៤. រាជវគ្គោ

១. ឃដិការសុត្តវណ្ណនា

២៨២. ចរិយន្តិ ពោធិចរិយំ, ពោធិសម្ភារសម្ភរណវសេន បវត្តិតំ ពោធិសត្តបដិបត្តិន្តិ អត្ថោ. សុការណន្តិ ពោធិបរិបាចនស្ស ឯកន្តិកំ សុន្ទរំ ការណំ, កស្សបស្ស ភគវតោ បយិរុបាសនាទិំ សន្ធាយ វទតិ. តញ្ហិ តេន សទ្ធិំ មយា ឥធ កតន្តិ វត្តព្ពតំ លភតិ. មន្ទហសិតន្តិ ឦសកំ ហសិតំ. កុហំ កុហន្តិ ហាស-សទ្ទស្ស អនុករណមេតំ. ហដ្ឋបហដ្ឋាការមត្តន្តិ ហដ្ឋបហដ្ឋមត្តំ. យថា គហិតសង្កេតា ‘‘បហដ្ឋោ ភគវា’’តិ សញ្ជានន្តិ, ឯវំ អាការទស្សនមត្តំ.

ឥទានិ ឥមិនា បសង្គេន តាសំ សមុដ្ឋានំ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘ហសិតញ្ច នាមេត’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អជ្ឈុបេក្ខនវសេនបិ ហាសោ ន សម្ភវតិ, បគេវ ទោមនស្សវសេនាតិ អាហ ‘‘តេរសហិ សោមនស្សសហគតចិត្តេហី’’តិ. ននុ ច កេចិ កោធវសេនបិ ហសន្តីតិ? ន, តេសម្បិ យំ តំ កោធវត្ថុ, តស្ស មយំ ទានិ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជិស្សាមាតិ ទុវិញ្ញេយ្យន្តរេន សោមនស្សចិត្តេនេវ ហាសស្ស ឧប្បជ្ជនតោ. តេសូតិ បញ្ចសុ សោមនស្សសហគតចិត្តេសុ. ពលវារម្មណេតិ ឧឡារអារម្មណេ យមកមហាបាដិហារិយសទិសេ. ទុព្ពលារម្មណេតិ អនុឡារេ អារម្មណេ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ…បេ… ឧប្បាទេសីតិ ឥទំ បោរាណដ្ឋកថាយំ តថា អាគតត្តា វុត្តំ. ន អហេតុកសោមនស្សសហគតចិត្តេន ភគវតោ សិតំ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ.

អភិធម្មដីកាយំ (ធ. ស. មូលដី. ៥៦៨) បន ‘‘អតីតំសាទីសុ អប្បដិហតំ ញាណំ វត្វា ‘ឥមេហិ តីហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតស្ស ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សព្ពំ កាយកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្ត’ន្តិអាទិវចនតោ (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. មាឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥; នេត្តិ. ១៥; ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥; វិភ. មូលដី. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ៣.១៤១, ៣០៥) ‘ភគវតោ ឥទំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’តិ វុត្តវចនំ វិចារេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥមិនា ហសិតុប្បាទចិត្តេន បវត្តិយមានម្បិ ភគវតោ សិតករណំ បុព្ពេនិវាស-អនាគតំស-សព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ អនុវត្តកត្តា ញាណានុបរិវត្តិយេវាតិ, ឯវំ បន ញាណានុបរិវត្តិភាវេ សតិ ន កោចិ បាឡិអដ្ឋកថានំ វិរោធោ. តថា ហិ អភិធម្មដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៥៦៨) ‘‘តេសំ ញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឥទំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អវស្សញ្ច ឯតំ ឯវំ ឥច្ឆិតព្ពំ, អញ្ញថា អាវជ្ជនស្សបិ ភគវតោ បវត្តិ តថារូបេ កាលេ ន សំយុជ្ជេយ្យ, តស្សបិ ហិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកភាវស្ស ឥច្ឆិតត្តា, តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ឯវញ្ច កត្វា មនោទ្វារាវជ្ជនស្សបិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តំ ឧបបន្នំ ហោតី’’តិ, ន ច វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកត្តេ តំសមុដ្ឋិតាយ វិញ្ញត្តិយា កាយកម្មាទិភាវំ អាបជ្ជនភាវោ វិពន្ធតីតិ តមេវ សន្ធាយ វទតិ. តេនាហ ‘‘ឯវំ អប្បមត្តកម្បី’’តិ. សតេរិតា វិជ្ជុលតា នាម សតេរតាវិជ្ជុលតា. សា ហិ ឥតរវិជ្ជុលតា វិយ ខណដ្ឋិតិកា សីឃនិរោធា ច ន ហោតិ, អបិច ខោ ទន្ធនិរោធា, តញ្ច សព្ពកាលំ ចតុទីបិកមហាមេឃតោវ និច្ឆរតិ តេនាហ ‘‘ចាតុទ្ទីបិកមហាមេឃមុខតោ’’តិ. អយំ កិរ តាសំ រស្មិវដ្ដីនំ ធម្មតា, យទិទំ តិក្ខត្តុំ សិរវរំ បទក្ខិណំ កត្វា ទាឋគ្គេសុយេវ អន្តរធានំ.

២៨៣. យទិបិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ កប្បានំ សតសហស្សញ្ច បញ្ញាបារមិតា បរិភាវិតា, តថាបិ ឥទានិ តំ ពុទ្ធន្តរំ តស្សា បដិបាទេតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘អបរិបក្កញាណត្តា’’តិ. កាមញ្ចស្ស ញាណាយ ឥទានិបិ បដិបាទេតព្ពតា អត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ ននុ សម្មាសម្ពុទ្ធេសុ បសាទេន សម្ភាវនាយ ភវិតព្ពំ តថា ចិរកាលំ បរិភាវិតត្តា, កថំ តត្ថ ហីឡនាតិ អាហ ‘‘ព្រាហ្មណកុលេ’’តិអាទិ. ចិរកាលបរិចិតាបិ ហិ គុណភាវនា អប្បកេនបិ អកល្យាណមិត្តសំសគ្គេន វិបរិវត្តតិ អញ្ញថត្តំ គច្ឆតិ. តេន មហាសត្តោបិ ជាតិសិទ្ធាយំ លទ្ធិយំ ឋត្វា ជាតិសិទ្ធេន មានេន ឯវមាហ – ‘‘កិំ បន តេន មុណ្ឌកេន សមណកេន ទិដ្ឋេនា’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ –

‘‘តស្មា អកល្យាណជនំ, អាសីវិសមិវោរគំ,

អារកា បរិវជ្ជេយ្យ, ភូតិកាមោ វិចក្ខណោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០-១៧២);

ន្ហានចុណ្ណេន សុត្តេន កតា សោត្តិ, កុរុវិន្ទគុឡិកា, សា ឯវ សិនាយន្តិ កាយំ វិសោធេន្តិ ឯតាយាតិ សិនានំ. តេនាហ – ‘‘សោត្តិ សិនានន្តិ សិនានត្ថាយ កតសោត្តិ’’ន្តិ.

២៨៤. អរិយបរិហារេនាតិ អរិយានំ បរិហារេន, អនាគាមីនំ ន្ហានកាលេ អត្តនោ កាយស្ស បរិហារនិយាមេនាតិ អត្ថោ. អត្តនោ ញាណសម្បត្តិយា វិភវសម្បត្តិយា បសន្នការំ កាតុំ សក្ខិស្សតិ. ឯតទត្ថន្តិ ‘‘អហិតនិវារណំ, ហិតេ និយោជនំ ព្យសនេ បរិវជ្ជន’’ន្តិ យទិទំ, ឯតទត្ថំ មិត្តា នាម ហោន្តិ. កេចិ ‘‘យាវេត្ថ អហុបី’’តិ បឋន្តិ, តេសំ យាវ ឯត្ថ កេសគ្គគហណំ តាវ អយំ និពន្ធោ អហុបីតិ អត្ថោ.

២៨៥. សតិបដិលាភត្ថាយាតិ ពោធិយា មហាភិនីហារំ កត្វា ពោធិសម្ភារបដិបទាយ បូរណភាវេ សតិយា បដិលាភត្ថាយ. ឥទានិ តស្ស សតុប្បាទនីយកថាយ បវត្តិតាការំ សង្ខេបេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ន លាមកដ្ឋានំ ឱតិណ្ណសត្តោតិ ឥមិនា មហាសត្តស្ស បណីតាធិមុត្តតំ ទស្សេត្វា ឯវំ បណីតាធិមុត្តិកស្ស បមាទកិរិយា ន យុត្តាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តាទិសស្ស នាម បមាទវិហារោ ន យុត្តោ’’តិ អាហ. តទា ពោធិសត្តស្ស នេក្ខម្មជ្ឈាសយោ តេលប្បទីបោ វិយ វិសេសតោ និព្ពត្តិ, តំ ទិស្វា ភគវា តទនុរូបំ ធម្មកថំ ករោន្តោ ‘‘តាទិសស្ស…បេ… កថេសី’’តិ. បរសមុទ្ទវាសី ថេរា អញ្ញថា វទន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន នាយំ ពុទ្ធានំ ភារោ, យទិទំ បូរិតបារមីនំ ពោធិសត្តានំ តថា ធម្មទេសនា តេសំ មហាភិនីហារសមនន្តរម្បិ ពោធិសម្ភារស្ស សយម្ភុញាណេនេវ បដិវិទិតត្តា. តស្មា ពោធិសត្តភាវបវេទនមេវ តស្ស ភគវា អកាសីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សតិបដិលាភត្ថាយា’’តិអាទិ វុត្តំ. សតិបដិលាភត្ថាយាតិ សម្មាបដិបត្តិយា ឧជ្ជលនេ បាកដករសតិបដិលាភាយ.

២៨៦. ញាណញ្ហិ កិលេសធម្មវិទាលនបទាលនេហិ សិង្គំ វិយាតិ សិង្គំ. តញ្ហិ បដិបត្តិយា ឧបត្ថម្ភិតំ ឧស្សិតំ នាម ហោតិ, តទភាវេ បតិតំ នាម. កេចិ បន វីរិយំ សិង្គន្តិ វទន្តិ. តស្មិំ សម្មប្បធានវសេន បវត្តេ ពាហិរបព្ពជ្ជំ ឧបគតាបិ មហាសត្តា វិសុទ្ធាសយា អប្បិច្ឆតាទិគុណសមង្គិនោ យថារហំ គន្ថធុរំ វាសធុរញ្ច បរិព្រូហយន្តា វិហរន្តិ, បគេវ ពុទ្ធសាសនេ អប្បិច្ឆតាទីហីតិ អាហ ‘‘ចតុបារិសុទ្ធិសីលេ បនា’’តិអាទិ. វិបស្សនំ ព្រូហេន្តា សិខាប្បត្តវិបស្សនា ហោន្តីតិ វុត្តំ – ‘‘យាវ អនុលោមញាណំ អាហច្ច តិដ្ឋន្តី’’តិ, អនុលោមញាណតោ ឱរមេវ វិបស្សនំ ឋបេន្តីតិ អត្ថោ. មគ្គផលត្ថំ វាយាមំ ន ករោន្តិ បញ្ញាបារមិតាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគព្ភស្ស អបរិបុណ្ណត្តា អបរិបក្កត្តា ច.

២៨៧. ថេរេហីតិ វុទ្ធតរេហិ. និវាសេ សតីតិ យស្មិំ ឋានេ បព្ពជិតោ, តត្ថេវ និវាសេ. វប្បកាលតោតិ សស្សានំ វប្បកាលតោ. បុព្ពេ វិយ តតោ បរំ តិខិណេន សូរិយសន្តាបេន បយោជនំ នត្ថីតិ វុត្តំ – ‘‘វប្បកាលេ វិតានំ វិយ ឧបរិ វត្ថកិលញ្ជំ ពន្ធិត្វា’’តិ. បុដកេតិ កលាបេ.

២៨៨. បច្ចយសាមគ្គិហេតុកត្តា ធម្មប្បត្តិយា បទេសតោ បរិញ្ញាវត្ថុកាបិ អរិយា ឧបដ្ឋិតេ ចិត្តវិឃាតបច្ចយេ យទេតំ នាតិសាវជ្ជំ, តទេវំ គណ្ហន្តីតិ អយមេត្ថ ធម្មតាតិ អាហ – ‘‘អលាភំ អារព្ភ ចិត្តញ្ញថត្ត’’ន្តិអាទិ. សោតិ កិកី កាសិរាជា. ព្រាហ្មណភត្តោតិ ព្រាហ្មណេសុ ភត្តោ. ទេវេតិ ព្រាហ្មណេ សន្ធាយាហ. ភូមិទេវាតិ តេសំ សមញ្ញា, តទា ព្រាហ្មណគរុកោ លោកោ. តទា ហិ កស្សបោបិ ភគវា ព្រាហ្មណកុលេ និព្ពត្តិ. ធីតុ អវណ្ណំ វត្វាតិ, ‘‘មហារាជ, តវ ធីតា ព្រាហ្មណសមយំ បហាយ មុណ្ឌបាសណ្ឌិកសមយំ គណ្ហី’’តិអាទិនា រាជបុត្តិយា អគុណំ វត្វា. វរំ គណ្ហិំសុ ញាតកា. រជ្ជំ និយ្យាតេសិ ‘‘មា មេ វចនំ មុសា អហោសិ, អដ្ឋមេ ទិវសេ និគ្គណ្ហិស្សាមី’’តិ.

បាវនអស្មនយនវសេន សម្មា បាវីកតត្តា បរិសុទ្ធតណ្ឌុលានិ. បាឡិយំ តណ្ឌុលបដិភស្តានីតិ តណ្ឌុលខណ្ឌានិ. មុគ្គបដិភស្តកឡាយបដិភស្តេសុបិ ឯសេវ នយោ.

២៨៩. កោ នុ ខោតិ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ – ‘‘កុហិំ នុ ខោ’’តិ បារិបូរិំ យោជីយន្តិ ព្យញ្ជនភោជនានិ ឯត្ថាតិ បរិយោគោ, តតោ បរិយោគា. តេនាហ ‘‘សូបភាជនតោ’’តិ. សញ្ញំ ទត្វាតិ វុត្តំ សព្ពំ អាចិក្ខិត្វា តុម្ហាកំ អត្ថាយ សម្បាទេត្វា និក្ខិត្តោ ឧបដ្ឋាកោតិ ភគវតោ អារោចេថាតិ សញ្ញំ ទត្វា. អតិវិស្សត្ថោតិ អតិវិយ វិស្សត្ថោ. បញ្ចវណ្ណាតិ ខុទ្ទិកាទិវសេន បញ្ចប្បការា.

២៩០. កិន្តិ និស្សក្កេ បច្ចត្តវចនំ, កស្មាតិ អត្ថោ? ធម្មិកោតិ ឥមិនា អាគមនសុទ្ធិំ ទស្សេតិ. ភិក្ខូនំ បត្តេ ភត្តសទិសោតិ ឥមិនា ឧបាសកេន សត្ថុ បរិច្ចត្តភាវំ តត្ថ សត្ថុនោ ច អបរិសង្កតំ ទស្សេតិ. សិក្ខាបទវេលា នាម នត្ថីតិ ធម្មស្សាមិភាវតោ សិក្ខាបទមរិយាទា នាម នត្ថិ បណ្ណត្តិវជ្ជេ, បកតិវជ្ជេ បន សេតុឃាតោ ឯវ.

២៩១. ឆទនដ្ឋានេ យទាកាសំ, តទេវ តស្ស គេហស្ស ឆទនន្តិ អាកាសច្ឆទនំ. បកតិយា ឧតុផរណមេវាតិ ឆាទិតេ យាទិសំ ឧតុ, ឆទនេ ឧត្តិណភាវេបិ តម្ហិ គេហេ តាទិសមេវ ឧតុផរណំ អហោសិ. តេសំយេវាតិ តេសំ ឃដិការស្ស មាតាបិតូនំ ឯវ.

២៩២. ‘‘ចតស្សោ មុដ្ឋិយោ ឯកោ កុឌុវោ, ចត្តារោ កុឌុវា ឯកោ បត្ថោ, ចត្តារោ បត្ថា ឯកោ អាឡ្ហកោ, ចត្តារោ អាឡ្ហកា ឯកំ ទោណំ, ចត្តារិ ទោណានិ ឯកា មានិកា, ចតស្សោ មានិកា ឯកា ខារី, វីសតិ ខារិកា ឯកោ វាហោតិ តទេវ ឯកសកដ’’ន្តិ សុត្តនិបាតដ្ឋកថាទីសុ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.៦៦២) វុត្តំ, ឥធ បន ‘‘ទ្វេ សកដានិ ឯកោ វាហោ’’តិ វុត្តំ. តេលផាណិតាទិន្តិ អាទិ-សទ្ទេន សប្បិអាទិំ មរិចាទិកដុកភណ្ឌញ្ច សង្គណ្ហាតិ. នាហំ រញ្ញា ទិដ្ឋបុព្ពោ, កុតោ បរិប្ផស្សោតិ អធិប្បាយោ. នច្ចិត្វាតិ នច្ចំ ទត្វា.

ឃដិការសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនា

២៩៣. ថូលមេវ ថុល្លំ, ថុល្លា វិបុលា មហន្តា កោដ្ឋា ជាតា ឥមស្សាតិ ថុល្លកោដ្ឋិកន្តិ ឱទនបូបបហូតវសេន លទ្ធនាមោ និគមោ. អដ្ឋកថាយំ បន ថុល្លកោដ្ឋន្តិ អត្ថោ វុត្តោ. តេន បាឡិយំ ឥក-សទ្ទេន បទវឌ្ឍនំ កតន្តិ ទស្សេតិ.

២៩៤. រដ្ឋបាលោតិ ឥទំ តស្ស កុលបុត្តស្ស នាមំ. បវេណិវសេន អាគតកុលវំសានុគតន្តិ សមុទាគមតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘កស្មា រដ្ឋបាលោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សន្ធារេតុន្តិ វិនាសនតោ បុព្ពេ យាទិសំ, តថេវ សម្មទេវ ធារេតុំ សមត្ថោ. សទ្ធាតិ កម្មផលសទ្ធាយ សម្បន្នា. សាមណេរំ ទិស្វាតិ សិក្ខាកាមតាយ ឯតទគ្គេ ឋបិយមានំ ទិស្វា.

សហ រញ្ញាតិ សរាជិកំ, រញ្ញា សទ្ធិំ រាជបរិសំ. ចាតុវណ្ណន្តិ ព្រាហ្មណាទិចតុវណ្ណសមុទាយំ. បោសេតុន្តិ វទ្ធេតុំ ទានាទីហិ សង្គហវត្ថូហិ សង្គណ្ហិតុំ. យំ កុលំ. បហោស្សតីតិ សក្ខិស្សតិ.

តេន តេន មេ ឧបបរិក្ខតោតិ ‘‘កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា, អដ្ឋិកង្កលូបមា’’តិ (ម. និ. ១.២៣៤; បាចិ. ៤១៧; មហានិ. ៣, ៦) ច អាទិនា យេន យេន អាការេន កាមេសុ អាទីនវំ ឱការំ សំកិលេសំ, តព្ពិបរិយាយតោ នេក្ខម្មេ អានិសំសំ គុណំ បកាសេន្តំ ភគវតា ធម្មំ ទេសិតំ អាជានាមិ, តេន តេន បការេន ឧបបរិក្ខតោ វីមំសន្តស្ស មយ្ហំ ឯវំ ហោតិ ឯវំ ឧបដ្ឋាតិ. សិក្ខត្តយព្រហ្មចរិយន្តិ អធិសីលាទិសិក្ខត្តយសង្គហំ សេដ្ឋចរិយំ. អខណ្ឌាទិភាវាបាទនេន អខណ្ឌំ លក្ខណវចនញ្ហេតំ. កញ្ចិបិ សិក្ខេកទេសំ អសេសេត្វា ឯកន្តេនេវ បរិបូរេតព្ពតាយ ឯកន្តបរិបុណ្ណំ. ចិត្តុប្បាទមត្តម្បិ សំកិលេសមលំ អនុប្បាទេត្វា អច្ចន្តមេវ វិសុទ្ធំ កត្វា បរិហរិតព្ពតាយ ឯកន្តបរិសុទ្ធំ. តតោ ឯវ សង្ខំ វិយ លិខិតន្តិ សង្ខលិខិតំ. តេនាហ ‘‘លិខិតសង្ខសទិស’’ន្តិ. ទាឋិកាបិ មស្សុគ្គហណេនេវ គហេត្វា ‘‘មស្សុ’’ត្វេវ វុត្តំ, ឧត្តរាធរមស្សុន្តិ អត្ថោ. កសាយេន រត្តានិ កាសាយានិ. អននុញ្ញាតំ បុត្តំ ន បព្ពាជេតិ ‘‘មាតាបិតូនំ លោកិយមហាជនស្ស ចិត្តញ្ញថត្តំ មា ហោតូ’’តិ. តថា ហិ សុទ្ធោទនមហារាជស្ស តថា វរោ ទិន្នោ.

២៩៥. បិយាយិតព្ពតោ បិយោតិ អាហ ‘‘បីតិជនកោ’’តិ. មនស្ស អប្បាយនតោ មនាបោតិ អាហ ‘‘មនវឌ្ឍនកោ’’តិ. សុខេធិតោ តរុណទារកកាលេ. តតោ បរញ្ច សប្បិខីរាទិសាទុរសមនុញ្ញភោជនាទិអាហារសម្បត្តិយា សុខបរិភតោ. អថ វា ទឡ្ហភត្តិកធាតិជនាទិបរិជនសម្បត្តិយា ចេវ បរិច្ឆទសម្បត្តិយា ច ឧឡារបណីតសុខបច្ចយូបហារេហិ ច សុខេធិតោ, អកិច្ឆេនេវ ទុក្ខប្បច្ចយវិនោទនេន សុខបរិភតោ. អជ្ឈត្តិកង្គសម្បត្តិយា វា សុខេធិតោ, ពាហិរង្គសម្បត្តិយា សុខបរិភតោ. កស្សចីតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ, កិញ្ចីតិ វុត្តំ ហោតិ, អយមេវ វា បាឋោ. តថា ហិ ‘‘អប្បមត្តកម្បិ កលភាគំ ទុក្ខស្ស ន ជានាសី’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. ឯវំ សន្តេតិ ននុ មយំ រដ្ឋបាល មរណាទីសុ កេនចិ ឧបាយេន អប្បតីការេន មរណេនបិ តយា អកាមកាបិ វិនា ភវិស្សាម, ឯវំ សតិ. យេនាតិ យេន ការណេន. កិំ បនាតិ ឯត្ថ កិន្តិ ការណត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កេន បន ការណេនា’’តិ.

២៩៦. បរិចារេហីតិ បរិតោ តត្ថ តត្ថ យថាសកំ វិសយេសុ ចារេហិ. តេនាហ ‘‘ឥតោ ចិតោ ច ឧបនេហី’’តិ. បរិចារេហីតិ វា សុខូបករណេហិ អត្តានំ បរិចារេហិ, អត្តនោ បរិចរណំ ការេហិ. តថាភូតោ ច យស្មា លឡន្តោ កីឡន្តោ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘លឡា’’តិអាទិ វុត្តំ. និច្ចទានំ ទានំ នាម, ឧបោសថទិវសាទីសុ ទាតព្ពំ អតិរេកទានំ បទានំ នាម. បវេណីរក្ខណវសេន វា ទីយមានំ ទានំ នាម, អត្តនាវ បដ្ឋបេត្វា ទីយមានំ បទានំ នាម. បចុរជនសាធារណំ វា នាតិឧឡារំ ទានំ នាម, អនញ្ញសាធារណំ អតិឧឡារំ បទានំ នាម. ឧទ្ទស្សេតព្ពាតិ ឧទ្ធំ ទស្សេតព្ពា. កុតោ ឧទ្ធំ តេ ទស្សេតព្ពា? បព្ពជិតតោ ឧទ្ធំ អត្តានំ មាតាបិតរោ ទស្សេតព្ពា, តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិ.

២៩៩. ពលំ គហេត្វាតិ ឯត្ថ ពលគ្គហណំ នាម កាយពលស្ស ឧប្បាទនមេវាតិ អាហ ‘‘កាយពលំ ជនេត្វា’’តិ. ឯវំ វិហរន្តោតិ យថា បាឡិយំ វុត្តំ ឯវំ ឯកោ វូបកដ្ឋោ អប្បមត្តោ វិហរន្តោ. តស្មាតិ យស្មា នេយ្យោ, ន ឧគ្ឃដិតញ្ញូ, ន ច វិបញ្ចិតញ្ញូ, តស្មា. ចិរេន បព្ពជិតោ ទ្វាទសមេ វស្សេ អរហត្តំ បាបុណិ. យំ បន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘ន ចិរស្សេវា’’តិ, តំ សដ្ឋិ វស្សានិ តតោ អធិកម្បិ វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តេ ឧបាទាយ វុត្តំ.

សត្តទ្វារកោដ្ឋកស្សាតិ សត្តគព្ភន្តរទ្វារកោដ្ឋកសីសេន គព្ភន្តរានិ វទតិ. បហរាបេតីតិ វយោវុឌ្ឍានុរូបំ កប្បាបនាទិនា អលង្ការាបេតិ. អន្តោជាតតាយ ញាតិសទិសី ទាសី ញាតិទាសី. បូតិភាវេនេវ លក្ខិតព្ពោ ទោសោ វា អភិទោសោ, សោវ អាភិទោសិកោ, អភិទោសំ វា បច្ចូសកាលំ គតោ បត្តោ អតិក្កន្តោតិ អាភិទោសិកោ. តេនាហ ‘‘ឯករត្តាតិក្កន្តស្សា’’តិអាទិ. អបរិភោគារហោ បូតិភូតភាវេន. អរិយវោហារេនាតិ អរិយសមុទាចារេន. អរិយា ហិ មាតុគាមំ ភគិនិវាទេន សមុទាចរន្តិ. និស្សដ្ឋបរិគ្គហន្តិ បរិច្ចត្តាលយំ. វត្តុំ វដ្ដតីតិ និរបេក្ខភាវតោ វុត្តំ, ឥធ បន វិសេសតោ អបរិភោគារហត្តាវ វត្ថុនោ. និមីយតិ សញ្ញាយតីតិ និមិត្តំ, តថាសល្លក្ខិតោ អាការោតិ អាហ ‘‘អាការំ អគ្គហេសី’’តិ.

៣០០. ឃរំ បវិសិត្វាតិ គេហសាមិនិយា និសីទិតព្ពដ្ឋានភូតំ អន្តោគេហំ បវិសិត្វា. អាលបនេតិ ទាសិជនស្ស អាលបនេ. ពហិ និក្ខមន្តាតិ យថាវុត្តអន្តោគេហតោ ពហិ និក្ខមន្តិយោ. ឃរេសុ សាលា ហោន្តីតិ ឃរេសុ ឯកមន្តេ ភោជនសាលា ហោន្តិ បាការបរិក្ខិត្តា សុសំវិហិតទ្វារពន្ធា សុសម្មដ្ឋវាលិកង្គណា.

អនោកប្បនំ អសទ្ទហនំ. អមរិសនំ អសហនំ. អនាគតវចនំ អនាគតសទ្ទប្បយោគោ, អត្ថោ បន វត្តមានកាលិកោវ. តេនាហ ‘‘បច្ចក្ខម្បី’’តិ. អរិយិទ្ធិយន្តិ ‘‘បដិកូលេ អបដិកូលសញ្ញី វិហរតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤៤) ឯវំ វុត្តអរិយិទ្ធិយំ.

បូតិកុម្មាសោ ឆឌ្ឌនីយធម្មោ តស្ស គេហតោ លទ្ធោបិ ន ទាតព្ពយុត្តកោ ទាសិជនេន ទិន្នោតិ អាហ ‘‘ទេយ្យធម្មវសេន នេវ ទានំ អលត្ថម្ហា’’តិ. ‘‘ឥមេហិ មុណ្ឌកេហី’’តិអាទិនា និត្ថុននវចនេន បច្ចក្ខានំ អត្ថតោ លទ្ធមេវ, តស្ស បន ឧជុកផាសុសមាចារវសេន អលទ្ធត្តា វុត្តំ ‘‘ន បច្ចក្ខាន’’ន្តិ. តេនាហ – ‘‘បដិសន្ថារវសេន បច្ចក្ខានម្បិ ន អលត្ថម្ហា’’តិ. ‘‘នេវ ទាន’’ន្តិអាទិ បច្ចាសីសាយ អក្ខន្តិយា ច វុត្តំ វិយ បចុរជនោ មញ្ញេយ្យាតិ តន្និវត្តនត្ថំ អធិប្បាយមស្ស វិវរិតុំ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុត្តិកាបដិច្ឆន្នន្តិ សិប្បិកាឆទាហិ ឆន្នំ.

ឧក្កដ្ឋឯកាសនិកតាយាតិ ឥទំ ភូតកថនមត្តំ ថេរស្ស តថាភាវទីបនតោ. មុទុកស្សបិ ហិ ឯកាសនិកស្ស យាយ និសជ្ជាយ កិញ្ចិមត្តំ ភោជនំ ភុត្តំ, វត្តសីសេនបិ តតោ វុដ្ឋិតស្ស បុន ភុញ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ. តេនាហ តិបិដកចូឡាភយត្ថេរោ ‘‘អាសនំ វា រក្ខេយ្យ ភោជនំ វា’’តិ. ឧក្កដ្ឋសបទានចារិកោតិ បុរតោ បច្ឆតោ ច អាហដភិក្ខម្បិ អគ្គហេត្វា ពហិទ្វារេ ឋត្វា បត្តវិស្សជ្ជនមេវ ករោតិ. ឯតេនេវ ថេរស្ស ឧក្កដ្ឋបិណ្ឌបាតិកភាវោ ទីបិតោ. តេនាហ – ‘‘ស្វាតនាយ ភិក្ខំ នាម នាធិវាសេតី’’តិ. អថ កស្មា អធិវាសេសីតិ អាហ ‘‘មាតុ អនុគ្គហេនា’’តិអាទិ. បណ្ឌិតា ហិ មាតាបិតូនំ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ វា កាតព្ពំ អនុគ្គហំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ធុតង្គសុទ្ធិកា ន ភវន្តិ.

៣០១. បយុត្តន្តិ វទ្ធិវសេន បយោជិតំ, តទ្ធិតលោបំ កត្វា វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ យថា អញ្ញត្ថាបិ ‘‘បិតាមហំ ធនំ លទ្ធា, សុខំ ជីវតិ សញ្ចយោ’’តិ. ជេដ្ឋកិត្ថិយោតិ បធានិត្ថិយោ. ឥតោតិ ឥមស្មិំ កុលេ អនុភវិតព្ពវិភវសម្បត្តិតោ. អញ្ញតោតិ ឥមស្ស ទិន្នត្តា អញ្ញស្មិំ កុលេ អនុភវិតព្ពសម្បត្តិតោ.

៣០២. ចិត្តវិចិត្តន្តិ កប្បនាយ ចេវ អរហរូបេន អលង្ការាទិនា ច ចិត្តិតញ្ចេវ វិចិត្តិតញ្ច. វណកាយន្តិ វណភូតំ កាយំ. សមន្តតោ ឧស្សិតន្តិ ហេដ្ឋិមកាយវសេន ហេដ្ឋា ឧបរិ ច សន្និស្សិតំ. និច្ចាតុរន្តិ អភិណ្ហប្បដិបីឡិតំ, សទា ទុក្ខិតំ វា. ពហុសង្កប្បន្តិ រាគវត្ថុភាវេន អភិជនេហិ ហាវភាវវិលាសវសេន, អាមិសវសេន ច សោណសិង្គាលាទីហិ ពហូហិ សង្កប្បេតព្ពំ. ឋិតីតិ អវដ្ឋានំ អវិបរិណាមោ នត្ថិ. តេនាហ – ‘‘ភិជ្ជនធម្មតាវ និយតា’’តិ, បរិស្សវភាវាបត្តិ ចេវ វិនាសបត្តិ ច ឯកន្តិកាតិ អត្ថោ.

ចិត្តកតម្បីតិ គន្ធាទីហិ ចិត្តកតម្បិ. រូបន្តិ សរីរំ.

អលត្តកកតាតិ បិណ្ឌិអលត្តកេន សុវណ្ណកតា. តេនាហ ‘‘អលត្តកេន រញ្ជិតា’’តិ. ចុណ្ណកមក្ខិតន្តិ ទោសនីហរណេហិ តាបទហនាទីហិ កតាភិសង្ខារមុខំ គោរោចនាទីហិ ឱភាសនកចុណ្ណេហិ មក្ខិតំ, តេនាហ ‘‘សាសបកក្កេនា’’តិអាទិ.

រសោទកេនាតិ សរលនិយ្យាសរសមិស្សេន ឧទកេន. អាវត្តនបរិវត្តេ កត្វាតិ អាវត្តនបរិវត្តនវសេន នតេ កត្វា. អដ្ឋបទករចនាយាតិ ភិត្តិកូដទ្ធចន្ទាទិវិភាគាយ អដ្ឋបទករចនាយ.

វិរវមានេតិ ‘‘អយំ បលាយតិ, គណ្ហ គណ្ហា’’តិ វិរវមានេ. ហិរញ្ញសុវណ្ណឱរោធេតិ វត្តព្ពំ.

៣០៣. ឧស្សិតាយ ឧស្សិតាយាតិ កុលវិភវពាហុសច្ចបញ្ញាសម្បត្តិយា ឧគ្គតាយ ឧគ្គតាយ. អភិលក្ខិតោ ឧឡារភាវេន.

៣០៤. បរិជុញ្ញានីតិ បរិហានានិ. យេ ព្យាធិនា អភិភូតា សត្តា ជិណ្ណកប្បា វយោហានិសត្តា វិយ ហោន្តិ, តតោ និវត្តេន្តោ ‘‘ជរាជិណ្ណោ’’តិ អាហ. វយោវុឌ្ឍោ, ន សីលាទិវុឌ្ឍោ. មហត្តំ លាតិ គណ្ហាតីតិ មហល្លកោ, ជាតិយា មហល្លកោ, ន វិភវាទិនាតិ ជាតិមហល្លកោ. ទ្វត្តិរាជបរិវត្តសង្ខាតំ អទ្ធានំ កាលំ គតោ វីតិវត្តោតិ អទ្ធគតោ. តថា ច បឋមវយំ មជ្ឈិមវយញ្ច អតីតោ ហោតីតិ អាហ ‘‘អទ្ធានំ អតិក្កន្តោ’’តិ. ជិណ្ណាទិបទេហិ បឋមវយមជ្ឈិមវយស្ស ពោធិតត្តា អនុប្បត្តតាវិសិដ្ឋោ វយ-សទ្ទោ ឱសានវយវិសយោតិ អាហ ‘‘បច្ឆិមវយំ អនុប្បត្តោ’’តិ.

‘‘អប្បិច្ឆោ, អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សោ’’តិ (អ. និ. ១០.១១) ឯវមាទីសុ វិយ អប្ប-សទ្ទោ អភាវត្ថោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អប្បាពាធោតិ អរោគោ, អប្បាតង្កោតិ និទ្ទុក្ខោ’’តិ. អប្បត្ថោ វា ឥធ, តត្ថាបិ អប្ប-សទ្ទោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ ‘‘យោ ហិ, គហបតិ, ឥមំ បូតិកាយំ បរិហរន្តោ មុហុត្តម្បិ អារោគ្យំ បដិជានេយ្យ កិមញ្ញត្រ ពាល្យា’’តិ (សំ. និ. ៣.១) សុត្តបទំ សមត្ថិតំ ហោតិ. វិបច្ចនំ វិបាកោ, សោ ឯវ វេបាកោ. សមោ វេបាកោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ សមវេបាកិនី, តាយ. តេនេវ សមវេបាកិនិភាវេន សព្ពម្បិ សម្មទេវ គណ្ហាតិ ធារេតីតិ គហណី. គហណិសម្បត្តិយា ហិ យថាភុត្តអាហារោ សម្មទេវ ជីរន្តោ សរីរេ តិដ្ឋតិ, នោ អញ្ញថា ភុត្តភុត្តោ អាហារោ ជីរតិ គហណិយា តិក្ខភាវេន. តថេវ តិដ្ឋតីតិ ភុត្តាការេនេវ តិដ្ឋតិ គហណិយា មន្ទភាវតោ. ភត្តច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតេវ ភុត្តអាហារស្ស សម្មា បរិណាមំ គតត្តា. តេនេវាតិ សមវេបាកិនិភាវេនេវ. បត្តានំ ភោគានំ បរិក្ខិយមានំ ន សហសា ឯកជ្ឈំយេវ បរិក្ខយំ គច្ឆន្តិ, អថ ខោ អនុក្កមេន, តថា ញាតយោបីតិ អាហ ‘‘អនុបុព្ពេនា’’តិ. ឆាតកភយាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន ព្យាធិភយាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

៣០៥. ឧទ្ទេសសីសេន និទ្ទេសោ គហិតោតិ អាហ ‘‘ធម្មនិទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ. យស្មា វា យេ ធម្មា ឧទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេន ‘‘ឧទ្ទេសា’’តិ វុច្ចន្តិ. តេវ ធម្មា និទ្ទិសិតព្ពដ្ឋេន និទ្ទេសាតិ ‘‘ធម្មនិទ្ទេសា ឧទ្ទិដ្ឋា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. អថ វា យេ ធម្មា អនិច្ចតាទិវិភាវនវសេន ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ទេសេស្សន្តិ, តេ ធម្មា តថេវ និស្សេសតោ ទេសេស្សន្តីតិ ឯវំ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបទានំ អនត្ថន្តរតា វេទិតព្ពា. តត្ថាតិ ជរាមរណសន្តិកេ. អទ្ធុវោតិ និទ្ធុវោ ន ថិរោ, អនិច្ចោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ធុវដ្ឋានវិរហិតោ’’តិ, អជាតាភូតាសង្ខតធុវភាវការណវិវិត្តោតិ អត្ថោ. ឧបនីយ្យតីតិ វា ជរាមរណេន លោកោ សម្មា នីយតិ, តស្មា អទ្ធុវោតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តាយិតុន្តិ ជាតិអាទិព្យសនតោ រក្ខិតុំ សមត្ថេន ឥស្សរេន អត្តនា វិរហិតោតិ. ‘‘ឥមំ លោកំ ឥតោ វដ្ដទុក្ខតោ មោចេស្សាមិ, ជរាព្យាធិមរណានំ តំ អធិភវិតុំ ន ទស្សាមី’’តិ ឯវំ អភិសរតីតិ អភិស្សរណំ, លោកស្ស សុខស្ស ទាតា ហិតស្ស វិធាតា កោចិ ឥស្សរោ, តទភាវតោ អាហ ‘‘អនភិស្សរោតិ អសរណោ’’តិ. និស្សកោ មមាយិតព្ពវត្ថុអភាវតោ, តេនាហ ‘‘សកភណ្ឌវិរហិតោ’’តិអាទិ. តណ្ហាយ វសេ ជាតោ តណ្ហាយ វិជិតោតិ កត្វា ‘‘តណ្ហាយ ទាសោ’’តិ វុត្តំ.

៣០៦. ហត្ថិវិសយត្តា ហត្ថិសន្និស្សិតត្តា វា ហត្ថិសិប្បំ ‘‘ហត្ថី’’តិ គហិតន្តិ អាហ – ‘‘ហត្ថិស្មិន្តិ ហត្ថិសិប្បេ’’តិ, សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. សាតិសយំ ឩរុពលំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ឩរុពលីតិ អាហ – ‘‘ឩរុពលសម្បន្នោ’’តិ, តមេវត្ថំ បាកដំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យស្ស ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អភិន្នំ បរសេនំ ភិន្ទតោ ភិន្នំ សកសេនំ សន្ធារយតោ ឧបត្ថម្ភយតោ. ពាហុពលីតិ ឯត្ថាបិ ‘‘យស្ស ហិ ផលកញ្ច អាវុធញ្ច គហេត្វា’’តិអាទិនា អត្ថោ វត្តព្ពោ, ឥធ បន បរហត្ថគតំ រជ្ជំ អាហរិតុំ ពាហុពលន្តិ យោជនា. យថា ហិ ‘‘ឩរុពលី’’តិ ឯត្ថាបិ ពាហុពលំ អនាមសិត្វា អត្ថោ, ឯវំ ‘‘ពាហុពលី’’តិ ឯត្ថ ឩរុពលំ អនាមសិត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ, អាហិតោ អហំមានោ ឯត្ថាតិ អត្តា, អត្តភាវោ. អលំ សមត្ថោ អត្តា ឯតស្សាតិ អលមត្ថោតិ អាហ ‘‘សមត្ថអត្តភាវោ’’តិ.

បរិយោធាយាតិ វា បរិតោ អារក្ខំ ឱទហិត្វា. ‘‘សំវិជ្ជន្តេ ខោ, ភោ រដ្ឋបាល, ឥមស្មិំ រាជកុលេ ហត្ថិកាយាបិ…បេ… វត្តិស្សន្តី’’តិ ឥទម្បិ សោ រាជា ឧបរិ ធម្មុទ្ទេសស្ស ការណំ អាហរន្តោ អាហ.

វុត្តស្សេវ អនុ បច្ឆា គាយនវសេន កថនំ អនុគីតិ. តា បន គាថា ធម្មុទ្ទេសានំ ទេសនានុបុព្ពិំ អនាទិយិត្វាបិ យថារហំ សង្គណ្ហនវសេន អនុគីតាតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ធម្មុទ្ទេសានំ អនុគីតិ’’ន្តិ.

៣០៧. ឯកន្តិ ឯកជាតិយំ. វត្ថុកាមកិលេសកាមា វិសយភេទេន ភិន្ទិត្វា តថា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពោ.

សាគរន្តេនាតិ សាគរបរិយន្តេន.

អហោ វតាតិ សោចនេ និបាតោ, ‘‘អហោ វត បាបំ កតំ មយា’’តិអាទីសុ វិយ. អមរាតិអាទីសុ អាហូតិ កថេន្តិ. មតំ ឧទ្ទិស្ស ‘‘អម្ហ’’ន្តិ វត្តព្ពេ សោកវសេន ‘‘អមរ’’ន្តិ វុច្ចតិ.

វោសានន្តិ និដ្ឋំ, បរិយោសានន្តិ អត្ថោ. សាវាតិ បញ្ញា ឯវ. ធនតោតិ សព្ពធនតោ. ឧត្តមតរា សេដ្ឋា, តេនេវាហ ‘‘បញ្ញាជីវិំ ជីវិតមាហុ សេដ្ឋ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៤).

តេសុ បាបំ ករោន្តេសុ សត្តេសុ, និទ្ធារណេ ចេតំ ភុម្មវចនំ. បរម្បរាយាតិ អត្តភាវបរម្បរាយ. សំសារំ អាបជ្ជិត្វាតិ ភវាទីសុ សំសារស្ស អាបជ្ជនហេតុំ អាបជ្ជន្តោ បរលោកំ ឧបេតិ, បរលោកំ ឧបេន្តោវ ពហុវិធទុក្ខសង្ខាតំ គព្ភញ្ច ឧបេតិ. តាទិសស្សាតិ តថារូបស្ស គព្ភវាសទុក្ខាទីនំ អធិដ្ឋានភូតស្ស អប្បបញ្ញស្ស អញ្ញោ អប្បបញ្ញោ ច អភិសទ្ទហន្តោ ហិតសុខាវហន្តិ បត្តិយាយន្តោ.

‘‘បាបធម្មោ’’តិ វុត្តត្តា តាទិសស្ស បរលោកោ នាម ទុគ្គតិ ឯវាតិ អាហ ‘‘បរម្ហិ អបាយលោកេ’’តិ.

វិវិធរូបេនាតិ រូបសទ្ទាទិវសេន តត្ថបិ បណីតតរាទិវសេន ពហុវិធរូបេន.

សាមញ្ញមេវាតិ សមណភាវោ ឯវ សេយ្យោ. ឯត្ថ ច អាទិតោ ទ្វីហិ គាថាហិ ចតុត្ថោ ធម្មុទ្ទេសោ អនុគីតោ. ចតុត្ថគាថាយ តតិយោ. បញ្ចមគាថាយ ទុតិយោ. ឆដ្ឋគាថាយ ទុតិយតតិយា. សត្តមគាថាយ បឋមោ ធម្មុទ្ទេសោ អនុគីតោ, អដ្ឋមាទីហិ បវត្តិនិវត្តីសុ កាមេសុ នេក្ខម្មេ ច យថារហំ អាទីនវានិសំសំ វិភាវេត្វា អត្តនោ បព្ពជ្ជការណំ បរមតោ ទស្សេន្តោ យថាវុត្តធម្មុទ្ទេសំ និគមេតិ, តេន វុត្តំ ‘‘តា បន គាថា ធម្មុទ្ទេសានំ ទេសនានុបុព្ពិំ អនាទិយិត្វាបិ យថារហំ សង្គណ្ហនវសេន អនុគីតា’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

រដ្ឋបាលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. មឃទេវសុត្តវណ្ណនា

៣០៨. បុព្ពេ មឃទេវោ នាម រាជាតិ អតីតកាលេ ឥមស្មិំយេវ កប្បេ អនេកវស្សសហស្សាយុកេសុ មនុស្សេសុ បដិបាដិយា ឧប្បន្នានំ ចតុរាសីតិសហស្សានំ ចក្កវត្តិរាជូនំ អាទិបុរិសោ មឃទេវោតិ ឯវំនាមោ រាជា.

ធម្មោតិ រាជធម្មោតិ លោកិកា វទន្តិ. មហាពោធិនិធានបារមិតាសង្ខាតោ បន ធម្មោ អត្ថីតិ ធម្មិកោ. ធម្មេនាតិ ញាយេន. តទា ព្រហ្មវិហារាទិភាវនាធម្មស្ស រញ្ញោ អនធិគតត្តា តស្សបិ វា អនភិជ្ឈាទីហិ សមានយោគក្ខមត្តា វុត្តំ ‘‘ទសកុសលកម្មបថេ ឋិតោ’’តិ. ធម្មន្តិ ធម្មតោ អនបេតំ. តថា ហិ ច សោ បក្ខបាតាភាវតោ ‘‘សមោ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘សមំ ចរតី’’តិ. បកតិនិយាមេនេវាតិ បវេណិយា អាគតនិយាមេនេវ. យស្មា និគមជនបទេសុ យេភុយ្យេន គហបតីនំ សង្គហោ, តស្មា អដ្ឋកថាយំ ‘‘គហបតិកាន’’ន្ត្វេវ វុត្តំ. បាឡិយំ បន អញ្ញមេវ នាគរចារិត្តំ, អញ្ញំ នេគមជនបទចារិត្តន្តិ តេ វិសុំ គហិតា ‘‘នេគមេសុ ចេវ ជនបទេសុ ចា’’តិ. បច្ចុគ្គមននិគ្គមនវសេន ឧបោសថស្ស បដិហរណំ បាដិហារិយោ, សោ ឯវ បាដិហារិកោ, បក្ខោ. ឥមេ ទិវសាតិ ឥមេ ចត្តារោ ទិវសា.

៣០៩. ទេវោតិ មច្ចុ អភិភវនដ្ឋេន. យថា ហិ ទេវោ បកតិសត្តេ អភិភវតិ, ឯវំ មច្ចុ សត្តេ អភិភវតិ. ‘‘អហំ អសុកំ មទ្ទិតុំ អាគមិស្សាមិ, ត្វំ តស្ស កេសេ គហេត្វា មា វិស្សជ្ជេហី’’តិ មច្ចុទេវស្ស អាណាករា ទូតា វិយាតិ ទូតាតិ វុច្ចន្តិ. អលង្កតបដិយត្តាយាតិ ឥទំ អត្តនោ ទិព្ពានុភាវំ អាវិកត្វា ឋិតាយាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ទេវតាព្យាករណសទិសមេវ ហោតិ ន ចិរេនេវ មរណសម្ភវតោ. វិសុទ្ធិទេវានន្តិ ខីណាសវព្រហ្មានំ. តេ ហិ ចរិមភវេ ពោធិសត្តានំ ជិណ្ណាទិកេ ទស្សេន្តិ.

ទុខិតញ្ច ព្យាធិតន្តិ ព្យាធិភាវេន សញ្ជាតទុក្ខន្តិ អត្ថោ. អន្តិមភវិកពោធិសត្តានំ វិសុទ្ធិទេវេហិ ឧបដ្ឋាបិតភាវំ ឧបាទាយ តទញ្ញេសំ តេហិ អនុបដ្ឋាបិតានម្បិ បណ្ឌិតានំ តថា វោហរិតព្ពតា បរិយាយសិទ្ធាតិ អាហ ‘‘ឥមិនា បរិយាយេនា’’តិ.

ទិសម្បតីតិ វិភត្តិអលោបេន និទ្ទេសោ, ទិសាសីសេន ទេសា វុត្តាតិ ទេសានំ អធិបតិរាជាតិ អត្ថោ. ឧត្តមង្គេ សិរសិ រុហន្តីតិ ឧត្តមង្គរុហា, កេសា. តេ បនេត្ថ យស្មា បលិតត្តា អវិសេសតោ សព្ពបច្ឆិមវយសន្ទស្សកា ហោន្តិ, តស្មា ‘‘វយោហរា’’តិ វុត្តា.

បុរិសយុគោ យស្មា តស្មិំ វំសេ សញ្ជាតបុរិសដ្ឋិតិយា បរិច្ឆិន្នោ, តស្មា អាហ ‘‘វំសសម្ភវេ បុរិសេ’’តិ. រាជគេហតោ អាហដភិក្ខាយ យាបេន្តោតិ ឥមិនា កុមារកបព្ពជ្ជាយ ឧបគតភាវំ ទស្សេតិ.

បរិហរិយមានោវាតិ អញ្ញេន អញ្ញេន បរិហរិយមានោ វិយ វេលាយ វេលាយ តេន មហតា បរិជនេន ឧបដ្ឋិយមានោ កុមារកីឡំ កីឡីតិ អត្ថោ. កេចិ បន ‘‘បរិហរិយមានោ ឯវា’’តិ អវធារណវសេន អត្ថំ វទន្តិ, តថា សតិ ចតុរាសីតិវស្សសហស្សានិ ថញ្ញបាយី តរុណទារកោ អហោសីតិ អាបជ្ជតីតិ តទយុត្តំ. កុមារកាលំ វត្វា តទនន្តរំ ឱបរជ្ជវចនតោ វិរុទ្ធញ្ចេតំ. (បញ្ចមង្គលវចនេន ឧន្នង្គលមង្គលឧក្កន្តនមង្គលកម្មហាយមង្គលទុស្សមង្គលានិ សមុបគតានិ ឯវ អហេសុន្តិ ទដ្ឋព្ពំ).

៣១១. សវំសវសេន អាគតា បុត្តនត្តុអាទយោ បុត្តា ច បបុត្តា ច ឯតិស្សាតិ បុត្តបបុត្តកា បរម្បរា. និហតន្តិ និហិតំ ឋបិតំ, បវត្តិតន្តិ អត្ថោ. និហតន្តិ វា សតតំ បតិដ្ឋិតភាវេន វឡញ្ជិតន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘កល្យាណវត្ត’’ន្តិ. អតិរេកតរា ទ្វេ គុណាតិ មហាសត្តស្ស មឃទេវកាលតោ អតិរេកតរា ទ្វេ គុណា ឥតររាជូហិ បន អតិរេកតរា អនេកសតសហស្សប្បភេទា ឯវ គុណា អហេសុន្តិ.

៣១២. តេត្តិំស សហបុញ្ញការិនោ ឯត្ថ និព្ពត្តាតិ តំសហចរិតដ្ឋានំ តេត្តិំសំ, តទេវ តាវតិំសំ, តំនិវាសោ ឯតេសន្តិ តាវតិំសា. និវាសភាវោ ច តេសំ តត្ថ និព្ពត្តនបុព្ពកោតិ អាហ – ‘‘ទេវានំ តាវតិំសានន្តិ តាវតិំសភវនេ និព្ពត្តទេវាន’’ន្តិ. រញ្ញោតិ និមិមហារាជស្ស. ឱវាទេ ឋត្វាតិ ‘‘សីលំ អរក្ខន្តោ មម សន្តិកំ មា អាគច្ឆតូ’’តិ និគ្គណ្ហនវសេនបិ, ‘‘ឯកន្តតោ មម វិជិតេ វសន្តេន សីលំ រក្ខិតព្ព’’ន្តិ ឯវំ បវត្តិតឱវាទវសេនបិ ឱវាទេ ឋត្វា.

អថ នន្តិ មហាជុតិកំ មហាវិប្ផារំ មហានុភាវំ និមិរាជានំ. ‘‘សក្កោហមស្មិ ទេវិន្ទោ, តវ សន្តិកមាគតោ’’តិ អត្តនោ សក្កភាវំ បវេទេត្វា ‘‘កង្ខំ តេ បដិវិនោទេស្សាមី’’តិ អាហ. តេនាហ ‘‘សព្ពភូតានមិស្សរា’’តិអាទិ.

សីលំ ឧបាទាយ ឱមកតាយ ‘‘កិ’’ន្តិ ហីឡេន្តោ វទតិ. គុណវិសិដ្ឋតាយាតិ លាភយសាទីនញ្ចេវ បិយមនាបតាទីនញ្ច អាសវក្ខយបរិយោសានានំ និមិត្តភាវេន ឧត្តមគុណតាយ. តទា សក្កោ អនុរុទ្ធត្ថេរោ, សោ អត្តនោ បុរិមជាតិយំ បច្ចក្ខសិទ្ធំវ ទានតោ សីលំ មហន្តំ វិភាវេន្តោ ‘‘អហញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ អត្តនា វសិយមានំ កាមាវចរទេវលោកំ សន្ធាយ ‘‘បេត្តិវិសយតោ’’តិ វុត្តំ. តស្ស ហិ កប្បសតសហស្សំ វិវដ្ដជ្ឈាសយស្ស បូរិតបារមិស្ស ទេវលោកោ បេតលោកោ វិយ ឧបដ្ឋាសិ. តេនេវាហ ‘‘អច្ឆរាគណសង្ឃុដ្ឋំ, បិសាចគណសេវិត’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៤៦).

ខត្តិយេតិ ខត្តិយជាតិយំ. វិសុជ្ឈតីតិ ព្រហ្មលោកូបបត្តិំ សន្ធាយ វទតិ កាមសំកិលេសវិសុជ្ឈនតោ. កាយាតិ ច ព្រហ្មកាយមាហ.

ឥមស្ស មម អទិដ្ឋបុព្ពរូបំ ទិស្វា ‘‘អហុទេវ ភយ’’ន្តិ ចិន្តេត្វា អាហ ‘‘អវិកម្បមានោ’’តិ. ភាយន្តោ ហិ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តេន កាយស្ស ច ឆម្ភិតត្តេន វិកម្បតិ នាម. តេនាហ ‘‘អភាយមានោ’’តិ. សុខំ កថេតុំ ហោតីតិ បុញ្ញផលំ កថេតុំ សុខំ ហោតិ.

៣១៣. មនំ អាគម្ម យុត្តាយេវ ហោន្តីតិ មាតលិស្ស សក្កស្សេវ ចិត្តំ ជានិត្វា យុត្តា វិយ ហោន្តិ, រថេ យុត្តអាជានីយកិច្ចំ ករោន្តិ ទេវបុត្តា. ឯវំ តាទិសេ កាលេ តថា បដិបជ្ជន្តិ, យថា ឯរាវណោ ទេវបុត្តោ ហត្ថិកិច្ចំ. នទ្ធិតោ បដ្ឋាយាតិ រថបញ្ជរបរិយន្តេន អក្ខស្ស សម្ពន្ធដ្ឋានំ នទ្ធី, តតោ បដ្ឋាយ. អក្ខោ ពជ្ឈតិ ឯត្ថាតិ អក្ខពទ្ធោ, អក្ខេន រថស្ស ពទ្ធដ្ឋានំ. យថា ទេវលោកតោ យាវ ចន្ទមណ្ឌលស្ស គមនវីថិ, តាវ អត្តនោ អានុភាវេន ហេដ្ឋាមុខមេវ រថំ បេសេសិ, ឯវំ ចន្ទមណ្ឌលស្ស គមនវីថិតោ យាវ រញ្ញោ បាសាទោ, តាវ តថេវ បេសេសិ. ទ្វេ មគ្គេ ទស្សេត្វាតិ បតោទលដ្ឋិយា អាកាសំ វិលិខន្តោ វិយ អត្តនោ អានុភាវេន និរយគាមី ទេវលោកគាមី ចាតិ ទ្វេ មគ្គេ ទស្សេត្វា. កតមេនាតិអាទិ ទេសនាមត្តំ, យថា តេន រថេន គច្ឆន្តស្ស និរយោ ទេវលោកោ ច បាកដា ហោន្តិ, តថា ករណំ អធិប្បេតំ.

វុត្តការណមេវ សន្ធាយាហ មហាសត្តោ ‘‘ឧភយេនេវ មំ មាតលិ នេហី’’តិ. ទុគ្គន្តិ ទុគ្គមំ. វេត្តរណិន្តិ ឯវំនាមកំ និរយំ. កុថិតន្តិ បក្កុថិតំ និបក្កតេលសទិសជាលំ. ខារសំយុត្តន្តិ ខារោទកសទិសំ.

រថំ និវត្តេត្វាតិ និរយាភិមុខតោ និវត្តេត្វា. ពីរណីទេវធីតាយាតិ ‘‘ពីរណី’’តិ ឯវំនាមិកាយ អច្ឆរាយ. សោណទិន្នទេវបុត្តស្សាតិ ‘‘សោណទិន្នោ’’តិ ឯវំនាមកស្ស ទេវបុត្តស្ស. គណទេវបុត្តានន្តិ គណវសេន បុញ្ញំ កត្វា គណវសេនេវ និព្ពត្តទេវបុត្តានំ.

បត្តកាលេតិ ឧបកដ្ឋាយ វេលាយ. អតិថិន្តិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធំ. កស្សបស្ស ភគវតោ សាសនេ ឯកំ ខីណាសវត្ថេរន្តិបិ វទន្តិ. មាតាវ បុត្តំ សកិមាភិនន្ទីតិ យថា បវាសតោ អាគតំ បុត្តំ មាតា សកិំ ឯកវារំ អាគតកាលេ អភិនន្ទតិ, តថា និច្ចកាលេ អភិនន្ទិ សក្កច្ចំ បរិវិសិ. សំយមា សំវិភាគាតិ សីលសំយមា សំវិភាគសីលា. ជាតកេតិ និមិជាតកេ.

ចិត្តកូដន្តិ ទេវនគរស្ស ទក្ខិណទិសាយ ទ្វារកោដ្ឋកំ. សក្កោ ចិត្តំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តោតិ មហាសត្តេ បវត្តំ ទេវតានំ សក្ការសម្មានំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ អត្តនោ ឧសូយចិត្តំ ពហិ អនាវិកត្វា អព្ភន្តរេយេវ ច នំ ឋបេតុំ អសក្កោន្តោ. អញ្ញេសំ បុញ្ញេន វសាហីតិ សក្កស្ស មហាសត្តំ រោសេតុកាមតាយ អារាធនំ និទស្សេតិ. បុរាណសក្កោ ទីឃាយុកោ, តំ ឧបាទាយ ជរាជិណ្ណំ វិយ កត្វា ‘‘ជរសក្កោ’’តិ វុត្តំ.

៣១៥. សេសំ សព្ពន្តិ បព្ពជ្ជុបគមនា សេសំ អត្តនោ វំសេ បោរាណរាជូនំ រាជចារិត្តំ. បាកតិកន្តិ បុន សភាវត្តមេវ គតោ អហោសិ, អបព្ពជិតភាវវចនេនេវស្ស ព្រហ្មវិហារភាវនាទីនំ បព្ពជ្ជាគុណានំ អភាវោ ទីបិតោ ហោតិ.

៣១៦. វីរិយំ អករោន្តោ សមុច្ឆិន្ទតិ, ន តាវ សមុច្ឆិន្នំ, កល្យាណមិត្តសំសគ្គាទិបច្ចយសមវាយេ សតិ សីលវតំ កល្យាណវត្តំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ. ទុស្សីលេន សមុច្ឆិន្នំ នាម ហោតិ តស្ស តត្ថ និរាសភាវេន បដិបត្តិយា ឯវ អសម្ភវតោ. សត្ត សេខា បវត្តេន្តិ កល្យាណវត្តស្ស អបរិនិដ្ឋិតកិច្ចត្តា. ខីណាសវេន បវត្តិតំ នាម បរិនិដ្ឋិតកិច្ចត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មឃទេវសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. មធុរសុត្តវណ្ណនា

៣១៧. មធុរាយន្តិ ឧត្តរមធុរាយំ. គុន្ទាវនេតិ កាឡសិប្បលិវនេ. អតិមុត្តកវនេតិ ច វទន្តិ. ចតូសុ វណ្ណេសុ ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ. បណ្ឌរោតិ បរិសុទ្ធោ. កាឡកោតិ អបរិសុទ្ធោ. ជាតិគោត្តាទិបញ្ញាបនដ្ឋានេសូតិ ជាតិគោត្តាទិវសេន សុទ្ធចិន្តាយំ ព្រាហ្មណា ឯវ សុទ្ធជាតិកា, ន ឥតរេតិ អធិប្បាយោ. សំសារតោ វា សុទ្ធចិន្តាយំ ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ វេទវិហិតស្ស សុទ្ធវិធិនោ អញ្ញេសំ អវិសយត្តាតិ អធិប្បាយោ. តំ បនេតំ តេសំ វិរុជ្ឈតិ ខត្តិយវេស្សានម្បិ មន្តជ្ឈេនស្ស អនុញ្ញាតត្តា, មន្តជ្ឈេនវិធិនា ច សំសារសុទ្ធិយាភាវតោ. បុត្តា នាម អនោរសាបិ ហោន្តិ, ន តថា ឥមេតិ អាហ ‘‘ឱរសា’’តិ. ឧរេ សំវឌ្ឍិតបុត្តោបិ ‘‘ឱរស’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឥមេ បន មុខតោ និគ្គតោ ហុត្វា ឧរេ សំវឌ្ឍាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឱរសា មុខតោ ជាតា’’តិ វុត្តំ. តតោ ឯវ ព្រហ្មតោ ជាតាតិ ព្រហ្មជា, ព្រហ្មសម្ភូតាបិ ‘‘ព្រហ្មជា’’តិ វុច្ចន្តិ, ន តថា ឥមេ. ឥមេ បន បច្ចក្ខតោ ព្រហ្មុនា និម្មិតាតិ ព្រហ្មនិម្មិតា, តតោ ឯវ ព្រហ្មតោ លទ្ធព្ពវិជ្ជាទិទាយជ្ជទាយាទាតិ ព្រហ្មទាយាទាតិ សព្ពមេតំ ព្រាហ្មណានំ កត្ថនាបលាបសទិសំ វិញ្ញូនំ អប្បមាណំ អវិមទ្ទក្ខមំ វាចាវត្ថុមត្តំ ព្រហ្មកុត្តស្សេវ អភាវតោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គវណ្ណនាយំ វុត្តមេវ. តេនាហ ‘‘ឃោសោយេវា’’តិអាទិ. វោហារមត្តមេវេតន្តិ ឯតំ ‘‘ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ’’តិអាទិ វចនមត្តមេវ, ន តស្ស អត្ថោ តេហិ អធិប្បេតប្បការោ អត្ថិ.

៣១៨. សមិជ្ឈេយ្យាតិ ទិដ្ឋិទីបនវសេន អត្តនោ អជ្ឈាសយោ និប្ផជ្ជេយ្យ. តេនាហ ‘‘មនោរថោ បូរេយ្យា’’តិ. ខត្តិយោបីតិ បរខត្តិយោបិ. អស្សាតិ សមិទ្ធធនាទិំ បត្តស្ស. តេនាហ – ‘‘ឥស្សរិយសម្បត្តស្សា’’តិ នេសន្តិ ឯតេសំ ចតុន្នំ វណ្ណានំ ឯត្ថ បុព្ពុដ្ឋាយិភាវាទិនា ឥតរេហិ ឧបចរិតព្ពតាយ ន កិញ្ចិ នានាករណន្តិ យោជនា.

៣២២. អហំ ចីវរាទីហិ ឧបដ្ឋាកោ, តុម្ហាកំ ឥច្ឆិតច្ឆិតក្ខណេ វទេយ្យាថ យេនត្ថោតិ យោជនា. ចោរាទិឧបទ្ទវនិសេធនេន រក្ខាគុត្តិ, ទានាទិនិមិត្តឧបទ្ទវនិសេធនេន អាវរណគុត្តិ. បច្ចុប្បន្នានត្ថនិសេធនេន វា រក្ខាគុត្តិ, អាគាមិអនត្ថនិសេធនេន អាវរណគុត្តិ. ឯត្ថ ច ខត្តិយាទីសុ យោ យោ ឥស្សរោ, តស្ស ឥតរេន អនុវត្តេតព្ពភាវេ, កុសលាកុសលករណេន នេសំ វសេន លទ្ធព្ពអភិសម្បរាយេ, បព្ពជិតេហិ លទ្ធព្ពសាមីចិកិរិយាយ ច អណុមត្តោបិ វិសេសោ នត្ថិ, តស្មា សោ វិសេសាភាវោ បាឡិយំ តត្ថ តត្ថ វារេ ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិអាទិនា វិភាវិតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មធុរសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ពោធិរាជកុមារសុត្តវណ្ណនា

៣២៤. ឱលោកនកបទុមន្តិ លីលាអរវិន្ទំ. តស្មាតិ កោកនទសណ្ឋានត្តា កោកនទោតិ សង្ខំ លភិ.

៣២៥. យាវ បច្ឆិម…បេ… ផលកំ វុត្តំ តស្ស សព្ពបច្ឆា សន្ថតត្តា. ឧបរិមផលគតញ្ហិ សោបានមត្ថកំ. ឱលោកនត្ថំយេវាតិ ន កេវលំ ភគវតោ អាគមនញ្ញេវ ឱលោកនត្ថំ, អថ ខោ អត្តនោ បត្ថនាយ សន្ថរាបិតាយ ចេលបដិកាយ អក្កមនស្សបិ.

សកុណបោតកេតិ កាទម្ពដិដ្ដិភបុត្តកេ. អញ្ញោវ ភវេយ្យាតិ តស្មិំ អត្តភាវេ មាតុគាមតោ អញ្ញោ ឥទានិ ភរិយាភូតោ មាតុគាមោ ភវេយ្យ. បុត្តំ លភេយ្យាតិ អត្តនោ កម្មវសេន បុត្តំ, នោ តស្ស. ឧភោហីតិ ឥមេហិ ឯវ ឧភោហិ. ឥមេហិ ការណេហីតិ តស្ស រាជកុមារស្ស ពុទ្ធំ បដិច្ច មិច្ឆាគហណំ, តិត្ថិយានំ ឧជ្ឈាយនំ, អនាគតេ មនុស្សានំ ភិក្ខូនំ ឧទ្ទិស្ស វិប្បដិសារោតិ ឥមេហិ តីហិ ការណេហិ. បញ្ញត្តន្តិ សន្ថតំ ចេលបដិកំ. មង្គលំ ឥច្ឆន្តីតិ មង្គលិកា.

៣២៦. តតិយំ ការណន្តិ ឥមិនា ភិក្ខូសុ វិប្បដិសារានុប្បាទនមាហ. យំ កិញ្ចិ បរិភុញ្ជន-សុខំ កាមសុខល្លិកានុយោគោតិ អធិប្បាយេន កាមសុខល្លិកានុយោគសញ្ញី ហុត្វា…បេ… មញ្ញមានោ ឯវមាហ.

៣២៧. អថ នំ ភគវា តតោ មិច្ឆាភិនិវេសតោ វិវេចេតុកាមោ ‘‘សោ ខោ អហ’’ន្តិអាទិនា អត្តនោ ទុក្ករចរិយំ ទស្សេតុំ អារភិ. មហាសច្ចកេ(ម. និ. ១.៣៦៤ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ ‘‘សោ ខោ អហ’’ន្តិអាទិបាឋស្ស តត្ថ អាគតនិយាមេនេវ អាគតត្តា. បាសរាសិសុត្តេ (ម. និ. ១.២៧២ អាទយោ) វុត្តនយេនាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ.

៣៤៣. អង្កុសំ គណ្ហន្តិ ឯតេន តស្ស គហណេ ឆេកោ ហោតីតិ អង្កុសគហណសិប្បំ. មេឃឧតុន្តិ មេឃំ បដិច្ច ឧប្បន្នសីតឧតុំ. បព្ពតឧតុន្តិ បព្ពតំ បដិច្ច ឧណ្ហឧតុំ. ឧភយវសេន ច តស្ស តថា សីតុណ្ហឧតុតោ ឯនោ អាគតោតិ ត-ការស្ស ទ-ការំ កត្វា ឧទេនោតិ នាមំ អកាសិ.

តាបសោ ឱគាឡ្ហញាណវសេន រញ្ញោ មតភាវំ ញត្វា. អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ កោសម្ពិនគរេ បរន្តបរញ្ញោ អគ្គមហេសិភាវតោ បដ្ឋាយ. បុព្ពេតិ សីលវន្តកាលេ. ហត្ថិគន្ថន្តិ ហត្ថីនំ អត្តនោ វសេ វត្តាបនសត្ថំ. តេនេវស្ស តំ សិក្ខាបេតិ, កិច្ចញ្ច ឥជ្ឈតិ.

៣៤៤. បទហនភាវោតិ ភាវនានុយោគោ. បធានេ វា និយុត្តោ បធានិយោ, បធានិយស្ស ភិក្ខុនោ, តស្សេវ បធានិយភាវស្ស អង្គានិ ការណានិ បធានិយង្គានិ. សទ្ធា ឯតស្ស អត្ថីតិ សទ្ធោ. កិញ្ចាបិ បច្ចេកពោធិសត្តានម្បិ អភិនីហារតោ បដ្ឋាយ អាគតា អាគមនសទ្ធា ឯវ, មហាពោធិសត្តានំ បន សទ្ធា គរុតរាតិ សា ឯវ គហិតា. អចលភាវេន ឱកប្បនំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ ភគវា, ស្វាខ្យាតោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ’’តិ កេនចិ អកម្បិយភាវេន រតនត្តយគុណេ ឱគាហិត្វា កប្បនំ. បសាទុប្បត្តិ រតនត្តយេ បសីទនមេវ. ពោធិន្តិ ចតុមគ្គញាណន្តិ វុត្តំ តំនិមិត្តត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស, ពោធីតិ វា សម្មាសម្ពោធិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. និច្ឆិតសុពុទ្ធតាយ ធម្មស្ស សុធម្មតា សង្ឃស្ស សុប្បដិបត្តិ វិនិច្ឆិតា ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទេសនាសីសមេវ ចេត’’ន្តិអាទិ. តស្ស បធានំ វីរិយំ ឥជ្ឈតិ រតនត្តយសទ្ធាយ ‘‘ឥមាយ បដិបទាយ ជរាមរណតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ បធានានុយោគេ អវំមុខសម្ភវតោ.

អប្បាពាធោតិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អគុណំ បកាសេតា អាយតិំ សំវរំ អាបជ្ជិតា សម្មាបដិបត្តិយា វិសោធនត្ថំ. ឧទយញ្ច អត្ថញ្ច គន្តុន្តិ ‘‘អវិជ្ជាសមុទយា’’តិអាទិនា បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ ឧទយញ្ច វយញ្ច ជានិតុំ. តេនាហ ‘‘ឯតេនា’’តិអាទិ. បរិសុទ្ធាយ ឧបក្កិលេសវិនិមុត្តាយ. និព្ពិជ្ឈិតុន្តិ តទង្គវសេន បជហិតុំ សមុច្ឆេទប្បហានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ. យំ ទុក្ខំ ខីយតីតិ កិលេសេសុ អប្បហីនេសុ តេន តទុបនិស្សយកម្មំ បដិច្ច យំ ទុក្ខំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៣៤៥. សេសទិវសេតិ សត្តទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវ ទ្វេ រត្តិន្ទិវា.

៣៤៦. កុច្ឆិសន្និស្សិតោ គព្ភោ និស្សយវោហារេន ‘‘កុច្ឆី’’តិ វុច្ចតិ, សោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ កុច្ឆិមតី. តេនាហ ‘‘អាបន្នសត្តា’’តិ. អារក្ខោ បនស្ស បច្ចុបដ្ឋិតោ ហោតីតិ មាតរា គហិតសរណំ គព្ភវុដ្ឋិតស្ស តស្ស សរណគមនំ បវេទយិតស្ស កុសលំ សរណំ នាម, មាតុ កតរក្ខោ បុត្តស្សបិ បច្ចុបដ្ឋិតោតិ. មហល្លកកាលេតិ វចនត្ថំ ជាននកាលេ. សារេន្តីតិ យថាទិដ្ឋំ យថាពលំ រតនត្តយគុណបតិដ្ឋាបនវសេន អស្ស សារេន្តិ. សល្លក្ខេត្វាតិ វុត្តមត្ថំ ឧបធារេត្វា. សរណំ គហិតំ នាម ហោតិ រតនត្តយស្ស សរណភាវសល្លក្ខណបុព្ពកតន្និន្នចិត្តភាវតោវ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ពោធិរាជកុមារសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. អង្គុលិមាលសុត្តវណ្ណនា

៣៤៧. អង្គុលីនំ មាលំ ធារេតីតិ ឥមិនា អន្វត្ថា តស្ស សមញ្ញាតិ ទស្សេតិ. តត្រាតិ តស្មិំ អាចរិយវចនេន អង្គុលិមាលស្ស ធារណេ. ករីសសហស្សខេត្តេ ឯកសាលិសីសំ វិយ អបញ្ញាយមានសកកិច្ចោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តក្កសីលំ បេសយិំសុ ‘‘តាទិសស្ស អាចរិយស្ស សន្តិកេ សិប្បុគ្គហសម្មាបយោគេន ទិដ្ឋធម្មិកេ សម្បរាយិកេ ច អត្ថេ ជានន្តោ ភារិយំ ន ករេយ្យា’’តិ. ពាហិរកា អហេសុំ អហិំសកស្ស វត្តសម្បត្តិយា អាចរិយស្ស ចិត្តសភាវតោ និព្ពត្តនតិភាវេន. សិនេហេនេវ វទន្តេតិ សិនេហេន វិយ វទន្តេ.

គណនម្បិ ន ឧគ្គណ្ហាតីតិ គណនវិធិម្បិ ន សល្លក្ខេតិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘បកតិយា’’តិអាទិនា. ឋបិតដ្ឋានេតិ រុក្ខគច្ឆន្តរាទិកេ ឋបិតដ្ឋានេ សកុន្តសិង្គាលានំ វសេន អង្គុលិយោ វិនស្សន្តិ. ភគ្គវោតិ កោសលរញ្ញោ បុរោហិតំ គោត្តេន វទតិ. ចោរោ អវិស្សាសនីយោ សាហសិកភាវតោ. បុរាណសន្ថតា សាខា អវិស្សាសនីយា វិច្ឆិកាទីនំ បវេសនយោគ្យត្តា. រាជា អវិស្សាសនីយោ ឥស្សរិយមទេន ធនលោភេន ច កទាចិ ជីវិតេ សង្កាភាវតោ. ឥត្ថី អវិស្សាសនីយា លោលសីលចិត្តភាវតោ. អនុទ្ធរណីយោ ភវិស្សតិ សំសារបង្កតោ.

៣៤៨. សង្ករិត្វាតិ ‘‘មយំ ឯកជ្ឈំ សន្និបតិត្វា ចោរំ មារេត្វា វា បលាបេត្វា គមិស្សាមា’’តិ សង្ករំ កត្វា. ឥទ្ធាភិសង្ខារន្តិ អភិសង្ខរណំ អធិដ្ឋានំ. អភិសង្ខាសីតិ អធិដ្ឋហិ. សំហរិត្វាតិ សំខិបិត្វា. ឱរភាគេតិ ចោរស្ស ឱរភាគេ.

៣៤៩. ទណ្ឌោតិ បហរណហត្ថច្ឆេទនាទិកោ ទណ្ឌនសង្ខាតោ ទណ្ឌោ. បវត្តយិតព្ពោតិ អានេតព្ពោ. អបនេត្វាតិ អត្តនោ សន្តានតោ សមុច្ឆេទវសេន បហាយ. បដិសង្ខាយាតិ បដិសង្ខានេន. អវិហិំសាយាតិ ករុណាយ. សារណីយធម្មេសូតិ ឆសុបិ សារណីយធម្មេសុ, ឋិតោ អដ្ឋិតានំ បាបធម្មានំ ពោធិមូលេ ឯវ សមុច្ឆិន្នត្តា. យថា អតីតេ អបរិមិតំ កាលំ សន្ធាវិតំ, ឯវំ ឥមាយ បដិបត្តិយា អនាគតេបិ សន្ធាវិស្សតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទានី’’តិអាទិមាហ.

ឥត្វេវាតិ ឥតិ ឯវ, ឥតិ-សទ្ទោ និទស្សនត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឯវំ វត្វា យេវា’’តិ. អកិរីតិ អាកិរិ, បញ្ចបិ អាវុធានិ វិកិរិ. តេន វុត្តំ ‘‘ខិបិ ឆឌ្ឌេសី’’តិ.

៣៥០. ឯត្តោវាតិ អតោ ឯវ អាគតមគ្គេនេវ សាវត្ថិំ គតា. អធិវាសេស្សតីតិ ‘‘ចោរំ បដិសេធេតុំ គមិស្សាមី’’តិ វុត្តេ តុណ្ហី ភវិស្សតិ. ទារុណកម្មេន ឧប្បន្ននាមន្តិ ‘‘អង្គុលិមាលោ’’តិ ឥមំ នាមំ សន្ធាយ វទតិ.

៣៥១. ហត្ថី អរញ្ញហត្ថី ហោន្តិ មនុស្សានំ តត្ថ គន្តុំ អសក្កុណេយ្យត្តា, ឯវំ អស្សាបិ. កូដសហស្សានំ ភិជ្ជនការណំ ហោតិ ថេរស្ស អាគមនភយេន ឃដេ ឆឌ្ឌេត្វា បលាយនេន. គព្ភមូឡ្ហាយាតិ ព្យាកុលគព្ភាយ. បព្ពជ្ជាពលេនាតិ វុត្តំ, សត្ថុ ទេសនានុភាវេនាតិ បន វត្តព្ពំ. សោ ហិ តស្សាបិ ការណន្តិ. អរិយា នាម ជាតិ បព្ពជ្ជា អរិយភាវត្ថាយ ជាតីតិ កត្វា.

មហាបរិត្តំ នាមេតន្តិ មហានុភាវំ បរិត្តំ នាមេតំ. តថា ហិ នំ ថេរោ សព្ពភាវេន អរិយាយ ជាតោ សច្ចាធិដ្ឋានេន អកាសិ. តេនាហ ‘‘សច្ចកិរិយកតដ្ឋានេ’’តិ. គព្ភមូឡ្ហន្តិ មូឡ្ហគព្ភំ. គព្ភោ ហិ បរិបក្កោ សម្បជ្ជមានោ វិជាយនកាលេ កម្មជវាតេហិ សញ្ចាលេត្វា បរិវត្តិតោ ឧទ្ធំបាទោ អធោសីសោ ហុត្វា យោនិមុខាភិមុខោ ហោតិ, ឯវំ សោ កស្សចិ អលគ្គោ សោត្ថិនា ពហិ និក្ខមតិ, វិបជ្ជមានោ បន វិបរិវត្តនវសេន យោនិមគ្គំ បិទហិត្វា តិរិយំ និបជ្ជតិ, តថា យស្សា យោនិមគ្គោ បិទហតិ, សា តត្ថ កម្មជវាតេហិ អបរាបរំ បរិវត្តមានា ព្យាកុលា មូឡ្ហគព្ភាតិ វុច្ចតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘គព្ភមូឡ្ហ’’ន្តិ.

សច្ចកិរិយា នាម ពុទ្ធាសយំ អត្តនោ សីលំ បច្ចវេក្ខិត្វា កតា, តស្មា សច្ចកិរិយា វេជ្ជកម្មំ ន ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ថេរស្សបិ ចាតិអាទិនា ឧបសង្កមិតព្ពការណំ វទតិ. ឥមេ ទ្វេ ហេតូ បដិច្ច ភគវា ថេរំ សច្ចកិរិយំ ការេសិ. ជាតិន្តិ មូលជាតិំ.

៣៥២. បរិយាទាយ អាហច្ច ភិន្នេន សីសេន. សភាគទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មន្តិ និរយេ និព្ពត្តនសកកម្មសភាគភូតំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មំ. សភាគតា ច សមានវត្ថុកតា សមានារម្មណតាឯកវីថិបរិយាបន្នតាទិវសេន សព្ពថា សរិក្ខតា, សទិសម្បិ ច នាម តទេវាហរីយតិ យថា ‘‘តស្សេវ កម្មស្ស វិបាកោ’’តិ ច ‘‘សា ឯវ តិត្តិរី តានេវ ឱសធានី’’តិ ច. ឥទានិ តមេវ សភាគតំ ទស្សេតុំ ‘‘កម្មំ ហី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ករិយមានមេវាតិ បច្ចយសមវាយេន បដិបាដិយា និព្ពត្តិយមានមេវ. តយោ កោដ្ឋាសេ បូរេតិ, ទិដ្ឋធម្មវេទនីយអបរាបរិយាយវេទនីយឧបបជ្ជវេទនីយសង្ខាតេ តយោ ភាគេ បូរេតិ, តេសំ តិណ្ណំ ភាគានំ វសេន បវត្តតិ.

ទិដ្ឋធម្មោ វុច្ចតិ បច្ចក្ខភូតោ បច្ចុប្បន្នោ អត្តភាវោ, តត្ថ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ. បច្ចុប្បន្នភវតោ អនន្តរំ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ ឧបបជ្ជវេទនីយំ. ទិដ្ឋធម្មានន្តរភវតោ អញ្ញស្មិំ អត្តភាវបរិយាយេ អត្តភាវបរិវត្តេ វេទិតព្ពផលំ កម្មំ អបរាបរិយាយវេទនីយំ. បដិបក្ខេហិ អនភិភូតតាយ, បច្ចយវិសេសេន បដិលទ្ធវិសេសតាយ ច ពលវភាវប្បត្តា តាទិសស្ស បុព្ពាភិសង្ខារស្ស វសេន សាតិសយា ហុត្វា បវត្តា បឋមជវនចេតនា តស្មិំយេវ អត្តភាវេ ផលទាយិនី ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា នាម. សា ហិ វុត្តាការេន ពលវតិ ជវនសន្តានេ គុណវិសេសយុត្តេសុ ឧបការានុបការវសប្បវត្តិយា អាសេវនាលាភេន អប្បវិបាកតាយ ច ឥតរទ្វយំ វិយ បវត្តសន្តានុបរមាបេក្ខំ ឱកាសលាភាបេក្ខញ្ច កម្មំ ន ហោតីតិ ឥធេវ បុប្ផមត្តំ វិយ បវត្តិវិបាកមត្តំ ផលំ ទេតិ.

តថា អសក្កោន្តន្តិ កម្មស្ស ផលទានំ នាម ឧបធិបយោគាទិបច្ចយន្តរសមវាយេនេវ ហោតីតិ តទភាវតោ តស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទាតុំ អសក្កោន្តំ. អហោសិកម្មន្តិ កម្មំយេវ អហោសិ, ន តស្ស វិបាកោ អហោសិ, អត្ថិ ភវិស្សតិ វាតិ ឯវំ វត្តព្ពំ កម្មំ. អត្ថសាធិកាតិ ទានាទិបាណាតិបាតាទិអត្ថស្ស និប្ផាទិកា. កា បន សាតិ អាហ ‘‘សត្តមជវនចេតនា’’តិ. សា ហិ សន្និដ្ឋាបកចេតនា វុត្តនយេន បដិលទ្ធវិសេសា បុរិមជវនចេតនាហិ លទ្ធាសេវនា ច សមានា អនន្តរេ អត្តភាវេ វិបាកទាយិនី ឧបបជ្ជវេទនីយកម្មំ នាម. តេនាហ ‘‘អនន្តរេ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតី’’តិ. សតិ សំសារប្បវត្តិយាតិ ឥមិនា អសតិ សំសារប្បវត្តិយា អហោសិកម្មបក្ខេ តិដ្ឋតិ វិបច្ចនោកាសស្ស អភាវតោតិ.

សមុគ្ឃាដិតានិ វិបច្ចនោកាសស្ស អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនេន. ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ អត្ថិ វិបាការហាភាវស្ស អនិព្ពត្តិតត្តា វិបច្ចនោកាសស្ស អនុបច្ឆិន្នត្តា. កតូបចិតញ្ហិ កម្មំ សតិ វិបច្ចនោកាសេ យាវ ន ផលំ ទេតិ, តាវ អត្ថេវ នាម វិបាការហភាវតោ. ‘‘យស្ស ខោ’’តិ ឥទំ អនិយមាការវចនំ ភគវតា កម្មសរិក្ខតាវសេន សាធារណតោ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យាទិសស្ស ខោ’’តិ.

បមាទកិលេសវិមុត្តោតិ បមាទហេតុកេហិ សព្ពេហិ កិលេសេហិ វិមុត្តោ.

បាបស្ស បិធានំ នាម អវិបាកធម្មតាបាទនន្តិ អាហ ‘‘អប្បដិសន្ធិកំ ករីយតី’’តិ. ពុទ្ធសាសនេតិ សិក្ខាត្តយសង្គហេ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ សាសនេ. យុត្តប្បយុត្តោ វិហរតីតិ អកត្តព្ពស្ស អករណវសេន, កត្តព្ពស្ស ច បរិបូរណវសេន បវត្តតិ.

ទិស្សន្តិ កុជ្ឈន្តីតិ ទិសា, បដិបក្ខាតិ អាហ ‘‘សបត្តា’’តិ. តប្បសំសបការន្តិ មេត្តានិសំសកិត្តនាការំ. កាលេនាតិ អាមេឌិតលោបេន និទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘ខណេ ខណេ’’តិ. អនុករោន្តូតិ យេសំ កល្យាណមិត្តានំ សន្តិកេ សុណន្តិ, យថាសុតំ ធម្មំ តេសំ អនុករោន្តុ ទិដ្ឋានុគតិករណំ អាបជ្ជន្តុ, អត្តនោ វេរិបុគ្គលានម្បិ ភគវតោ សន្តិកេ ធម្មស្សវនំ សម្មាបដិបត្តិញ្ច បច្ចាសីសតិ.

តសន្តិ គតិំ បត្ថយន្តីតិ តសា ភវន្តរាទីសុ សំសរណភាវតោ. តេនាហ ‘‘តសា វុច្ចន្តិ សតណ្ហា’’តិ.

នេតព្ពដ្ឋានំ ឧទកំ នយន្តីតិ នេត្តិកា. ពន្ធិត្វាតិ ទឡ្ហំ ពន្ធិត្វា. តេលកញ្ជិកេនាតិ តេលមិស្សិតេន កញ្ជិកេន.

យាទិសោវ អនិដ្ឋេ, តាទិសោវ ឥដ្ឋេតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋេ និព្ពិការេន តាទី. យេសំ បន កាមាមិសាទីនំ វន្តត្តា រាគាទីនំ ចត្តត្តា កាមោឃាទីនំ តិណ្ណត្តា តាទិភាវោ ភវេយ្យ, តេសំ ភគវតា សព្ពសោ វន្តា ចត្តា តិណ្ណា, តស្មា ភគវា វន្តាវីតិ តាទី, ចត្តាវីតិ តាទី, តិណ្ណាវីតិ តាទី, យេហិ អនញ្ញសាធារណេហិ សីលាទិគុណេហិ សមន្នាគតត្តា ភគវា តាទិភាវេន ឧក្កំសបារមិប្បត្តោ តំនិទ្ទេសោ, តេហិ គុណេហិ យាថាវតោ និទ្ទិសិតព្ពតោបិ តាទី. យថា យន្តរជ្ជុយា យន្តំ នីយតិ, ឯវំ យាយ តណ្ហាយ ភវោ នីយតិ, សា ‘‘ភវនេត្តិ ភវរជ្ជូ’’តិ វុត្តា. តេនាហ ‘‘តាយ ហី’’តិអាទិ, កម្មានិ កុសលាទីនិ វិបច្ចយន្តិ អបច្ចយន្តិ ឯតាយាតិ កម្មវិបាកោ. អបច្ចយភាវោ នាម អរិយមគ្គចេតនាយាតិ អាហ ‘‘មគ្គចេតនាយា’’តិ. យាវ ន កិលេសា បហីយន្តិ, តាវ ឥមេ សត្តា សឥណា ឯវ អសេរិវិហារភាវតោតិ អាហ ‘‘អណណោ និក្កិលេសោ ជាតោ’’តិ.

ថេយ្យបរិភោគោ (វិសុទ្ធិ. ដី. ១.៩១) នាម សាមិបរិភោគាភាវតោ. ភគវតាបិ ហិ អត្តនោ សាសនេ សីលវតោ បច្ចយា អនុញ្ញាតា, ន ទុស្សីលស្ស, ទាយកានំ សីលវតោយេវ បរិច្ចាគោ, ន ទុស្សីលស្ស អត្តនោ ការានំ មហប្ផលភាវស្ស បច្ចាសីសនតោ. ឥតិ សត្ថារា អននុញ្ញាតត្តា ទាយកេហិ ច អបរិច្ចត្តត្តា ‘‘ទុស្សីលស្ស បរិភោគោ ថេយ្យបរិភោគោ នាមា’’តិ វុត្តំ. ឥណវសេន បរិភោគោ ឥណបរិភោគោ. បដិគ្គាហកតោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយា អភាវតោ ឥណំ គហេត្វា បរិភោគោ វិយាតិ អត្ថោ. យស្មា សេក្ខា ភគវតោ ឱរសបុត្តា, តស្មា តេ បិតុសន្តកានំ បច្ចយានំ ទាយាទា ហុត្វា តេ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តីតិ តេសំ បរិភោគោ ទាយជ្ជបរិភោគោ នាម. កិំ បន តេ ភគវតោ បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ឧទាហុ គិហីហិ ទិន្នន្តិ? គិហីហិ ទិន្នាបិ តេ ភគវតា អនុញ្ញាតត្តា ភគវតោ សន្តកា ហោន្តិ អននុញ្ញាតេសុ សព្ពេន សព្ពំ បរិភោគាភាវតោ អនុញ្ញាតេសុយេវ បរិភោគសម្ភវតោ. ធម្មទាយាទសុត្តញ្ចេត្ថ (ម. និ. ១.២៩ អាទយោ) សាធកំ.

អវីតរាគានំ តណ្ហាបរវសតាយ បច្ចយបរិភោគេ សាមិភាវោ នត្ថិ, តទភាវេន វីតរាគានំ តត្ថ សាមិភាវោ យថារុចិ បរិភោគសម្ភវតោ. តថា ហិ តេ បដិកូលម្បិ អប្បដិកូលាការេន, អប្បដិកូលម្បិ បដិកូលាការេន តទុភយំ វិវជ្ជេត្វា ឧបេក្ខាការេន ច បច្ចយេ បរិភុញ្ជន្តិ, ទាយកានញ្ច មនោរថំ បរិបូរេន្តិ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ វិសុទ្ធិមគ្គេ, តំសំវណ្ណនាសុ ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កិលេសឥណានំ អភាវំ សន្ធាយ ‘‘អណណោ’’តិ វុត្តំ, ន បច្ចវេក្ខិតបរិភោគមត្តំ. តេនាហ អាយស្មា ច ពាកុលោ – ‘‘សត្តាហមេវ ខោ អហំ, អាវុសោ, សរណោ រដ្ឋបិណ្ឌំ ភុញ្ជិ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.២១១).

វត្ថុកាមកិលេសកាមេហិ តណ្ហាយ បវត្តិអាការំ បដិច្ច អត្ថិ រមណវោហារោតិ អាហ – ‘‘ទុវិធេសុបិ កាមេសុ តណ្ហារតិសន្ថវ’’ន្តិ. មន្តិតន្តិ កថិតំ. ឧប្បន្នេហិ សត្ថុបដិញ្ញេហិ. សំវិភត្តាតិ កុសលាទិវសេន ខន្ធាទីហិ អាការេហិ វិភត្តា. សុន្ទរំ អាគមនន្តិ ស្វាគតំ. តតោ ឯវ ន កុច្ឆិតំ អាគតំ. សោឡសវិធកិច្ចស្ស បរិយោសិតត្តា អាហ ‘‘តំ សព្ពំ មយា កត’’ន្តិ. មគ្គបញ្ញាយមេវ តតិយវិជ្ជាសមញ្ញាតិ អាហ – ‘‘តីហិ វិជ្ជាហិ នវហិ ច លោកុត្តរធម្មេហី’’តិ.

អង្គុលិមាលសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. បិយជាតិកសុត្តវណ្ណនា

៣៥៣. បកតិនិយាមេនាតិ យថា សោកុប្បត្តិតោ បុព្ពេ ឥតិ កត្តព្ពេសុ អសម្មោហវសេន ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ, តានិ ចស្ស ឧបដ្ឋហន្តិ, ន ឯវំ សោកស្ស ចិត្តសង្កោចសភាវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘បកតិនិយាមេន បន ន បដិភន្តី’’តិ. កេចិ បន ‘‘សាមន្តា កតិបយេ ន កុដុម្ពំ សន្ធារេតិ. តេនាហ ‘ន សព្ពេន សព្ពំ បដិភន្តី’តិ’’ វទន្តិ. ឯត្ថាតិ ទុតិយបទេ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ‘‘ន បដិភាតី’’តិ បទស្ស ‘‘ន រុច្ចតី’’តិ អត្ថមាហ. ន បដិភាតីតិ វា ភុញ្ជិតុកាមតាចិត្តំ ន ឧបដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ. បតិដ្ឋិតោកាសន្តិ ឥន្ទ្រិយាវិដ្ឋដ្ឋានំ វទតិ. បិយាយិតព្ពតោ បិយោ ជាតិ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ បិយជាតិកា. បិយោ បភុតិ ឯតេសន្តិ បិយប្បភុតិកាតិ វត្តព្ពេ, ឧ-ការស្ស វ-ការំ, ត-ការស្ស ច លោបំ កត្វា ‘‘បិយប្បភាវិកា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘បិយតោ បភវន្តី’’តិ.

៣៥៥. បរ-សទ្ទេន សមានត្ថំ អជ្ឈត្តិកភាវនិសេធនត្ថំ ‘‘បិរេ’’តិ បទន្តិ អាហ ‘‘អម្ហាកំ បរេ’’តិ. បិរេតិ វា ‘‘បរតោ’’តិ ឥមិនា សមានត្ថំ និបាតបទន្តិ អាហ ‘‘ចរ បិរេតិ បរតោ គច្ឆា’’តិ.

៣៥៦. ទ្វិធា ឆេត្វាតិ ឯត្ថ យទិ ឥត្ថី តស្ស បុរិសស្ស បិយា, កថំ ទ្វិធា ឆិន្ទតីតិ អាហ ‘‘យទិ ហី’’តិអាទិ.

៣៥៧. កថំ កថេយ្យន្តិ យថា ភគវា ឯតស្ស ព្រាហ្មណស្ស កថេសិ, សោ ច មេ កថេសិ, តថា ចាហំ កថេយ្យំ. មរណវសេន វិបរិណាមោ អត្តភាវស្ស បរិវត្តត្តា. បលាយិត្វា គមនវសេន អញ្ញថាភាវោ មិត្តសន្ថវស្ស សមាគមស្ស ច អញ្ញថាភូតត្តា.

ឆឌ្ឌិតភាវេនាតិ បរិវត្តិតភាវេន. ហត្ថគមនវសេន អញ្ញថាភាវោ បុព្ពេ សវសេ វត្តិតានំ ឥទានិ វសេ អវត្តនភាវេន.

អាចមេហីតិ អាចមនំ មុខវិក្ខាលនំ ការេហិ. យស្មា មុខំ វិក្ខាលេន្តា ហិ ហត្ថបាទេ ធោវិត្វា វិក្ខាលេន្តិ, តស្មា ‘‘អាចមិត្វា’’តិ វត្វា បច្ឆាបិ តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘មុខំ វិក្ខាលេត្វា’’តិ អាហ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បិយជាតិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. ពាហិតិកសុត្តវណ្ណនា

៣៥៩. សាវជ្ជតាយ ឧបារម្ភំ អរហតីតិ ឱបារម្ភោ. តេនាហ ‘‘ទោសំ អារោបនារហោ’’តិ. ពាលា ឧបារម្ភវត្ថុមញ្ញំ អមូលកម្បិ នំ អារោបេន្តា ឧគ្ឃោសេន្តិ, តស្មា តេ អនាមសិត្វា ‘‘វិញ្ញូហី’’តិ ឥទំ បទំ គហេត្វា បញ្ហេន ញាតុំ ឥច្ឆិតេន អត្ថេន ឧបារម្ភាទីនំ ឧបរិ ឧត្តរំ បរិបូរេតុំ នាសក្ខិម្ហា. តំ ការណន្តិ តំ ឧប្បត្តិការណំ. យទិ ហិ មយា ‘‘វិញ្ញូហី’’តិ បទំ បក្ខិបិត្វា វុត្តំ ភវេយ្យ, បញ្ហា មេ បរិបុណ្ណា ភវេយ្យ, ន បន វុត្តា. ឥទានិ បន តំ ការណំ ឧត្តរំ អាយស្មតា អានន្ទេន ‘‘វិញ្ញូហី’’តិ ឯវំ វទន្តេន បរិបូរិតំ.

៣៦០. កោសល្លបដិបក្ខតោ អកោសល្លំ វុច្ចតិ អវិជ្ជា, តំសមុដ្ឋានតោ អកោសល្លសម្ភូតោ. អវជ្ជំ វុច្ចតិ គរហិតព្ពំ, សហ អវជ្ជេហីតិ សាវជ្ជោ, គារយ្ហោ. រាគាទិទោសេហិ សទោសោ. តេហិ ឯវ សព្យាពជ្ឈោ, តតោ ឯវ សម្បតិ អាយតិញ្ច សទុក្ខោ. សព្យាពជ្ឈាទិកោ និស្សន្ទវិបាកោ.

តថា អត្ថោ វុត្តោ ភវេយ្យាតិ បុច្ឆាសភាគេនបិ អត្ថោ វុត្តោ ភវេយ្យ, បុច្ឆន្តស្ស បន ន តាវ ចិត្តារាធនំ. តេនាហ – ‘‘ឯវំ ព្យាករណំ បន ន ភារិយ’’ន្តិ, គរុករណំ ន ហោតិ វិសារជ្ជំ ន សិយាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ – ‘‘អប្បហីនអកុសលោបិ ហិ បហានំ វណ្ណេយ្យា’’តិ. ឯវរូបោ បន យថាការី តថាវាទី ន ហោតិ, ន ឯវំ ភគវាតិ អាហ ‘‘ភគវា’’តិអាទិ. ឯវំ ព្យាកាសីតិ ‘‘សព្ពាកុសលធម្មបហីនោ ខោ, មហារាជ, តថាគតោ’’តិ ឯវំ ព្យាកាសិ. សុក្កបក្ខេបិ ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘សព្ពេសំយេវ កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទំ វណ្ណេតី’’តិ វុត្តេ យថា បុច្ឆា, តថា អត្ថោ វុត្តោ ភវេយ្យ, ឯវំ ព្យាករណំ បន ន ភារិយំ, អសម្បាទិតកុសលធម្មោបិ ឧបសម្បទំ វណ្ណេយ្យ. ភគវា បន សម្មទេវ សម្បាទិតកុសលត្តា យថាការី តថាវាទីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ ព្យាកាសី’’តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ពាហិតិកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៩. ធម្មចេតិយសុត្តវណ្ណនា

៣៦៤. មេទវណ្ណា ឧឡុបវណ្ណា ច តត្ថ តត្ថ បាសាណា ឧស្សន្នា អហេសុន្តិ មេទាឡុបន្តិ គាមស្ស សមញ្ញា ជាតា. ឧឡុបវណ្ណាតិ ចន្ទសមានវណ្ណតាយ មេទបាសាណា វុត្តាតិ កេចិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘មេទវណ្ណា បាសាណា កិរេត្ថ ឧស្សន្នា អហេសុ’’ន្តិ ឥទំ វុត្តំ. អស្សាតិ សេនាបតិស្ស. កថាសមុដ្ឋាបនត្ថន្តិ មល្លិកាយ សោកវិនោទនធម្មកថាសមុដ្ឋាបនត្ថំ.

រញ្ញាតិ បសេនទីកោសលរញ្ញា. មហច្ចាតិ មហតិយា. បទវិបល្លាសេន ចេតំ វុត្តំ. បសាទមរហន្តីតិ បាសាទិកានិ. តេនាហ ‘‘សហ រញ្ជនកានី’’តិ. យានិ បន បាសាទិកានិ, តានិ បស្សិតុំ យុត្តានិ. បាសាទិកានីតិ វា សទ្ទហនសហិតានិ. តេនាហ ‘‘បសាទជនកានី’’តិ. ‘‘អប្បាពាធ’’ន្តិ អាទីសុ វិយ អប្បសទ្ទោ អភាវត្ថោតិ អាហ ‘‘និស្សទ្ទានី’’តិ. អនិយមត្ថវាចី យ-សទ្ទោ អនិយមាការវាចកោបិ ហោតីតិ ‘‘យត្ថា’’តិ បទស្ស ‘‘យាទិសេសូ’’តិអាទិមាហ. តថា ហិ អង្គុលិមាលសុត្តេ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣៤៧ អាទយោ) ‘‘យស្ស ខោ’’តិ បទស្ស ‘‘យាទិសស្ស ខោ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ.

៣៦៦. បដិច្ឆទន្តិ បដិច្ឆាទកំ. រាជកកុធភណ្ឌានីតិ រាជភណ្ឌភូតានិ. រហាយតីតិ រហោ ករោតិ, មំ អជ្ឈេសតីតិ អត្ថោ.

៣៦៧. យថាសភាវតោ ញេយ្យំ ធារេតិ អវធារេតីតិ ធម្មោ, ញាណន្តិ អាហ ‘‘បច្ចក្ខញាណសង្ខាតស្ស ធម្មស្សា’’តិ. អនុនយោតិ អនុគច្ឆនកោ. ទិដ្ឋេន ហិ អទិដ្ឋស្ស អនុមានំ. តេនាហ ‘‘អនុមានំ អនុពុទ្ធី’’តិ. អាបាណកោដិកន្តិ យាវ បាណកោដិ, តាវ ជីវិតបរិយោសានំ. ឯតន្តិ ធម្មន្វយសង្ខាតំ អនុមានំ. ឯវន្តិ ‘‘ឥធ បនាហ’’ន្តិ វុត្តប្បការេន.

៣៦៩. ចក្ខុំ អពន្ធន្តេ វិយាតិ អបាសាទិកតាយ បស្សន្តានំ ចក្ខុំ អត្តនិ អពន្ធន្តេ វិយ. កុលសន្តានានុពន្ធោ រោគោ កុលរោគោ. ឧឡារន្តិ សានុភាវំ. យោ ហិ អានុភាវសម្បន្នោ, តំ ‘‘មហេសក្ខ’’ន្តិ វទន្តិ. អរហត្តំ គណ្ហន្តោតិ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសោយំ, ហេដ្ឋិមផលានិ គណ្ហន្តោបិ.

៣៧៣. ជីវិកា ជីវិតវុត្តិ.

៣៧៤. ធម្មំ ចេតេតិ សំវេទេតិ ឯតេហីតិ ធម្មចេតិយានិ, ធម្មស្ស បូជាវចនានិ. ននុ ចេតានិ ពុទ្ធសង្ឃគុណទីបនានិបិ សន្តិ? កថំ ‘‘ធម្មចេតិយានីតិ ធម្មស្ស ចិត្តីការវចនានី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘តីសុ ហី’’តិអាទិ. តត្ថ យស្មា ពុទ្ធរតនមូលកានិ សេសរតនានិ តស្ស វសេន លទ្ធព្ពតោ. កោសលរញ្ញា ចេត្ថ ពុទ្ធគារវេន ធម្មសង្ឃគារវំ បវេទិតំ, តស្មា ‘‘ភគវតិ ចិត្តីការេ កតេ ធម្មោបិ កតោវ ហោតី’’តិ វុត្តំ. យស្មា ច រតនត្តយបសាទបុព្ពិកា សាសនេ សម្មាបដិបត្តិ, តស្មា វុត្តំ – ‘‘អាទិព្រហ្មចរិយកានីតិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតានី’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ធម្មចេតិយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

១០. កណ្ណកត្ថលសុត្តវណ្ណនា

៣៧៥. អនន្តរសុត្តេ វុត្តករណីយេនេវាតិ ‘‘បាសាទេ វា នាដកេសុ វា ចិត្តស្សាទំ អលភមានោ តត្ថ តត្ថ វិចរិតុំ អារទ្ធោ’’តិ វុត្តករណីយេន. អប្បទុដ្ឋបទោសីនញ្ហិ ឯវំ ហោតីតិ.

៣៧៦. បុច្ឆិតោតិ ‘‘អញ្ញំ ទូតំ នាលត្ថុ’’ន្តិ បុច្ឆិតោ. សោតិ រាជា. តាសំ វន្ទនា សចេ ឧត្តរកាលំ, អត្តនោ អាគមនការណំ កថេស្សតិ.

៣៧៨. ឯកាវជ្ជនេនាតិ ឯកវីថិជវនេន. តេន ឯកចិត្តំ តាវ តិដ្ឋតុ, ឯកចិត្តវីថិយាបិ សព្ពំ ជានិតុំ ន សក្កាតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឥទំ នាម អតីតំ ជានិស្សាមី’’តិ អនិយមេត្វា អាវជ្ជតោ យំ កិញ្ចិ អតីតំ ជានាតិ, និយមិតេ បន និយមិតមេវាតិ អាហ – ‘‘ឯកេន ហិ…បេ… ឯកទេសមេវ ជានាតី’’តិ. តេន ចិត្តេនាតិ ‘‘អតីតំ សព្ពំ ជានិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តចិត្តេន. ឥតរេសូតិ អនាគតបច្ចុប្បន្នេសុ. ការណជាតិកន្តិ យុត្តិសភាវំ, យុត្តិយា យុត្តន្តិ អត្ថោ. សម្បរាយគុណន្តិ សម្បរាយេ កតកម្មស្ស វិសេសំ.

៣៧៩. លោកុត្តរមិស្សកានិ កថិតានិ ពោធិរាជកុមារសុត្តេ វិយ លោកិយា ចេវ លោកុត្តរា ច. យថាលាភវសេន ចេត្ថ បធានិយង្គានំ លោកុត្តរគ្គហណំ វេទិតព្ពំ. បច្ចេកំ ឯវ នេសញ្ច បធានិយង្គតា ទដ្ឋព្ពា យថា ‘‘អដ្ឋវិមោក្ខា សន្ទិស្សន្តិ លោកុត្តរមិស្សកា’’តិ. លោកុត្តរានេវាតិ ចេត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. បធាននានត្តន្តិ បទហននានត្តំ, ភាវនានុយោគវិសេសន្តិ អត្ថោ. សង្ខារេ បរិមទ្ទិត្វា បដិបក្ខធម្មេ ឯកទេសតោ បជហិត្វា ឋិតស្ស ភាវនានុយោគោ សព្ពេន សព្ពំ អបរិមទ្ទិតសង្ខារស្ស អប្បហីនបដិបក្ខស្ស ភាវនានុយោគតោ សុខុមោ វិសទោវ ហោតិ, សច្ចាភិសមយេន សន្តានស្ស អាហិតវិសេសត្តាតិ អាហ – ‘‘អញ្ញាទិសមេវ ហិ បុថុជ្ជនស្ស បធានំ, អញ្ញាទិសំ សោតាបន្នស្សា’’តិអាទិ. អយញ្ច វិសេសោ ន កេវលំ អនរិយអរិយបុគ្គលតោ ឯវ, អថ ខោ អរិយេសុបិ សេក្ខាទិវិសេសតោបិ លព្ភតិ អភិសង្ខារវិសេសតោ អភិនីហារតោ ច ឥជ្ឈនតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អញ្ញាទិសំ សកទាគាមិនោ’’តិអាទិមាហ. ន បាបុណាតីតិ យស្មា បុថុជ្ជនោ សព្ពថាវ បធានំ បទហន្តោ សោតាបត្តិមគ្គំ អធិគច្ឆតិ, សោតាបន្នោ ច សកទាគាមិមគ្គន្តិ ហេដ្ឋិមំ ឧបរិមតោ ឱឡារិកំ, ឧបរិមញ្ច ឥតរតោ សុខុមំ តេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស បជហនតោ, ឥតិ អធិគន្តព្ពវិសេសេន ច អធិគមបដិបទាយ សណ្ហសុខុមតា តិក្ខវិសទតា ច វិញ្ញាយតីតិ អាហ – ‘‘បុថុជ្ជនស្ស បធានំ សោតាបន្នស្ស បធានំ ន បាបុណាតី’’តិអាទិ.

អកូដករណន្តិ អវញ្ចនកិរិយំ. អនវច្ឆិន្ទនន្តិ អតិយានំ. អវិញ្ឆនំ ន អាកឌ្ឍនំ, និយុត្តតំ វិនិវេឋេត្វា សមន្តា វិបរិវត្តិត្វា សមធារាយ ឆឌ្ឌនំ វា. តស្ស ការណំ តំការណំ, តំ ការណន្តិ វា តំ កិរិយំ តំ អធិការំ. ទន្តេហិ គន្តព្ពភូមិន្តិ ទន្តេហិ បត្តព្ពដ្ឋានំ, បត្តព្ពវត្ថុំ វា. ចត្តារោបិ អស្សទ្ធា នាម ឧបរិមឧបរិមសទ្ធាយ អភាវតោ. យេន ហិ យំ អប្បត្តំ, តស្ស តំ នត្ថិ. អរិយសាវកស្ស…បេ… នត្ថិ បឋមមគ្គេនេវ មាយាសាឋេយ្យានំ បហាតព្ពត្តា. តេនេវាតិ សម្មទេវ វិរុទ្ធបក្ខានំ សទ្ធាទីនំ ឥធាធិប្បេតត្តា. យទិ ឯវំ កថំ មិស្សកកថាតិ អាហ ‘‘អស្សខឡុង្កសុត្តន្តេ បនា’’តិអាទិ. ចត្តារោវ ហោន្តិ បុថុជ្ជនាទិវសេន.

ឱបម្មសំសន្ទនេ អទន្តហត្ថិអាទយោ វិយាតិអាទិនា កណ្ហបក្ខេ, យថា បន ទន្តហត្ថិអាទយោតិអាទិនា សុក្កបក្ខេ ច សាធារណតោ ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តំ, អសាធារណតោ ភិន្ទិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ.

៣៨០. សម្មប្បធានា និព្ពិសិដ្ឋវីរិយា. តេនាហ – ‘‘ន កិញ្ចិ នានាករណំ វទាមិ, យទិទំ វិមុត្តិយា វិមុត្តិ’’ន្តិ. ន ហិ សុក្ខវិបស្សកតេវិជ្ជឆឡភិញ្ញានំ វិមុត្តិយា នានាករណំ អត្ថិ. តេន វុត្តំ ‘‘យំ ឯកស្សា’’តិអាទិ. កិំ ត្វំ ន ជានាសីតិ សម្ពន្ធោ. អាគច្ឆន្តីតិ ឧប្បជ្ជនវសេន អាគច្ឆន្តិ. នាគច្ឆន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ បុច្ឆន្តោតិ ឥទំ បុច្ឆាមីតិ ទស្សេន្តោ. អប្បហីនចេតសិកទុក្ខា អនធិគតអនាគាមិតា. តេនាហ ‘‘ឧបបត្តិវសេន អាគន្តារោ’’តិ. សមុច្ឆិន្នទុក្ខាតិ សមុគ្ឃាដិតចេតសិកទុក្ខា.

៣៨១. តម្ហា ឋានាតិ តតោ យថាធិគតឥស្សរិយដ្ឋានតោ. បុន តម្ហា ឋានាតិ តតោ ទុគ្គតា. សម្បន្នកាមគុណន្តិ ឧឡារកាមគុណសមន្នាគតំ.