៣. បរិព្ពាជកវគ្គោ

១. តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. តត្ថាតិ ឯកបុណ្ឌរីកសញ្ញិតេ បរិព្ពាជការាមេ. អនាគតបុព្ពោ លោកិយសមុទាហារវសេន ‘‘ចិរស្សំ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិនា វុច្ចតិ, អយំ បនេត្ថ អាគតបុព្ពតំ ឧបាទាយ តថា វុត្តោ. ភគវា ហិ កេសញ្ចិ វិមុត្តិជននត្ថំ, កេសញ្ចិ ឥន្ទ្រិយបរិបាកត្ថំ, កេសញ្ចិ វិសេសាធិគមត្ថំ កទាចិ តិត្ថិយារាមំ ឧបគច្ឆតិ. អននុញ្ញាយ ឋត្វាតិ អននុជានិតព្ពេ ឋត្វា. អនុជានិតព្ពំ សិយា អនញ្ញាតស្ស ញេយ្យស្ស អភាវតោ. យាវតកញ្ហិ ញេយ្យំ, តាវតកំ ភគវតោ ញាណំ, យាវតកញ្ច ភគវតោ ញាណំ តាវតកំ ញេយ្យំ. តេនេវាហ – ‘‘ន តស្ស អទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ, អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ព’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២; បដិ. ម. ១.១២១). សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ហិ ភគវា អាវជ្ជេត្វា បជានាតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណ’’ន្តិ (មិ. ប. ៤.១.២). យទិ ឯវំ ‘‘ចរំ សមាហិតោ នាគោ, តិដ្ឋំ នាគោ សមាហិតោ’’តិ (អ. និ. ៦.៤៣) ឥទំ សុត្តបទំ កថន្តិ? វិក្ខេបាភាវទីបនបទមេតំ, ន អនាវជ្ជនេនបិ ញាណានំ បវត្តិបរិទីបនំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វិត្ថារតោ វុត្តមេវ.

១៨៦. យាវទេវាតិ ឥទំ យថារុចិ បវត្តិ វិយ អបរាបរុប្បត្តិបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ តទភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សកិំ ខីណានំ អាសវានំ បុន ខេបេតព្ពាភាវា’’តិ. បច្ចុប្បន្នជាននគុណន្តិ ឥទំ ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស បរិភណ្ឌញាណំ អនាគតំសញាណំ អនាទិយិត្វា វុត្តំ, តស្ស បន វសេន អនាគតំសញាណគុណំ ទស្សេតីតិ វត្តព្ពំ សិយា.

គិហិបរិក្ខារេសូតិ វត្ថាភរណាទិធនធញ្ញាទិគិហិបរិក្ខារេសុ. គិហិលិង្គំ បន អប្បមាណំ, តស្មា គិហិពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា ទុក្ខស្សន្តករា ហោន្តិយេវ. សតិ បន ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ គិហិលិង្គេ តេ ន តិដ្ឋន្តិយេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេបី’’តិអាទិមាហ. សុក្ខាបេត្វា សមុច្ឆិន្ទិត្វា. អរហត្តំ បត្តទិវសេយេវ បព្ពជនំ វា បរិនិព្ពានំ វាតិ អយំ នយោ ន សព្ពសាធារណោតិ អាហ ‘‘ភូមទេវតា បន តិដ្ឋន្តី’’តិ. តត្ថ ការណវចនំ ‘‘និលីយនោកាសស្ស អត្ថិតាយា’’តិ. អរញ្ញបព្ពតាទិបវិវេកដ្ឋានំ និលីយនោកាសោ. សេសកាមភវេតិ កាមលោកេ. លឡិតជនស្សាតិ អាភរណាលង្ការនច្ចគីតាទិវសេន វិលាសយុត្តជនស្ស.

សោបីតិ ‘‘សោ អញ្ញត្រ ឯកេនា’’តិ វុត្តោ សោបិ. ករតោ ន ករីយតិ បាបន្តិ ឯវំ ន កិរិយំ បដិពាហតិ. យទិ អត្តានំយេវ គហេត្វា កថេតិ, អថ កស្មា មហាសត្តោ តទា អាជីវកបព្ពជ្ជំ ឧបគច្ឆីតិ អាហ ‘‘តទា កិរា’’តិអាទិ. តស្សបីតិ ន កេវលំ អញ្ញេសំ ឯវ បាសណ្ឌានំ, តស្សបិ. វីរិយំ ន ហាបេសីតិ តបោជិគុច្ឆវាទំ សមាទិយិត្វា ឋិតោ វិរាគត្ថាយ តំ សមាទិណ្ណវត្តំ ន បរិច្ចជិ, សត្ថុសាសនំ ន ឆឌ្ឌេសិ. តេនាហ – ‘‘កិរិយវាទី ហុត្វា សគ្គេ និព្ពត្តតី’’តិ.

តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

២. អគ្គិវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. លោកស្ស សស្សតតាបវត្តិបដិក្ខេបវសេន បវត្តោ វាទោ ឧច្ឆេទវាទោ ឯវ ហោតីតិ សស្សតគ្គាហាភាវេ ឧច្ឆេទគ្គាហភាវតោ បុន បរិព្ពាជកេន ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ វទន្តេន ឧច្ឆេទគ្គាហោ បុច្ឆិតោ, ភគវតាបិ សោ ឯវ បដិក្ខិត្តោតិ អាហ ‘‘ទុតិយេ នាហំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកោ’’តិ. អន្តានន្តិកាទិវសេនាតិ ឯត្ថ អន្តានន្តិកគ្គហណេន អន្តវា លោកោ អនន្តវា លោកោតិ ឥមំ វាទទ្វយមាហ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិអាទិវាទចតុក្កំ សង្គណ្ហាតិ, ឥតរំ បន ទ្វយំ សរូបេនេវ គហិតន្តិ. បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោតិ ‘‘តតិយេ នាហំ អន្តវាទិដ្ឋិកោ, ចតុត្ថេ នាហំ អនន្តវាទិដ្ឋិកោ’’តិ ឯវមាទិនា បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ អយម្បិ សស្សតវាទោ, សោ ច ខោ អបរន្តកប្បិកវសេន, ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ បន បុព្ពន្តកប្បិកវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ‘‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ អយម្បិ ឧច្ឆេទវាទោ, សោ ច ខោ សត្តវសេន, ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ បន សត្តសង្ខារវសេនាតិ វទន្តិ.

១៨៩. សប្បតិភយំ ឧប្បជ្ជនតោ សហ ទុក្ខេនាតិ សទុក្ខំ. តេនាហ ‘‘កិលេសទុក្ខេនា’’តិអាទិ. តេសំយេវាតិ កិលេសទុក្ខវិបាកទុក្ខានំយេវ. សឧបឃាតកន្តិ សពាធំ. សឧបាយាសន្តិ សបរិស្សមំ សឧបតាបំ សបីឡំ. សបរិឡាហន្តិ សទរថំ.

កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតន្តិ ឥមា តាវ អដ្ឋ ទិដ្ឋិយោ មា ហោន្តុ, អត្ថិ បន, ភោ គោតម, យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតំ គហិតំ. ន ហិ តាយ ទិដ្ឋិយា វិនា កញ្ចិ សមយំ បវត្តេតុំ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ. អបវិទ្ធន្តិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន ឆឌ្ឌិតំ. បញ្ញាយ ទិដ្ឋន្តិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ភគវតា បដិវិទ្ធំ. យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ សត្តំ មថេន្តិ សម្មទ្ទន្តីតិ មថិតាតិ អាហ ‘‘មថិតានន្តិ តេសំយេវ វេវចន’’ន្តិ. កញ្ចិ ធម្មន្តិ រូបធម្មំ អរូបធម្មំ វា. អនុបាទិយិត្វាតិ អគ្គហេត្វា.

១៩០. ន ឧបេតីតិ សង្ខំ ន គច្ឆតីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ន យុជ្ជតី’’តិ. អនុជានិតព្ពំ សិយា អនុបាទាវិមុត្តស្ស កញ្ចិបិ ឧប្បត្តិយា អភាវតោ. ‘‘ឯវំ វិមុត្តចិត្តោ ន ឧបបជ្ជតី’’តិ កាមញ្ចេតំ សភាវបវេទនំ បរិនិព្ពានំ, ឯកេ បន ឧច្ឆេទវាទិនោ ‘‘មយម្បិ ‘សត្តោ អាយតិំ ន ឧបបជ្ជតី’តិ វទាម, សមណោ គោតមោបិ តថា វទតី’’តិ ឧច្ឆេទភាវេយេវ បតិដ្ឋហិស្សន្តិ, តស្មា ភគវា ‘‘ន ឧបបជ្ជតីតិ ខោ វច្ឆ ន ឧបេតី’’តិ អាហ. ‘‘ឧបបជ្ជតី’’តិ បន វុត្តេ សស្សតមេវ គណ្ហេយ្យាតិ យោជនា. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អប្បតិដ្ឋោតិ ឧច្ឆេទវាទាទិវសេន បតិដ្ឋារហិតោ. អនាលម្ពោតិ តេសំយេវ វាទានំ ឱលម្ពារម្មណស្ស អភាវេន អនាលម្ពោ. សុខបវេសនដ្ឋានន្តិ តេសញ្ញេវ វាទានំ សុខបវេសនោកាសំ មា លភតូតិ. អននុញ្ញាយ ឋត្វាតិ ‘‘ន ឧបបជ្ជតី’’តិអាទិនា អនុជានិតព្ពាយ បដិញ្ញាយ ឋានហេតុ. អនុញ្ញម្បីតិ អនុជានិតព្ពម្បិ ទុតិយបញ្ហំ បដិក្ខិបិ. បរិយត្តោ បន ធម្មោ អត្ថតោ បច្ចយាការោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ធម្មោតិ បច្ចយាការធម្មោ’’តិ. អញ្ញត្ថ បយោគេនាតិ ឥមម្ហា និយ្យានិកសាសនា អញ្ញស្មិំ មិច្ឆាសមយេ បវត្តប្បយោគេន, អនិយ្យានិកំ វិវិធំ មិច្ឆាបដិបត្តិំ បដិបជ្ជន្តេនាតិ អត្ថោ. ‘‘អញ្ញវាទិយកេនា’’តិបិ បាឋោ, បច្ចយាការតោ អញ្ញាការទីបកអាចរិយវាទំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តេនាតិ អត្ថោ.

១៩១. អប្បច្ចយោតិ អនុបាទានោ, និរិន្ធនោតិ អត្ថោ.

១៩២. យេន រូបេនាតិ យេន ភូតុបាទាទិភេទេន រូបធម្មេន. តំ រូបំ តប្បដិពទ្ធសំយោជនប្បហានេន ខីណាសវ-តថាគតស្ស បហីនំ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបន្នំ. តេន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘អនុប្បាទធម្ម’’ន្តិអាទិ. អញ្ញេសំ ជាននាយ អភាវគុណតាយ គុណគម្ភីរោ. ‘‘ឯត្តកា គុណា’’តិ បមាណំ គណ្ហិតុំ ន សក្កុណេយ្យោ. ‘‘ឦទិសា ឯតស្ស គុណា’’តិ បរិយោគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុប្បរិយោគាឡ្ហោតិ. ទុជ្ជានោតិ អគាធតាយ គម្ភីរោ ‘‘ឯត្តកានិ ឧទកឡ្ហកសតានី’’តិអាទិនា បមេតុំ ន សក្កាតិ អប្បមេយ្យោ, តតោ ឯវ ទុជ្ជានោ. ឯវមេវាន្តិ យថា មហាសមុទ្ទោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុជ្ជានោ, ឯវមេវ ខីណាសវោបិ គុណវសេន, តស្មា អយំ រូបាទិំ គហេត្វា រូបីតិអាទិវោហារោ ភវេយ្យ, បរិនិព្ពុតស្ស បន តទភាវា តថា បញ្ញាបេតុំ ន សក្កា, តតោ តំ អារព្ភ ឧបបជ្ជតីតិអាទិ ន យុជ្ជេយ្យ. យថា បន វិជ្ជមានោ ឯវ ជាតវេទោ ព្យត្តេន បុរិសេន នីយមានោ បុរត្ថិមាទិទិសំ គតោតិ វុច្ចេយ្យ, ន និព្ពុតោ, ឯវំ ខីណាសវោបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវមេវា’’តិអាទិមាហ.

អនិច្ចតាតិ ឯត្ថ អនិច្ចតាគហណំ អសារនិទស្សនំ. តេន យថា សោ សាលរុក្ខោ សាខាបលាសាទិអសារាបគមេន សុទ្ធោ សារេ បតិដ្ឋិតោ, ឯវមយំ ធម្មវិនយោ សាសវសង្ខាតអសារវិគមេន លោកុត្តរធម្មសារេ បតិដ្ឋិតោតិ ទស្សេតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អគ្គិវច្ឆសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. មហាវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. សហ កថា ឯតស្ស អត្ថីតិ សហកថី, ‘‘មយំ បុច្ឆាវសេន តុម្ហេ វិស្សជ្ជនវសេនា’’តិ ឯវំ សហបវត្តកថោតិ អត្ថោ. ឯតស្សេវ កថិតានិ, តត្ថ បឋមេ វិជ្ជាត្តយំ ទេសិតំ, ទុតិយេ អគ្គិនា ទស្សិតន្តិ តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តំ អគ្គិវច្ឆសុត្តន្តិ នាមំ វិសេសេត្វា វុត្តំ. សីឃំ លទ្ធិំ ន វិស្សជ្ជេន្តិ, យស្មា សង្ខារានំ និយតោយំ វិនាសោ អនញ្ញសមុប្បាទោ, ហេតុសមុប្បន្នាបិ ន ចិរេន និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ន លហុំ. តេនាហ ‘‘វសាតេល …បេ… សុជ្ឈន្តី’’តិ. បច្ឆិមគមនំ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា. យដ្ឋិំ អាលម្ពិត្វា ឧទកំ តរិតុំ ឱតរន្តោ បុរិសោ ‘‘យដ្ឋិំ ឱតរិត្វា ឧទកេ បតមានោ’’តិ វុត្តោ. កម្មបថវសេន វិត្ថារទេសនន្តិ សំខិត្តទេសនំ ឧបាទាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘មូលវសេន ចេត្ថា’’តិអាទិ. វិត្ថារសទិសាតិ កម្មបថវសេន ឥធ ទេសិតទេសនាវ មូលវសេន ទេសិតទេសនំ ឧបាទាយ វិត្ថារសទិសា. វិត្ថារទេសនា នាម នត្ថីតិ ន កេវលំ អយមេវ, អថ ខោ សព្ពាបិ ពុទ្ធានំ និប្បរិយាយេន ឧជុកេន និរវសេសតោ វិត្ថារទេសនា នាម នត្ថិ ទេសនាញាណស្ស មហាវិសយតាយ ករណសម្បត្តិយា ច តជ្ជាយ មហានុភាវត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសមង្គិតាយ ហិ អវសេសបដិសម្ភិទានុភាវិតាយ អបរិមិតកាលសម្ភតញាណសម្ភារសមុទាគតាយ កទាចិបិ បរិក្ខយានរហាយ អនញ្ញសាធារណាយ បដិភានបដិសម្ភិទាយ បហូតជិវ្ហាទិតទនុរូបរូបកាយសម្បត្តិសម្បទាយ វិត្ថារិយមានា ភគវតោ ទេសនា កថំ បរិមិតា បរិច្ឆិន្នា ភវេយ្យ, មហាការុណិកតាយ បន ភគវា វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ តត្ថ តត្ថ បរិមិតំ បរិច្ឆិន្នំ កត្វា និដ្ឋបេតិ. អយញ្ច អត្ថោ មហាសីហនាទសុត្តេន (ម. និ. ១.១៤៦ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. សព្ពំ សំខិត្តមេវ អត្តជ្ឈាសយវសេន អកថេត្វា ពោធនេយ្យបុគ្គលជ្ឈាសយវសេន ទេសនាយ និដ្ឋាបិតត្តា. ន ចេត្ថ ធម្មសាសនវិរោធោ បរិយាយំ អនិស្សាយ យថាធម្មំ ធម្មានំ ពោធិតត្តា សព្ពលហុត្តា ចាតិ.

១៩៤. សត្ត ធម្មា កាមាវចរា សម្បត្តសមាទានវិរតីនំ ឥធាធិប្បេតត្តា.

អនិយមេត្វាតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សាវកោ’’តិ វា និយមំ វិសេសេន អកត្វា. អត្តានមេវ…បេ… វេទិតព្ពំ, តថា ហិ បរិព្ពាជកោ ‘‘តិដ្ឋតុ ភវំ គោតមោ’’តិ អាហ.

១៩៥. សត្ថាវ អរហា ហោតិ បដិបត្តិយា បារិបូរិភាវតោ. តស្មិំ ព្យាកតេតិ តស្មិំ ‘‘ឯកភិក្ខុបិ សាវកោ’’តិអាទិនា សុដ្ឋុ បញ្ហេ កថិតេ.

១៩៦. សម្បាទកោតិ បដិបត្តិសម្បាទកោ.

១៩៧. សេខាយ វិជ្ជាយាតិ សេខលក្ខណប្បត្តាយ មគ្គបញ្ញាយ សាតិសយំ កត្វា ករណវសេន វុត្តា, ផលបញ្ញា បន តាយ បត្តព្ពត្តា កម្មភាវេន វុត្តា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋិមផលត្តយំ បត្តព្ព’’ន្តិ. ឥមំ បនេត្ថ អវិបរីតមត្ថំ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយមានំ អប្បដិវិជ្ឈនតោ វិតណ្ឌវាទី ‘‘យាវតកំ សេខេន បត្តព្ពំ, អនុប្បត្តំ តំ មយា’’តិ វចនលេសំ គហេត្វា ‘‘អរហត្តមគ្គោបិ អនេន បត្តោយេវា’’តិ វទតិ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាយ គាថាយ.

កិលេសានិ បហាយ បញ្ចាតិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនសង្ខាតេ សំកិលេសេ បហាយ បជហិត្វា, បហានហេតុ វា. បរិបុណ្ណសេខោតិ សព្ពសោ វឌ្ឍិតសេខធម្មោ. អបរិហានធម្មោតិ អបរិហានសភាវោ. ន ហិ យស្ស ផាតិគតេហិ សីលាទិធម្មេហិ បរិហានិ អត្ថិ, សមាធិម្ហិ បរិបូរការិតាយ ចេតោវសិប្បត្តោ. តេនាហ ‘‘សមាហិតិន្ទ្រិយោ’’តិ. អបរិហានធម្មត្តាវ ឋិតត្តោ.

អនាគាមិនា ហិ អសេខភាវាវហា ធម្មា បរិបូរេតព្ពា, ន សេខភាវាវហាតិ សោ ឯកន្តបរិបុណ្ណេ សេខោ វុត្តោ. ឯតំ ន ពុទ្ធវចនន្តិ ‘‘មគ្គោ ពហុចិត្តក្ខណិកោ’’តិ ឯតំ វចនំ ន ពុទ្ធវចនំ អនន្តរេកន្តវិបាកទានតោ, ពហុក្ខត្តុំ បវត្តនេ បយោជនាភាវតោ ច លោកុត្តរកុសលស្ស, ‘‘សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហុ (ខុ. បា. ៦.៥; សុ. និ. ២២៨), ន បារំ ទិគុណំ យន្តី’’តិ (សុ. និ. ៧១៩) ឯវមាទីនិ សុត្តបទានិ ឯតស្សត្ថសាធកានិ. ឱរម្ភាគិយសំយោជនប្បហានេន សេក្ខធម្មបរិបូរិភាវស្ស វុត្តតាយ អត្ថោ តវ វចនេន វិរុជ្ឈតីតិ. អស្ស អាយស្មតោ វច្ឆស្ស.

១៩៨. អភិញ្ញា វា ការណន្តិ យញ្ហិ តំ តត្រ តត្រ សក្ខិភព្ពតាសង្ខាតំ ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិ, តស្ស អភិញ្ញា ការណំ. អថ ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិ អភិញ្ញា, ឯវំ សតិ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ ការណំ. អវសានេ ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ បន អរហត្តំ. ឯត្ថ ច យស្មា បឋមសុត្តេ អាសវក្ខយោ អធិប្បេតោ, អាសវា ខីណា ឯវ, ន បុន ខេបេតព្ពា, តស្មា តត្ថ ‘‘យាវទេវា’’តិ ន វុត្តំ. ឥធ ផលសមាបត្តិ អធិប្បេតា, សា ច បុនប្បុនំ សមាបជ្ជីយតិ, តស្មា ‘‘យាវទេវា’’តិ វុត្តំ. តតោ ឯវ ហិ ‘‘អរហត្តំ វា ការណ’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ហិ ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យទរិយា ឯតរហិ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥; ៣.៣០៧) អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋបេត្វា អភិញ្ញា និព្ពត្តេន្តស្ស ការណំ, តយិទំ សព្ពសាធារណំ ន ហោតីតិ សាធារណវសេន នំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរហត្តស្ស វិបស្សនា វា’’តិ អាហ.

២០០. បរិចរន្តិ នាម វិប្បកតព្រហ្មចរិយវាសត្តា. បរិចិណ្ណោ ហោតិ សាវកេន នាម សត្ថុ ធម្មេ កត្តព្ពា បរិចរិយា សម្មទេវ និដ្ឋាបិតត្តា. តេនាហ ‘‘ឥតិ…បេ… ថេរោ ឯវមាហា’’តិ. តេសំ គុណានន្តិ តេសំ អសេក្ខគុណានំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាវច្ឆសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. ទីឃនខសុត្តវណ្ណនា

២០១. ខននំ ខតំ, សូករស្ស ខតំ ឯត្ថ អត្ថីតិ សូករខតា, សូករស្ស វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បឋមំ ខតំ ឧបាទាយ សូករខតា, តាយ. ឯវំនាមកេតិ ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមកេ. បំសុធោតេតិ ធោតបំសុកេ. ឱតរិត្វា អភិរុហិតព្ពន្តិ បកតិភូមិតោ អនេកេហិ សោបានផលកេហិ ឱតរិត្វា បុន លេណទ្វារំ កតិបយេហិ អភិរុហិតព្ពំ.

ឋិតកោវាតិ មាតុលស្ស ឋិតត្តា តត្ថ សគារវសបតិស្សវសេន ឋិតកោវ. កិញ្ចាបិ សព្ព-សទ្ទោ អវិសេសតោ អនវសេសបរិយាទាយកោ, វត្ថុអធិប្បាយានុរោធី បន សទ្ទប្បយោគោតិ តមត្ថំ សន្ធាយ បរិព្ពាជកោ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ អាហ. យា លោកេ មនុស្សឧបបត្តិយោតិអាទិកា ឧបបត្តិយោ, តា អនត្ថសមុទាគតា តត្ថ តត្ថេវ សត្តានំ ឧច្ឆិជ្ជនតោ, តស្មា សមយវាទីហិ វុច្ចមានា សព្ពា អាយតិំ ឧប្បជ្ជនឧបបត្តិ ន ហោតិ. ជលពុព្ពុឡកា វិយ ហិ ឥមេ សត្តា តត្ថ តត្ថ សមយេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តិ, តេសំ តត្ថ បដិសន្ធិ នត្ថីតិ អស្ស អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធិយោ’’តិអាទិ. អស្ស អធិប្បាយំ មុញ្ចិត្វាតិ យេនាធិប្បាយេន បរិព្ពាជកោ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ អាហ, តំ តស្ស អធិប្បាយំ ជានន្តោបិ អជានន្តោ វិយ ហុត្វា តស្ស អក្ខរេ តាវ ទោសំ ទស្សេន្តោតិ បទេសសព្ពំ សន្ធាយ តេន វុត្តំ, សព្ពសព្ពវិសយំ កត្វា តត្ថ ទោសំ គណ្ហន្តោ. យថា លោកេ កេនចិ ‘‘សព្ពំ វុត្តំ, តំ មុសា’’តិ វុត្តេ តស្ស វចនស្ស សព្ពន្តោគធត្តា មុសាភាវោ អាបជ្ជេយ្យ, ឯវំ ឥមស្សបិ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វទតោ តថា បវត្តា ទិដ្ឋិបិ នក្ខមតីតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឯសាបិ តេ ទិដ្ឋិ នក្ខមតី’’តិ. យថា បន កេនចិ ‘‘សព្ពំ វុត្តំ មុសា’’តិ វុត្តេ អធិប្បាយានុរោធិនី សទ្ទប្បវត្តិ, តស្ស វចនំ មុញ្ចិត្វា តទញ្ញេសមេវ មុសាភាវោ ញាយាគតោ, ឯវមិធាបិ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វចនតោ យស្សា ទិដ្ឋិយា វសេន ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ តេន វុត្តំ, តំ ទិដ្ឋិំ មុញ្ចិត្វា តទញ្ញមេវ យថាធិប្បេតំ សព្ពំ នក្ខមតីតិ អយមត្ថោ ញាយាគតោ, ភគវា បន វាទីវរោ សុខុមាយ អាណិយា ថូលំ អាណិំ នីហរន្តោ វិយ ឧបាយេន តស្ស ទិដ្ឋិគតំ នីហរិតុំ តស្ស អធិប្បាយេន អវត្វា សទ្ទវសេន តាវ លព្ភមានំ ទោសំ ទស្សេន្តោ ‘‘យាបិ ខោ តេ’’តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘អស្ស អធិប្បាយំ មុញ្ចិត្វា អក្ខរេ តាវ ទោសំ ទស្សេន្តោ’’តិ.

បរិព្ពាជកោ បន យំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ មយា វុត្តំ, ‘‘អយំ សោ’’តិ យថាវុត្តទោសបរិហរណត្ថំ តស្មិំ អត្ថេ វុច្ចមានេ ឯស ទោសោ សព្ពោ ន ហោតិ, ឯវម្បិ សមណោ គោតមោ មម វាទេ ទោសមេវ អារោបេយ្យាតិ អត្តនោ អជ្ឈាសយំ និគុហិត្វា យថាវុត្តទោសំ បរិហរិតុកាមោ ‘‘ឯសា មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តម្បស្ស តាទិសមេវាតិ យំ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ គហិតំ វត្ថុ, តម្បិ តាទិសមេវ ភវេយ្យាតិ. អយញ្ច សព្ពន្តោគធទិដ្ឋិ មយ្ហម្បិ ទិដ្ឋិវត្ថុ, តំ មេ ខមេយ្យវាតិ. យស្មា បន ‘‘ឯសាបិ ទិដ្ឋិ តុយ្ហំ នក្ខមតី’’តិ យាបិ ទិដ្ឋិ វុត្តា ភវតា គោតមេន, សាបិ មយ្ហំ នក្ខមតិ, តស្មា សព្ពំ មេ នក្ខមតេវាតិ បរិព្ពាជកស្ស អធិប្បាយោ. តេនាហ – ‘‘តំ បរិហរាមីតិ សញ្ញាយ វទតី’’តិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘តស្មាបិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ មយ្ហំ នក្ខមតី’’តិ. ‘‘ឯសា មេ ទិដ្ឋី’’តិ យា ឋិតិភូតា ទិដ្ឋិ, តាយ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ បនេត្ថ សព្ពគ្គហណេន គហិតត្តា អាហ – ‘‘អត្ថតោ បនស្ស ឯសា ទិដ្ឋិ ន មេ ខមតីតិ អាបជ្ជតី’’តិ. អយំ ទោសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស បនា’’តិអាទិ. ឯសាតិ ទិដ្ឋិ. រុចិតន្តិ ទិដ្ឋិទស្សនេន អភិនិវិសិត្វា រោចេត្វា គហិតំ. តេន ហិ ទិដ្ឋិអក្ខមេន អរុចិតេន ភវិតព្ពន្តិ សតិ ទិដ្ឋិយា អក្ខមភាវេ តតោ តាយ គហិតាយ ខមេយ្យ រុច្ចេយ្យ យថា, ឯវំ សព្ពស្ស អក្ខមភាវេតិ អបរភាគេ សព្ពំ ខមតិ រុច្ចតីតិ អាបជ្ជតិ. ន បនេស តំ សម្បដិច្ឆតីតិ ឯស ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ ឯវំ វទន្តោ ឧច្ឆេទវាទី តំ វុត្តនយេន សព្ពស្ស ខមនំ រុច្ចនំ ន សម្បដិច្ឆតិ. ញាយេន វុត្តមត្ថំ កថំ ន សម្បដិច្ឆតីតិ អាហ ‘‘កេវលំ តស្សាបិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ឧច្ឆេទមេវ គណ្ហាតី’’តិ. សព្ពេសញ្ហិ ធម្មានំ អាយតិំ ឧប្បាទំ អរុច្ចិត្វា តំ សន្ធាយ អយំ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វទតិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកេសុ ច ឧច្ឆិន្នេសុ កុតោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសភាវោតិ.

តេនាតិ តេន ការណេន, យស្មា ឥធេកច្ចេ សត្តា ឦទិសំ ទិដ្ឋិំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. បជហនកេន វា ចិត្តេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បជហនកេហិ អប្បជហនកេ និទ្ធារេតុំ ភគវា ‘‘អតោ…បេ… ពហុតរា’’តិ អវោចាតិ អាហ – ‘‘បជហនកេសុ និស្សក្ក’’ន្តិ យថា ‘‘បញ្ចសីលេហិ បភាវនា បញ្ញវន្តតរា’’តិ. ‘‘ពហូ’’តិ វត្វា ន កេវលំ ពហូ, អថ ខោ អតិវិយ ពហូតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហុតរា’’តិ អាហ. ‘‘ពហូ ហី’’តិ នយិទំ និស្សក្កវចនំ, អថ ខោ បច្ចត្តវចនំ. កថំ ហិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ហិ-ការោ និបាតមត្ត’’ន្តិ. អនិស្សក្កវចនំ តាវ តស្ស បជហនកានំ ពហុភាវតោ តេបិ បរតោ ‘‘ពហុតរា’’តិ វុច្ចីយន្តិ. មូលទស្សនន្តិ យេ តាទិសំ ទស្សនំ បឋមំ ឧបាទិយន្តិ, តជ្ជាតិកមេវ បច្ឆា គហិតទស្សនំ. វិជាតិយញ្ហិ បឋមំ គហិតទស្សនំ អប្បហាយ វិជាតិយស្ស គហណំ ន សម្ភវតិ វិរុទ្ធស្ស អភិនិវេសស្ស សហ អនវដ្ឋានតោ. អវិរុទ្ធំ បន មូលទស្សនំ អវិស្សជ្ជិត្វា វិសយាទិភេទភិន្នំ អបរទស្សនំ គហេតុំ លព្ភតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ឯកច្ចសស្សតវាទោ សស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសានំ វសេន យថាក្កមំ សស្សតុច្ឆេទគ្គាហនជាតិកោ, ឧច្ឆេទគ្គាហេន បន សស្សតាភិនិវេសស្ស តំគាហេន ច អសស្សតាភិនិវេសស្ស វិរុជ្ឈនតោ ឧភយត្ថបិ ‘‘ឯកច្ចសស្សតំ វា គហេតុំ ន សក្កា’’តិ វុត្តំ, តថា ‘‘សស្សតំ វា ឧច្ឆេទំ វា ន សក្កា គហេតុ’’ន្តិ ច. មូលសស្សតញ្ហិ បឋមំ គហិតំ. អាយតនេសុបិ យោជេតព្ពន្តិ បឋមំ ចក្ខាយតនំ សស្សតន្តិ គហេត្វា អបរភាគេ ន កេវលំ ចក្ខាយតនមេវ សស្សតំ, សោតាយតនម្បិ សស្សតំ, ឃានាយតនាទិបិ សស្សតន្តិ គណ្ហាតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. អាយតនេសុបីតិ បិ-សទ្ទេន ធាតូនំ ឥន្ទ្រិយានម្បិ គាហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ សន្ធាយាតិ ‘‘មូលេ សស្សត’’ន្តិអាទិនា វុត្តបឋមគ្គាហស្ស សមានជាតិយំ អបរគ្គាហំ សន្ធាយ.

ទុតិយវារេ បឋមវារេ វុត្តសទិសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អាទីនវំ ទិស្វាតិ ‘‘យទិ រូបំ សស្សតំ សិយា, នយិទំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ. យស្មា ច ខោ ឥទំ រូបំ អសស្សតំ, តស្មា អភិណ្ហបដិបីឡនដ្ឋេន ឧទយវយវន្តតាយ រូបំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ, សស្សតាភិនិវេសោ មិច្ឆា’’តិអាទិនា តត្ថ សស្សតវាទេ អាទីនវំ ទោសំ ទិស្វា. ឱឡារិកន្តិ តស្មា បដិបីឡនដ្ឋេន អយាថាវគ្គាហតាយ រូបំ ន សណ្ហំ ឱឡារិកមេវ. វេទនាទីនម្បិ អនិច្ចាទិភាវទស្សនំ រូបវេទនាអាទីនំ សមានយោគក្ខមត្តា. វិស្សជ្ជេតីតិ បជហតិ.

តិស្សោ លទ្ធិយោតិ សស្សតុច្ឆេទឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិយោ. យស្មា សស្សតទិដ្ឋិកា វដ្ដេ រជ្ជនស្ស អាសន្នា. តថា ហិ តេ ឱលីយន្តីតិ វុច្ចន្តិ, ភវាភវទិដ្ឋីនំ វសេន ឥមេសំ សត្តានំ សំសារតោ សីសុក្ខិបនំ នត្ថីតិ ឯតាវ តិស្សោ វិសេសតោ គហេតព្ពា.

ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតីតិ ឯត្តាវតា សស្សតទស្សនស្ស អប្បសាវជ្ជតាការណមាហ, វដ្ដំ អស្សាទេតិ, អភិនន្ទតីតិ ឥមិនា ទន្ធវិរាគតាយ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតីតិ ឥមិនា តាសុ តាសុ គតីសុ សត្តានំ សំសរណំ បដិក្ខិបតីតិ ទស្សេតិ, សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតីតិ ឥមិនា កម្មផលំ. កុសលំ ន ករោតីតិ ឥមិនា កម្មំ, អកុសលំ ករោន្តោ ន ភាយតីតិ ឥមិនា បុញ្ញាបុញ្ញានិ សភាវតោ ជាយន្តីតិ ទស្សេតិ. វដ្ដំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ តន្និន្នភាវតោ. សីឃំ លទ្ធិំ ជហិតុំ ន សក្កោតិ វដ្ដុបច្ឆេទស្ស អរុច្ចនតោ. ឧច្ឆេទវាទី ហិ តស្មិំ ភវេ ឧច្ឆេទំ មញ្ញតិ. តតោ បរំ ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតិ សុកតទុក្កដានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតិ កម្មផលវាទីភាវតោ. យេភុយ្យេន ហិ ឧច្ឆេទវាទី សភាវនិយតិយទិច្ឆាភិនិវេសេសុ អញ្ញត្រាភិនិវេសោ ហោតិ. សីឃំ ទស្សនំ បជហតិ វដ្ដាភិរតិយា អភាវតោ. បារមិយោ បូរេតុំ សក្កោន្តោ បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា, លោកវោហារមត្តេនេវ សោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតីតិ យោជនា. អសក្កោន្តោតិ ពុទ្ធោ ហោតុំ អសក្កោន្តោ. អភិនីហារំ កត្វា អគ្គសាវកាទិភាវស្ស អភិនីហារំ សម្បាទេត្វា. សាវកោ ហុត្វាតិ អគ្គសាវកោ មហាសាវកោ ហុត្វា, តត្ថាបិ តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោ បដិសម្ភិទាប្បត្តោ វា សុក្ខវិបស្សកោ ឯវ វា ពុទ្ធសាវកោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ. សព្ពមិទំ ឧច្ឆេទវាទិនោ កល្យាណមិត្តនិស្សយេន សម្មត្តនិយាមោក្កមនេ ខិប្បវិរាគតាទស្សនត្ថំ អាគតំ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

២០២. កញ្ជិយេនេវាតិ អារនាឡេន. កញ្ជិយសទិសេន ឧច្ឆេទទស្សនេន. បូរិតោតិ បរិបុណ្ណជ្ឈាសយោ. សោតិ បរិព្ពាជកោ. អប្បហាយាតិ អភិន្ទិត្វា. វិគ្គហោតិ កលហោ ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញន្តិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធគ្គាហោតិ កត្វា. វិវាទន្តិ វិរុទ្ធវាទំ. វិឃាតន្តិ វិរោធហេតុកំ ចិត្តវិឃាតំ. វិហេសន្តិ វិគ្គហវិវាទនិមិត្តំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច កិលមថំ. អាទីនវំ ទិស្វាតិ ឯតាសំ ទិដ្ឋីនំ ឯវរូបោ អាទីនវោ, អនិយ្យានិកភាវតាយ បន សម្បតិ អាយតិញ្ច មហាទីនវោតិ ឯវំ អាទីនវំ ទិស្វា.

២០៥. ‘‘ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤១; សំ. និ. ៣.៨) កាយំ អន្វេតីតិ កាយន្វយោ, សោយេវ, តស្ស វា សមូហោ កាយន្វយតា, កាយបដិពទ្ធោ កិលេសោ. តេនាហ ‘‘កាយំ…បេ… អត្ថោ’’តិ.

អសម្មិស្សភាវន្តិ អសង្ករតោ វវត្ថិតភាវំ. តេន តាសំ យថាសកំ បច្ចយានំ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគមំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ តាសំ កទាចិបិ សង្ករោ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ’’តិអាទិ. សរូបំ អគ្គហេត្វា ‘‘អញ្ញា វេទនា’’តិ អនិយមេន វុត្តត្តា តមេវ វិគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុប្បន្នាវ ហោន្តិ អន្តរហិតា វា’’តិ អាហ. សរូបតោ និយមេត្វា វុច្ចមានេ កាចិ អនុប្បន្នា វា ហោតិ, កាចិ អន្តរហិតា វាតិ. ចុណ្ណវិចុណ្ណភាវទស្សនត្ថន្តិ ខណេ ខណេ ភិជ្ជមានភាវទស្សនត្ថំ.

ន កេនចិ សំវទតីតិ កេនចិ បុគ្គលេន សទ្ធិំ ទិដ្ឋិរាគវសេន សំកិលិដ្ឋចិត្តោ ន វទតិ. តេនាហ ‘‘សស្សតំ គហេត្វា’’តិអាទិ. ន វិវទតីតិ វិរុទ្ធភាវោ ហុត្វា ន វិវទតិ. បរិវត្តេត្វាតិ ឧច្ឆេទំ គហេត្វា ឯកច្ចសស្សតំ គហេត្វា ឯវំ វុត្តនយេន តយោបិ វាទា បរិវត្តេត្វា យោជេតព្ពា. តេន វោហរតីតិ តេន លោកវោហារេន លោកសមញ្ញំ អនតិធាវន្តោ សត្តោ បុរិសោ បុគ្គលោតិអាទិនា វោហរតិ, ន បន ឥតោ ពាហិរកា វិយ អភិនិវិសតិ. តេនាហ ‘‘អបរាមសន្តោ’’តិ. កញ្ចិ ធម្មន្តិ រូបាទីសុ ឯកំ ធម្មម្បិ. បរាមាសគ្គាហេន អគ្គណ្ហន្តោតិ ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា, ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា ច ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសិត្វា គហណេន អគ្គណ្ហន្តោ.

កតាវីតិ កតកិច្ចោ. សោ វទេយ្យាតិ ខីណាសវោ ភិក្ខុ អហង្ការមមង្ការេសុ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នេសុបិ អហំ វទាមីតិ វទេយ្យ. តត្ថ អហន្តិ និយកជ្ឈត្តសន្តានេ. មមន្តិ តស្ស សន្តកភូតេ វត្ថុស្មិំ លោកនិរុឡ្ហេ. សមញ្ញន្តិ តត្ថ សុកុសលតាយ លោកេ សមញ្ញា កុសលោ វិទិត្វា. វោហារមត្តេនាតិ កេវលំ បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា មហាពោធិបារមិយោ បូរេតុំ អសក្កោន្តោ សាវកោ ហុត្វា ទេសវោហារមត្តេន ន អប្បហីនតណ្ហោ វិយ អន្ធបុថុជ្ជនោ អភិនិវេសនវសេន.

២០៦. សស្សតាទីសូតិ សស្សតាភិនិវេសាទីសុ. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. សស្សតំ អភិញ្ញាយាតិ សស្សតទិដ្ឋិំ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ និស្សរណតោ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បដិវិជ្ឈិត្វា. បហានន្តិ អច្ចន្តប្បហានំ សមុច្ឆេទំ. រូបស្ស បហានន្តិ រូបស្ស តប្បដិពទ្ធសញ្ញោជនប្បហានេន បហានំ. អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេហិ អាសវេហិ អគ្គហេត្វាវ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. ‘‘អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចី’’តិ ឯត្ថ កិញ្ចិបិ អគ្គហេត្វា អសេសេត្វា. សោឡស បញ្ញាតិ មហាបញ្ញាទិកា សោឡស បញ្ញា. ចតុរង្គសមន្នាគតោតិ បុណ្ណឧបោសថទិវសតា, កេនចិ អនាមន្តិតមេវ អនេកសតានំយេវ អនេកសហស្សានំ វា ភិក្ខូនំ សន្និបតិតតា, សព្ពេសំ ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បន្នតា, ឆឡភិញ្ញតា ចាតិ. តេនាហ ‘‘តត្រិមានិ អង្គានី’’តិអាទិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទីឃនខសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនា

២០៧. ទ្វេ មាគណ្ឌិយាតិ ទ្វេ មាគណ្ឌិយនាមកា. ទេវគព្ភសទិសន្តិ ទេវានំ វសនឱវរកសទិសំ. ឯតំ វុត្តន្តិ ‘‘ភារទ្វាជគោត្តស្ស ព្រាហ្មណស្ស អគ្យាគារេ តិណសន្ថារកេ’’តិ ឯតំ វុត្តំ. ន កេវលំ តំ ទិវសមេវាតិ យំ ទិវសំ មាគណ្ឌិយោ បរិព្ពាជកោ តិណសន្ថារកំ បញ្ញត្តំ, ន កេវលំ តំ ទិវសមេវ ភគវា យេនញ្ញតរោ វនសណ្ឌោ, តេនុបសង្កមីតិ យោជនា. គាមូបចារេតិ គាមសមីបេ. សញ្ញាណំ កត្វាតិ សញ្ញាណំ កត្វា វិយ. ន ហិ ភគវតោ តស្ស សញ្ញាណករណេ បយោជនំ អត្ថិ.

សមណសេយ្យានុរូបន្តិ សមណស្ស អនុច្ឆវិកា សេយ្យា. បាសំសត្ថោ ហិ អយំ រូប-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘ឥមំ តិណសន្ថារក’’ន្តិអាទិ. អនាកិណ្ណោតិ វិលុឡិតោ អឃដ្ដិតោ. ហត្ថបាទសីសេហិ តត្ថ តត្ថ បហដេន ន ចលិតោ អភិន្នោ, អចលិតត្តា ឯវ អភិន្នំ អត្ថរណំ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា បញ្ញត្តោ វិយាតិ អយំ ឆេកេន ចិត្តការេន ចិន្តេត្វា តុលិកាយ បរិច្ឆិន្នលេខាយ បរិច្ឆិន្ទិត្វា លិខិតា ចិត្តកតសេយ្យា វិយ. ភូនំ វុច្ចតិ វឌ្ឍិតំ, តំ ហន្តីតិ ភូនហុនោ. តេនាហ ‘‘ហតវឌ្ឍិនោ’’តិ. តំ បនាយំ ចក្ខាទីសុ សំវរវិធានំ វឌ្ឍិហននំ មញ្ញតិ. តេនាហ ‘‘មរិយាទការកស្សា’’តិ. ព្រូហេតព្ពន្តិ ឧឡារវិសយូបហារេន វឌ្ឍេតព្ពំ បីណេតព្ពំ. តំ បន អននុភូតានុភវនេន ហោតីតិ អាហ ‘‘អទិដ្ឋំ ទក្ខិតព្ព’’ន្តិ. អនុភូតំ បន អបណីតំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋំ សមតិក្កមិតព្ព’’ន្តិ. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ. បរមទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទី កិរេស បរិព្ពាជកោ, តស្មា ឯវំ ឆសុ ទ្វារេសុ វឌ្ឍិំ បញ្ញបេតិ. យស្មា យំ ឆន្នម្បិ ចក្ខាទីនំ យថាសកំ វិសយគ្គហណំ បដិក្ខិបន្តោ លោកស្ស អវឌ្ឍិតំ វិនាសមេវ បញ្ញបេតិ, តស្មា សោ សយម្បិ វឌ្ឍិហតោ ហតវឌ្ឍិតោ.

សំកិលេសតោ អារកត្តា អរិយោ និយ្យានិកធម្មភាវតោ ញាយោ ធម្មោ. វជ្ជលេសស្សបិ អភាវតោ កុសលោ. តេនាហ ‘‘បរិសុទ្ធេ ការណធម្មេ អនវជ្ជេ’’តិ. ឧគ្គតស្សាតិ ឧច្ចកុលីនតាទិនា ឧឡារស្ស. មុខេ អារក្ខំ ឋបេត្វាតិ មុខេន សំយតោ ហុត្វា. អម្ពជម្ពូអាទីនិ គហេត្វា វិយ អបូរយមានោតិ អម្ពជម្ពូអាទីនិ អញ្ញមញ្ញវិសទិសានិ វិយ បូរណកថានយេន យំ កិញ្ចិ អកថេត្វា. តេនាហ ‘‘មយា កថិតនិយាមេនា’’តិ.

២០៨. ផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋិតោតិ ទិវាវិហារតោ វុដ្ឋិតោតិ អត្ថោ. ទិវាវិហារោបិ ហិ ‘‘បដិសល្លាន’’ន្តិ វុច្ចតិ ‘‘រហោគតស្ស បដិសល្លីនស្ស ឯវំ ចេតសោ បរិវិតក្កោ ឧទបាទី’’តិអាទីសុ (បារា. ១៨). ភគវា ហិ ផលសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានុត្តរកាលំ តេសំ កថាសល្លាបំ សុត្វា ទិវាវិហារតោ វុដ្ឋាយ តត្ថ គតោ. សំវេគោ នាម សហោត្តប្បញាណំ, តំ និព្ពិន្ទនវសេនបិ ហោតិ, សំវេគនិស្សិតំ សន្ធាយាហ ‘‘បីតិសំវេគេន សំវិគ្គោ’’តិ. សោ បន យស្មា បុរិមាវត្ថាយ ចលនំ ហោតិ ចិត្តស្ស, តស្មា អាហ ‘‘ចលិតោ កម្បិតោ’’តិ. តិខិណសោតេន បុរិសេនាតិ ភគវន្តំ សន្ធាយាហ.

២០៩. ធម្មទេសនំ អារភិ យថា វិនេយ្យទមនកុសលោ វសនដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឥទំ អារមិតព្ពភាវស្ស ភាវលក្ខណវចនំ. អារមតិ ឯត្ថាតិ អារាមោ, រូបំ អារាមោ ឯតស្សាតិ រូបារាមំ, តតោ ឯវ តន្និន្នភាវេន រូបេ រតន្តិ រូបរតំ, តេន សម្មោ ទុប្បត្តិយា រូបេន សម្មុទិតន្តិ រូបសម្មុទិតំ, តទេតំ តទភិហតជវនកិច្ចំ តត្ថ អារោបេត្វា វុត្តំ. ទន្តន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ទន្តំ ទមិតំ. និព្ពិសេវនន្តិ វិគតវិសុកាយិកំ. គុត្តន្តិ សតិយា គុត្តំ. រក្ខិតន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. សំវុតន្តិ អបនីតំ បវេសនិវារណេន. តេនាហ ‘‘បិហិត’’ន្តិ.

២១០. ឧប្បជ្ជនបរិឡាហន្តិ ឧប្បជ្ជនកិលេសបរិឡាហំ. កិំ វចនំ វត្តព្ពំ អស្សាតិ រូបារម្មណំ អនុភវិត្វា សមុទយាទិបហានំ បរិគ្គណ្ហិត្វា បរិនិព្ពិន្ទិត្វា វិរជ្ជិត្វា យោ វិមុត្តោ, តត្ថ កិំ វុទ្ធិហតបរិយាយោ អវស្សំ លភតិ ន លភតីតិ បុច្ឆតិ. បរិព្ពាជកោ តាទិសេ សារពទ្ធវិមុត្តិកេ វុទ្ធិហតោតិ ន វទេយ្យាតិ អាហ ‘‘ន កិញ្ចិ, ភោ, គោតមា’’តិ.

២១១. តេតិ តយា, អយមេវ វា បាឋោ. វស្សំ វាសោ វស្សំ ឧត្តរបទលោបេន, វស្សិតុំ អរហតីតិ វស្សិកោ, វស្សកាលេ និវាសានុច្ឆវិកោតិ អត្ថោ.

នាតិឧច្ចោ ហោតិ នាតិនីចោតិ គិម្ហិកោ វិយ ឧច្ចោ, ហេមន្តិកោ វិយ នីចោ ន ហោតិ, អថ ខោ តទុភយវេមជ្ឈលក្ខណតាយ នាតិឧច្ចោ ហោតិ នាតិនីចោ. នាតិតនូនីតិ ហេមន្តិកស្ស វិយ ន ខុទ្ទកានិ. នាតិពហូនីតិ គិម្ហិកស្ស វិយ ន អតិពហូនិ. មិស្សកានេវាតិ ហេមន្តិកគិម្ហិកេសុ វុត្តលក្ខណវោមិស្សកានិ. ឧណ្ហបវេសនត្ថាយាតិ និយូហេសុ បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តញ្ច បតិតសូរិយោភាសវសេន ឧណ្ហស្ស អព្ភន្តរបវេសនត្ថាយ. ភិត្តិនិយូហានិ នីហរីយន្តីតិ ទក្ខិណបស្សេ ភិត្តីសុ និយូហានិ នីហរិត្វា ករីយន្តិ. វិបុលជាលានីតិ បុថុលឆិទ្ទានិ. ឧទកយន្តានីតិ ឧទកវាហកយន្តានិ.

នីលុប្បលគច្ឆកេ កត្វាតិ វិកសិតេហិ នីលុប្បលេហិ គច្ឆកេ នឡិនិកេ កត្វា. គន្ធកលលន្តិ គន្ធមិស្សកកទ្ទមំ. យមកភិត្តីតិ យុគឡភិត្តិ, តស្សា អន្តរេ នាឡិ, យតោ ឧទកំ អភិរុហតិ. លោហនាឡិន្តិ លោហមយយន្តនាឡិំ. ជាលន្តិ តម្ពលោហមយំ ជាលំ. ហេដ្ឋា យន្តំ បរិវត្តេន្តីតិ ហេដ្ឋាភាគេ ឧទកយន្តំ គមេន្តិ. ឧទកផុសិតេ តេមេន្តេ វិវណ្ណតា មាហោសីតិ នីលបដំ និវាសេតិ. ទិវាកាលេតិ ទិវសវេលាយ. អជ្ឈត្តំ វូបសន្តចិត្តោ វិហរាមីតិ ឯតេន អត្តនោ ផលសមាបត្តិវិហារោ ភគវតា ទស្សិតោតិ អាហ – ‘‘តាយ រតិយា រមមានោតិ ឥទំ ចតុត្ថជ្ឈានិកផលសមាបត្តិរតិំ សន្ធាយ វុត្ត’’ន្តិ.

២១២. មហាច នេសំ បបញ្ចោតិ នេសំ រាជូនំ មហាបបញ្ចោ រាជិទ្ធិវសេន សព្ពទា សម្បត្តិវិសយោ ច, អនុភវិតុំ ន លភន្តីតិ អធិប្បាយោ. មន្តេ គវេសន្តា វិចរន្តិ, ន ភោគសុខំ. គណនា នាម អច្ឆិន្នគណនា, ន វិគណគណនា ន បណគណនា. អាវដ្ដោតិ យថាធិគតេ ទិព្ពេ កាមេ បហាយ កាមហេតុ អាវដ្ដោ និវត្តោ បរិវត្តិតោ ភវេយ្យ. ឯវំ មានុសកា កាមាតិ យថា កោចិ កុសគ្គេន ឧទកំ គហេត្វា មហាសមុទ្ទេ ឧទកំ មិនេយ្យ. តត្ថ មហាសមុទ្ទេ ឧទកមេវ មហន្តំ វិបុលំ បណីតញ្ច, ឯវំ ទិព្ពានំ កាមានំ សមីបេ ឧបនិធាយ មានុសកា កាមា អប្បមត្តកា ឱរមត្តកា និហីនា, ទិព្ពាវ កាមា មហន្តា វិបុលា ឧឡារា បណីតា. សមធិគយ្ហាតិ សម្មា អធិគមនវសេន និគ្គយ្ហ ទិព្ពម្បិ សុខំ ហីនំ កត្វា តិដ្ឋតិ.

២១៣. អារោគ្យហេតុកំ សុខំ អស្ស អត្ថីតិ សុខី, តំ បនស្ស រោគវិគមតោវាតិ អាហ ‘‘បឋមំ ទុក្ខិតោ បច្ឆា សុខិតោ’’តិ. សេរី នាម អត្តាធីនវុត្តីតិ អាហ ‘‘សេរី ឯកកោ ភវេយ្យា’’តិ. អត្តនោ វសោ សយំវសោ, សោ ឯតស្ស អត្ថីតិ សយំវសី. អង្គារកបល្លំ វិយ កាមវត្ថុបរិឡាហហេតុតោ. តច្ឆេត្វាតិ ឃដ្ដេត្វា, កណ្ឌូយិត្វាតិ អត្ថោ.

២១៤. យេន កាយោ មធុរកជាតោ ហោតិ, តំ កិរ កុដ្ឋំ ឆវិំ វិនាសេតិ, ចម្មំ ឆិទ្ទជាតំ វិយ ហោតិ. តេនេវាហ ‘‘ឧបហតកាយប្បសាទោ’’តិ. បច្ចលត្ថាតិ បដិលភិ. អវិជ្ជាភិភូតតាយ វិរោធិបច្ចយសមាយោគេន បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស ឧបហតត្តា. អាយតិំ ទុក្ខផលតាយ ឯតរហិ ច កិលេសទុក្ខពហុលតាយ កាមានំ ទុក្ខសម្ផស្សតា, តទុភយសំយុត្តេសុ តេសុ ច តំ អសល្លក្ខិត្វា ឯកន្តសុខាភិនិវេសោ វិបរីតសញ្ញាយ, ន កេវលាយ សុខវេទនាយ សុខាតិ បវត្តសញ្ញី.

២១៥. តានីតិ កុដ្ឋសរីរេ វណមុខានិ. អសុចីនីតិ អសុភានិ. ទុគ្គន្ធានីតិ វិស្សគន្ធានិ. បូតីនីតិ កុណបភូតានិ. ឥទានីតិ ឯតរហិ. នខេហិ វិប្បតច្ឆនអគ្គិបរិតាបនេហិ អតិនិប្បីឡនកាលេ បាណកា…បេ… បគ្ឃរន្តិ, តេន វេទនា តនុកា ហោតិ. ឯវន្តិ វុត្តនយេន វេទនាយ តនុកភាវតោ.

អារោគ្យភាវេ ធនលាភាទិលាភុប្បត្តិតោ, អសតិ ច អារោគ្យេ លាភស្ស និរត្ថកភាវតោ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិសព្ពសម្បត្តីនំ លាភស្ស និមិត្តភាវតោ ច អារោគ្យបរមា លាភា. និព្ពានេ សុខុប្បត្តិតោ, អសតិ ច និព្ពានាធិគមេ តាទិសស្ស សុខស្ស អនុបលព្ភនតោ, សព្ពសង្ខតវិវិត្តត្តា ច សព្ពសោ ច សំសារទុក្ខាភាវតោ, អធិគតេ ច តស្មិំ សកលវដ្ដទុក្ខាភាវតោ ច និព្ពានំ បរមំ សុខំ. បុព្ពភាគមគ្គានន្តិ កាយានុបស្សនាទិភេទភិន្នានំ អរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគិយានំ មគ្គានំ. តេសញ្ច អមតគាមិតា នាម តន្និន្នតាវសេនេវ សច្ឆិកិរិយាវសេនាតិ អាហ ‘‘បុព្ពភាគគមនេនេវ អមតគាមិន’’ន្តិ. អដ្ឋង្គិកោ អរិយមគ្គោ ខេមោ សព្ពបរិស្សយសមុគ្ឃាតនេន អនុបទ្ទុតត្តា, តំសមង្គីនំ សព្ពសោ អនុបទ្ទុតត្តា តំសមង្គីនំ សព្ពសោ អនុបទ្ទវហេតុតោ ច. លទ្ធិវសេន គហិតាតិ សស្សតវាទាទីហិ កេវលំ តេសំ លទ្ធិវសេន តថា គហិតា. ខេមអមតគាមិនន្តិ ឥមិនា ហិ ‘‘ខេមំអមតគាមិន’’ន្តិ វិភត្តិអលោបេន និទ្ទេសោ, អត្ថោ បន វិភត្តិលោបេន ទដ្ឋព្ពោតិ ទស្សេតិ.

២១៦. អនោមជ្ជតីតិ អនុ អនុ ឱមជ្ជតិ. អបរាបរំ ហត្ថំ ហេដ្ឋា ឱតារេន្តោ មជ្ជតិ.

២១៧. ឆេកន្តិ ឃនភាវេន វីតំ. ឃនមដ្ឋភាវេន សុន្ទរំ ហោតីតិ អាហ ‘‘សម្បន្ន’’ន្តិ. សាធូហិ បរមប្បិច្ឆសន្តុដ្ឋេហិ លាតោ គហិតោតិ សាហុឡិ. សង្ការចោឡកំ និច្ចកាឡកំ.

២១៨. តត្ថ តត្ថ រុជនដ្ឋេន វិពាធនដ្ឋេន រោគោវ ភូតោ. វិបស្សនាញាណេនបិ សិខាប្បត្តេន អារោគ្យំ ឯកទេសេន បស្សតិ, និព្ពានញ្ច វដ្ដបដិបក្ខតោតិ អាហ ‘‘វិបស្សនាញាណញ្ចេវា’’តិ.

២១៩. អន្តរាតិ បឋមុប្បត្តិ ជរាមរណានំ វេមជ្ឈេ. ឧបហតោតិ បិត្តសេម្ហាទិទោសេហិ ទូសិតភាវេន កថិតោ. បិត្តាទិទោសេ បន ភេសជ្ជសេវនាយ និវត្តេន្តោ ឧបហតំ បដិបាកតិកំ ករោន្តោ ចក្ខូនិ ឧប្បាទេតិ នាម. វិនដ្ឋានីតិ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបន្នានិ.

២២០. បុព្ពេ វុត្តេ សាហុឡិយចីរេ. វដ្ដេ អនុគតចិត្តេនាតិ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ អនាទីនវទស្សិតាយ អនុគាមិចិត្តេន.

២២១. ធម្មស្សាតិ និព្ពានស្ស. អនុធម្មន្តិ អនុរូបំ និយ្យានធម្មំ. តេនាហ ‘‘អនុច្ឆវិកំ បដិបទ’’ន្តិ. បញ្ចក្ខន្ធេតិ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ ទស្សេតិ. ‘‘ទីឃរត្តំ វត, ភោ’’តិអាទិនា បាឡិយំ វិវដ្ដំ ទស្សិតំ. តេនាហ ‘‘ឧបាទាននិរោធាតិ វិវដ្ដំ ទស្សេន្តោ’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មាគណ្ឌិយសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. សន្ទកសុត្តវណ្ណនា

២២៣. ទេវេន វស្សេន កតោ សោព្ភោ ទេវកតសោព្ភោ. តេនាហ ‘‘វស្សោ…បេ… រហទោ’’តិ. គុហាតិ បំសុគុហា បាសាណគុហា មិស្សកគុហាតិ តិស្សោ គុហា. តត្ថ បំសុគុហា ឧទកមុត្តដ្ឋានេ អហោសិ និន្នដ្ឋានំ បន ឧទកេន អជ្ឈោត្ថតំ. ឧមង្គំ កត្វាតិ ហេដ្ឋា សុទុគ្គំ កត្វា. អនមតគ្គិយំ បច្ចវេក្ខិត្វាតិ ‘‘ន ខោ សោ សត្តាវាសោ សុលភរូបោ, យោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អនាវុដ្ឋបុព្ពោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៦០) ឥទញ្ច តឡាកំ មយា វុត្ថបុព្ពំ ភវិស្សតិ, តម្បិ ឋានំ សោ ច អត្តភាវោ អបញ្ញត្តិកភាវំ គតោតិ ឯវំ អនមតគ្គិយំ បច្ចវេក្ខិត្វា តាទិសំ ឋានំ គន្តុំ វដ្ដតិ. ឥមិនា នយេន សមុទ្ទបព្ពតទស្សនាទីសុបិ បច្ចវេក្ខណាវិធិ វេទិតព្ពោ.

ឧច្ចំ នទមានាយាតិ ឧច្ចំ កត្វា សទ្ទំ ករោន្តិយា កាមស្សាទភវស្សាទាទិវត្ថុន្តិ ‘‘អយញ្ច អយញ្ច កាមោ ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, អសុកោ ភវោ ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, ឯវមយំ លោកោ បិយេហិ បិយតរោ’’តិ ឯវំ កាមស្សាទភវស្សាទលោកស្សាទាទិសង្ខាតំ វត្ថុំ. ទុគ្គតិតោ សំសារតោ ច និយ្យាតិ ឯតេនាតិ និយ្យានំ, សគ្គមគ្គោ មោក្ខមគ្គោ ច, តំ និយ្យានំ អរហតិ, និយ្យានេ វា និយុត្តាតិ និយ្យានិកា, និយ្យានំ វា ផលំ ឯតិស្សា អត្ថីតិ និយ្យានិកា, វចីទុច្ចរិតាទិសំកិលេសតោ និយ្យាតីតិ វា និយ្យានីយា, ឦ-ការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ច ក-ការំ កត្វា និយ្យានិកា, ចេតនាយ សទ្ធិំ សម្ផប្បលាបា វេរមណិ. តប្បដិបក្ខតោ អនិយ្យានិកា, តស្សា ភាវោ អនិយ្យានិកត្តំ, តស្មា អនិយ្យានិកត្តា. តិរច្ឆានភូតាតិ តិរោករណភូតា. គេហស្សិតកថាតិ កាមបដិសំយុត្តកថា. កម្មដ្ឋានភាវេតិ អនិច្ចតាបដិសំយុត្តចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវេ. សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថកំ, ហិតបដិសំយុត្តន្តិ អត្ថោ. វិសិខាតិ ឃរសន្និវេសោ, វិសិខាគហណេន ច តន្និវាសិនោ គហិតា ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ (សារត្ថ. ដី. ១.អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនា) វិយ. តេនេវាហ ‘‘សូរា សមត្ថា’’តិ ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិ ច. កុម្ភដ្ឋានប្បទេសេន កុម្ភទាសិយោ វុត្តាតិ អាហ ‘‘កុម្ភទាសិកថា វា’’តិ.

២២៨. វោហារោ វិយ តេសំ តថា វោហារមត្តំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘ព្រហ្មចរិយវាសេ’’តិ. អកតាតិ សមេន, វិសមេន វា កេនចិ ហេតុនា ន កតា ន វិហិតា. កតវិធោ ករណវិធិ នត្ថិ ឯតេសន្តិ អកដវិធា. បទទ្វយេនបិ លោកេ កេនចិ ហេតុបច្ចយេន នេសំ អនិព្ពត្តតំ ទស្សេតិ. ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតាតិ កស្សចិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស ទេវស្ស, ឥស្សរាទិនោ វា ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតា. អនិម្មាតាតិ កស្សចិ អនិម្មាបិតា. រូបាទិជនកភាវន្តិ រូបសទ្ទាទីនំ បច្ចយភាវំ, រូបាទយោបិ បថវិយាទីហិ អប្បដិពទ្ធវុត្តិកាតិ តស្ស អធិប្បាយោ. យថា បព្ពតកូដំ កេនចិ អនិព្ពត្តិតំ កស្សចិ ច អនិព្ពត្តនកំ, ឯវមេតេបីតិ អាហ ‘‘បព្ពតកូដា វិយ ឋិតាតិ កូដដ្ឋា’’តិ. យមិទំ ពីជតោ អង្កុរាទិ ជាយតីតិ វុច្ចតិ, តំ វិជ្ជមានមេវ តតោ និក្ខមតិ នាវិជ្ជមានំ, អញ្ញថា អញ្ញតោបិ អញ្ញស្ស ឧបលទ្ធិ សិយាតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ ឋិតាតិ ឯវំ និព្ពិការា ឋិតា. ឧភយេនបីតិ អត្ថទ្វយេនបីតិ វទន្តិ. ‘‘កូដដ្ឋា ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតា’’តិ បទទ្វយេនបិ. តេសំ សត្តន្នំ កាយានំ. ឋិតត្តាតិ និព្ពិការាភាវេន ឋិតត្តា. ន ចលន្តីតិ វិការំ នាបជ្ជន្តិ. វិការាភាវតោ ហិ តេសំ សត្តន្នំ កាយានំ ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតតា. អនិញ្ជនញ្ច អត្ថតោ បកតិយា អវដ្ឋានមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន វិបរិណាមេន្តី’’តិ វុត្តំ. តថា អវិបរិណាមធម្មត្តា ឯវ តេ អញ្ញមញ្ញំ ន ព្យាពាធេន្តិ. សតិ ហិ វិការំ អាបាទេតព្ពតាយ ព្យាពាធកតាបិ សិយា, តថា អនុគ្គហេតព្ពតាយ អនុគ្គាហកតាតិ តទភាវំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘នាល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

បថវី ឯវ កាយេកទេសត្តា បថវីកាយោ. ហន្តុំ វា ឃាតេតុំ វា សមត្ថោ នាម នត្ថិ ជីវសត្តមានំ កាយានំ និច្ចតាយ និព្ពិការភាវតោ, ឯតេនេវ នេសមហន្តព្ពតា អឃាតេតព្ពតា អត្ថតោ វុត្តាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សត្តន្នំត្វេវ កាយាន’’ន្តិអាទិ. សោតុំ វា សាវេតុំ វា សមត្ថោ នាម នត្ថីតិ បច្ចេកំ នេសំ សវនេសុ អសមត្ថត្តា តទេកទេសាទីសុបិ អសមត្ថតំ ទីបេតិ. យទិ កោចិ ហន្តា នត្ថិ, កថំ សត្ថប្បហារោតិ អាហ ‘‘យថា មុគ្គរាសិអាទីសូ’’តិអាទិ. កេវលំ សញ្ញាមត្តមេវ ហោតិ, ហននឃាតនាទិ បន បរមត្ថតោ នត្ថេវ កាយានំ អវិកោបនីយភាវតោតិ អធិប្បាយោ. កេវលំ តក្កមត្តេន និរត្ថកំ ទិដ្ឋិំ ទីបេតីតិ ឯតេន យស្មា តក្កិកា និរង្កុសតាយ បរិកប្បនស្ស យំ កិញ្ចិ អត្តនា បរិកប្បិតំ សារតោ មញ្ញមានា តថេវ អភិនិវិស្ស តក្កទិដ្ឋិគ្គាហំ គណ្ហន្តិ, តស្មា ន តេសំ ទិដ្ឋិវត្ថុស្មិំ វិញ្ញូហិ វិចារណា កត្តព្ពាតិ ទស្សេតិ. កេចីតិ សារសមាសាចរិយា. បញ្ចិន្ទ្រិយវសេនាតិ បញ្ចរូបិន្ទ្រិយវសេន. កម្មន្តិ លទ្ធិ កម្មភាវេន សុបាកដត្តា. អវង្កកថាតារណាទិកា ទ្វាសដ្ឋិ បដិបទា. ឯកស្មិំ កប្បេតិ ឯកស្មិំ មហាកប្បេ.

បុរិសភូមិយោតិ បធានបុគ្គលេន និទ្ទេសោ, ឥត្ថីនម្បេតា ភូមិយោ ឥច្ឆន្តេវ. ភិក្ខុ ច បន្នកោតិអាទិ តេសំ បាឡិយេវ. តត្ថ បន្នកោតិ ភិក្ខាយ វិចរណកោតិ វទន្តិ, តេសំ វា បដិបត្តិំ បដិបន្នកោ. ជិនោតិ ជិណ្ណោ, ជរាវសេន និហីនធាតុកោតិ វទន្តិ, អត្តនោ វា បដិបត្តិយា បដិបក្ខំ ជិនិត្វា ឋិតោ. សោ កិរ តថាភូតោ កស្សចិបិ ធម្មំ ន កថេតិ, តេនាហ ‘‘ន កិញ្ចិ អាហា’’តិ. អលាភិន្តិ ‘‘សោ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣៩៤) នយេន វុត្តអលាភហេតុសមាយោគេន អលាភិំ. តតោ ឯវ ជិឃច្ឆាទុព្ពលបរេតតាយ សយនបរាយណំ សមណំ បន្នភូមីតិ វទតិ.

អាជីវវុត្តិសតានីតិ សត្តានំ អាជីវភូតានិ ជីវិកាវុត្តិសតានិ. បសុគ្គហណេន ឯឡកជាតិ គហិតា, មិគគ្គហណេន រុរុគវយាទិសព្ពមិគជាតិ. ពហូ ទេវាតិ ចាតុមហារាជិកាទិព្រហ្មកាយិកាទិវសេន នេសំ អន្តរភេទវសេន ពហូ ទេវា. តត្ថ ចាតុមហារាជិកានំ ឯកច្ចោ អន្តរភេទោ ‘‘មហាសមយសុត្តេន’’ (ទី. និ. ២.៣៣១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. មានុសាបិ អនន្តាតិ ទីបទេសកុលវំសាជីវាទិវិភាគវសេន មានុសាបិ អនន្តភេទា. បិសាចា ឯវ បេសាចា, តេ អបរបេតាទយោ មហន្តា វេទិតព្ពា.

ឆទ្ទន្តទហមន្ទាកិនិយោ កុឡីរមុចលិន្ទនាមេន វទតិ. គណ្ឋិកាតិ បព្ពគណ្ឋិកា. បណ្ឌិតោបិ…បេ… ឧទ្ធំ ន គច្ឆតិ, កស្មា? សត្តានំ សំសរណកាលស្ស និយតភាវតោ.

អបរិបក្កំ សំសរណនិមិត្តំ សីលាទិនា បរិបាចេតិ នាម សីឃំយេវ វិសុទ្ធិប្បត្តិយា. បរិបក្កំ ផុស្ស ផុស្ស បត្វា បត្វា បរិបក្កភាវាបាទនេន ព្យន្តិំ ករោតិ នាម. សុត្តគុឡេតិ សុត្តវដ្ដិយំ. និព្ពេឋិយមានមេវ បលេតីតិ ឧបមាយ សត្តានំ សំសារោ អនុក្កមេន ខីយតេវ, ន តស្ស វទ្ធីតិ ទស្សេតិ បរិច្ឆិន្នរូបត្តា.

២២៩. និយតិវាទេ បក្ខិបន្តោតិ សព្ពញ្ញុតំ បដិជានិត្វាបិ បទេសញ្ញុតាយ អសម្បាយមានោ តត្ថ អត្តនោ អញ្ញាណកិរិយំ បរិហរិតុំ អសក្កោន្តោ ច ‘‘ឯវមេសា និយតី’’តិ និយតិវាទេ បក្ខិបន្តោ.

២៣០. ធម្មកថាយ អបស្សយភូតោ អនុស្សវោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អនុស្សវី, តេនេវស្ស អបស្សយវាទំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុស្សវនិស្សិតោ’’តិ អាហ. សវនំ សច្ចតោតិ យំ កិញ្ចិ អនុស្សវំ, តំ សវនំ សច្ចន្តិ គហេត្វា ឋិតោ. បិដកសម្បទាយាតិ គន្ថសម្បាទនេន, តាទិសំ គន្ថំ បគុណំ វាចុគ្គតំ កត្វា តំ និស្សាយ ធម្មំ កថេតិ. តេនាហ ‘‘វគ្គបណ្ណាសកាយា’’តិអាទិ.

២៣២. មន្ទបញ្ញោតិ បរិត្តបញ្ញោ. មោមូហោតិ សម្មុយ្ហកោ. ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា វិវិធោ នានប្បការោ ខេបោ វាចាយ បរវាទានំ ខីបនំ វាចាវិក្ខេបោ, តំ វាចាវិក្ខេបំ, ន មរតិ ន បច្ឆិជ្ជតិ យថាវុត្តោ វាទវិក្ខេបោ ឯតាយាតិ អមរា, តត្ថ បវត្តា ទិដ្ឋិ អមរាវិក្ខេបោ, តំ អមរាវិក្ខេបំ. អបរិយន្តវិក្ខេបន្តិ ‘‘ឯវម្បិ មេ នោ’’តិអាទិនា បុច្ឆិតស្ស អបរិយោសាបនវសេន វិក្ខេបំ. ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ ឯកស្មិំ សភាវេ អនវដ្ឋានតោ. គាហំ ន ឧបគច្ឆតីតិ មិច្ឆាគាហតាយ ឧត្តរវិធានាយ បុរិមបក្ខំ ឋបេត្វា គាហំ ន ឧបគច្ឆតិ. អមរាសទិសាយ អមរាយ វិក្ខេបោតិ អមរាវិក្ខេបោ.

ឥទំ កុសលន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ. អមរាវិក្ខេបិកោ យថា កុសលេ, ឯវំ អញ្ញស្មិំ យំ កិញ្ចិ កេនចិ បុច្ឆិតំ អត្ថំ អត្តនោ អរុច្ចនតាយ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ វិក្ខេបញ្ញេវ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិ តត្ថ តត្ថ បុច្ឆិតាការបដិសេធនវសេន វិក្ខិបនាការទស្សនំ. ននុ ចេត្ថ វិក្ខេបវាទិនោ វិក្ខេបបក្ខស្ស អននុជាននំ វិក្ខេបបក្ខេ អវដ្ឋានំ យុត្តន្តិ? ន, តត្ថាបិ តស្ស សម្មូឡ្ហស្ស បដិក្ខេបវសេនេវ វិក្ខេបវាទស្ស បវត្តនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘នោ’’តិ. តថា ហិ សញ្ចយោ ពេលដ្ឋបុត្តោ រញ្ញា អជាតសត្តុនា សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ បុដ្ឋោ បរលោកត្តិកាទីនំ បដិសេធនមុខេន វិក្ខេបំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថាហ – ‘‘ននុ ចាយំ សព្ពោបិ អមរាវិក្ខេបិកោ កុសលាទយោ ធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈមានោ តត្ថ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបមត្តំ អាបជ្ជតិ, តស្ស កថំ ទិដ្ឋិគតភាវោ. ន ហិ អវត្តុកាមស្ស វិយ បុច្ឆិតមត្ថំ អជានន្តស្ស វិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា យុត្តា’’តិ? វុច្ចតេ – ន ហេវ ខោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា, អថ ខោ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន. សស្សតាភិនិវេសេន មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោយេវ ហិ បុគ្គលោ មន្ទពុទ្ធិតាយ កុសលាទិធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យាថាវតោ អប្បដិបជ្ជមានោ អត្តនា អវិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស បរំ វិញ្ញាបេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ មុសាវាទភយេន ច វិក្ខេបំ អាបជ្ជតីតិ. អថ វា បុញ្ញបាបានំ តព្ពិបាកានញ្ច អនវពោធេន អសទ្ទហនេន ច តព្ពិសយាយ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណំយេវ សុន្ទរន្តិ ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អភិនិវិសន្តស្ស ឧប្បន្នា វិសុំយេវ សា ឯកា ទិដ្ឋិ សត្តភង្គទិដ្ឋិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា, ឥន្ទ្រិយពទ្ធតោ ច តតិយដ្ឋានភាវេ ទស្សិតោ.

២៣៤. សន្និធិការកំ កាមេតិ ឯត្ថ អនិន្ទ្រិយពទ្ធានិ អធិប្បេតានីតិ តិលតណ្ឌុលាទិគ្គហណំ, តស្ស លោកស្ស អប្បសាទបរិហារត្ថំ កទាចិ តណ្ឌុលនាឡិអាទិសង្គហណករណំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តិលតណ្ឌុលាទយោ បញ្ញាយន្តី’’តិ.

២៣៦. អាជីវកា មតា នាមាតិ ឥមេ អាជីវកា សព្ពសោ សម្មាបដិបត្តិរហិតា មិច្ឆា ឯវ ច បដិបជ្ជមានា អធិសីលសង្ខាតស្ស សីលជីវិតស្ស អភាវេន មតា នាម. បុត្តមតាតិ មតបុត្តា. សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយវាសោ អត្ថីតិ សមណំ ឯវ គោតមំ បរិសុទ្ធោ សុបរិបុណ្ណោ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាវហោ ព្រហ្មចរិយវាសោ អត្ថិ. ឯតេនេត្ថ ធម្មសុធម្មតាទិទីបនេន ពុទ្ធសុពុទ្ធតញ្ច ទីបេតិ, អញ្ញត្ថ នត្ថីតិ ឥមិនា ពាហិរកេសុ តស្ស អភាវំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សន្ទកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. មហាសកុលុទាយិសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. អភិញ្ញាតាតិ ឯទិសោ ឯទិសោ ចាតិ អភិលក្ខណវសេន ញាតា. អប្បសទ្ទស្ស វិនីតោ, អប្បសទ្ទតាយ មន្ទភាណិតាយ វិនីតោតិ ច អប្បសទ្ទវិនីតោតិ វុច្ចមានេ អញ្ញេន វិនីតភាវោ ទីបិតោ ហោតិ, ភគវា បន សយម្ភុញាណេន សយមេវ វិនីតោ. តស្មា បាឡិយំ ‘‘អប្បសទ្ទវិនីតោ’’តិ ន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ន ហិ ភគវា អញ្ញេន វិនីតោ’’តិ.

២៣៨. ហិយ្យោទិវសំ ឧបាទាយ តតោ អាសន្នានិ កតិបយានិ ទិវសានិ បុរិមានិ នាម ហោន្តិ, បុរិមានីតិ ច បុព្ពកានិ, អតីតានីតិ អត្ថោ. តតោ បរន្តិ យថា វុត្តអតីតទិវសតោ អនន្តរំ បរំ បុរិមតរំ អតិសយេន បុរិមត្តា. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ បវត្តិតោ យថាក្កមំ បុរិមបុរិមតរភាវោ, ឯវំ សន្តេបិ យទេត្ថ ‘‘បុរិមតរ’’ន្តិ វុត្តំ, តតោ បភុតិ យំ យំ ឱរំ, តំ តំ បរំ, យំ យំ បរំ, តំ តំ ‘‘បុរិមតរ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កុតូហលយុត្តា សាលា កុតូហលសាលា យថា ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ. ឥមេ ទស្សនាទយោ.

អយថាភូតគុណេហីតិ អយថាភូតំ មិច្ឆាទីបិតអត្ថមត្តេនេវ ឧគ្ឃោសិតគុណេហិ សមុគ្គតោ ឃោសិតោ. តរន្តិ អតិក្កមន្តិ ឯតេនាតិ តិត្ថំ, អគ្គមគ្គោ. ទិដ្ឋិគតិកមគ្គោ បន អយថាភូតោបិ តេសំ តថា វិតរណំ ឧបាទាយ តិត្ថន្តិ វោហរីយតីតិ តំ ករោន្តា តិត្ថករា. ឱសរតីតិ បវិសតិ.

២៣៩. សហិតន្តិ បុព្ពាបរាវិរុទ្ធំ. ន កិញ្ចិ ជាតន្តិ បដិញ្ញាទោសហេតុទោសឧទាហរណទោសទុដ្ឋទោសតាយ ន កិញ្ចិ ជាតំ. តេនាហ ‘‘អារោបិតោ តេ វាទោ’’តិ. វទន្តិ តេន បរិភាសន្តីតិ វាទោ ទោសោ. សភាវក្កោសេនាតិ សភាវតោ បវត្តកោដ្ឋាសេន.

២៤០. បីឡេយ្យាតិ មធុភណ្ឌេន សហ ភាជនេ បីឡេត្វា ទទេយ្យ. សព្រហ្មចារីហិ សម្បយោជេត្វាតិ សហធម្មិកេហិ វិហេឋនបយោគំ កត្វា, តេនាហ ‘‘វិវាទំ កត្វា’’តិ.

២៤១. ឥតរីតរេនាតិ បណីតតោ ឥតរេន. តេនាហ ‘‘លាមកលាមកេនា’’តិ.

២៤២. ភត្តកោសកេនាតិ កោសកភត្តេន, ខុទ្ទកសរាវភត្តកេនាតិ អត្ថោ. ពេលុវមត្តភត្តាហារាតិ ពិល្លបមាណភត្តភោជនា. ឱដ្ឋវដ្ដិយាតិ មុខវដ្ដិយា. សព្ពាការេនេវាតិ សព្ពប្បការេនេវ. អនប្បាហារោតិ ន វត្តព្ពោ កទាចិ អប្បាហារោតិ កត្វា. តត្ថ អតិវិយ អញ្ញេហិ អវិសយ្ហំ អប្បាហារតំ ភគវតោ ទស្សេតុំ ‘‘បធានភូមិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. មយាតិ និស្សក្កវចនំ. វិសេសតរាតិ តេន ធម្មេន វិសេសវន្តតរា.

វតសមាទានវសេនេវ បំសុកូលំ ធារេន្តីតិ បំសុកូលិកាតិ អាហ – ‘‘សមាទិន្នបំសុកូលិកង្គា’’តិ, សទ្ទត្ថោ បន ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេ’’ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. បិណ្ឌបាតិកា សបទានចារិនោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ តត្ថ សត្ថេន ឆិន្ទិតត្តា សត្ថលូខានិ. យំ យំ សប្បាយំ, តស្សេវ គហណំ ឧច្ចិនន្តិ អាហ ‘‘ឧច្ចិនិត្វា…បេ… ថិរដ្ឋានមេវ គហេត្វា’’តិ. អលាពុលោមសានីតិ អលាពុលោមានិ វិយ សុខុមតរានិ ចីវរសុត្តំសូនិ ឯតេសំ សន្តីតិ អលាពុលោមសានិ. បាតិតសាណបំសុកូលន្តិ កឡេវរេន សទ្ធិំ ឆឌ្ឌិតសាណមយំ បំសុកូលំ, យំ តុម្ពមត្តេ បុឡវេ ឱធុនិត្វា សត្ថា គណ្ហិ.

‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៤៩) វុត្តំ មធុករភិក្ខាចារវតំ ‘‘បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា’’តិ (មហាវ. ៧៣, ១២៨) វចនតោ ភិក្ខូនំ បកតិភូតំ វតន្តិ វុត្តំ ‘‘ឧញ្ឆាសកេ វតេ រតា’’តិ. វត-សទ្ទោ ចេត្ថ បកតិវតសង្ខាតំ សកវតំ វទតិ. តេនាហ ‘‘ឧញ្ឆាចរិយសង្ខាតេ ភិក្ខូនំ បកតិវតេ’’តិ. ឧច្ចនីចឃរទ្វារដ្ឋាយិនោតិ មហន្តខុទ្ទកគេហានំ ពហិទ្វារកោដ្ឋកដ្ឋាយិនោ. កពរមិស្សកំ ភត្តំ សំហរិត្វាតិ កណាជកមិស្សកំ ភត្តំ សម្បិណ្ឌិត្វា. ឧម្មារតោ បដ្ឋាយាតិ ឃរុម្មារតោ បដ្ឋាយ.

ចីវរានុគ្គហត្ថន្តិ ចីវរានុរក្ខណត្ថំ. ឯត្ថ ច យស្មា ពុទ្ធា នាម សទេវកេ លោកេ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ, សា ចស្ស បុញ្ញក្ខេត្តតា បរមុក្កំសគតា, តស្មា សត្តានំ តាទិសំ ឧបការំ អាចិក្ខិត្វា តេ ច អនុគ្គណ្ហន្តា គហបតិចីវរំ សាទិយន្តិ, ចតុបច្ចយសន្តោសេ បន នេ បរមុក្កំសគតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

២៤៤. សប្បច្ចយន្តិ សហេតុកំ សការណំ ហុត្វា ធម្មំ ទេសេតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ចោទកោ បន អធិប្បាយំ អជានន្តោ ‘‘កិំ បនា’’តិអាទិមាហ. ឥតរោ ‘‘នោ ន ទេសេតី’’តិអាទិនា អធិប្បាយំ វិវរតិ. និទានន្តិ ចេត្ថ ញាបកំ ឧប្បត្តិការណំ អធិប្បេតំ, តញ្ច តស្ស តស្ស អនុប្បត្តិយុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិបក្ខហរណតោ ‘‘សប្បាដិហារិយ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បុរិមស្សេវេតំ វេវចន’’ន្តិ. រាគាទីនំ វា បដិហរណំ បដិហារិយំ, តទេវ បាដិហារិយំ, សហ បាដិហារិយេនាតិ សប្បាដិហារិយំ. រាគាទិបដិសេធវសេនេវ ហិ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ.

២៤៥. តស្ស តស្ស បញ្ហស្សាតិ យំ យំ បញ្ហំ បរោ អភិសង្ខរិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆតិ, តស្ស តស្ស បញ្ហស្ស. ឧបរិ អាគមនវាទបថន្តិ វិស្សជ្ជនេ កតេ តតោ ឧបរិ អាគច្ឆនកំ វាទមគ្គំ. វិសេសេត្វា វទន្តោតិ វត្តតិ, ‘‘ភោ គោតម, វត្តុមរហតី’’តិ អត្តនោ វាទភេទនត្ថំ អាហតំ ការណំ អត្តនោ មារណត្ថំ អាវុធំ និទស្សេន្តោ វិយ វិសេសេត្វា វទន្តោ បហារកេន វចនេន. អន្តរន្តរេតិ មយា វុច្ចមានកថាបពន្ធស្ស អន្តរន្តរេ. ទទេយ្យ វទេយ្យ. ឯវរូបេសុ ឋានេសូតិ បរវាទីហិ សទ្ធិំ វាទបដិវាទដ្ឋានេសុ. តេ និគ្គហេតុំ មយា ទេសិតំ សុត្តបទំ អានេត្វា មមយេវ អនុសាសនិំ ឱវាទំ បច្ចាសីសន្តិ.

២៤៦. សម្បាទេមីតិ មនោរថំ សម្បាទេមិ. បរិបូរេមីតិ អជ្ឈាសយំ បរិបូរេមិ. អធិសីលេតិ អធិកេ ឧត្តមសីលេ. សាវកសីលតោ ច បច្ចេកពុទ្ធសីលតោ ច ពុទ្ធានំ សីលំ អធិកំ ឧក្កដ្ឋំ បរមុក្កំសតោ អនញ្ញសាធារណភាវតោ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធសីលំ នាម កថិត’’ន្តិ. ឋានុប្បត្តិកបញ្ញាតិ តត្ថ តត្ថ ឋានសោ ឧប្បន្នបញ្ញា. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. អវសេសា បញ្ញាតិ ឥធ បាឡិយំ អាគតា អនាគតា ច យថាវុត្តញាណទ្វយវិនិមុត្តា បញ្ញា.

២៤៧. វិសេសាធិគមានន្តិ សតិបដ្ឋានាទីនំ អធិគន្ធព្ពវិសេសានំ. អភិញ្ញា នាម ឆ អភិញ្ញា, តាសុ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ឆឡភិញ្ញារហតោវ អគ្គមគ្គបញ្ញា ឥធ អភិញ្ញាតិ អធិប្បេតា, តស្ស វោសានំ បរិយោសានំ បារមី បរមុក្កំសាតិ អវកំសាតិ ច អគ្គផលំ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញា…បេ… អរហត្តំ បត្តា’’តិ.

ឧបាយបធានេតិ អរិយផលាធិគមនស្ស ឧបាយភូតេ បធានេ. ‘‘អនុប្បន្នបាបកានុប្បាទាទិអត្ថា’’តិ គហិតា តថេវ ហោន្តិ, តំ អត្ថំ សាធេន្តិយេវាតិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ទីបកោ សម្មា-សទ្ទោតិ យថាអធិប្បេតត្ថស្ស អនុប្បន្នបាបកានុប្បាទាទិនោ ឧបាយភូតេ, បធានឧបាយភូតេតិ អត្ថោ. សម្មា-សទ្ទស្ស វា យោនិសោ អត្ថទីបកតំ សន្ធាយ ‘‘យោនិសោ បធានេ’’តិ វុត្តំ. ឆន្ទំ ជនេតីតិ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទំ ឧប្បាទេតិ បវត្តេតិ វា. វាយមតីតិ បយោគបរក្កមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយំ ករោតិ. ចិត្តំ ឧក្ខិបតីតិ តេនេវ សហជាតវីរិយេន កោសជ្ជបក្ខតោ ចិត្តំ ឧក្ខិបតិ. បទហតីតិ សម្មប្បធានភូតំ វីរិយំ បវត្តេតិ. បដិបាដិយា បនេតានិ ចត្តារិ បទានិ អាសេវនាភាវនាពហុលីកម្មសាតច្ចកិរិយាហិ យោជេតព្ពានិ. ‘‘បទហតី’’តិ វា ឥមិនា អាសេវនាទីហិ សទ្ធិំ សិខាបត្តំ ឧស្សោឡ្ហិវីរិយំ យោជេតព្ពំ. វឌ្ឍិយា បរិបូរណត្ថន្តិ យាវតា ភាវនាបារិបូរិយា បរិបូរណត្ថំ. យា ឋិតីតិ យា កុសលានំ ធម្មានំ បដិបក្ខវិគមេន អវដ្ឋិតិ. សោ អសម្មោសោតិ សោ អវិនាសោ. យំ វេបុល្លន្តិ យោ សព្ពសោ វិបុលភាវោ មហន្តតា. ភាវនាបារិបូរីតិ ភាវនាយ បរិបូរិតា. អត្ថោតិបិ វេទិតព្ពំ បុរិមបច្ឆិមបទានំ សមានត្ថភាវតោ.

បុព្ពភាគបដិបទា កថិតាតំតំវិសេសាធិគមស្ស បដិបទាវិភាវនាយ អារទ្ធត្តា. អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បជ្ជនេន អនត្ថាវហតា នាម នត្ថីតិ វុត្តំ – ‘‘ឧប្បជ្ជមានា’’តិ វចនំ ឧប្បន្នានំ រាសន្តរភាវេន គហិតត្តា. តថា កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បជ្ជនេនាតិ វុត្តំ – អនុប្បជ្ជមានាតិ វចនំ ឧប្បន្នានំ រាសន្តរភាវេន គហិតត្តា. និរុជ្ឈមានាតិ បដិបក្ខសមាយោគេន វិនស្សមានា, ន ខណនិរោធវសេន និរុជ្ឈមានា.

លោភាទយោ វេទិតព្ពា, យេ អារទ្ធវិបស្សកានំ ឧប្បជ្ជនារហា. សកិំ ឧប្បជ្ជិត្វាតិ សភាវកថនមត្តមេតំ. ឯកវារមេវ ហិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. និរុជ្ឈមានោតិ សរសេនេវ និរុជ្ឈមានោ. ន ហិ តស្ស បដិបក្ខសមាយោគោ នាម អត្ថិ. ផលស្សាតិ អនន្តរកាលេវ ឧប្បជ្ជនកផលស្ស. បច្ចយំ ទត្វាវ និរុជ្ឈតីតិ ឥមិនា មគ្គោ សម្បតិ អាយតិញ្ច ឯកន្តេនេវ អត្ថាវហោតិ ទស្សេតិ. បុរិមស្មិម្បីតិ ‘‘អនុប្បន្នា មេ កុសលា ធម្មា អនុប្បជ្ជមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុ’’ន្តិ ឯតស្មិំ តតិយវារេបិ. ‘‘សមថវិបស្សនា គហេតព្ពា’’តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, តំ បន មគ្គស្ស អនុប្បន្នតាយ សព្ភាវតោ, អនុប្បជ្ជមានេ ច តស្មិំ វដ្ដានត្ថសព្ភាវតោតិ មគ្គស្សបិ សាធារណភាវតោ ន យុត្តន្តិ បដិក្ខិបតិ. យទិ សមថវិបស្សនានម្បិ អនុប្បត្តិ អនត្ថាវហា, មគ្គស្ស អនុប្បត្តិយា វត្តព្ពំ នត្ថីតិ.

មហន្តំ, គារវំ ហោតិ, តស្មា ‘‘សង្ឃគារវេន យថារុចិ វន្ទិតុំ ន លភាមី’’តិ សង្ឃេន សហ ន និក្ខមិ. ឯត្តកំ ធាតូនំ និធានំ នាម អញ្ញត្រ នត្ថិ, មហាធាតុនិធានតោ ហិ នីហរិត្វា កតិបយា ធាតុយោ តត្ថ តត្ថ ចេតិយេ ឧបនីតា, ឥធ បន រាមគាមថូបេ វិនដ្ឋេ នាគភវនំ បវិដ្ឋា ទោណមត្តា ធាតុយោ ឧបនីតា. អតិមន្ទានិ នោតិ ននុ អតិវិយ មន្ទានិ.

សំវិជ្ជិត្វាតិ ‘‘កថញ្ហិ នាម មាទិសោ ឦទិសំ អនត្ថំ បាបុណិស្សតី’’តិ សំវេគំ ជនេត្វា. ឦទិសំ នាម មាទិសំ អារព្ភ វត្តព្ពន្តិ កិំ វទតីតិ តំ វចនំ អនាទិយន្តោ.

សន្តសមាបត្តិតោ អញ្ញំ សន្ថម្ភនការណំ ពលវំ នត្ថីតិ តតោ បរិហីនោ សម្មាបដិបត្តិយំ បតិដ្ឋា កថំ ភវិស្សតីតិ អាហ ‘‘សន្តាយ…បេ… ន សក្កោតី’’តិ. ន ហិ មហារជ្ជុយា ឆិន្នាយ សុត្តតន្តូ សន្ថម្ភេតុំ សក្កោន្តីតិ. សមថេ ទស្សេត្វា តេន សមានគតិកា ឥមស្មិំ វិសយេ វិបស្សនាបីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឯវំ ឧប្បន្នា សមថវិបស្សនា…បេ… សំវត្តន្តី’’តិ.

កាសាវន្តិ កាសាវវត្ថំ. កច្ឆំ បីឡេត្វា និវត្ថន្តិ បច្ឆិមំ ឱវដ្ដិកំ បីឡេន្តោ វិយ ទឡ្ហំ កត្វា និវត្ថំ អទ្ទសំសូតិ យោជនា.

វុត្តនយេនាតិ (អ. និ. ដី. ១.១.៣៩៤) ‘‘កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’’តិអាទិនា វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពកនេក្ខម្មបដិបត្តិយា ឆន្ទរាគំ វិក្ខម្ភយតោ សមុច្ឆិន្ទន្តស្ស ច ‘‘អនុប្បន្នោ ច កាមាសវោ ន ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនាទីសុ (ម. និ. ១.១៥ អាទយោ; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៥ អាទយោ) វុត្តនយេន. អារម្មណរសំ អនុភវិត្វា និរុទ្ធវិបាកោតិ តទារម្មណមាហ. អនុភវិត្វា ភវិត្វា ច វិគតំ ភូតវិគតំ. អនុភូតភូតា ហិ ភូតតាសាមញ្ញេន ភូត-សទ្ទេន វុត្តា. សាមញ្ញមេវ ហិ ឧបសគ្គេន វិសេសីយតីតិ. អនុភូតសទ្ទោ ច កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ អនុភវកវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វិបាកោ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធោ ភុត្វាវិគតោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, វិកប្បគាហវសេន រាគាទីហិ តព្ពិបក្ខេហិ ច អកុសលំ កុសលញ្ច កម្មំ អារម្មណរសំ អនុភវិត្វា វិគតន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. យថាវុត្តោ បន វិបាកោ កេវលំ អារម្មណរសានុភវនវសេនេវ បវត្តតីតិ អនុភវិត្វា វិគតត្តា និប្បរិយាយេនេវ វុត្តោ, តស្ស ច តថា វុត្តត្តា កម្មំ ភវិត្វា វិគតបរិយាយេន, យំ ‘‘ឧប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ គហេត្វា តំសទិសានំ បហានំ, វុទ្ធិ ច វុត្តា. វិបច្ចិតុំ ឱកាសករណវសេន ឧប្បតិតំ អតីតកម្មញ្ច តតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោ អនាគតោ វិបាកោ ច ‘‘ឱកាសកតុប្បន្នោ’’តិ វុត្តោ. យំ ឧប្បន្នសទ្ទេន វិនាបិ វិញ្ញាយមានំ ឧប្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, សញ្ចេតនិកាន’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១០.២១៧, ២១៩) វុត្តំ.

តេសូតិ វិបស្សនាយ ភូមិភូតេសុ ខន្ធេសុ. អនុសយិតកិលេសាតិ អនុសយវសេន បវត្តា អប្បហីនា មគ្គេន បហាតព្ពា កិលេសា អធិប្បេតា. តេនាហ ‘‘អតីតា…បេ… ន វត្តព្ពា’’តិ. តេសញ្ហិ អម្ពរុក្ខោបមាយ វត្តមានាទិតា ន វត្តព្ពា មគ្គេន បហាតព្ពានំ តាទិសស្ស វិភាគស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. អប្បហីនាវ ហោន្តីតិ ឥមិនា អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយដ្ឋោតិ ទស្សេតិ. ឥទំ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាមាតិ ឥទំ តេសុ ខន្ធេសុ ឧប្បត្តិរហកិលេសជាតំ តាយ ឯវ ឧប្បត្តិរហតាយ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាម, តេភូមកភូមិលទ្ធា នាម ហោតីតិ អត្ថោ. តាសុ តាសុ ភូមីសូតិ មនុស្សទេវាទិអត្តភាវសង្ខាតេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. តស្មិំ តស្មិំ សន្តានេ អនុប្បត្តិអនាបាទិតតាយ អសមុគ្ឃាតិតា. ឯត្ថ ច លទ្ធភូមិកំ ភូមិលទ្ធន្តិ វុត្តំ អគ្គិអាហិតោ វិយ.

ឱកាសកតុប្បន្ន-សទ្ទេបិ ច ឱកាសោ កតោ ឯតេនាតិ ឱកាសោ កតោ ឯតស្សាតិ ច អត្ថទ្វយេបិ កត-សទ្ទស្ស បរនិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ. អាហតខីររុក្ខោ វិយ និមិត្តគ្គាហវសេន អធិគ្គហិតំ អារម្មណំ, អនាហតខីររុក្ខោ វិយ អវិក្ខម្ភិតតាយ អន្តោគធកិលេសំ អារម្មណំ. និមិត្តគ្គាហកាវិក្ខម្ភិតកិលេសា វា បុគ្គលា អាហតានាហតខីររុក្ខសទិសា. បុរិមនយេនេវាតិ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នេ វិយ ‘‘ឥមស្មិំ នាម ឋានេ នុប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ន វត្តព្ពា. កស្មា? អសមុគ្ឃាតិតត្តា’’តិ យោជេត្វា វិត្ថារេតព្ពំ.

វុត្តំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ. តត្ថ ច មគ្គេន បហីនកិលេសានមេវ តិធា នវត្តព្ពតំ អបាកដំ សុបាកដំ កាតុំ អជាតផលរុក្ខោ ឧបមាភាវេន អាគតោ. អតីតាទីនំ អប្បហីនតា ទស្សនត្ថម្បិ ‘‘ជាតផលរុក្ខេន ទីបេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យថា អច្ឆិន្នេ រុក្ខេ និព្ពត្តារហានិ ផលានិ ឆិន្នេ អនុប្បជ្ជមានានិ ន កទាចិ សសភាវានិ អហេសុំ ហោន្តិ ភវិស្សន្តិ ចាតិ តានិ អតីតាទិភាវេន ន វត្តព្ពានិ, ឯវំ មគ្គេន បហីនកិលេសា ច ទដ្ឋព្ពា. យថា ឆេទេ អសតិ ផលានិ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, សតិ ច នុប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឆេទស្ស សាត្ថកតា, ឯវំ មគ្គភាវនាយ ច សាត្ថកតា យោជេតព្ពា.

តេបិ បជហតិយេវ កិលេសប្បហានេនេវ តេសម្បិ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនតោ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្សាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស. ឧបាទិន្នអនុបាទិន្នតោតិ ឧបាទិន្នខន្ធតោ ចេវ កិលេសតោ ច. ឧបបត្តិវសេន វុដ្ឋានំ ទស្សេតុមាហ – ‘‘ភវវសេន បនា’’តិអាទិ. យេ សោតាបន្នស្ស សត្ត ភវា អប្បហីនា, តតោ បញ្ច ឋបេត្វា ឥតរេ ទ្វេ ‘‘សុគតិភវេកទេសា’’តិ អធិប្បេតា. សុគតិកាមភវតោតិ សុគតិភវេកទេសភូតកាមភវតោ. អរហត្តមគ្គោ រូបារូបភវតោ វុដ្ឋាតិ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនសមុគ្ឃាតភាវតោ. យទិ អរហត្តមគ្គោ ឯវ អរិយមគ្គោ សិយា, សោ ឯវ សព្ពកិលេសេ បជហេយ្យ, សព្ពភវេហិបិ វុដ្ឋហេយ្យ. យស្មា បន ឱធិសោវ កិលេសា បហីយន្តិ, តស្មា ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមមគ្គេហិ បហីនាវសេសេ កិលេសេ សោ បជហតិ, ឥតិ ឥមំ សាមត្ថិយំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពភវេហិ វុដ្ឋាតិយេវាតិបិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ សោ ឯវ ‘‘វជិរូបមោ’’តិ វុត្តោ.

ហោតុ តាវ វុត្តនយេន អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទាយ, ឧប្បន្នានំ ឧប្បន្នសទិសានំ បហានាយ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនាយ មគ្គភាវនា, អថ មគ្គក្ខណេ កថំ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នានញ្ច ឋិតិយា ភាវនា ហោតិ ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា តស្សាតិ ចោទេតិ, ឥតរោ ‘‘មគ្គប្បវត្តិយាយេវា’’តិ បរិហារមាហ. មគ្គោ ហិ កាមញ្ចេកចិត្តក្ខណិកោ, តថារូបោ បនស្ស បវត្តិវិសេសោ, យំ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា សាតិសយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច សវិសេសំ បារិបូរិំ បាបុណន្តិ. តេនាហ ‘‘មគ្គោ ហី’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ អរិយមគ្គោ វត្តមានក្ខណេ អនុប្បន្នោ នាម ន ហោតិ, អនុប្បន្នបុព្ពតំ ឧបាទាយ ឧបចារវសេន តថា វុច្ចតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនាគតបុព្ពំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អយមេវាតិ អយំ មគ្គស្ស យថាបច្ចយបវត្តិ ឯវ ឋិតិ នាមាតិ, មគ្គសមង្គី បុគ្គលោ មគ្គម្បិ ភាវេន្តោ ឯវ តស្ស ឋិតិយា ភាវេតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

ឧបសមមានំ គច្ឆតីតិ វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ ឧបសមេន្តំ វត្តតិ. បុព្ពភាគិន្ទ្រិយានិ ឯវ វា អធិប្បេតានិ. តេនេវាហ ‘‘កិលេសូបសមត្ថំ វា គច្ឆតី’’តិ.

២៤៨. អធិមុច្ចនដ្ឋេនាតិ (ទី. និ. ដី. ២.១២៩; អ. និ. ដី. ៣.៨.៦៦) អធិកំ សវិសេសំ មុច្ចនដ្ឋេន, តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុ មុច្ចនដ្ឋោ’’តិ. ឯតេន សតិបិ សព្ពស្សបិ រូបាវចរជ្ឈានស្ស វិក្ខម្ភនវសេន បដិបក្ខតោ វិមុត្តភាវេ យេន ភាវនាវិសេសេន តំ ឈានំ សាតិសយំ បដិបក្ខតោ វិមុច្ចិត្វា បវត្តតិ, សោ ភាវនាវិសេសោ ទីបិតោ. ភវតិ ហិ សមានជាតិយុត្តោបិ ភាវនាវិសេសេន បវត្តិអាការវិសេសោ. យថា តំ សទ្ធាវិមុត្តតោ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស, តថា បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តតាយ ឯវ អនិគ្គហិតភាវេន និរាសង្កតាយ អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ អធិមុច្ចនដ្ឋេនបិ វិមោក្ខោ. តេនាហ ‘‘អារម្មណេ ចា’’តិអាទិ. អយំ បនត្ថោតិ អយំ អធិមុច្ចនត្ថោ បច្ឆិមវិមោក្ខេ និរោធេ នត្ថិ. កេវលោ វិមុត្តត្ថោ ឯវ តត្ថ លព្ភតិ, តំ សយមេវ បរតោ វក្ខតិ.

រូបីតិ យេនាយំ សសន្តតិបរិយាបន្នេន រូបេន សមន្នាគតោ, តំ យស្ស ឈានស្ស ហេតុភាវេន វិសិដ្ឋំ រូបំ ហោតិ. យេន វិសិដ្ឋេន រូបេន ‘‘រូបី’’តិ វុច្ចេយ្យ រូបី-សទ្ទស្ស អតិសយត្ថទីបនតោ, តទេវ សសន្តតិបរិយាបន្នរូបនិមិត្តំ ឈានមិវ បរមត្ថតោ រូបីភាវសាធកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិអាទិ. រូបជ្ឈានំ រូបំ ឧត្តរបទលោបេន. រូបានីតិ បនេត្ថ បុរិមបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘នីលកសិណាទីនិ រូបានី’’តិ.

អន្តោអប្បនាយំ សុភន្តិ អាភោគោ នត្ថីតិ ឥមិនា បុព្ពាភោគវសេន អធិមុត្តិ សិយាតិ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហេត្ថ តថាវត្តព្ពតាបត្តិចោទនា អនវកាសា ហោតិ. យស្មា សុវិសុទ្ធេសុ នីលាទីសុ វណ្ណកសិណេសុ តត្ថ កតាធិការានំ អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ អធិមុត្តិ សិយា, តស្មា អដ្ឋកថាយំ តថា តតិយោ វិមោក្ខោ សំវណ្ណិតោ. យស្មា បន មេត្តាទិវសេន បវត្តមានា ភាវនា សត្តេ អប្បដិកូលតោ ទហតិ, តេ សុភតោ អធិមុច្ចិត្វាវ បវត្តតិ, តស្មា បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.២១២) ព្រហ្មវិហារភាវនា ‘‘សុភវិមោក្ខោ’’តិ វុត្តា, តយិទំ ឧភយម្បិ តេន តេន បរិយាយេន វុត្តត្តា ន វិរុជ្ឈតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពសោតិ អនវសេសតោ. ន ហិ ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ ឯកទេសោបិ តត្ថ អវសិដ្ឋោតិ. វិស្សដ្ឋត្តាតិ យថាបរិច្ឆិន្នេ កាលេ និរោធិតត្តា. ឧត្តមោ វិមោក្ខោ នាម អរិយេហេវ សមាបជ្ជិតព្ពតោ, អរិយផលបរិយោសានត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានប្បត្តិភាវតោ ច.

២៤៩. អភិភវតីតិ អភិភុ (ទី. និ. ដី. ២.១៧៣; អ. និ. ដី. ៣.៦.៦១-៦៥) បរិកម្មំ, ញាណំ វា. អភិភុ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អភិភវិតព្ពំ វា អារម្មណសង្ខាតំ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អារម្មណាភិភវនតោ អភិភុ ច តំ អាយតនញ្ច យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានភាវតោ មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ចាតិបិ សសម្បយុត្តំ ឈានំ អភិភាយតនំ. តេនាហ ‘‘អភិភវនការណានី’’តិអាទិ. តានីតិ អភិភាយតនសញ្ញិតានិ ឈានានិ. សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អាភោគោ បុព្ពភាគភាវនាវសេន ឈានក្ខណេ បវត្តំ អភិភវនាការំ គហេត្វា បវត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បរិកម្មវសេន អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី, ន អប្បនាវសេន. ន ហិ បដិភាគនិមិត្តារម្មណា អប្បនា អជ្ឈត្តវិសយា សម្ភវតិ. តំ បន អជ្ឈត្ត បរិកម្មវសេន លទ្ធំ កសិណនិមិត្តំ អសុវិសុទ្ធមេវ ហោតិ, ន ពហិទ្ធា បរិកម្មវសេន លទ្ធំ វិយ វិសុទ្ធំ.

បរិត្តានីតិ យថាលទ្ធានិ សុប្បសរាវមត្តានិ. តេនាហ ‘‘អវឌ្ឍិតានី’’តិ. បរិត្តវសេនេវាតិ វណ្ណវសេន អាភោគេ វិជ្ជមានេបិ បរិត្តវសេនេវ ឥទមភិភាយតនំ វុត្តំ. បរិត្តតា ហេត្ថ អភិភវនស្ស ការណំ. វណ្ណាភោគេ សតិបិ អសតិបិ អភិភាយតនភាវនា នាម តិក្ខបញ្ញស្សេវ សម្ភវតិ, ន ឥតរស្សាតិ ‘‘ញាណុត្តរិកោ បុគ្គលោ’’តិ. អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ អភិភវនំ សមាបជ្ជនញ្ច ឧបចារជ្ឈានាធិគមសមនន្តរមេវ អប្បនាឈានុប្បាទនន្តិ អាហ ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ បាបេតី’’តិ. សហ និមិត្តុប្បាទេនាតិ ច អប្បនាបរិវាសាភាវស្ស លក្ខណវចនមេតំ. យោ ‘‘ខិប្បាភិញ្ញោ’’តិ វុច្ចតិ, តតោបិ ញាណុត្តរស្សេវ អភិភាយតនភាវនា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ និមិត្តេ. អប្បនំ បាបេតីតិ ភាវនា អប្បនំ នេតិ.

ឯត្ថ ច កេចិ ‘‘ឧប្បន្នេ ឧបចារជ្ឈានេ តំ អារព្ភ យេ ហេដ្ឋិមន្តេន ទ្វេ តយោ ជវនវារា បវត្តន្តិ, តេ ឧបចារជ្ឈាន បក្ខិកា ឯវ, តទនន្តរញ្ច ភវង្គបរិវាសេន ឧបចារាសេវនាយ ច វិនា អប្បនា ហោតិ, សហ និមិត្តុប្បាទេនេវ អប្បនំ បាបេតី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. ន ហិ បារិវាសិកបរិកម្មេន អប្បនាវារោ ឥច្ឆិតោ, នាបិ មហគ្គតប្បមាណជ្ឈានេសុ វិយ ឧបចារជ្ឈានេ ឯកន្តតោ បច្ចវេក្ខណា ឥច្ឆិតព្ពា, តស្មា ឧបចារជ្ឈានាធិគមតោ បរំ កតិបយភវង្គចិត្តាវសានេ អប្បនំ បាបុណន្តោ ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ បាបេតី’’តិ វុត្តោ. ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនា’’តិ ច អធិប្បាយិកមិទំ វចនំ, ន នីតត្ថំ, អធិប្បាយោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ន អន្តោសមាបត្តិយំ តទា តថារូបស្ស អាភោគស្ស អសម្ភវតោ, សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អាភោគោ បុព្ពភាគភាវនាវសេន ឈានក្ខណេ បវត្តំ អភិភវនាការំ គហេត្វា បវត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) បន ‘‘ឥមិនា បនស្ស បុព្ពភាគោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. អន្តោសមាបត្តិយំ តថា អាភោគាភាវេ កស្មា ‘‘ឈានសញ្ញាយបី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អភិភវ…បេ… អត្ថី’’តិ.

វឌ្ឍិតប្បមាណានីតិ វិបុលប្បមាណានីតិ អត្ថោ, ន ឯកង្គុលទ្វង្គុលាទិវសេន វឌ្ឍិតប្បមាណានីតិ តថា វឌ្ឍនស្សេវេត្ថ អសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘មហន្តានី’’តិ.

រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ រូបសញ្ញី, ន រូបសញ្ញី អរូបសញ្ញី. សញ្ញាសីសេន ឈានំ វទតិ. រូបសញ្ញាយ អនុប្បាទនមេវេត្ថ អលាភិតា. ពហិទ្ធាវ ឧប្បន្នន្តិ ពហិទ្ធាវត្ថុស្មិំយេវ ឧប្បន្នំ. អភិធម្មេ បន ‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ ឯវំ ចតុន្នំ អភិភាយតនានំ អាគតត្តា អភិធម្មដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) ‘‘កស្មា បន យថា សុត្តន្តេ – ‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានី’តិអាទិ វុត្តំ, ឯវំ អវត្វា ឥធ ចតូសុបិ អភិភាយតនេសុ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាវ វុត្តា’’តិ ចោទនំ កត្វា ‘‘អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោ’’តិ ការណំ វត្វា ‘‘តត្ថ វា ហិ ឥធ វា ពហិទ្ធារូបានេវ អភិភវិតព្ពានិ, តស្មា តានិ និយមតោ វត្តព្ពានីតិ តត្រាបិ ឥធាបិ វុត្តានិ. ‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី’តិ ឥទំ បន សត្ថុ ទេសនាវិលាសមត្តមេវា’’តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច វណ្ណាភោគរហិតានិ សហិតានិ ច សព្ពានិ ‘‘បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ វុត្តានិ, តថា ‘‘អប្បមាណានី’’តិ ទដ្ឋព្ពានិ. អត្ថិ ហិ ឯសោ បរិយាយោ ‘‘បរិត្តានិ អភិភុយ្យ តានិ ចេ កទាចិ វណ្ណវសេន អាភុជិតានិ ហោន្តិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ អភិភុយ្យា’’តិ. បរិយាយកថា ហិ សុត្តន្តទេសនាតិ. អភិធម្មេ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វណ្ណាភោគរហិតានិ វិសុំ វុត្តានិ, តថា សហិតានិ. អត្ថិ ហិ ឧភយត្ថ អភិភវនបរិយាយោតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិអាទិនា បឋមទុតិយអភិភាយតនេសុ បឋមវិមោក្ខោ, តតិយចតុត្ថាភិភាយតនេសុ ទុតិយវិមោក្ខោ, វណ្ណាភិភាយតនេសុ តតិយវិមោក្ខោ ច អភិភវនប្បវត្តិតោ សង្គហិតោ, អភិធម្មេ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខាភិភាយតនានិ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វិមោក្ខេ វជ្ជេត្វា អភិភាយតនានិ កថិតានិ, សព្ពានិ ច វិមោក្ខកិច្ចានិ ឈានានិ វិមោក្ខទេសនាយំ វុត្តានិ. តទេតំ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អាគតស្ស អភិភាយតនទ្វយស្ស អភិធម្មេ អភិភាយតនេសុ អវចនតោ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនញ្ច សព្ពវិមោក្ខកិច្ចសាធារណវចនភាវតោ វវត្ថានំ កតន្តិ វិញ្ញាយតិ.

‘‘អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោ’’តិ ឥទំ អភិធម្មេ កត្ថចិបិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបានិ បស្សតី’’តិ អវត្វា សព្ពត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតី’’តិ, តស្ស ការណវចនំ. តេន យំ អញ្ញហេតុកំ, តំ តេន ហេតុនា វុត្តំ, យំ បន ទេសនាវិលាសហេតុកំ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាយ ឯវ អភិធម្មេ វចនំ, ន តស្ស អញ្ញំ ការណំ មគ្គិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតា ច តេសំ ពហិទ្ធារូបានំ វិយ អវិភូតត្តា, ទេសនាវិលាសោ ច យថាវុត្តវវត្ថានវសេន វេទិតព្ពោ, វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វិជ្ជមានបរិយាយកថនភាវតោ. ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ ឯតេនេវ សិទ្ធត្តា នីលាទិអភិភាយតនានិ ន វត្តព្ពានីតិ ចេ? ន, នីលាទីសុ កតាធិការានំ នីលាទិភាវស្សេវ អភិភវនការណត្តា. ន ហិ តេសំ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធវណ្ណានំ បរិត្តតា តទប្បមាណតា វា អភិភវនការណំ, អថ ខោ នីលាទិភាវោ ឯវាតិ. ឯតេសុ ច បរិត្តាទិកសិណរូបេសុ យំ ចរិតស្ស ឥមានិ អភិភាយតនានិ ឥជ្ឈន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេសុ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សព្ពសង្គាហិកវសេនាតិ សកលនីលវណ្ណនីលនិទស្សននីលនិភាសានំ សាធារណវសេន. វណ្ណវសេនាតិ សភាវវណ្ណវសេន. និទស្សនវសេនាតិ បស្សិតព្ពតាវសេន. ឱភាសវសេនាតិ សប្បភាសតាយ អវភាសនវសេន. ឧមាបុប្ផន្តិ អតសិបុប្ផំ. នីលមេវ ហោតិ វណ្ណសង្ករាភាវតោ. ពារាណសិយំ ភវន្តិ ពារាណសិយំ សមុដ្ឋិតំ.

តេ ធម្មេតិ តេ សតិបដ្ឋានាទិធម្មេ ចេវ អដ្ឋវិមោក្ខធម្មេ ច. ចិណ្ណវសីភាវាយេវ តត្ថ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បរិយោសានុត្តរំ សតំ គតា អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា.

២៥០. សកលដ្ឋេនាតិ (ទី. និ. ដី. ៣.៣៤៦; អ. និ. ដី. ៣.១០.២៥) សកលភាវេន, អសុភនិមិត្តាទីសុ វិយ ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនវសេសតោ គហេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. យថា ខេត្តំ សស្សានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ វឌ្ឍិដ្ឋានញ្ច, ឯវមេវ តំតំសម្បយុត្តធម្មានន្តិ អាហ ‘‘ខេត្តដ្ឋេនា’’តិ. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ឥទំ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយន្តិ យោជេតព្ពំ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឯវ ហិ សព្ពត្ថ កសិណំ វឌ្ឍេតព្ពំ. តេន តេន ការណេនាតិ ឧបរិអាទីសុ តេន តេន កសិណេន. យថា កិន្តិ អាហ – ‘‘អាលោកមិវ រូបទស្សនកាមោ’’តិ, យថា ទិព្ពចក្ខុនា ឧទ្ធំ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ, ឧទ្ធំ អាលោកំ បសារេតិ, អធោ ចេ, អធោ, សមន្តតោ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ, សមន្តតោ អាលោកំ បសារេតិ, ឯវំ សព្ពកសិណន្តិ អត្ថោ. ឯកស្សាតិ បថវីកសិណាទីសុ ឯកេកស្ស. អញ្ញភាវានុបគមនត្ថន្តិ អញ្ញកសិណភាវានុបគមនទីបនត្ថំ, អញ្ញស្ស វា កសិណភាវានុបគមនទីបនត្ថំ. ន ហិ អញ្ញេន បសារិតកសិណំ តតោ អញ្ញេន បសារិតកសិណភាវំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវម្បិ នេសំ អញ្ញកសិណសម្ភេទាភាវោ វេទិតព្ពោ. ន អញ្ញំ បថវីអាទិ. ន ហិ ឧទកេន ឋិតដ្ឋានេ សសម្ភារបថវី អត្ថិ. អញ្ញកសិណសម្ភេទោតិ អាបោកសិណាទិនា សង្ករោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សេសកសិណេសុ. ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនវសេសផរណំ បមាណស្ស អគ្គហណតោ អប្បមាណំ. តេនេវ ហិ នេសំ កសិណសមញ្ញា. តថា ហិ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចេតសា ផរន្តោតិ ភាវនាចិត្តេន អារម្មណំ ករោន្តោ. ភាវនាចិត្តញ្ហិ កសិណំ បរិត្តំ វា វិបុលំ វា សកលមេវ មនសិ ករោតិ.

កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តំ វិញ្ញាណំ ផរណអប្បមាណវសេន ‘‘វិញ្ញាណកសិណ’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ តំ ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. កសិណវសេនាតិ ឧគ្ឃាដិតកសិណវសេន កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា. យត្តកញ្ហិ ឋានំ កសិណំ បសារិតំ, តត្តកំ អាកាសភាវនាវសេន អាកាសំ ហោតីតិ. ឯវំ យត្តកំ ឋានំ អាកាសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតំ, តត្តកំ អាកាសមេវ ហុត្វា វិញ្ញាណស្ស បវត្តនតោ អាគមនវសេន វិញ្ញាណកសិណេបិ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វុត្តាតិ ‘‘កសិណុគ្ឃាដិមាកាសវសេន តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា’’តិ អាហ.

២៥២. វុត្តោយេវ វម្មិកសុត្តេ. និស្សិតញ្ច ឆវត្ថុនិស្សិតត្តា វិបស្សនាញាណស្ស. បដិពទ្ធញ្ច តេន វិនា អប្បវត្តនតោ កាយសញ្ញិតានំ រូបធម្មានំ អារម្មណករណតោ ច. សុដ្ឋុ ភាតិ ឱភាសតីតិ វា សុភោ. កុរុវិន្ទជាតិអាទិជាតិវិសេសោបិ មណិ អាករបារិសុទ្ធិមូលកោ ឯវាតិ អាហ ‘‘សុបរិសុទ្ធអាករសមុដ្ឋិតោ’’តិ. ទោសនីហរណវសេន បរិកម្មនិប្ផត្តីតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ កតបរិកម្មោ អបនីតបាសាណសក្ខរោ’’តិ. ធោវនវេធនាទីហីតិ ចតូសុ បាសាណេសុ ធោវនេន ចេវ កាឡកាទិអបហរណត្ថាយ សុត្តេន អាវុននត្ថាយ ច វិជ្ឈនេន. តាបសណ្ហករណាទីនំ សង្គហោ អាទិ-សទ្ទេន. វណ្ណសម្បត្តិន្តិ សុត្តស្ស វណ្ណសម្បត្តិំ.

មណិ វិយ ករជកាយោ បច្ចវេក្ខិតព្ពតោ. អាវុតសុត្តំ វិយ វិបស្សនាញាណំ អនុបវិសិត្វា ឋិតត្តា. ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ វិបស្សនាលាភី ភិក្ខុ សម្មទេវ តស្ស ទស្សនតោ. តទារម្មណានន្តិ រូបធម្មារម្មណានំ. ផស្សបញ្ចមកចិត្តចេតសិកគ្គហណេន គហិតធម្មាបិ វិបស្សនាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នា ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ តេសំ វិបស្សនាញាណគតិកត្តា ‘‘អាវុតសុត្តំ វិយ វិបស្សនាញាណ’’ន្តិ វចនំ អវិរោធិតំ ហោតិ.

ញាណស្សាតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស. យទិ ឯវំ ញាណស្ស វសេន វត្តព្ពំ, ន បុគ្គលស្សាតិ អាហ ‘‘តស្ស បនា’’តិអាទិ. មគ្គស្ស អនន្តរំ, តស្មា លោកិយាភិញ្ញានំ បរតោ ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ បុរតោ វត្តព្ពំ វិបស្សនាញាណំ. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបាយំ ញាណានុបុព្ពដ្ឋិតិ, ឯវំ សន្តេបិ ឯតស្ស អន្តរា វារោ នត្ថីតិ បញ្ចសុ លោកិយាភិញ្ញាសុ កថិតាសុ អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) វិយ ឆដ្ឋាភិញ្ញា កថេតព្ពាតិ ឯតស្ស អនភិញ្ញាលក្ខណស្ស វិបស្សនាញាណស្ស តាសំ អន្តរា វារោ ន ហោតិ, តស្មា តត្ថ អវសរាភាវតោ ឥធេវ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានានន្តរមេវ ទស្សិតំ វិបស្សនាញាណំ. យស្មា ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តេន ន កេវលំ តទេវ, អថ ខោ ឥទម្បិ ការណំ វិបស្សនាញាណស្ស ឥធេវ ទស្សនេតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ទិព្ពេន ចក្ខុនា ភេរវរូបំ បស្សតោតិ ឯត្ថ ឥទ្ធិវិធញាណេន ភេរវំ រូបំ និម្មិនិត្វា ចក្ខុនា បស្សតោតិ វត្តព្ពំ, ឯវម្បិ អភិញ្ញាលាភិនោ អបរិញ្ញាណវត្ថុកស្ស ភយសន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ ឧច្ចវាលិកវាសីមហានាគត្ថេរស្ស វិយ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ វិបស្សនាញាណេបិ, ន សតិបដ្ឋានាទីសុ ឯវាតិ អធិប្បាយោ.

២៥៣. មនោមយិទ្ធិយំ ចិណ្ណវសិតាយ អភិញ្ញា វោសានបារមិប្បត្តតា វេទិតព្ពាតិ យោជនា. មនេន និព្ពត្តន្តិ អភិញ្ញាមនេន និព្ពត្តិតំ. តំ សទិសភាវទស្សនត្ថមេវាតិ សណ្ឋានតោបិ វណ្ណតោបិ អវយវវិសេសតោបិ សទិសភាវទស្សនត្ថមេវ. សជាតិយំ ឋិតោ, ន នាគិទ្ធិយា អញ្ញជាតិរូបោ. សុបរិកម្មកតមត្តិកាទយោ វិយ ឥទ្ធិវិធញាណំ វិកុព្ពនកិរិយាយ និស្សយភាវតោ.

២៥៥. អប្បកសិរេនេវាតិ អកិច្ឆេនេវ.

២៥៦. មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកទារកោបិ ‘‘ទហរោ’’តិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘យុវា’’តិ វុត្តំ. យុវាបិ កោចិ អនិច្ឆនតោ អមណ្ឌនសីលោ ហោតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘មណ្ឌនកជាតិកោ’’តិ វុត្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘យុវាបី’’តិអាទិ. កាឡតិលប្បមាណា ពិន្ទវោ កាឡតិលកានិ. នាតិកម្មាសតិលប្បមាណា ពិន្ទវោ តិលកានិ. វង្កំ នាម បិយង្គំ. យោព្ពនបីឡកាទយោ មុខទូសិបីឡកា. មុខគតោ ទោសោ មុខទោសោ, លក្ខណវចនញ្ចេតំ មុខេ អទោសស្សបិ បាកដភាវស្ស អធិប្បេតត្តា. យថា វា មុខេ ទោសោ, ឯវំ មុខេ អទោសោបិ មុខទោសោ សរលោបេន, មុខទោសោ ច មុខទោសោ ច មុខទោសោតិ ឯកសេសនយេនបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បរេសំ សោឡសវិធំ ចិត្តំ បាកដំ ហោតីតិ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

២៥៩. បដិបទាវសេនាតិ យថារហំ សមថវិបស្សនាមគ្គបដិបទាវសេន. អដ្ឋសុ កោដ្ឋាសេសូតិ សតិបដ្ឋានាទីសុ ពោធិបក្ខិយធម្មកោដ្ឋាសេសុ, វិមោក្ខកោដ្ឋាសេសុ វាតិ ឥមេសុ អដ្ឋសុ កោដ្ឋាសេសុ. សេសេសូតិ វុត្តាវសេសេសុ អភិភាយតនកោដ្ឋាសាទីសុ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាសកុលុទាយិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. សមណមុណ្ឌិកាបុត្តសុត្តវណ្ណនា

២៦០. ឧគ្គហិតុន្តិ សិក្ខិតុំ. ឧគ្គាហេតុន្តិ សិក្ខាបេតុំ, បាឋតោ អត្តនា យថាឧគ្គហិតមត្ថំ តព្ពិភាវនត្ថាយ ឧច្ចារណវសេន បរេសំ គាហេតុន្តិ អត្ថោ. សមយន្តិ ទិដ្ឋិំ. សា ហិ សំយោជនភាវតោ សមេតិ សម្ពន្ធា ឯតិ បវត្តតិ, ទឡ្ហគ្គហណភាវតោ វា សំយុត្តា អយន្តិ បវត្តន្តិ សត្តា យថាភិនិវេសំ ឯតេនាតិ សមយោតិ វុច្ចតិ. ទិដ្ឋិសំយោជនេន ហិ សត្តា អតិវិយ ពជ្ឈន្តីតិ. សូរិយស្ស ឧគ្គមនតោ អត្ថង្គមា អយំ ឯត្តកោ កាលោ រត្តន្ធការវិធមនតោ ទិវា នាម, តស្ស បន មជ្ឈិមបហារសញ្ញិតោ កាលោ សមុជ្ជលិតបភាតេជទហនភាវេន ទិវា នាម. តេនាហ ‘‘ទិវសស្សបិ ទិវាភូតេ’’តិ. បដិសំហរិត្វាតិ និវត្តេត្វា. ឯវំ ចិត្តស្ស បដិសំហរណំ នាម គោចរក្ខេត្តេ ឋបនន្តិ អាហ ‘‘ឈានរតិសេវនវសេន ឯកីភាវំ គតោ’’តិ. ឯតេន កាយវិវេកបុព្ពកំ ចិត្តវិវេកមាហ. សីលាទិគុណវិសេសយោគតោ មនសា សម្ភាវនីយា, តេ បន យស្មា អត្តនោ សីលាទិគុណេហិ វិញ្ញូនំ មនាបា ហោន្តិ (កិលេសអនិគ្គហស្ស បញ្ចបសាទាយត្តត្តា,) តស្មា អាហ ‘‘មនវឌ្ឍនកាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ឧន្នមតីតិ ឧទគ្គំ ហោតិ. វឌ្ឍតីតិ សទ្ធាវសេន វឌ្ឍតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អនុស្សរណម្បហំ, ភិក្ខវេ, តេសំ ភិក្ខូនំ ពហូបការំ វទាមី’’តិ (ឥតិវុ. ១០៤; សំ. និ. ៥.១៨៤).

២៦១. បញ្ញបេមីតិ បជាននភាវេន ញាបេមិ តថា វវត្ថបេមិ. តេនាហ ‘‘ទស្សេមិ ឋបេមី’’តិ. បរិបុណ្ណកុសលន្តិ សព្ពសោ បុណ្ណកុសលធម្មំ, ឧត្តមកុសលន្តិ ឧត្តមភាវំ សេដ្ឋភាវំ បត្តកុសលធម្មំ. អយោជ្ឈន្តិ វាទយុទ្ធេន អយោធនីយំ, វាទយុទ្ធំ ហោតុ, តេន បរាជយោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ, តេនាហ ‘‘វាទយុទ្ធេនា’’តិអាទិ. សំវរប្បហានន្តិ បញ្ចសុ សំវរេសុ យេន កេនចិ សំវរេន សំវរលក្ខណំ បហានំ. បដិសេវនប្បហានំ វាតិ វា-សទ្ទេន បរិវជ្ជនប្បហានាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សេសបទេសូតិ ‘‘ន ភាសតី’’តិអាទីសុ បទេសុ. ឯសេវ នយោតិ ឥមិនា ‘‘អភាសនមត្តមេវ វទតី’’តិ ឯវមាទិំ អតិទិសតិ.

នាភិនន្ទីតិ ន សម្បដិច្ឆិ. សាសនេ តិណ្ណំ ទុច្ចរិតានំ មិច្ឆាជីវស្ស វិវជ្ជនំ វណ្ណីយតិ, អយញ្ច ឯវំ កថេតិ, តស្មា សាសនស្ស អនុលោមំ វិយ វទតិ, វទន្តោ ច សម្មាសម្ពុទ្ធេ ធម្មេ ចស្ស អប្បសាទំ ន ទស្សេតិ, តស្មា បសន្នការម្បិ វទតីតិ មញ្ញមានោ តស្ស វាទំ ន បដិសេធេតិ.

២៦២. យថា តស្ស វចនំ, ឯវំ សន្តេតិ យថា តស្ស បរិព្ពាជកស្ស វចនំ, ឯវំ សមណភាវេ សន្តេ លព្ភមានេ. មយំ បន ឯវំ ន វទាមាតិ ឯតេន សមណភាវោ នាម ឯវំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. យោ ហិ ធម្មោ យាទិសោ, តថេវ តំ ពុទ្ធា ទីបេន្តិ. វិសេសញាណំ ន ហោតីតិ កាយវិសេសវិសយញាណំ តស្ស តទា នត្ថិ, យតោ បរកាយេ ឧបក្កមំ ករេយ្យាតិ ទស្សេតិ, តស្ស បន តត្ថ វិសេសញាណម្បិ នត្ថេវាតិ. យស្មា កាយបដិពទ្ធំ កាយកម្មំ, តស្មា តំ និវត្តេន្តោ អាហ ‘‘អញ្ញត្រ ផន្ទិតមត្តា’’តិ. កិលេសសហគតចិត្តេនេវាតិ ទុក្ខសម្ផស្សស្ស អសហននិមិត្តេន ទោមនស្សសហគតចិត្តេនេវ. ទុតិយវារេបិ ឯសេវ នយោ. ជិឃច្ឆាបិបាសទុក្ខស្ស អសហននិមិត្តេន ទោមនស្សេនេវ. វិកូជិតមត្តាតិ ឯត្ថ វិរូបំ កូជិតំ វិកូជិតំ បុព្ពេនិវាសសន្និស្សយំ ឧបយំ, តំ បនេត្ថ រោទនហសនសមុដ្ឋាបកចិត្តសហគតន្តិ ទោសសហគតំ លោភសហគតញ្ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ចិត្តន្តិ កុសលចិត្តំ. អកុសលចិត្តំ បន អតីតារម្មណំ បវត្តតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. សរិត្វាតិ យាវ ន សតិសណ្ឋាបនា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តាវ សុបិនន្តេ អនុភូតំ វិយ ទុក្ខំ សរិត្វា រោទន្តិ. ហសន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អយញ្ច នយោ យេ លទ្ធសុខារម្មណា ហុត្វា គហិតបដិសន្ធិកា មាតុកុច្ឆិតោបិ សុខេនេវ និក្ខមន្តិ, តេសំ វសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បាយន្តិយាតិ អត្តនោ ជនបទទេសរូបេន បាយន្តិយា. អយម្បីតិ អាជីវោបិ មាតុ អញ្ញវិហិតកាលេ ច លោកស្សាទវសេន កិលេសសហគតចិត្តេនេវ ហោតិ.

២៦៣. សមធិគយ្ហាតិ សម្មា អធិគតភាវេន គហេត្វា អភិភវិត្វា វិសេសេត្វា វិសិដ្ឋោ ហុត្វា. ខីណាសវំ សន្ធាយាតិ ព្យតិរេកវសេន ខីណាសវំ សន្ធាយ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ខីណាសវម្បិ សោតាបន្នកុសលំ បញ្ញបេតិ សេក្ខភូមិយំ ឋិតត្តា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តីណិ បទានិ និស្សាយាតិ ន កាយេន បាបកំ កម្មំ ករោតិ, ន បាបកំ វាចំ ភាសតិ, ន បាបកំ អាជីវំ អាជីវតីតិ ឥមានិ តីណិ បទានិ និស្សាយ កុសលសីលមូលកា ច អកុសលសីលមូលកា ចាតិ ទ្វេ បឋមចតុក្កា ឋបិតា. ឯកំ បទំ និស្សាយាតិ ន បាបកំ សង្កប្បំ សង្កប្បេតីតិ ឥមំ ឯកបទំ និស្សាយ កុសលសង្កប្បមូលកា អកុសលសង្កប្បមូលកា ចាតិ ឥមេ ទ្វេ បច្ឆិមចតុក្កា ឋបិតា.

២៦៤. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតចិត្តទ្វយម្បិ វដ្ដតិ ពលវតា មោហេន សមន្នាគតត្តា. តថា ហិ តានិ ‘‘មោមូហចិត្តានី’’តិ វុច្ចន្តិ.

កុហិន្តិ កិំនិមិត្តំ. កតរំឋានំ បាបុណិត្វាតិ កិំ ការណំ អាគម្ម. ឯត្ថេតេតិ ឯត្ថាតិ កាយវចីមនោសុចរិតភាវនាសាជីវនិប្ផត្តិយំ. សា បន ហេដ្ឋិមកោដិយា សោតាបត្តិផលេន ទីបេតព្ពាតិ អាហ ‘‘សោតាបត្តិផលេ ភុម្ម’’ន្តិ. យស្មា អាជីវដ្ឋមកំ អវសិដ្ឋញ្ច សីលំ បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស ច បារិសុទ្ធិបាតិមោក្ខាធិគមេន សោតាបត្តិផលប្បត្តិយា សិទ្ធោ ហោតីតិ អាហ – ‘‘បាតិមោក្ខ…បេ… និរុជ្ឈតី’’តិ. ‘‘សុខសីលោ ទុក្ខសីលោ’’តិអាទីសុ វិយ បកតិអត្ថសីលសទ្ទំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘អកុសលសីល’’ន្តិអាទិ.

២៦៥. កាមាវចរកុសលចិត្តមេវ វុត្តំ សម្បត្តសមាទានវិរតិបុព្ពកស្ស សីលស្ស អធិប្បេតត្តា. តេនាហ – ‘‘ឯតេន ហិ កុសលសីលំ សមុដ្ឋាតី’’តិ.

សីលវាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទោ បាសំសត្ថោវ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘សីលសម្បន្នោ ហោតី’’តិ. យោ សីលមត្តេ បតិដ្ឋិតោ, ន សមាធិបញ្ញាសុ, សោ សីលមយធម្មបូរិតតាយ សីលមយោ. តេនាហ ‘‘អលមេត្តាវតា’’តិអាទិ. យត្ថាតិ យស្សំ ចេតោវិមុត្តិយំ បញ្ញាវិមុត្តិយញ្ច. តទុភយញ្ច យស្មា អរហត្តផលេ សង្គហិតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘អរហត្តផលេ ភុម្ម’’ន្តិ. អសេសំ និរុជ្ឈតិ សុខវិបាកភាវស្ស សព្ពសោ បដិប្បស្សម្ភនតោ.

២៦៦. កាមបដិសំយុត្តា សញ្ញា កាមសញ្ញា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតរា ទ្វេតិ ព្យាបាទវិហិំសាសញ្ញា.

អនាគាមិផលបឋមជ្ឈានន្តិ អនាគាមិផលសហគតំ បឋមជ្ឈានំ. ឯត្ថាតិ យថាវុត្តេ បឋមជ្ឈានេ. ឯត្ថ ច ឧជុវិបច្ចនីកេន បដិបក្ខប្បហានំ សាតិសយន្តិ បឋមជ្ឈានគ្គហណំ. តេនាហ ‘‘អបរិសេសា និរុជ្ឈន្តី’’តិ. នេក្ខម្មសញ្ញានំ កាមាវចរចិត្តសហគតតា តស្ស សីលស្ស សមុដ្ឋានតា ច សម្បយុត្តនយេន វេទិតព្ពា.

២៦៧. កុសលសង្កប្បនិរោធទុតិយជ្ឈានិកអរហត្តផលអកុសលសង្កប្បនិរោធ- បឋមជ្ឈានិកអនាគាមិផលគ្គហណេន សមណោ ទស្សិតោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.