២. រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនា

២៩៣. ថូលមេវ ថុល្លំ, ថុល្លា វិបុលា មហន្តា កោដ្ឋា ជាតា ឥមស្សាតិ ថុល្លកោដ្ឋិកន្តិ ឱទនបូបបហូតវសេន លទ្ធនាមោ និគមោ. អដ្ឋកថាយំ បន ថុល្លកោដ្ឋន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. តេន បាឡិយំ ឥក-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនំ កតន្តិ ទស្សេតិ.

២៩៤. រដ្ឋបាលោតិ ឥទំ តស្ស កុលបុត្តស្ស នាមំ. បវេណិវសេន អាគតកុលវំសានុគតន្តិ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា រដ្ឋបាលោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សន្ធារេតុន្តិ វិនាសនតោ បុព្ពេ យាទិសំ, តថេវ សម្មទេវ ធារេតុំ សមត្ថោ. សទ្ធាតិ កម្មផលសទ្ធាយ សម្បន្នា. សាមណេរំ ទិស្វាតិ សិក្ខាកាមតាយ ឯតទគ្គេ ឋបិយមានំ ទិស្វា.

សហ រញ្ញាតិ សរាជិកំ, រញ្ញា សទ្ធិំ រាជបរិសំ. ចាតុវណ្ណន្តិ ព្រាហ្មណាទិចតុវណ្ណសមុទាយំ. បោសេតុន្តិ វទ្ធេតុំ ទានាទីហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គណ្ហិតុំ. យំ កុលំ. បហោស្សតីតិ សក្ខិស្សតិ.

តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោតិ ‘‘កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អដ្ឋិកង្កលូបមា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧; មហានិ. ៣, ៦) ច អាទិនា យេន យេន អាការេន កាមេសុ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ, តព្ពិបរិយាយតោ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ គុណំ បកាសេន្តំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, តេន តេន បការេន ឧបបរិក្ខតោ វីមំសន្តស្ស មយ្ហំ ឯវំ ហោតិ ឯវំ ឧបដ្ឋាតិ. សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយន្តិ អធិសីលាទិសិក្ខត្តយសង្គហំ សេដ្ឋចរិយំ. អខណ្ឌាទិភាវាបាទនេន អខណ្ឌំ លក្ខណវចនញ្ហេតំ. កញ្ចិបិ សិក្ខេកទេសំ អសេសេត្វា ឯកន្តេនេវ បរិបូរេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ. ចិត្តុប្បាទមត្តម្បិ សំកិលេសមលំ អនុប្បាទេត្វា អច្ចន្តមេវ វិសុទ្ធំ កត្វា បរិហរិតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ. តតោ ឯវ សង្ខំ វិយ លិខិតន្តិ សង្ខលិខិតំ. តេនាហ ‘‘លិខិតសង្ខសទិស’’ន្តិ. ទាឋិកាបិ មស្សុគ្គហណេនេវ គហេត្វា ‘‘មស្សុ’’ត្វេវ វុត្តំ, ឧត្តរាធរមស្សុន្តិ អត្ថោ. កសាយេន រត្តានិ កាសាយានិ. អននុញ្ញាតំ បុត្តំ ន បព្ពាជេតិ ‘‘មាតាបិតូនំ លោកិយមហាជនស្ស ចិត្តញ្ញថត្តំ មា ហោតូ’’តិ. តថា ហិ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស តថា វរោ ទិន្នោ.

២៩៥. បិយាយិតព្ពតោ បិយោតិ អាហ ‘‘បីតិជនកោ’’តិ. មនស្ស អប្បាយនតោ មនាបោតិ អាហ ‘‘មនវឌ្ឍនកោ’’តិ. សុខេធិតោ តរុណទារកកាលេ. តតោ បរញ្ច សប្បិខីរាទិសាទុរសមនុញ្ញភោជនាទិអាហារសម្បត្តិយា សុខបរិភតោ. អថ វា ទឡ្ហភត្តិកធាតិជនាទិបរិជនសម្បត្តិយា ចេវ បរិច្ឆទសម្បត្តិយា ច ឧឡារបណីតសុខបច្ចយូបហារេហិ ច សុខេធិតោ, អកិច្ឆេនេវ ទុក្ខប្បច្ចយវិនោទនេន សុខបរិភតោ. អជ្ឈត្តិកង្គសម្បត្តិយា វា សុខេធិតោ, ពាហិរង្គសម្បត្តិយា សុខបរិភតោ. កស្សចីតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, កិញ្ចីតិ វុត្តំ ហោតិ, អយមេវ វា បាឋោ. តថា ហិ ‘‘អប្បមត្តកម្បិ កលភាគំ ទុក្ខស្ស ន ជានាសី’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯវំ សន្តេតិ ននុ មយំ រដ្ឋបាល មរណាទីសុ កេនចិ ឧបាយេន អប្បតីការេន មរណេនបិ តយា អកាមកាបិ វិនា ភវិស្សាម, ឯវំ សតិ. យេនាតិ យេន ការណេន. កិំ បនាតិ ឯត្ថ កិន្តិ ការណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កេន បន ការណេនា’’តិ.

២៩៦. បរិចារេហីតិ បរិតោ តត្ថ តត្ថ យថាសកំ វិសយេសុ ចារេហិ. តេនាហ ‘‘ឥតោ ចិតោ ច ឧបនេហី’’តិ. បរិចារេហីតិ វា សុខូបករណេហិ អត្តានំ បរិចារេហិ, អត្តនោ បរិចរណំ ការេហិ. តថាភូតោ ច យស្មា លឡន្តោ កីឡន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘លឡា’’តិអាទិ វុត្តំ. និច្ចទានំ ទានំ នាម, ឧបោសថទិវសាទីសុ ទាតព្ពំ អតិរេកទានំ បទានំ នាម. បវេណីរក្ខណវសេន វា ទីយមានំ ទានំ នាម, អត្តនាវ បដ្ឋបេត្វា ទីយមានំ បទានំ នាម. បចុរជនសាធារណំ វា នាតិឧឡារំ ទានំ នាម, អនញ្ញសាធារណំ អតិឧឡារំ បទានំ នាម. ឧទ្ទស្សេតព្ពាតិ ឧទ្ធំ ទស្សេតព្ពា. កុតោ ឧទ្ធំ តេ ទស្សេតព្ពា? បព្ពជិតតោ ឧទ្ធំ អត្តានំ មាតាបិតរោ ទស្សេតព្ពា, តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ.

២៩៩. ពលំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ពលគ្គហណំ នាម កាយពលស្ស ឧប្បាទនមេវាតិ អាហ ‘‘កាយពលំ ជនេត្វា’’តិ. ឯវំ វិហរន្តោតិ យថា បាឡិយំ វុត្តំ ឯវំ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ វិហរន្តោ. តស្មាតិ យស្មា នេយ្យោ, ន ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ន ច វិបញ្ចិតញ្ញូ, តស្មា. ចិរេន បព្ពជិតោ ទ្វាទសមេ វស្សេ អរហត្តំ បាបុណិ. យំ បន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘ន ចិរស្សេវា’’តិ, តំ សដ្ឋិ វស្សានិ តតោ អធិកម្បិ វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តេ ឧបាទាយ វុត្តំ.

សត្តទ្វារកោដ្ឋកស្សាតិ សត្តគព្ភន្តរទ្វារកោដ្ឋកសីសេន គព្ភន្តរានិ វទតិ. បហរាបេតីតិ វយោវុឌ្ឍានុរូបំ កប្បាបនាទិនា អលង្ការាបេតិ. អន្តោជាតតាយ ញាតិសទិសី ទាសី ញាតិទាសី. បូតិភាវេនេវ លក្ខិតព្ពោ ទោសោ វា អភិទោសោ, សោវ អាភិទោសិកោ, អភិទោសំ វា បច្ចូសកាលំ គតោ បត្តោ អតិក្កន្តោតិ អាភិទោសិកោ. តេនាហ ‘‘ឯករត្តាតិក្កន្តស្សា’’តិអាទិ. អបរិភោគារហោ បូតិភូតភាវេន. អរិយវោហារេនាតិ អរិយសមុទាចារេន. អរិយា ហិ មាតុគាមំ ភគិនិវាទេន សមុទាចរន្តិ. និស្សដ្ឋបរិគ្គហន្តិ បរិច្ចត្តាលយំ. វត្តុំ វដ្ដតីតិ និរបេក្ខភាវតោ វុត្តំ, ឥធ បន វិសេសតោ អបរិភោគារហត្តាវ វត្ថុនោ. និមីយតិ សញ្ញាយតីតិ និមិត្តំ, តថាសល្លក្ខិតោ អាការោតិ អាហ ‘‘អាការំ អគ្គហេសី’’តិ.

៣០០. ឃរំ បវិសិត្វាតិ គេហសាមិនិយា និសីទិតព្ពដ្ឋានភូតំ អន្តោគេហំ បវិសិត្វា. អាលបនេតិ ទាសិជនស្ស អាលបនេ. ពហិ និក្ខមន្តាតិ យថាវុត្តអន្តោគេហតោ ពហិ និក្ខមន្តិយោ. ឃរេសុ សាលា ហោន្តីតិ ឃរេសុ ឯកមន្តេ ភោជនសាលា ហោន្តិ បាការបរិក្ខិត្តា សុសំវិហិតទ្វារពន្ធា សុសម្មដ្ឋវាលិកង្គណា.

អនោកប្បនំ អសទ្ទហនំ. អមរិសនំ អសហនំ. អនាគតវចនំ អនាគតសទ្ទប្បយោគោ, អត្ថោ បន វត្តមានកាលិកោវ. តេនាហ ‘‘បច្ចក្ខម្បី’’តិ. អរិយិទ្ធិយន្តិ ‘‘បដិកូលេ អបដិកូលសញ្ញី វិហរតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤៤) ឯវំ វុត្តអរិយិទ្ធិយំ.

បូតិកុម្មាសោ ឆឌ្ឌនីយធម្មោ តស្ស គេហតោ លទ្ធោបិ ន ទាតព្ពយុត្តកោ ទាសិជនេន ទិន្នោតិ អាហ ‘‘ទេយ្យធម្មវសេន នេវ ទានំ អលត្ថម្ហា’’តិ. ‘‘ឥមេហិ មុណ្ឌកេហី’’តិអាទិនា និត្ថុននវចនេន បច្ចក្ខានំ អត្ថតោ លទ្ធមេវ, តស្ស បន ឧជុកផាសុសមាចារវសេន អលទ្ធត្តា វុត្តំ ‘‘ន បច្ចក្ខាន’’ន្តិ. តេនាហ – ‘‘បដិសន្ថារវសេន បច្ចក្ខានម្បិ ន អលត្ថម្ហា’’តិ. ‘‘នេវ ទាន’’ន្តិអាទិ បច្ចាសីសាយ អក្ខន្តិយា ច វុត្តំ វិយ បចុរជនោ មញ្ញេយ្យាតិ តន្និវត្តនត្ថំ អធិប្បាយមស្ស វិវរិតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុត្តិកាបដិច្ឆន្នន្តិ សិប្បិកាឆទាហិ ឆន្នំ.

ឧក្កដ្ឋឯកាសនិកតាយាតិ ឥទំ ភូតកថនមត្តំ ថេរស្ស តថាភាវទីបនតោ. មុទុកស្សបិ ហិ ឯកាសនិកស្ស យាយ និសជ្ជាយ កិញ្ចិមត្តំ ភោជនំ ភុត្តំ, វត្តសីសេនបិ តតោ វុដ្ឋិតស្ស បុន ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ ‘‘អាសនំ វា រក្ខេយ្យ ភោជនំ វា’’តិ. ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោតិ បុរតោ បច្ឆតោ ច អាហដភិក្ខម្បិ អគ្គហេត្វា ពហិទ្វារេ ឋត្វា បត្តវិស្សជ្ជនមេវ ករោតិ. ឯតេនេវ ថេរស្ស ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកភាវោ ទីបិតោ. តេនាហ – ‘‘ស្វាតនាយ ភិក្ខំ នាម នាធិវាសេតី’’តិ. អថ កស្មា អធិវាសេសីតិ អាហ ‘‘មាតុ អនុគ្គហេនា’’តិអាទិ. បណ្ឌិតា ហិ មាតាបិតូនំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា កាតព្ពំ អនុគ្គហំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ធុតង្គសុទ្ធិកា ន ភវន្តិ.

៣០១. បយុត្តន្តិ វទ្ធិវសេន បយោជិតំ, តទ្ធិតលោបំ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘បិតាមហំ ធនំ លទ្ធា, សុខំ ជីវតិ សញ្ចយោ’’តិ. ជេដ្ឋកិត្ថិយោតិ បធានិត្ថិយោ. ឥតោតិ ឥមស្មិំ កុលេ អនុភវិតព្ពវិភវសម្បត្តិតោ. អញ្ញតោតិ ឥមស្ស ទិន្នត្តា អញ្ញស្មិំ កុលេ អនុភវិតព្ពសម្បត្តិតោ.

៣០២. ចិត្តវិចិត្តន្តិ កប្បនាយ ចេវ អរហរូបេន អលង្ការាទិនា ច ចិត្តិតញ្ចេវ វិចិត្តិតញ្ច. វណកាយន្តិ វណភូតំ កាយំ. សមន្តតោ ឧស្សិតន្តិ ហេដ្ឋិមកាយវសេន ហេដ្ឋា ឧបរិ ច សន្និស្សិតំ. និច្ចាតុរន្តិ អភិណ្ហប្បដិបីឡិតំ, សទា ទុក្ខិតំ វា. ពហុសង្កប្បន្តិ រាគវត្ថុភាវេន អភិជនេហិ ហាវភាវវិលាសវសេន, អាមិសវសេន ច សោណសិង្គាលាទីហិ ពហូហិ សង្កប្បេតព្ពំ. ឋិតីតិ អវដ្ឋានំ អវិបរិណាមោ នត្ថិ. តេនាហ – ‘‘ភិជ្ជនធម្មតាវ និយតា’’តិ, បរិស្សវភាវាបត្តិ ចេវ វិនាសបត្តិ ច ឯកន្តិកាតិ អត្ថោ.

ចិត្តកតម្បីតិ គន្ធាទីហិ ចិត្តកតម្បិ. រូបន្តិ សរីរំ.

អលត្តកកតាតិ បិណ្ឌិអលត្តកេន សុវណ្ណកតា. តេនាហ ‘‘អលត្តកេន រញ្ជិតា’’តិ. ចុណ្ណកមក្ខិតន្តិ ទោសនីហរណេហិ តាបទហនាទីហិ កតាភិសង្ខារមុខំ គោរោចនាទីហិ ឱភាសនកចុណ្ណេហិ មក្ខិតំ, តេនាហ ‘‘សាសបកក្កេនា’’តិអាទិ.

រសោទកេនាតិ សរលនិយ្យាសរសមិស្សេន ឧទកេន. អាវត្តនបរិវត្តេ កត្វាតិ អាវត្តនបរិវត្តនវសេន នតេ កត្វា. អដ្ឋបទករចនាយាតិ ភិត្តិកូដទ្ធចន្ទាទិវិភាគាយ អដ្ឋបទករចនាយ.

វិរវមានេតិ ‘‘អយំ បលាយតិ, គណ្ហ គណ្ហា’’តិ វិរវមានេ. ហិរញ្ញសុវណ្ណឱរោធេតិ វត្តព្ពំ.

៣០៣. ឧស្សិតាយ ឧស្សិតាយាតិ កុលវិភវពាហុសច្ចបញ្ញាសម្បត្តិយា ឧគ្គតាយ ឧគ្គតាយ. អភិលក្ខិតោ ឧឡារភាវេន.

៣០៤. បរិជុញ្ញានីតិ បរិហានានិ. យេ ព្យាធិនា អភិភូតា សត្តា ជិណ្ណកប្បា វយោហានិសត្តា វិយ ហោន្តិ, តតោ និវត្តេន្តោ ‘‘ជរាជិណ្ណោ’’តិ អាហ. វយោវុឌ្ឍោ, ន សីលាទិវុឌ្ឍោ. មហត្តំ លាតិ គណ្ហាតីតិ មហល្លកោ, ជាតិយា មហល្លកោ, ន វិភវាទិនាតិ ជាតិមហល្លកោ. ទ្វត្តិរាជបរិវត្តសង្ខាតំ អទ្ធានំ កាលំ គតោ វីតិវត្តោតិ អទ្ធគតោ. តថា ច បឋមវយំ មជ្ឈិមវយញ្ច អតីតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អទ្ធានំ អតិក្កន្តោ’’តិ. ជិណ្ណាទិបទេហិ បឋមវយមជ្ឈិមវយស្ស ពោធិតត្តា អនុប្បត្តតាវិសិដ្ឋោ វយ-សទ្ទោ ឱសានវយវិសយោតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ’’តិ.

‘‘អប្បិច្ឆោ, អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សោ’’តិ (អ. និ. ១០.១១) ឯវមាទីសុ វិយ អប្ប-សទ្ទោ អភាវត្ថោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អប្បាពាធោតិ អរោគោ, អប្បាតង្កោតិ និទ្ទុក្ខោ’’តិ. អប្បត្ថោ វា ឥធ, តត្ថាបិ អប្ប-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ ‘‘យោ ហិ, គហបតិ, ឥមំ បូតិកាយំ បរិហរន្តោ មុហុត្តម្បិ អារោគ្យំ បដិជានេយ្យ កិមញ្ញត្រ ពាល្យា’’តិ (សំ. និ. ៣.១) សុត្តបទំ សមត្ថិតំ ហោតិ. វិបច្ចនំ វិបាកោ, សោ ឯវ វេបាកោ. សមោ វេបាកោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ សមវេបាកិនី, តាយ. តេនេវ សមវេបាកិនិភាវេន សព្ពម្បិ សម្មទេវ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ គហណី. គហណិសម្បត្តិយា ហិ យថាភុត្តអាហារោ សម្មទេវ ជីរន្តោ សរីរេ តិដ្ឋតិ, នោ អញ្ញថា ភុត្តភុត្តោ អាហារោ ជីរតិ គហណិយា តិក្ខភាវេន. តថេវ តិដ្ឋតីតិ ភុត្តាការេនេវ តិដ្ឋតិ គហណិយា មន្ទភាវតោ. ភត្តច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតេវ ភុត្តអាហារស្ស សម្មា បរិណាមំ គតត្តា. តេនេវាតិ សមវេបាកិនិភាវេនេវ. បត្តានំ ភោគានំ បរិក្ខិយមានំ ន សហសា ឯកជ្ឈំយេវ បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, អថ ខោ អនុក្កមេន, តថា ញាតយោបីតិ អាហ ‘‘អនុបុព្ពេនា’’តិ. ឆាតកភយាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ព្យាធិភយាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

៣០៥. ឧទ្ទេសសីសេន និទ្ទេសោ គហិតោតិ អាហ ‘‘ធម្មនិទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ. យស្មា វា យេ ធម្មា ឧទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេន ‘‘ឧទ្ទេសា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេវ ធម្មា និទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេន និទ្ទេសាតិ ‘‘ធម្មនិទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. អថ វា យេ ធម្មា អនិច្ចតាទិវិភាវនវសេន ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ទេសេស្សន្តិ, តេ ធម្មា តថេវ និស្សេសតោ ទេសេស្សន្តីតិ ឯវំ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបទានំ អនត្ថន្តរតា វេទិតព្ពា. តត្ថាតិ ជរាមរណសន្តិកេ. អទ្ធុវោតិ និទ្ធុវោ ន ថិរោ, អនិច្ចោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ធុវដ្ឋានវិរហិតោ’’តិ, អជាតាភូតាសង្ខតធុវភាវការណវិវិត្តោតិ អត្ថោ. ឧបនីយ្យតីតិ វា ជរាមរណេន លោកោ សម្មា នីយតិ, តស្មា អទ្ធុវោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តាយិតុន្តិ ជាតិអាទិព្យសនតោ រក្ខិតុំ សមត្ថេន ឥស្សរេន អត្តនា វិរហិតោតិ. ‘‘ឥមំ លោកំ ឥតោ វដ្ដទុក្ខតោ មោចេស្សាមិ, ជរាព្យាធិមរណានំ តំ អធិភវិតុំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អភិសរតីតិ អភិស្សរណំ, លោកស្ស សុខស្ស ទាតា ហិតស្ស វិធាតា កោចិ ឥស្សរោ, តទភាវតោ អាហ ‘‘អនភិស្សរោតិ អសរណោ’’តិ. និស្សកោ មមាយិតព្ពវត្ថុអភាវតោ, តេនាហ ‘‘សកភណ្ឌវិរហិតោ’’តិអាទិ. តណ្ហាយ វសេ ជាតោ តណ្ហាយ វិជិតោតិ កត្វា ‘‘តណ្ហាយ ទាសោ’’តិ វុត្តំ.

៣០៦. ហត្ថិវិសយត្តា ហត្ថិសន្និស្សិតត្តា វា ហត្ថិសិប្បំ ‘‘ហត្ថី’’តិ គហិតន្តិ អាហ – ‘‘ហត្ថិស្មិន្តិ ហត្ថិសិប្បេ’’តិ, សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សាតិសយំ ឩរុពលំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឩរុពលីតិ អាហ – ‘‘ឩរុពលសម្បន្នោ’’តិ, តមេវត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អភិន្នំ បរសេនំ ភិន្ទតោ ភិន្នំ សកសេនំ សន្ធារយតោ ឧបត្ថម្ភយតោ. ពាហុពលីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យស្ស ហិ ផលកញ្ច អាវុធញ្ច គហេត្វា’’តិអាទិនា អត្ថោ វត្តព្ពោ, ឥធ បន បរហត្ថគតំ រជ្ជំ អាហរិតុំ ពាហុពលន្តិ យោជនា. យថា ហិ ‘‘ឩរុពលី’’តិ ឯត្ថាបិ ពាហុពលំ អនាមសិត្វា អត្ថោ, ឯវំ ‘‘ពាហុពលី’’តិ ឯត្ថ ឩរុពលំ អនាមសិត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ, អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោ. អលំ សមត្ថោ អត្តា ឯតស្សាតិ អលមត្ថោតិ អាហ ‘‘សមត្ថអត្តភាវោ’’តិ.

បរិយោធាយាតិ វា បរិតោ អារក្ខំ ឱទហិត្វា. ‘‘សំវិជ្ជន្តេ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ ហត្ថិកាយាបិ…បេ… វត្តិស្សន្តី’’តិ ឥទម្បិ សោ រាជា ឧបរិ ធម្មុទ្ទេសស្ស ការណំ អាហរន្តោ អាហ.

វុត្តស្សេវ អនុ បច្ឆា គាយនវសេន កថនំ អនុគីតិ. តា បន គាថា ធម្មុទ្ទេសានំ ទេសនានុបុព្ពិំ អនាទិយិត្វាបិ យថារហំ សង្គណ្ហនវសេន អនុគីតាតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ធម្មុទ្ទេសានំ អនុគីតិ’’ន្តិ.

៣០៧. ឯកន្តិ ឯកជាតិយំ. វត្ថុកាមកិលេសកាមា វិសយភេទេន ភិន្ទិត្វា តថា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពោ.

សាគរន្តេនាតិ សាគរបរិយន្តេន.

អហោ វតាតិ សោចនេ និបាតោ, ‘‘អហោ វត បាបំ កតំ មយា’’តិអាទីសុ វិយ. អមរាតិអាទីសុ អាហូតិ កថេន្តិ. មតំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អម្ហ’’ន្តិ វត្តព្ពេ សោកវសេន ‘‘អមរ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

វោសានន្តិ និដ្ឋំ, បរិយោសានន្តិ អត្ថោ. សាវាតិ បញ្ញា ឯវ. ធនតោតិ សព្ពធនតោ. ឧត្តមតរា សេដ្ឋា, តេនេវាហ ‘‘បញ្ញាជីវិំ ជីវិតមាហុ សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៤).

តេសុ បាបំ ករោន្តេសុ សត្តេសុ, និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. បរម្បរាយាតិ អត្តភាវបរម្បរាយ. សំសារំ អាបជ្ជិត្វាតិ ភវាទីសុ សំសារស្ស អាបជ្ជនហេតុំ អាបជ្ជន្តោ បរលោកំ ឧបេតិ, បរលោកំ ឧបេន្តោវ ពហុវិធទុក្ខសង្ខាតំ គព្ភញ្ច ឧបេតិ. តាទិសស្សាតិ តថារូបស្ស គព្ភវាសទុក្ខាទីនំ អធិដ្ឋានភូតស្ស អប្បបញ្ញស្ស អញ្ញោ អប្បបញ្ញោ ច អភិសទ្ទហន្តោ ហិតសុខាវហន្តិ បត្តិយាយន្តោ.

‘‘បាបធម្មោ’’តិ វុត្តត្តា តាទិសស្ស បរលោកោ នាម ទុគ្គតិ ឯវាតិ អាហ ‘‘បរម្ហិ អបាយលោកេ’’តិ.

វិវិធរូបេនាតិ រូបសទ្ទាទិវសេន តត្ថបិ បណីតតរាទិវសេន ពហុវិធរូបេន.

សាមញ្ញមេវាតិ សមណភាវោ ឯវ សេយ្យោ. ឯត្ថ ច អាទិតោ ទ្វីហិ គាថាហិ ចតុត្ថោ ធម្មុទ្ទេសោ អនុគីតោ. ចតុត្ថគាថាយ តតិយោ. បញ្ចមគាថាយ ទុតិយោ. ឆដ្ឋគាថាយ ទុតិយតតិយា. សត្តមគាថាយ បឋមោ ធម្មុទ្ទេសោ អនុគីតោ, អដ្ឋមាទីហិ បវត្តិនិវត្តីសុ កាមេសុ នេក្ខម្មេ ច យថារហំ អាទីនវានិសំសំ វិភាវេត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជការណំ បរមតោ ទស្សេន្តោ យថាវុត្តធម្មុទ្ទេសំ និគមេតិ, តេន វុត្តំ ‘‘តា បន គាថា ធម្មុទ្ទេសានំ ទេសនានុបុព្ពិំ អនាទិយិត្វាបិ យថារហំ សង្គណ្ហនវសេន អនុគីតា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.