៨. សមណមុណ្ឌិកាបុត្តសុត្តវណ្ណនា

២៦០. ឧគ្គហិតុន្តិ សិក្ខិតុំ. ឧគ្គាហេតុន្តិ សិក្ខាបេតុំ, បាឋតោ អត្តនា យថាឧគ្គហិតមត្ថំ តព្ពិភាវនត្ថាយ ឧច្ចារណវសេន បរេសំ គាហេតុន្តិ អត្ថោ. សមយន្តិ ទិដ្ឋិំ. សា ហិ សំយោជនភាវតោ សមេតិ សម្ពន្ធា ឯតិ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោតិ វុច្ចតិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សូរិយស្ស ឧគ្គមនតោ អត្ថង្គមា អយំ ឯត្តកោ កាលោ រត្តន្ធការវិធមនតោ ទិវា នាម, តស្ស បន មជ្ឈិមបហារសញ្ញិតោ កាលោ សមុជ្ជលិតបភាតេជទហនភាវេន ទិវា នាម. តេនាហ ‘‘ទិវសស្សបិ ទិវាភូតេ’’តិ. បដិសំហរិត្វាតិ និវត្តេត្វា. ឯវំ ចិត្តស្ស បដិសំហរណំ នាម គោចរក្ខេត្តេ ឋបនន្តិ អាហ ‘‘ឈានរតិសេវនវសេន ឯកីភាវំ គតោ’’តិ. ឯតេន កាយវិវេកបុព្ពកំ ចិត្តវិវេកមាហ. សីលាទិគុណវិសេសយោគតោ មនសា សម្ភាវនីយា, តេ បន យស្មា អត្តនោ សីលាទិគុណេហិ វិញ្ញូនំ មនាបា ហោន្តិ (កិលេសអនិគ្គហស្ស បញ្ចបសាទាយត្តត្តា,) តស្មា អាហ ‘‘មនវឌ្ឍនកាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឧន្នមតីតិ ឧទគ្គំ ហោតិ. វឌ្ឍតីតិ សទ្ធាវសេន វឌ្ឍតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អនុស្សរណម្បហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហូបការំ វទាមី’’តិ (ឥតិវុ. ១០៤; សំ. និ. ៥.១៨៤).

២៦១. បញ្ញបេមីតិ បជាននភាវេន ញាបេមិ តថា វវត្ថបេមិ. តេនាហ ‘‘ទស្សេមិ ឋបេមី’’តិ. បរិបុណ្ណកុសលន្តិ សព្ពសោ បុណ្ណកុសលធម្មំ, ឧត្តមកុសលន្តិ ឧត្តមភាវំ សេដ្ឋភាវំ បត្តកុសលធម្មំ. អយោជ្ឈន្តិ វាទយុទ្ធេន អយោធនីយំ, វាទយុទ្ធំ ហោតុ, តេន បរាជយោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ, តេនាហ ‘‘វាទយុទ្ធេនា’’តិអាទិ. សំវរប្បហានន្តិ បញ្ចសុ សំវរេសុ យេន កេនចិ សំវរេន សំវរលក្ខណំ បហានំ. បដិសេវនប្បហានំ វាតិ វា-សទ្ទេន បរិវជ្ជនប្បហានាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សេសបទេសូតិ ‘‘ន ភាសតី’’តិអាទីសុ បទេសុ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘អភាសនមត្តមេវ វទតី’’តិ ឯវមាទិំ អតិទិសតិ.

នាភិនន្ទីតិ ន សម្បដិច្ឆិ. សាសនេ តិណ្ណំ ទុច្ចរិតានំ មិច្ឆាជីវស្ស វិវជ្ជនំ វណ្ណីយតិ, អយញ្ច ឯវំ កថេតិ, តស្មា សាសនស្ស អនុលោមំ វិយ វទតិ, វទន្តោ ច សម្មាសម្ពុទ្ធេ ធម្មេ ចស្ស អប្បសាទំ ន ទស្សេតិ, តស្មា បសន្នការម្បិ វទតីតិ មញ្ញមានោ តស្ស វាទំ ន បដិសេធេតិ.

២៦២. យថា តស្ស វចនំ, ឯវំ សន្តេតិ យថា តស្ស បរិព្ពាជកស្ស វចនំ, ឯវំ សមណភាវេ សន្តេ លព្ភមានេ. មយំ បន ឯវំ ន វទាមាតិ ឯតេន សមណភាវោ នាម ឯវំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. យោ ហិ ធម្មោ យាទិសោ, តថេវ តំ ពុទ្ធា ទីបេន្តិ. វិសេសញាណំ ន ហោតីតិ កាយវិសេសវិសយញាណំ តស្ស តទា នត្ថិ, យតោ បរកាយេ ឧបក្កមំ ករេយ្យាតិ ទស្សេតិ, តស្ស បន តត្ថ វិសេសញាណម្បិ នត្ថេវាតិ. យស្មា កាយបដិពទ្ធំ កាយកម្មំ, តស្មា តំ និវត្តេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញត្រ ផន្ទិតមត្តា’’តិ. កិលេសសហគតចិត្តេនេវាតិ ទុក្ខសម្ផស្សស្ស អសហននិមិត្តេន ទោមនស្សសហគតចិត្តេនេវ. ទុតិយវារេបិ ឯសេវ នយោ. ជិឃច្ឆាបិបាសទុក្ខស្ស អសហននិមិត្តេន ទោមនស្សេនេវ. វិកូជិតមត្តាតិ ឯត្ថ វិរូបំ កូជិតំ វិកូជិតំ បុព្ពេនិវាសសន្និស្សយំ ឧបយំ, តំ បនេត្ថ រោទនហសនសមុដ្ឋាបកចិត្តសហគតន្តិ ទោសសហគតំ លោភសហគតញ្ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តន្តិ កុសលចិត្តំ. អកុសលចិត្តំ បន អតីតារម្មណំ បវត្តតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. សរិត្វាតិ យាវ ន សតិសណ្ឋាបនា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តាវ សុបិនន្តេ អនុភូតំ វិយ ទុក្ខំ សរិត្វា រោទន្តិ. ហសន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អយញ្ច នយោ យេ លទ្ធសុខារម្មណា ហុត្វា គហិតបដិសន្ធិកា មាតុកុច្ឆិតោបិ សុខេនេវ និក្ខមន្តិ, តេសំ វសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បាយន្តិយាតិ អត្តនោ ជនបទទេសរូបេន បាយន្តិយា. អយម្បីតិ អាជីវោបិ មាតុ អញ្ញវិហិតកាលេ ច លោកស្សាទវសេន កិលេសសហគតចិត្តេនេវ ហោតិ.

២៦៣. សមធិគយ្ហាតិ សម្មា អធិគតភាវេន គហេត្វា អភិភវិត្វា វិសេសេត្វា វិសិដ្ឋោ ហុត្វា. ខីណាសវំ សន្ធាយាតិ ព្យតិរេកវសេន ខីណាសវំ សន្ធាយ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ខីណាសវម្បិ សោតាបន្នកុសលំ បញ្ញបេតិ សេក្ខភូមិយំ ឋិតត្តា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តីណិ បទានិ និស្សាយាតិ ន កាយេន បាបកំ កម្មំ ករោតិ, ន បាបកំ វាចំ ភាសតិ, ន បាបកំ អាជីវំ អាជីវតីតិ ឥមានិ តីណិ បទានិ និស្សាយ កុសលសីលមូលកា ច អកុសលសីលមូលកា ចាតិ ទ្វេ បឋមចតុក្កា ឋបិតា. ឯកំ បទំ និស្សាយាតិ ន បាបកំ សង្កប្បំ សង្កប្បេតីតិ ឥមំ ឯកបទំ និស្សាយ កុសលសង្កប្បមូលកា អកុសលសង្កប្បមូលកា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ បច្ឆិមចតុក្កា ឋបិតា.

២៦៤. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតចិត្តទ្វយម្បិ វដ្ដតិ ពលវតា មោហេន សមន្នាគតត្តា. តថា ហិ តានិ ‘‘មោមូហចិត្តានី’’តិ វុច្ចន្តិ.

កុហិន្តិ កិំនិមិត្តំ. កតរំឋានំ បាបុណិត្វាតិ កិំ ការណំ អាគម្ម. ឯត្ថេតេតិ ឯត្ថាតិ កាយវចីមនោសុចរិតភាវនាសាជីវនិប្ផត្តិយំ. សា បន ហេដ្ឋិមកោដិយា សោតាបត្តិផលេន ទីបេតព្ពាតិ អាហ ‘‘សោតាបត្តិផលេ ភុម្ម’’ន្តិ. យស្មា អាជីវដ្ឋមកំ អវសិដ្ឋញ្ច សីលំ បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ច បារិសុទ្ធិបាតិមោក្ខាធិគមេន សោតាបត្តិផលប្បត្តិយា សិទ្ធោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘បាតិមោក្ខ…បេ… និរុជ្ឈតី’’តិ. ‘‘សុខសីលោ ទុក្ខសីលោ’’តិអាទីសុ វិយ បកតិអត្ថសីលសទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘អកុសលសីល’’ន្តិអាទិ.

២៦៥. កាមាវចរកុសលចិត្តមេវ វុត្តំ សម្បត្តសមាទានវិរតិបុព្ពកស្ស សីលស្ស អធិប្បេតត្តា. តេនាហ – ‘‘ឯតេន ហិ កុសលសីលំ សមុដ្ឋាតី’’តិ.

សីលវាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ បាសំសត្ថោវ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘សីលសម្បន្នោ ហោតី’’តិ. យោ សីលមត្តេ បតិដ្ឋិតោ, ន សមាធិបញ្ញាសុ, សោ សីលមយធម្មបូរិតតាយ សីលមយោ. តេនាហ ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យស្សំ ចេតោវិមុត្តិយំ បញ្ញាវិមុត្តិយញ្ច. តទុភយញ្ច យស្មា អរហត្តផលេ សង្គហិតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អរហត្តផលេ ភុម្ម’’ន្តិ. អសេសំ និរុជ្ឈតិ សុខវិបាកភាវស្ស សព្ពសោ បដិប្បស្សម្ភនតោ.

២៦៦. កាមបដិសំយុត្តា សញ្ញា កាមសញ្ញា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតរា ទ្វេតិ ព្យាបាទវិហិំសាសញ្ញា.

អនាគាមិផលបឋមជ្ឈានន្តិ អនាគាមិផលសហគតំ បឋមជ្ឈានំ. ឯត្ថាតិ យថាវុត្តេ បឋមជ្ឈានេ. ឯត្ថ ច ឧជុវិបច្ចនីកេន បដិបក្ខប្បហានំ សាតិសយន្តិ បឋមជ្ឈានគ្គហណំ. តេនាហ ‘‘អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តី’’តិ. នេក្ខម្មសញ្ញានំ កាមាវចរចិត្តសហគតតា តស្ស សីលស្ស សមុដ្ឋានតា ច សម្បយុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

២៦៧. កុសលសង្កប្បនិរោធទុតិយជ្ឈានិកអរហត្តផលអកុសលសង្កប្បនិរោធ- បឋមជ្ឈានិកអនាគាមិផលគ្គហណេន សមណោ ទស្សិតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សមណមុណ្ឌិកាបុត្តសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.