស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តេន បុព្ពភាគេន កាលំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. បច្ចយទាយកេសុ អនុរោធវសេន បរិសំ ឧស្សាទេន្តោ វា បគ្គណ្ហន្តោ, អទាយកេសុ វិរោធវសេន បរិសំ អបសាទេន្តោ វា.

យោគក្ខេមំ អន្តរាយាភាវំ. សភាវគុណេនេវាតិ យថាវុត្តគុណេនេវ. ភោតោ គោតមស្ស គុណំ សវិគ្គហំ ចក្កវាឡំ អតិសម្ពាធំ វិត្ថារេន សន្ធារេតុំ អប្បហោន្តតោ. ភវគ្គំ អតិនីចំ ឧបរូបរិ សន្ធារេតុំ អប្បហោន្តតោ.

៣៨៦. ឋានគមនាទីសុ (ទី. និ. ដី. ២.៣៥) ភូមិយំ សុដ្ឋុ សមំបតិដ្ឋិតា បាទា ឯតស្សាតិ សុប្បតិដ្ឋិតបាទោ. តំ បន ភគវតោ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតំ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អគ្គតលន្តិ អគ្គបាទតលំ. បណ្ហីតិ បណ្ហិតលំ. បស្សន្តិ បាទតលស្ស ទ្វីសុ បស្សេសុ ឯកេកំ, ឧភយមេវ វា បរិយន្តំ បស្សំ. សុវណ្ណបាទុកតលំ វិយ ឧជុកំ និក្ខិបិយមានំ. ឯកប្បហារេនេវាតិ ឯកក្ខណេយេវ. សកលំ បាទតលំ ភូមិំ ផុសតិ និក្ខិបនេ. ឯកប្បហារេនេវ សកលំ បាទតលំ ភូមិតោ ឧដ្ឋហតីតិ យោជនា.

តត្រាតិ តាយ សុប្បតិដ្ឋិតបាទតាយ អនុបុព្ពនិន្នាវ អច្ឆរិយព្ភុតំ ឥទំ វុច្ចមានំ និស្សន្ទផលំ. វុត្តមេវត្ថំ សត្ថុ តិទិវគមនេន សុបាកដំ កាតុំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិំ វត្វា ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា តំ សមត្ថេតិ. តេន បឋមលក្ខណតោបិ ទុតិយលក្ខណំ មហានុភាវន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘អន្តមសោ ចក្កវត្តិរញ្ញោ បរិសំ ឧបាទាយ សព្ពោបិ ចក្កលក្ខណស្សេវ បរិវារោ’’តិ. យុគន្ធរបព្ពតស្ស តាវតិំសភវនស្ស ច បកតិបទនិក្ខេបដ្ឋានុបសង្កមនេ នេវ ពុទ្ធានំ, ន ទេវតានំ អានុភាវោ, អថ ខោ ពុទ្ធានំ លក្ខណានុភាវោតិ ឥមមត្ថំ និទស្សិតំ. សីលតេជេន…បេ… ទសន្នំ បារមីនំ អានុភាវេនាតិ ឥទម្បិ លក្ខណនិព្ពត្តកម្មវិសេសកិត្តនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពាវន្តេហីតិ សព្ពបទេសវន្តេហិ.

នាភិបរិច្ឆិន្នាតិ នាភិយំ បរិច្ឆិន្នា បរិច្ឆេទវសេន ឋិតា. នាភិមុខបរិក្ខេបបដ្ដោតិ បកតិចក្កស្ស អក្ខព្ភាហតបរិហរណត្ថំ នាភិមុខេ ឋបេតព្ពបរិក្ខេបបដ្ដោ. នេមិមណិកាតិ នេមិយំ អាវឡិភាវេន ឋិតមណិកាលេខា.

សម្ពហុលវារោតិ ពហុវិធលេខង្គវិភាវនវារោ. សត្តីតិ អាវុធសត្តិ. សិរិវច្ឆោតិ សិរិមុខំ. នន្ទីតិ ទក្ខិណាវដ្ដំ. សោវត្តិកោតិ សោវត្តិអង្កោ. វដំសកោតិ អាវេឡំ. វឌ្ឍមានកន្តិ បុរិសហារិ បុរិសង្គំ. មោរហត្ថកោតិ មោរបិញ្ឆកលាបោ, មោរបិញ្ឆ បរិសិព្ពិតោ វា ពីជនិវិសេសោ. វាលពីជនីតិ ចាមរិវាលំ. សិទ្ធត្ថាទិ បុណ្ណឃដបុណ្ណបាតិយោ. ‘‘ចក្កវាឡោ’’តិ វត្វា តស្ស បធានាវយវេ ទស្សេតុំ ‘‘ហិមវា សិនេរុ…បេ… សហស្សានី’’តិ វុត្តំ.

អាយតបណ្ហីតិ ឥទំ អញ្ញេសំ បណ្ហិតោ ទីឃតំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន បន អតិទីឃតន្តិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណបណ្ហី’’តិ. យថា បន បណ្ហិលក្ខណំ បរិបុណ្ណំ នាម ហោតិ, តំ ព្យតិរេកមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អារគ្គេនាតិ មណ្ឌលាយ សិខាយ. វដ្ដេត្វាតិ យថា សុវដ្ដំ ហោតិ, ឯវំ វដ្ដេត្វា. រត្តកម្ពលគេណ្ឌុកសទិសាតិ រត្តកម្ពលមយគេណ្ឌុកសទិសា.

មក្កដស្សេវាតិ វានរស្ស វិយ. ទីឃភាវេន សមតំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. និយ្យាសតេលេនាតិ ឆទិកនិយ្យាសាទិនិយ្យាសសម្មិស្សេន តេលេន.

តលុនាតិ សុកុមារា.

ចម្មេនាតិ អង្គុលន្តរវេឋិតចម្មេន. បដិពទ្ធអង្គុលន្តរោតិ ឯកតោ សម្ពទ្ធអង្គុលន្តរោ. ឯកប្បមាណាតិ ទីឃតោ សមានប្បមាណា. យវលក្ខណន្តិ អព្ភន្តរតោ អង្គុលិបព្ពេឋិតំ យវលក្ខណំ. បដិវិជ្ឈិត្វាតិ តំតំបព្ពានំ សមានទេសតាយ អង្គុលីនំ បសារិតកាលេ អញ្ញមញ្ញំ វិជ្ឈិតានិ វិយ ផុសិត្វា តិដ្ឋន្តិ.

សង្ខា វុច្ចន្តិ គោប្ផកា, ឧទ្ធំ សង្ខា ឯតេសន្តិ ឧស្សង្ខា, បាទា. បិដ្ឋិបាទេតិ បិដ្ឋិបាទសមីបេ. សុខេន បាទា បរិវត្តន្តិ បាទនាមនាទីសុ, តេនេវ គច្ឆន្តានំ តេសំ ហេដ្ឋា បាទតលានិ ទិស្សន្តិ. តេនាតិ គោប្ផកានំ បិដ្ឋិបាទតោ ឧទ្ធំ បតិដ្ឋិតត្តា. ចតុរង្គុលមត្តញ្ហិ តានិ ឧទ្ធំ អារោហិត្វា បតិដ្ឋហន្តិ, និគុឡ្ហានិ ច ហោន្តិ, ន អញ្ញេសំ វិយ បញ្ញាយមានានិ. សតិបិ ទេសន្តរប្បវត្តិយំ និច្ចលោតិ ទស្សនត្ថំ នាភិគ្គហណំ.

យស្មា ឯណីមិគស្ស សមន្តតោ ឯកសទិសមំសា អនុក្កមេន ឧទ្ធំ ថូលា ជង្ឃា ហោន្តិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឯណីមិគសទិសជង្ឃា’’តិ. បរិបុណ្ណជង្ឃោតិ សមន្តតោ មំសូបចយេន បរិបុណ្ណជង្ឃោ. តេនាហ ‘‘ន ឯកតោ’’តិអាទិ.

ឯតេនាតិ ‘‘អនោនមន្តោ’’តិអាទិវចនេន, ជាណុផាសុភាវទីបនេនាតិ អត្ថោ. អវសេសជនាតិ ឥមិនា លក្ខណេន រហិតា ជនា. ខុជ្ជា វា ហោន្តិ ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧបរិមកាយស្ស រស្សតាយ. វាមនា វា ឧបរិមកាយតោ ហេដ្ឋិមកាយស្ស រស្សតាយ. ឯតេន ឋបេត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធំ ចក្កវត្តិនញ្ច ឥតរេ សត្តា ខុជ្ជា វាមនា ចាតិ ទស្សេតិ.

ឱហិតន្តិ សមោហិតំ អន្តោគធំ. តថាភូតំ បន តំ តេន ឆន្នំ ហោតីតិ អាហ ‘‘បដិច្ឆន្ន’’ន្តិ.

សុវណ្ណវណ្ណោតិ សុវណ្ណវណ្ណវណ្ណោតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ជាតិហិង្គុលកេនា’’តិអាទិ. ស្វាយមត្ថោ អាវុត្តិញាយេន ច វេទិតព្ពោ. សរីរបរិយាយោ ឥធ វណ្ណសទ្ទោតិ អធិប្បាយេន បឋមវិកប្បំ វត្វា តថារូបាយ បន រុឡ្ហិយា អភាវំ មនសិ កត្វា វណ្ណធាតុបរិយាយមេវ វណ្ណសទ្ទំ គហេត្វា ទុតិយវិកប្បោ វុត្តោ.

រជោតិ សុខុមរជោ. ជល្លន្តិ មលីនភាវាវហោ រេណុសញ្ចយោ. តេនាហ ‘‘មលំ វា’’តិ. យទិ វិវដ្ដតិ, កថំ ន្ហានាទីតិ អាហ ‘‘ហត្ថធោវនា’’តិអាទិ.

អាវដ្ដបរិយោសានេតិ បទក្ខិណាវដ្ដាយ អន្តេ.

ព្រហ្មុនោ សរីរំ បុរតោ វា បច្ឆតោ វា អនោនមិត្វា ឧជុកមេវ ឧគ្គតន្តិ អាហ ‘‘ព្រហ្មា វិយ ឧជុគត្តោ’’តិ. បស្សវង្កាតិ ទក្ខិណបស្សេន វា វាមបស្សេន វា វង្កា.

ហត្ថបិដ្ឋិអាទិវសេន សត្ត ឧស្សទា ឯតស្សាតិ សត្តុស្សទោ.

សីហស្ស បុព្ពទ្ធំ សីហបុព្ពទ្ធំ, បរិបុណ្ណាវយវតាយ សីហបុព្ពទ្ធំ វិយ សកលោ កាយោ អស្សាតិ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ. សីហស្សេវាតិ សីហស្ស វិយ. សណ្ឋន្តីតិ សណ្ឋហន្តិ. នានាចិត្តេនាតិ វិវិធចិត្តេន. បុញ្ញចិត្តេនាតិ បារមិតាបុញ្ញចិត្តរូបេន. ចិត្តិតោតិ សញ្ជាតចិត្តភាវោ.

ទ្វិន្នំ កោដ្ដានមន្តរន្តិ ទ្វិន្នំ បិដ្ឋិពាហានំ វេមជ្ឈំ, បិដ្ឋិមជ្ឈស្ស ឧបរិភាគោ. ចិតំ បរិបុណ្ណន្តិ អនិន្នភាវេន ចិតំ, ទ្វីហិ កោដ្ដេហិ សមតលតាយ បរិបុណ្ណំ. ឧគ្គម្មាតិ ឧគ្គន្ត្វា.

និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ វិយ បរិមណ្ឌលោ និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ ឯកស្ស បរិមណ្ឌលសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា. ន ហិ សព្ពោ និគ្រោធោ មណ្ឌលោ. តេនាហ ‘‘សមក្ខន្ធសាខោ និគ្រោធោ’’តិ. បរិមណ្ឌលសទ្ទសន្និធានេន វា បរិមណ្ឌលោវ និគ្រោធោ គយ្ហតីតិ បរិមណ្ឌលសទ្ទស្ស លោបេន វិនាបិ អយមត្ថោ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘និគ្រោធោ វិយ បរិមណ្ឌលោ’’តិ. យាវតក្វស្សាតិ ឱ-ការស្ស វ-ការាទេសំ កត្វា វុត្តំ.

សមវដ្ដិតក្ខន្ធោតិ សមំ សុវដ្ដិតក្ខន្ធោ. កោញ្ចា វិយ ទីឃគលា, ពកា វិយ វង្កគលា, វរាហា វិយ បុថុលគលាតិ យោជនា. សុវណ្ណាលិង្គសទិសោតិ សុវណ្ណមយខុទ្ទកមុទិង្គសទិសោ.

រសគ្គសគ្គីតិ មធុរាទិភេទំ រសំ គសន្តិ អន្តោ បវេសន្តីតិ រសគ្គសា, រសគ្គសានំ អគ្គា រសគ្គសគ្គា, តា ឯតស្ស សន្តីតិ រសគ្គសគ្គី. តេនាតិ ឱជាយ អផរណេន, ហីនធាតុកត្តា តេ ពហ្វាពាធា ហោន្តិ.

‘‘ហនូ’’តិ សន្និស្សយទន្តាធារស្ស សមញ្ញា, តំ ភគវតោ សីហហនុសទិសំ, តស្មា ភគវា សីហហនុ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធានំ រូបកាយស្ស ធម្មកាយស្ស ច ឧបមា នាម និហីនុបមាវ, នត្ថិ សមានុបមា, កុតោ អធិកូបមា, តស្មា អយម្បិ និហីនុបមាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តិភាគវសេន មណ្ឌលតាយ ទ្វាទសិយំ បក្ខស្ស ចន្ទសទិសានិ.

ទន្តានំ ឧច្ចនីចតា អព្ភន្តរពាហិរបស្សវសេនបិ វេទិតព្ពា, ន អគ្គវសេនេវ. តេនាហ ‘‘អយបដ្ដឆិន្នសង្ខបដលំ វិយា’’តិ. អយបដ្ដន្តិ ច កកចំ អធិប្បេតំ. វិសមាតិ វិសមសណ្ឋានា.

វិច្ឆិន្ទិត្វា វិច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តសរតាយ ឆិន្នស្សរាបិ. អនេកាការតាយ ភិន្នស្សរាបិ. កាកស្ស វិយ អមនុញ្ញសរតាយ កាកស្សរាបិ. អបលិពុទ្ធត្តាតិ អនុបទ្ទុតវត្ថុកត្តា. វត្ថុន្តិ ច អក្ខរុប្បត្តិដ្ឋានមាហ. អដ្ឋង្គសមន្នាគតោតិ ឯត្ថ អដ្ឋង្គានិ បរតោ អាគមិស្សន្តិ. មញ្ជុឃោសោតិ មធុរស្សរោ.

ករវីកសទ្ទោ យេសំ សត្តានំ សោតបថំ ឧបគច្ឆតិ, តេ អត្តនោ សរសម្បត្តិយា បកតិំ ជហាបេត្វា អវសេ ករោន្តោ អត្តនោ វសេ វត្តេតិ, ឯវំ មធុរោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្រិទ’’ន្តិអាទិមាហ. តំ បីតិន្តិ តំ ពុទ្ធគតំ បីតិំ. តេនេវ នីហារេន បុនប្បុនំ បវត្តន្តំ អវិជហិត្វា វិក្ខម្ភិតកិលេសា ថេរានំ សន្តិកេ លទ្ធធម្មស្សវនសប្បាយា ឧបនិស្សយសម្បត្តិយា បរិបក្កញាណតាយ ‘‘សត្តហិ…បេ… បតិដ្ឋាសី’’តិ. សត្តសតមត្តេន ឱរោធជនេន សទ្ធិំ បទសាវ ថេរានំ សន្តិកំ ឧបគតត្តា ‘‘សត្តហិ ជង្ឃាសតេហិ សទ្ធិ’’ន្តិ វុត្តំ.

អភិនីលនេត្តោតិ អធិកនីលនេត្តោ. អធិកនីលតា ច សាតិសយំ នីលភាវេន វេទិតព្ពា, ន នេត្តេ នីលវណ្ណស្សេវ អធិកភាវតោតិ អាហ ‘‘ន សកលនីលនេត្តោវា’’តិអាទិ. បីតលោហិតវណ្ណា សេតមណ្ឌលគតរាជិវសេន, នីលសេតកាឡវណ្ណា បន តំតំមណ្ឌលវសេនេវ វេទិតព្ពា.

ចក្ខុភណ្ឌន្តិ អក្ខិទលន្តិ កេចិ, អក្ខិទលបត្តន្តិ អញ្ញេ. អក្ខិទលេហិ បន សទ្ធិំ អក្ខិពិម្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ វិនិគ្គតគម្ភីរជោតនាបិ យុត្តា ហោតិ.

ឧណ្ណាសទ្ទោ លោកេ អវិសេសតោ លោមបរិយាយោ, ឥធ បន លោមវិសេសវាចកោតិ អាហ ‘‘ឧណ្ណលោម’’ន្តិ. នលាដមជ្ឈជាតាតិ នលាដមជ្ឈគតា. ឱទាតតាយ ឧបមា, ន មុទុតាយ. រជតបុព្ពុឡកាតិ រជតមយតារកា.

ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច វុត្តន្តិ យស្មា ពុទ្ធា ចក្កវត្តិនោ ច បរិបុណ្ណនលាដតាយ បរិបុណ្ណសីសពិម្ពតាយ ច ‘‘ឧណ្ហីសសីសា’’តិ វុច្ចន្តិ, តស្មា តេ ទ្វេ អត្ថវសេ បដិច្ច ‘‘ឧណ្ហីសសីសោ’’តិ ឥទំ វុត្តំ. ឥទានិ តំ អត្ថទ្វយំ ភគវតិ សុប្បតិដ្ឋិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតស្សហី’’តិអាទិ វុត្តំ. សណ្ហតមតាយ សុវណ្ណវណ្ណតាយ ច រញ្ញោ ពទ្ធឧណ្ហីសបដ្ដោ វិយ វិរោចតិ. កប្បសីសាតិ ទ្វិធាភូតសីសា. ផលសីសាតិ ផលសទិសសីសា. អដ្ឋិសីសាតិ មំសស្ស អភាវតោ តចោបរិយោនទ្ធអដ្ឋិមត្តសីសា. តុម្ពសីសាតិ លាពុសទិសសីសា. បព្ភារសីសាតិ បិដ្ឋិភាគេន ឱលម្ពមានសីសា. បុរិមនយេនាតិ បរិបុណ្ណនលាដតាបក្ខេន. ឧណ្ហីសវេឋិតសីសោ វិយាតិ ឧណ្ហីសបដ្ដេន វេឋិតសីសបទេសោ វិយ. ឧណ្ហីសំ វិយាតិ ឆេកេន សិប្បិនា វិរចិតឧណ្ហីសមណ្ឌលំ វិយ.

កម្មន្តិ យេន យេន កម្មេន យំ យំ លក្ខណំ និព្ពត្តំ, តំ តំ កម្មំ. កម្មសរិក្ខកន្តិ តស្ស តស្ស លក្ខណស្ស តំកម្មានុរូបតា. លក្ខណន្តិ តស្ស មហាបុរិសលក្ខណស្ស អវិបរីតសភាវោ. លក្ខណានិសំសន្តិ តំ លក្ខណបដិលាភេន លទ្ធព្ពគុណោ. ឥមានិ កម្មាទីនីតិ ឥមានិ អនន្តរំ វុត្តានិ កម្មកម្មសរិក្ខកាទីនិ ទស្សេត្វា តំ សរូបតោ វិភាវេត្វា កថេតព្ពានិ សំវណ្ណកេន.

រតនវិចិត្តសុវណ្ណតោរណំ តស្មិំ កាលេ មនុស្សលោកេ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘ទេវនគរេ’’តិ. សព្ពសោ សុបុប្ផិតសាលរុក្ខោ អសាធារណសោភោ មនុស្សូបចារេ ន លព្ភតីតិ អាហ ‘‘សេលន្តរម្ហី’’តិ. កិរិយាចារន្តិ កាយិកវាចសិកកិរិយាបវត្តិំ.

៣៨៧. សតតបាដិហារិយន្តិ សតតំ ចរិមភវេ សព្ពកាលំ លក្ខណនិព្ពត្តកកម្មានុភាវហេតុកំ ពុទ្ធាវេណិកំ បាដិហារិយំ. ពុទ្ធានំ អតិទូរេ បាទំ និក្ខិបិតុកាមានម្បិ នាតិទូរេ ឯវ និក្ខិបនំ ហោតីតិ ‘‘ន អតិទូរេ ឋបេស្សាមីតិ ឧទ្ធរតី’’តិ វុត្តំ. បកតិសញ្ចរណវសេនេតំ វុត្តំ, តាទិសេន បាទេន អនេកយោជនេ ឋបេស្សាមីតិ ឧទ្ធរណម្បិ ហោតិយេវ. អតិទូរំ ហីតិអាទិ បមាណាតិក្កមេ ទោសទស្សនំ. ឯវំ សតីតិ ឯវំ ទក្ខិណបាទវាមបាទានំ យថាធិប្បេតបតិដ្ឋិតដ្ឋានេ សតិ. បទវិច្ឆេទោតិ បទវារវិច្ឆេទោ. យាទិសំ បសារេន្តោ វាមបាទស្ស ឧទ្ធរណំ បតិដ្ឋានញ្ច, ទក្ខិណបាទស្ស តាទិសមេវ, ឥតិ នេសំ ឧទ្ធរណបតិដ្ឋានានំ សមានតោ អញ្ញមញ្ញភាវេន អនូនានធិកតាយ វុត្តំ ‘‘ទក្ខិណបាទកិច្ចំ វាមបាទេន និយមិតំ, វាមបាទកិច្ចំ ទក្ខិណបាទេន និយមិត’’ន្តិ.

ទិវាតិ ឧបកដ្ឋាយ វេលាយ. វិហារភត្តត្ថាយាតិ វិហារេ យថាវុទ្ធំ គហេតព្ពភត្តត្ថាយ. បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោតិ បកតិគមនេន បច្ឆតោ អាគច្ឆន្តោ. ឱកាសំ ន លភតីតិ បទនិក្ខេបដ្ឋានំ ន លភតិ. ឩរុបរិយាយោ ឥធ សត្ថិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ន ឩរុំ ឧន្នាមេតី’’តិ. ទណ្ឌង្កុសំ វុច្ចតិ ទីឃទណ្ឌោ អង្កុសោ, តេន រុក្ខសាខំ ឆិន្ទតោ បុរិសស្ស យថា បច្ឆាភាគេន បាទានំ ឱសក្កនំ ហោតិ, ឯវំ ភគវតោ បាទា ន ឱសក្កន្តីតិ អាហ ‘‘រុក្ខសាខាឆេទន…បេ… ឱសក្កាបេតី’’តិ. ឱពទ្ធានាពទ្ធដ្ឋានេហិ បាទំ កោដ្ដេន្តោ វិយាតិ អាពទ្ធដ្ឋានេន អនាពទ្ធដ្ឋានេន ច បាទខណ្ឌំ កោដ្ដេត្វា ថទ្ធំ ករោន្តោ វិយ. ន ឥតោ ចិតោ ច ចាលេតីតិ អបរាបរំ ន ចាលេតិ. ឧស្សង្ខបាទតាយ សុខេនេវ បាទានំ បរិវត្តនតោ នាភិតោ បដ្ឋាយ ឧបរិមកាយោ ន ឥញ្ជតីតិ ហេដ្ឋិមកាយោវ ឥញ្ជតិ. តេនាហ ‘‘ឧបរិម…បេ… និច្ចលោ ហោតី’’តិ. ន ជានាតិ អនិញ្ជនតោ. កាយពលេនាតិ គមនបយោគសង្ខាតេន កាយគតេន វិសេសពលេន. ជវគមនហេតុភូតេន វា កាយពលេន. តេនាហ ‘‘ពាហា ខិបន្តោ’’តិអាទិ. ជវេន គច្ឆន្តោ ហិ ពាហា ខិបតិ, សរីរតោ សេទា មុច្ចន្តិ. នាគាបលោកិតវសេនាតិ នាគស្ស អបលោកនមិវ សកលកាយេនេវ បរិវត្តេត្វា អបលោកនវសេន.

អនាវរណញាណស្សាតិ អនាវរណញាណពលេន ទស្សនស្ស. អនាវរណវារោ បន កាយេ បតិដ្ឋិតរូបទស្សនម្បិ អនាវរណមេវាតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តោ. ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយាតិ នគរទ្វារេ ឥន្ទខីលតោ បដ្ឋាយ. បកតិឥរិយាបថេនេវាតិ ឱនមនាទិំ អកត្វា ឧជុកគមនាទិនា ឯវ. យទិ ឯវំ កោដ្ឋកទ្វារគេហប្បវេសេ កថន្តិ អាហ ‘‘ទលិទ្ទមនុស្សាន’’ន្តិអាទិ. បរិវត្តេន្តេនាតិ និបជ្ជនត្ថំ កាយំ បរិវត្តេន្តេន.

ហត្ថេហិ គហេត្វាតិ ឧភោហិ ហត្ថេហិ ឧភោសុ កដិប្បទេសេសុ បរិគ្គហេត្វា. បតតិ និសីទនដ្ឋានេ និបជ្ជនវសេន បតតិ. ឱរិមំ អង្គំ និស្សាយ និសិន្នោតិ បល្លង្កមាភុជិត្វា ឧក្កុដិកនិសជ្ជាយ ឧបរិមកាយំ ហេដ្ឋិមកាយេ បតិដ្ឋបេន្តោយេវ ភារីករណវសេន ឱរិមង្គំ និស្សាយ និសិន្នោ. ឃំសន្តោតិ អានិសទទេសេន អាសនដ្ឋានំ ឃំសន្តោ. បារិមង្គន្តិ សត្ថិភាគសម្មទ្ទំ អានិសទបទេសំ. តថេវាតិ ឃំសន្តោ ឯវ. ឱលម្ពកំ ធារេន្តោ វិយាតិ ឱលម្ពកសុត្តំ ឱតារេន្តោ វិយ. តេន ឧជុកមេវ និសីទនមាហ. សរីរស្ស គរុកភាវហេតូនំ ទូរតោ សមុបាយិតភាវេន សល្លហុកភាវតោ តូលបិចុំ ឋបេន្តោ វិយ.

អប្បេសក្ខានំ មហានុភាវគេហប្បវេសេ សិយា ឆម្ភិតត្តំ, ចិត្តក្ខោភោ, ទរថវសេន នានប្បការកប្បនំ, ភយវសេន តណ្ហាវសេន បរិតស្សនំ, តំ សព្ពំ ភគវតោ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ន ឆម្ភតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.៣៨៧) វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ន ឆម្ភតី’’តិអាទិ.

ឧទកំ ទីយតិ ឯតេនាតិ ឧទកទានំ, ភិង្ការាទិ ឧទកភាជនំ. ពទ្ធំ កត្វាតិ ហត្ថគតមត្តិកំ វិយ អត្តនោ វសេ អវត្តន្តំ កត្វា. បរិវត្តេត្វាតិ កុជ្ជិត្វា. វិឆឌ្ឌយមានោ ឧទកស្ស វិក្ខិបនវសេន ឆឌ្ឌយមានោ.

តថា ន គណ្ហាតិ, ព្យញ្ជនមត្តាយ ឯវ គណ្ហន្តោ. ភត្តំ វា អមនាបន្តិ អានេត្វា យោជនា. ព្យញ្ជនេន អាលោបអតិនាមនំ, អាលោបេន ព្យញ្ជនអតិនាមនន្តិ ឥមេសុ បន ទ្វីសុ បឋមមេវ អសារុប្បតាយ អនិដ្ឋំ វជ្ជេតព្ពន្តិ បាឡិយំ បដិក្ខិត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពត្ថេវាតិ សព្ពស្មិំ អាហរិតព្ពវត្ថុស្មិំ សុបណីតភាវេន រសោ បាកដោ ហោតិ ញាណេន បរិញ្ញាតត្តា. រសគេធោ បន នត្ថិ សេតុឃាតត្តា.

អស្សាតិ ‘‘នេវ ទវាយា’’តិអាទិបទស្ស. វុត្តមេតន្តិ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេ វិនិច្ឆយោ អាគតោ’’តិ សព្ពាសវសុត្តេ (ម. និ. ១.២៣) សំវណ្ណយន្តេន វុត្តមេតំ, តស្មា ន ឯត្ថ តំ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ, តស្មា យោ តស្មិំ តស្មិំ វិនិច្ឆយេ វិសេសវាទោ ឥច្ឆិតព្ពោ. សោ បរមត្ថមញ្ជូសាយ វិសុទ្ធិមគ្គវណ្ណនាយ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. បត្តស្ស គហណដ្ឋានន្តិ ហត្ថេន បត្តស្ស គហណបទេសំ. វិនិវត្តិត្វាតិ បត្តេ សព្ពំ អាមិសគតំ សទ្ធិំ ភត្តេន វិនិវត្តិត្វា គច្ឆតិ. បមាណាតិក្កន្តន្តិ កេលាយនវសេន អតិក្កន្តបមាណំ អារក្ខំ ឋបេតិ. ចីវរភោគន្តរន្តិ ចីវរបដលន្តរំ. ឧទរេន អក្កមិត្វាតិ ឧទរេនេវ សន្និរុម្ភិត្វា.

អប្បត្តកាលំ អភិមុខំ នាមេតិ ឧបនាមេតីតិ អតិនាមេតិ, បត្តកាលំ អតិក្កាមេន្តោ នាមេតិ អបនេតីតិ អតិនាមេតិ. ឧភយម្បិ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បាឡិយំ ‘‘ន ច អនុមោទនស្ស កាលមតិនាមេតី’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យោ ហី’’តិអាទិមាហ.

វេគគមនេន បដិសំមុញ្ចិត្វា ធាវិត្វា គច្ឆតិ. អច្ចុក្កដ្ឋន្តិ អតិវិយ ឧទ្ធំ កត្វា កឌ្ឍិតបារុតំ. តេនាហ ‘‘យោ ហិ យាវ ហនុកដ្ឋិតោ…បេ… ហោតី’’តិ. អច្ចោក្កដ្ឋន្តិ អតិវិយ ហេដ្ឋា កត្វា កឌ្ឍិតបារុតំ. តេនាហ ‘‘យាវ គោប្ផកា ឱតារេត្វា’’តិ. ឧភតោ ឧក្ខិបិត្វាតិ ទក្ខិណតោ វាមតោតិ ឧភោសុ បស្សេសុ ឧត្តរាសង្គំ ឧក្ខិបិត្វា. ថនន្តិ ទក្ខិណថនំ.

វិស្សដ្ឋោតិ វិមុត្តោ. តេនាហ ‘‘វិស្សដ្ឋត្តាយេវ ចេស វិញ្ញេយ្យោ’’តិ. យស្មា អមុត្តវាទិនោ វចនំ អវិស្សដ្ឋតាយ ន សិនិយ្ហតិ, ន ឯវំ មុត្តវាទិនោតិ អាហ ‘‘សិនិទ្ធោ’’តិ. វិញ្ញេយ្យោតិ សុបរិព្យត្តតាយ អក្ខរតោ ច ព្យញ្ជនតោ ច វិញ្ញាតុំ សក្កុណេយ្យោ. តេនាហ ‘‘បាកដោ’’តិ. វិញ្ញាបនិយោតិ វិជានិតព្ពោ. ព្យញ្ជនវសេនេវ ចេត្ថ វិញ្ញេយ្យតា វេទិតព្ពា ឃោសស្ស អធិប្បេតត្តា. មធុរោតិ បិយោ បេមនីយោ អបលិពុទ្ធោ. សវនមរហតិ, សវនស្ស សោតស្ស ហិតោតិ វា សវនីយោ. សម្បិណ្ឌិតោតិ សហិតោ. ភគវតោ ហិ សទ្ទោ ឧប្បត្តិដ្ឋានកតាសញ្ចិតត្តា សហិតាការេនេវ អាបាថមាគច្ឆតិ, ន អយោសលាកាយ បហដកំសថាលំ វិយ វិប្បកិណ្ណោ. តេនាហ ‘‘អវិសារី’’តិ. គម្ភីរោតិ យថា គម្ភីរវត្ថុបរិច្ឆិន្ទនេន ញាណស្ស គម្ភីរសមញ្ញា, ឯវំ គម្ភីរដ្ឋានសម្ភវតោ សទ្ទស្ស គម្ភីរសមញ្ញាតិ អាហ ‘‘គម្ភីរោតិ គម្ភីរសមុដ្ឋិតោ’’តិ. និន្នាទវាតិ សវិសេសំ និន្នាទវា. ស្វាយំ វិសេសោ គម្ភីរភាវសិទ្ធោតិ អាហ ‘‘គម្ភីរត្តាយេវ ចេស និន្នាទី’’តិ. ឯវមេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ ចតុរង្គនិប្ផាទីនិ វេទិតព្ពានិ. អការណា មា នស្សីតិ ពុទ្ធានុភាវេន វិយ សរស្ស បរិសបរិយន្តតា វុត្តា, ធម្មតាវសេនេវ បន សា វេទិតព្ពា តស្ស មូលការណស្ស តថា អវដ្ឋិតត្តា.

បច្ចោសក្កិត្វាតិ បដិនិវត្តិត្វា. សមុស្សិតកញ្ចនបព្ពតំ វិយ ឧបរិ ឥន្ទនីលរតនវិតតសិខំ វិជ្ជុល្លតាភូសិតំ. មហាបថវីអាទយោ សត្ថុគុណបដិភាគតាយ និទស្សនំ, កេវលំ មហន្តតាមត្តំ ឧបាទាយ និទស្សិតា.

៣៩០. អប្បដិសំវិទិតោតិ អនារោចិតោ. អាគមនវសេន ចេត្ថ បដិសំវេទិតន្តិ អាហ ‘‘អវិញ្ញាតអាគមនោ’’តិ. ឧគ្គតភាវន្តិ កុលភោគវិជ្ជាទីហិ ឧឡារភាវំ. អនុទ្ទយសម្បន្នាតិ ការុណិកា.

៣៩១. សហសាវ ឱកាសករណេន ឧច្ចកុលីនតា ទីបិតា ហោតីតិ អាហ ‘‘វេគេន ឧដ្ឋាយ ទ្វិធា ភិជ្ជិត្វា’’តិអាទិ.

នារិសមាននាមន្តិ ឥត្ថិអត្ថជោតកនាមំ. តេនាហ ‘‘ឥត្ថិលិង្គ’’ន្តិ. អវ្ហាតព្ពាតិ កថេតព្ពា.

៣៩៤. ឯកនីហារេនេវ អដ្ឋ បញ្ហេ ព្យាករោន្តោ. ‘‘បុព្ពេនិវាសំ…បេ… បវុច្ចតី’’តិ ឥមិនា បុព្ពេនិវាសស្ស វិទិតការណំ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តស្ស បុព្ពេនិវាសោ បាកដោ’’តិ. ទិព្ពចក្ខុញាណំ កថិតំ តស្ស បរិភណ្ឌញាណភាវតោ យថាកម្មូបគញាណស្ស. ‘‘ជាតិក្ខយំ បត្តោ, អភិញ្ញា វោសិតោ’’តិ ច វុត្តត្តា មុនីតិ អសេក្ខមុនិ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អរហត្តញាណមោនេយ្យេន សមន្នាគតោ’’តិ.

កិលេសរាគេហិ កិលេសវិវណ្ណតាហិ. ជាតិក្ខយប្បត្តត្តា ‘‘អថោ ជាតិក្ខយំ បត្តោ’’តិ វុត្តត្តា. អភិជានិត្វាតិ អភិវិសិដ្ឋតាយ អគ្គមគ្គបញ្ញាយ ញត្វា. ឥទានិ បដិសម្ភិទាយំ អាគតនយេន បរិញ្ញាបហានភាវនាសច្ឆិកិរិយាសមាបត្តីនំ បារគមនេន បារគូតិ អយមេត្ថ អត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘បារគូតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អភិញ្ញេយ្យធម្មានំ ជាននវសេន អភិញ្ញាបារគូ. តាទិសោតិ យាទិសោ ‘‘បារគូ សព្ពធម្មាន’’ន្តិ បទទ្វយេន វុត្តោ, តាទិសោ. ឆហិ អាការេហីតិ បជាននាទីហិ យថាវុត្តេហិ ឆហិ អាការេហិ.

កាមញ្ចេត្ថ ទ្វេ ឯវ បុច្ឆាគាថា ទ្វេ ច វិស្សជ្ជនាគាថា, បុច្ឆាបដិបាដិយា បន អសង្ករតោ ច វិស្សជ្ជនំ បវត្តតិ, តំ និទ្ធារេតុំ កិំ បនាតិអាទិ វុត្តំ. វេទេហិ គតត្តាតិ វេទេហិ មគ្គញាណេហិ បារង្គតត្តា. បុព្ពេនិវាសន្តិអាទីហិ វិជ្ជានំ អត្ថិតាយ ពោធិតត្តា. បាបធម្មានន្តិ ឆត្តិំសបាបធម្មានំ សោត្ថានំ មគ្គំ បាបនេន និស្សេសតោ សោធិតត្តា.

៣៩៥. ធម្មោ នាម អរហត្តមគ្គោ កុសលធម្មេសុ ឧក្កំសបារមិប្បត្តិយា ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន. តស្ស អនុរូបធម្មភាវតោ អនុធម្មោ នាម ហេដ្ឋិមមគ្គផលធម្មា. យោ សត្ថុ សន្តិកេ ធម្មំ សុត្វា យថានុសិដ្ឋំ ន បដិបជ្ជតិ, សោ តថាគតំ ធម្មាធិករណំ វិហេឋេតិ នាម. យោ បន បដិបជ្ជន្តោ ច ទន្ធាភិញ្ញតាយ កម្មដ្ឋានសោធនត្ថំ អន្តរន្តរា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា អនេកវារំ កថាបេតិ, សោ ឯត្តាវតា ធម្មាធិករណំ តថាគតំ វិហេឋេតីតិ ន វត្តព្ពោ. ន ហិ ភគវតោ ធម្មទេសនាយ បរិស្សមោ អត្ថិ, អយញ្ច អត្ថោ មហាសុទស្សនសុត្តាទីហិ (ទី. និ. ២.២៤១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ, តស្មា – ‘‘សច្ចធម្មស្ស អនុធម្ម’’ន្តិ វត្តព្ពេ វុត្តមេវ ព្យតិរេកមុខេន វិភាវេតុំ ‘‘ន ច មំ ធម្មាធិករណំ វិហេសេសី’’តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បរិនិព្ពាយីតិ បរកាលេ ចេត្ថ បរិនិព្ពានម្បិ សង្គយ្ហតិ, តំ បន ឥមស្មិំ គហិតមេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទេសនាយ អរហត្តេនេវ កូដំ គហិត’’ន្តិ.

ព្រហ្មាយុសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.