៧. មហាសកុលុទាយិសុត្តវណ្ណនា

២៣៧. អភិញ្ញាតាតិ ឯទិសោ ឯទិសោ ចាតិ អភិលក្ខណវសេន ញាតា. អប្បសទ្ទស្ស វិនីតោ, អប្បសទ្ទតាយ មន្ទភាណិតាយ វិនីតោតិ ច អប្បសទ្ទវិនីតោតិ វុច្ចមានេ អញ្ញេន វិនីតភាវោ ទីបិតោ ហោតិ, ភគវា បន សយម្ភុញាណេន សយមេវ វិនីតោ. តស្មា បាឡិយំ ‘‘អប្បសទ្ទវិនីតោ’’តិ ន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ន ហិ ភគវា អញ្ញេន វិនីតោ’’តិ.

២៣៨. ហិយ្យោទិវសំ ឧបាទាយ តតោ អាសន្នានិ កតិបយានិ ទិវសានិ បុរិមានិ នាម ហោន្តិ, បុរិមានីតិ ច បុព្ពកានិ, អតីតានីតិ អត្ថោ. តតោ បរន្តិ យថា វុត្តអតីតទិវសតោ អនន្តរំ បរំ បុរិមតរំ អតិសយេន បុរិមត្តា. ឥតិ ឥមេសុ ទ្វីសុ បវត្តិតោ យថាក្កមំ បុរិមបុរិមតរភាវោ, ឯវំ សន្តេបិ យទេត្ថ ‘‘បុរិមតរ’’ន្តិ វុត្តំ, តតោ បភុតិ យំ យំ ឱរំ, តំ តំ បរំ, យំ យំ បរំ, តំ តំ ‘‘បុរិមតរ’’ន្តិ វុត្តំ ហោតិ. កុតូហលយុត្តា សាលា កុតូហលសាលា យថា ‘‘អាជញ្ញរថោ’’តិ. ឥមេ ទស្សនាទយោ.

អយថាភូតគុណេហីតិ អយថាភូតំ មិច្ឆាទីបិតអត្ថមត្តេនេវ ឧគ្ឃោសិតគុណេហិ សមុគ្គតោ ឃោសិតោ. តរន្តិ អតិក្កមន្តិ ឯតេនាតិ តិត្ថំ, អគ្គមគ្គោ. ទិដ្ឋិគតិកមគ្គោ បន អយថាភូតោបិ តេសំ តថា វិតរណំ ឧបាទាយ តិត្ថន្តិ វោហរីយតីតិ តំ ករោន្តា តិត្ថករា. ឱសរតីតិ បវិសតិ.

២៣៩. សហិតន្តិ បុព្ពាបរាវិរុទ្ធំ. ន កិញ្ចិ ជាតន្តិ បដិញ្ញាទោសហេតុទោសឧទាហរណទោសទុដ្ឋទោសតាយ ន កិញ្ចិ ជាតំ. តេនាហ ‘‘អារោបិតោ តេ វាទោ’’តិ. វទន្តិ តេន បរិភាសន្តីតិ វាទោ ទោសោ. សភាវក្កោសេនាតិ សភាវតោ បវត្តកោដ្ឋាសេន.

២៤០. បីឡេយ្យាតិ មធុភណ្ឌេន សហ ភាជនេ បីឡេត្វា ទទេយ្យ. សព្រហ្មចារីហិ សម្បយោជេត្វាតិ សហធម្មិកេហិ វិហេឋនបយោគំ កត្វា, តេនាហ ‘‘វិវាទំ កត្វា’’តិ.

២៤១. ឥតរីតរេនាតិ បណីតតោ ឥតរេន. តេនាហ ‘‘លាមកលាមកេនា’’តិ.

២៤២. ភត្តកោសកេនាតិ កោសកភត្តេន, ខុទ្ទកសរាវភត្តកេនាតិ អត្ថោ. ពេលុវមត្តភត្តាហារាតិ ពិល្លបមាណភត្តភោជនា. ឱដ្ឋវដ្ដិយាតិ មុខវដ្ដិយា. សព្ពាការេនេវាតិ សព្ពប្បការេនេវ. អនប្បាហារោតិ ន វត្តព្ពោ កទាចិ អប្បាហារោតិ កត្វា. តត្ថ អតិវិយ អញ្ញេហិ អវិសយ្ហំ អប្បាហារតំ ភគវតោ ទស្សេតុំ ‘‘បធានភូមិយ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. មយាតិ និស្សក្កវចនំ. វិសេសតរាតិ តេន ធម្មេន វិសេសវន្តតរា.

វតសមាទានវសេនេវ បំសុកូលំ ធារេន្តីតិ បំសុកូលិកាតិ អាហ – ‘‘សមាទិន្នបំសុកូលិកង្គា’’តិ, សទ្ទត្ថោ បន ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេ’’ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. បិណ្ឌបាតិកា សបទានចារិនោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ តត្ថ សត្ថេន ឆិន្ទិតត្តា សត្ថលូខានិ. យំ យំ សប្បាយំ, តស្សេវ គហណំ ឧច្ចិនន្តិ អាហ ‘‘ឧច្ចិនិត្វា…បេ… ថិរដ្ឋានមេវ គហេត្វា’’តិ. អលាពុលោមសានីតិ អលាពុលោមានិ វិយ សុខុមតរានិ ចីវរសុត្តំសូនិ ឯតេសំ សន្តីតិ អលាពុលោមសានិ. បាតិតសាណបំសុកូលន្តិ កឡេវរេន សទ្ធិំ ឆឌ្ឌិតសាណមយំ បំសុកូលំ, យំ តុម្ពមត្តេ បុឡវេ ឱធុនិត្វា សត្ថា គណ្ហិ.

‘‘យថាបិ ភមរោ បុប្ផ’’ន្តិអាទិនា (ធ. ប. ៤៩) វុត្តំ មធុករភិក្ខាចារវតំ ‘‘បិណ្ឌិយាលោបភោជនំ និស្សាយ បព្ពជ្ជា’’តិ (មហាវ. ៧៣, ១២៨) វចនតោ ភិក្ខូនំ បកតិភូតំ វតន្តិ វុត្តំ ‘‘ឧញ្ឆាសកេ វតេ រតា’’តិ. វត-សទ្ទោ ចេត្ថ បកតិវតសង្ខាតំ សកវតំ វទតិ. តេនាហ ‘‘ឧញ្ឆាចរិយសង្ខាតេ ភិក្ខូនំ បកតិវតេ’’តិ. ឧច្ចនីចឃរទ្វារដ្ឋាយិនោតិ មហន្តខុទ្ទកគេហានំ ពហិទ្វារកោដ្ឋកដ្ឋាយិនោ. កពរមិស្សកំ ភត្តំ សំហរិត្វាតិ កណាជកមិស្សកំ ភត្តំ សម្បិណ្ឌិត្វា. ឧម្មារតោ បដ្ឋាយាតិ ឃរុម្មារតោ បដ្ឋាយ.

ចីវរានុគ្គហត្ថន្តិ ចីវរានុរក្ខណត្ថំ. ឯត្ថ ច យស្មា ពុទ្ធា នាម សទេវកេ លោកេ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ, សា ចស្ស បុញ្ញក្ខេត្តតា បរមុក្កំសគតា, តស្មា សត្តានំ តាទិសំ ឧបការំ អាចិក្ខិត្វា តេ ច អនុគ្គណ្ហន្តា គហបតិចីវរំ សាទិយន្តិ, ចតុបច្ចយសន្តោសេ បន នេ បរមុក្កំសគតា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

២៤៤. សប្បច្ចយន្តិ សហេតុកំ សការណំ ហុត្វា ធម្មំ ទេសេតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ចោទកោ បន អធិប្បាយំ អជានន្តោ ‘‘កិំ បនា’’តិអាទិមាហ. ឥតរោ ‘‘នោ ន ទេសេតី’’តិអាទិនា អធិប្បាយំ វិវរតិ. និទានន្តិ ចេត្ថ ញាបកំ ឧប្បត្តិការណំ អធិប្បេតំ, តញ្ច តស្ស តស្ស អនុប្បត្តិយុត្តស្ស អត្ថស្ស បដិបក្ខហរណតោ ‘‘សប្បាដិហារិយ’’ន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘បុរិមស្សេវេតំ វេវចន’’ន្តិ. រាគាទីនំ វា បដិហរណំ បដិហារិយំ, តទេវ បាដិហារិយំ, សហ បាដិហារិយេនាតិ សប្បាដិហារិយំ. រាគាទិបដិសេធវសេនេវ ហិ សត្ថា ធម្មំ ទេសេតិ.

២៤៥. តស្ស តស្ស បញ្ហស្សាតិ យំ យំ បញ្ហំ បរោ អភិសង្ខរិត្វា ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆតិ, តស្ស តស្ស បញ្ហស្ស. ឧបរិ អាគមនវាទបថន្តិ វិស្សជ្ជនេ កតេ តតោ ឧបរិ អាគច្ឆនកំ វាទមគ្គំ. វិសេសេត្វា វទន្តោតិ វត្តតិ, ‘‘ភោ គោតម, វត្តុមរហតី’’តិ អត្តនោ វាទភេទនត្ថំ អាហតំ ការណំ អត្តនោ មារណត្ថំ អាវុធំ និទស្សេន្តោ វិយ វិសេសេត្វា វទន្តោ បហារកេន វចនេន. អន្តរន្តរេតិ មយា វុច្ចមានកថាបពន្ធស្ស អន្តរន្តរេ. ទទេយ្យ វទេយ្យ. ឯវរូបេសុ ឋានេសូតិ បរវាទីហិ សទ្ធិំ វាទបដិវាទដ្ឋានេសុ. តេ និគ្គហេតុំ មយា ទេសិតំ សុត្តបទំ អានេត្វា មមយេវ អនុសាសនិំ ឱវាទំ បច្ចាសីសន្តិ.

២៤៦. សម្បាទេមីតិ មនោរថំ សម្បាទេមិ. បរិបូរេមីតិ អជ្ឈាសយំ បរិបូរេមិ. អធិសីលេតិ អធិកេ ឧត្តមសីលេ. សាវកសីលតោ ច បច្ចេកពុទ្ធសីលតោ ច ពុទ្ធានំ សីលំ អធិកំ ឧក្កដ្ឋំ បរមុក្កំសតោ អនញ្ញសាធារណភាវតោ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធសីលំ នាម កថិត’’ន្តិ. ឋានុប្បត្តិកបញ្ញាតិ តត្ថ តត្ថ ឋានសោ ឧប្បន្នបញ្ញា. តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ. អវសេសា បញ្ញាតិ ឥធ បាឡិយំ អាគតា អនាគតា ច យថាវុត្តញាណទ្វយវិនិមុត្តា បញ្ញា.

២៤៧. វិសេសាធិគមានន្តិ សតិបដ្ឋានាទីនំ អធិគន្ធព្ពវិសេសានំ. អភិញ្ញា នាម ឆ អភិញ្ញា, តាសុ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ឆឡភិញ្ញារហតោវ អគ្គមគ្គបញ្ញា ឥធ អភិញ្ញាតិ អធិប្បេតា, តស្ស វោសានំ បរិយោសានំ បារមី បរមុក្កំសាតិ អវកំសាតិ ច អគ្គផលំ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘អភិញ្ញា…បេ… អរហត្តំ បត្តា’’តិ.

ឧបាយបធានេតិ អរិយផលាធិគមនស្ស ឧបាយភូតេ បធានេ. ‘‘អនុប្បន្នបាបកានុប្បាទាទិអត្ថា’’តិ គហិតា តថេវ ហោន្តិ, តំ អត្ថំ សាធេន្តិយេវាតិ ឯតស្ស អត្ថស្ស ទីបកោ សម្មា-សទ្ទោតិ យថាអធិប្បេតត្ថស្ស អនុប្បន្នបាបកានុប្បាទាទិនោ ឧបាយភូតេ, បធានឧបាយភូតេតិ អត្ថោ. សម្មា-សទ្ទស្ស វា យោនិសោ អត្ថទីបកតំ សន្ធាយ ‘‘យោនិសោ បធានេ’’តិ វុត្តំ. ឆន្ទំ ជនេតីតិ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទំ ឧប្បាទេតិ បវត្តេតិ វា. វាយមតីតិ បយោគបរក្កមំ ករោតិ. វីរិយំ អារភតីតិ កាយិកចេតសិកវីរិយំ ករោតិ. ចិត្តំ ឧក្ខិបតីតិ តេនេវ សហជាតវីរិយេន កោសជ្ជបក្ខតោ ចិត្តំ ឧក្ខិបតិ. បទហតីតិ សម្មប្បធានភូតំ វីរិយំ បវត្តេតិ. បដិបាដិយា បនេតានិ ចត្តារិ បទានិ អាសេវនាភាវនាពហុលីកម្មសាតច្ចកិរិយាហិ យោជេតព្ពានិ. ‘‘បទហតី’’តិ វា ឥមិនា អាសេវនាទីហិ សទ្ធិំ សិខាបត្តំ ឧស្សោឡ្ហិវីរិយំ យោជេតព្ពំ. វឌ្ឍិយា បរិបូរណត្ថន្តិ យាវតា ភាវនាបារិបូរិយា បរិបូរណត្ថំ. យា ឋិតីតិ យា កុសលានំ ធម្មានំ បដិបក្ខវិគមេន អវដ្ឋិតិ. សោ អសម្មោសោតិ សោ អវិនាសោ. យំ វេបុល្លន្តិ យោ សព្ពសោ វិបុលភាវោ មហន្តតា. ភាវនាបារិបូរីតិ ភាវនាយ បរិបូរិតា. អត្ថោតិបិ វេទិតព្ពំ បុរិមបច្ឆិមបទានំ សមានត្ថភាវតោ.

បុព្ពភាគបដិបទា កថិតាតំតំវិសេសាធិគមស្ស បដិបទាវិភាវនាយ អារទ្ធត្តា. អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បជ្ជនេន អនត្ថាវហតា នាម នត្ថីតិ វុត្តំ – ‘‘ឧប្បជ្ជមានា’’តិ វចនំ ឧប្បន្នានំ រាសន្តរភាវេន គហិតត្តា. តថា កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បជ្ជនេនាតិ វុត្តំ – អនុប្បជ្ជមានាតិ វចនំ ឧប្បន្នានំ រាសន្តរភាវេន គហិតត្តា. និរុជ្ឈមានាតិ បដិបក្ខសមាយោគេន វិនស្សមានា, ន ខណនិរោធវសេន និរុជ្ឈមានា.

លោភាទយោ វេទិតព្ពា, យេ អារទ្ធវិបស្សកានំ ឧប្បជ្ជនារហា. សកិំ ឧប្បជ្ជិត្វាតិ សភាវកថនមត្តមេតំ. ឯកវារមេវ ហិ មគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. និរុជ្ឈមានោតិ សរសេនេវ និរុជ្ឈមានោ. ន ហិ តស្ស បដិបក្ខសមាយោគោ នាម អត្ថិ. ផលស្សាតិ អនន្តរកាលេវ ឧប្បជ្ជនកផលស្ស. បច្ចយំ ទត្វាវ និរុជ្ឈតីតិ ឥមិនា មគ្គោ សម្បតិ អាយតិញ្ច ឯកន្តេនេវ អត្ថាវហោតិ ទស្សេតិ. បុរិមស្មិម្បីតិ ‘‘អនុប្បន្នា មេ កុសលា ធម្មា អនុប្បជ្ជមានា អនត្ថាយ សំវត្តេយ្យុ’’ន្តិ ឯតស្មិំ តតិយវារេបិ. ‘‘សមថវិបស្សនា គហេតព្ពា’’តិ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, តំ បន មគ្គស្ស អនុប្បន្នតាយ សព្ភាវតោ, អនុប្បជ្ជមានេ ច តស្មិំ វដ្ដានត្ថសព្ភាវតោតិ មគ្គស្សបិ សាធារណភាវតោ ន យុត្តន្តិ បដិក្ខិបតិ. យទិ សមថវិបស្សនានម្បិ អនុប្បត្តិ អនត្ថាវហា, មគ្គស្ស អនុប្បត្តិយា វត្តព្ពំ នត្ថីតិ.

មហន្តំ, គារវំ ហោតិ, តស្មា ‘‘សង្ឃគារវេន យថារុចិ វន្ទិតុំ ន លភាមី’’តិ សង្ឃេន សហ ន និក្ខមិ. ឯត្តកំ ធាតូនំ និធានំ នាម អញ្ញត្រ នត្ថិ, មហាធាតុនិធានតោ ហិ នីហរិត្វា កតិបយា ធាតុយោ តត្ថ តត្ថ ចេតិយេ ឧបនីតា, ឥធ បន រាមគាមថូបេ វិនដ្ឋេ នាគភវនំ បវិដ្ឋា ទោណមត្តា ធាតុយោ ឧបនីតា. អតិមន្ទានិ នោតិ ននុ អតិវិយ មន្ទានិ.

សំវិជ្ជិត្វាតិ ‘‘កថញ្ហិ នាម មាទិសោ ឦទិសំ អនត្ថំ បាបុណិស្សតី’’តិ សំវេគំ ជនេត្វា. ឦទិសំ នាម មាទិសំ អារព្ភ វត្តព្ពន្តិ កិំ វទតីតិ តំ វចនំ អនាទិយន្តោ.

សន្តសមាបត្តិតោ អញ្ញំ សន្ថម្ភនការណំ ពលវំ នត្ថីតិ តតោ បរិហីនោ សម្មាបដិបត្តិយំ បតិដ្ឋា កថំ ភវិស្សតីតិ អាហ ‘‘សន្តាយ…បេ… ន សក្កោតី’’តិ. ន ហិ មហារជ្ជុយា ឆិន្នាយ សុត្តតន្តូ សន្ថម្ភេតុំ សក្កោន្តីតិ. សមថេ ទស្សេត្វា តេន សមានគតិកា ឥមស្មិំ វិសយេ វិបស្សនាបីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឯវំ ឧប្បន្នា សមថវិបស្សនា…បេ… សំវត្តន្តី’’តិ.

កាសាវន្តិ កាសាវវត្ថំ. កច្ឆំ បីឡេត្វា និវត្ថន្តិ បច្ឆិមំ ឱវដ្ដិកំ បីឡេន្តោ វិយ ទឡ្ហំ កត្វា និវត្ថំ អទ្ទសំសូតិ យោជនា.

វុត្តនយេនាតិ (អ. និ. ដី. ១.១.៣៩៤) ‘‘កាមា នាមេតេ អនិច្ចា ទុក្ខា វិបរិណាមធម្មា’’តិអាទិនា វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ អាទីនវទស្សនបុព្ពកនេក្ខម្មបដិបត្តិយា ឆន្ទរាគំ វិក្ខម្ភយតោ សមុច្ឆិន្ទន្តស្ស ច ‘‘អនុប្បន្នោ ច កាមាសវោ ន ឧប្បជ្ជតី’’តិអាទិនា ហេដ្ឋា សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនាទីសុ (ម. និ. ១.១៥ អាទយោ; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១៥ អាទយោ) វុត្តនយេន. អារម្មណរសំ អនុភវិត្វា និរុទ្ធវិបាកោតិ តទារម្មណមាហ. អនុភវិត្វា ភវិត្វា ច វិគតំ ភូតវិគតំ. អនុភូតភូតា ហិ ភូតតាសាមញ្ញេន ភូត-សទ្ទេន វុត្តា. សាមញ្ញមេវ ហិ ឧបសគ្គេន វិសេសីយតីតិ. អនុភូតសទ្ទោ ច កម្មវចនិច្ឆាយ អភាវតោ អនុភវកវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វិបាកោ អារម្មណេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធោ ភុត្វាវិគតោតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, វិកប្បគាហវសេន រាគាទីហិ តព្ពិបក្ខេហិ ច អកុសលំ កុសលញ្ច កម្មំ អារម្មណរសំ អនុភវិត្វា វិគតន្តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. យថាវុត្តោ បន វិបាកោ កេវលំ អារម្មណរសានុភវនវសេនេវ បវត្តតីតិ អនុភវិត្វា វិគតត្តា និប្បរិយាយេនេវ វុត្តោ, តស្ស ច តថា វុត្តត្តា កម្មំ ភវិត្វា វិគតបរិយាយេន, យំ ‘‘ឧប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ គហេត្វា តំសទិសានំ បហានំ, វុទ្ធិ ច វុត្តា. វិបច្ចិតុំ ឱកាសករណវសេន ឧប្បតិតំ អតីតកម្មញ្ច តតោ ឧប្បជ្ជិតុំ អារទ្ធោ អនាគតោ វិបាកោ ច ‘‘ឱកាសកតុប្បន្នោ’’តិ វុត្តោ. យំ ឧប្បន្នសទ្ទេន វិនាបិ វិញ្ញាយមានំ ឧប្បន្នំ សន្ធាយ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, សញ្ចេតនិកាន’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១០.២១៧, ២១៩) វុត្តំ.

តេសូតិ វិបស្សនាយ ភូមិភូតេសុ ខន្ធេសុ. អនុសយិតកិលេសាតិ អនុសយវសេន បវត្តា អប្បហីនា មគ្គេន បហាតព្ពា កិលេសា អធិប្បេតា. តេនាហ ‘‘អតីតា…បេ… ន វត្តព្ពា’’តិ. តេសញ្ហិ អម្ពរុក្ខោបមាយ វត្តមានាទិតា ន វត្តព្ពា មគ្គេន បហាតព្ពានំ តាទិសស្ស វិភាគស្ស អនុប្បជ្ជនតោ. អប្បហីនាវ ហោន្តីតិ ឥមិនា អប្បហីនដ្ឋេន អនុសយដ្ឋោតិ ទស្សេតិ. ឥទំ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាមាតិ ឥទំ តេសុ ខន្ធេសុ ឧប្បត្តិរហកិលេសជាតំ តាយ ឯវ ឧប្បត្តិរហតាយ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាម, តេភូមកភូមិលទ្ធា នាម ហោតីតិ អត្ថោ. តាសុ តាសុ ភូមីសូតិ មនុស្សទេវាទិអត្តភាវសង្ខាតេសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ. តស្មិំ តស្មិំ សន្តានេ អនុប្បត្តិអនាបាទិតតាយ អសមុគ្ឃាតិតា. ឯត្ថ ច លទ្ធភូមិកំ ភូមិលទ្ធន្តិ វុត្តំ អគ្គិអាហិតោ វិយ.

ឱកាសកតុប្បន្ន-សទ្ទេបិ ច ឱកាសោ កតោ ឯតេនាតិ ឱកាសោ កតោ ឯតស្សាតិ ច អត្ថទ្វយេបិ កត-សទ្ទស្ស បរនិបាតោ ទដ្ឋព្ពោ. អាហតខីររុក្ខោ វិយ និមិត្តគ្គាហវសេន អធិគ្គហិតំ អារម្មណំ, អនាហតខីររុក្ខោ វិយ អវិក្ខម្ភិតតាយ អន្តោគធកិលេសំ អារម្មណំ. និមិត្តគ្គាហកាវិក្ខម្ភិតកិលេសា វា បុគ្គលា អាហតានាហតខីររុក្ខសទិសា. បុរិមនយេនេវាតិ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នេ វិយ ‘‘ឥមស្មិំ នាម ឋានេ នុប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ន វត្តព្ពា. កស្មា? អសមុគ្ឃាតិតត្តា’’តិ យោជេត្វា វិត្ថារេតព្ពំ.

វុត្តំ បដិសម្ភិទាមគ្គេ. តត្ថ ច មគ្គេន បហីនកិលេសានមេវ តិធា នវត្តព្ពតំ អបាកដំ សុបាកដំ កាតុំ អជាតផលរុក្ខោ ឧបមាភាវេន អាគតោ. អតីតាទីនំ អប្បហីនតា ទស្សនត្ថម្បិ ‘‘ជាតផលរុក្ខេន ទីបេតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ យថា អច្ឆិន្នេ រុក្ខេ និព្ពត្តារហានិ ផលានិ ឆិន្នេ អនុប្បជ្ជមានានិ ន កទាចិ សសភាវានិ អហេសុំ ហោន្តិ ភវិស្សន្តិ ចាតិ តានិ អតីតាទិភាវេន ន វត្តព្ពានិ, ឯវំ មគ្គេន បហីនកិលេសា ច ទដ្ឋព្ពា. យថា ឆេទេ អសតិ ផលានិ ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ, សតិ ច នុប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឆេទស្ស សាត្ថកតា, ឯវំ មគ្គភាវនាយ ច សាត្ថកតា យោជេតព្ពា.

តេបិ បជហតិយេវ កិលេសប្បហានេនេវ តេសម្បិ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនតោ. អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្សាតិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណស្ស. ឧបាទិន្នអនុបាទិន្នតោតិ ឧបាទិន្នខន្ធតោ ចេវ កិលេសតោ ច. ឧបបត្តិវសេន វុដ្ឋានំ ទស្សេតុមាហ – ‘‘ភវវសេន បនា’’តិអាទិ. យេ សោតាបន្នស្ស សត្ត ភវា អប្បហីនា, តតោ បញ្ច ឋបេត្វា ឥតរេ ទ្វេ ‘‘សុគតិភវេកទេសា’’តិ អធិប្បេតា. សុគតិកាមភវតោតិ សុគតិភវេកទេសភូតកាមភវតោ. អរហត្តមគ្គោ រូបារូបភវតោ វុដ្ឋាតិ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនសមុគ្ឃាតភាវតោ. យទិ អរហត្តមគ្គោ ឯវ អរិយមគ្គោ សិយា, សោ ឯវ សព្ពកិលេសេ បជហេយ្យ, សព្ពភវេហិបិ វុដ្ឋហេយ្យ. យស្មា បន ឱធិសោវ កិលេសា បហីយន្តិ, តស្មា ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមមគ្គេហិ បហីនាវសេសេ កិលេសេ សោ បជហតិ, ឥតិ ឥមំ សាមត្ថិយំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពភវេហិ វុដ្ឋាតិយេវាតិបិ វទន្តី’’តិ វុត្តំ. តថា ហិ សោ ឯវ ‘‘វជិរូបមោ’’តិ វុត្តោ.

ហោតុ តាវ វុត្តនយេន អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ អនុប្បាទាយ, ឧប្បន្នានំ ឧប្បន្នសទិសានំ បហានាយ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនាយ មគ្គភាវនា, អថ មគ្គក្ខណេ កថំ អនុប្បន្នានំ កុសលានំ ឧប្បាទាយ ឧប្បន្នានញ្ច ឋិតិយា ភាវនា ហោតិ ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា តស្សាតិ ចោទេតិ, ឥតរោ ‘‘មគ្គប្បវត្តិយាយេវា’’តិ បរិហារមាហ. មគ្គោ ហិ កាមញ្ចេកចិត្តក្ខណិកោ, តថារូបោ បនស្ស បវត្តិវិសេសោ, យំ អនុប្បន្នា កុសលា ធម្មា សាតិសយំ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឧប្បន្នា ច សវិសេសំ បារិបូរិំ បាបុណន្តិ. តេនាហ ‘‘មគ្គោ ហី’’តិអាទិ. កិញ្ចាបិ អរិយមគ្គោ វត្តមានក្ខណេ អនុប្បន្នោ នាម ន ហោតិ, អនុប្បន្នបុព្ពតំ ឧបាទាយ ឧបចារវសេន តថា វុច្ចតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនាគតបុព្ពំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. អយមេវាតិ អយំ មគ្គស្ស យថាបច្ចយបវត្តិ ឯវ ឋិតិ នាមាតិ, មគ្គសមង្គី បុគ្គលោ មគ្គម្បិ ភាវេន្តោ ឯវ តស្ស ឋិតិយា ភាវេតីតិ វត្តុំ វដ្ដតិ.

ឧបសមមានំ គច្ឆតីតិ វិក្ខម្ភនវសេន សមុច្ឆេទវសេន កិលេសេ ឧបសមេន្តំ វត្តតិ. បុព្ពភាគិន្ទ្រិយានិ ឯវ វា អធិប្បេតានិ. តេនេវាហ ‘‘កិលេសូបសមត្ថំ វា គច្ឆតី’’តិ.

២៤៨. អធិមុច្ចនដ្ឋេនាតិ (ទី. និ. ដី. ២.១២៩; អ. និ. ដី. ៣.៨.៦៦) អធិកំ សវិសេសំ មុច្ចនដ្ឋេន, តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុ មុច្ចនដ្ឋោ’’តិ. ឯតេន សតិបិ សព្ពស្សបិ រូបាវចរជ្ឈានស្ស វិក្ខម្ភនវសេន បដិបក្ខតោ វិមុត្តភាវេ យេន ភាវនាវិសេសេន តំ ឈានំ សាតិសយំ បដិបក្ខតោ វិមុច្ចិត្វា បវត្តតិ, សោ ភាវនាវិសេសោ ទីបិតោ. ភវតិ ហិ សមានជាតិយុត្តោបិ ភាវនាវិសេសេន បវត្តិអាការវិសេសោ. យថា តំ សទ្ធាវិមុត្តតោ ទិដ្ឋិប្បត្តស្ស, តថា បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តតាយ ឯវ អនិគ្គហិតភាវេន និរាសង្កតាយ អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ អធិមុច្ចនដ្ឋេនបិ វិមោក្ខោ. តេនាហ ‘‘អារម្មណេ ចា’’តិអាទិ. អយំ បនត្ថោតិ អយំ អធិមុច្ចនត្ថោ បច្ឆិមវិមោក្ខេ និរោធេ នត្ថិ. កេវលោ វិមុត្តត្ថោ ឯវ តត្ថ លព្ភតិ, តំ សយមេវ បរតោ វក្ខតិ.

រូបីតិ យេនាយំ សសន្តតិបរិយាបន្នេន រូបេន សមន្នាគតោ, តំ យស្ស ឈានស្ស ហេតុភាវេន វិសិដ្ឋំ រូបំ ហោតិ. យេន វិសិដ្ឋេន រូបេន ‘‘រូបី’’តិ វុច្ចេយ្យ រូបី-សទ្ទស្ស អតិសយត្ថទីបនតោ, តទេវ សសន្តតិបរិយាបន្នរូបនិមិត្តំ ឈានមិវ បរមត្ថតោ រូបីភាវសាធកន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈត្ត’’ន្តិអាទិ. រូបជ្ឈានំ រូបំ ឧត្តរបទលោបេន. រូបានីតិ បនេត្ថ បុរិមបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន វុត្តំ ‘‘នីលកសិណាទីនិ រូបានី’’តិ.

អន្តោអប្បនាយំ សុភន្តិ អាភោគោ នត្ថីតិ ឥមិនា បុព្ពាភោគវសេន អធិមុត្តិ សិយាតិ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហេត្ថ តថាវត្តព្ពតាបត្តិចោទនា អនវកាសា ហោតិ. យស្មា សុវិសុទ្ធេសុ នីលាទីសុ វណ្ណកសិណេសុ តត្ថ កតាធិការានំ អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ អធិមុត្តិ សិយា, តស្មា អដ្ឋកថាយំ តថា តតិយោ វិមោក្ខោ សំវណ្ណិតោ. យស្មា បន មេត្តាទិវសេន បវត្តមានា ភាវនា សត្តេ អប្បដិកូលតោ ទហតិ, តេ សុភតោ អធិមុច្ចិត្វាវ បវត្តតិ, តស្មា បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.២១២) ព្រហ្មវិហារភាវនា ‘‘សុភវិមោក្ខោ’’តិ វុត្តា, តយិទំ ឧភយម្បិ តេន តេន បរិយាយេន វុត្តត្តា ន វិរុជ្ឈតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សព្ពសោតិ អនវសេសតោ. ន ហិ ចតុន្នំ អរូបក្ខន្ធានំ ឯកទេសោបិ តត្ថ អវសិដ្ឋោតិ. វិស្សដ្ឋត្តាតិ យថាបរិច្ឆិន្នេ កាលេ និរោធិតត្តា. ឧត្តមោ វិមោក្ខោ នាម អរិយេហេវ សមាបជ្ជិតព្ពតោ, អរិយផលបរិយោសានត្តា ទិដ្ឋេវ ធម្មេ និព្ពានប្បត្តិភាវតោ ច.

២៤៩. អភិភវតីតិ អភិភុ (ទី. និ. ដី. ២.១៧៣; អ. និ. ដី. ៣.៦.៦១-៦៥) បរិកម្មំ, ញាណំ វា. អភិភុ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អភិភវិតព្ពំ វា អារម្មណសង្ខាតំ អាយតនំ ឯតស្សាតិ អភិភាយតនំ, ឈានំ. អារម្មណាភិភវនតោ អភិភុ ច តំ អាយតនញ្ច យោគិនោ សុខវិសេសានំ អធិដ្ឋានភាវតោ មនាយតនធម្មាយតនភាវតោ ចាតិបិ សសម្បយុត្តំ ឈានំ អភិភាយតនំ. តេនាហ ‘‘អភិភវនការណានី’’តិអាទិ. តានីតិ អភិភាយតនសញ្ញិតានិ ឈានានិ. សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អាភោគោ បុព្ពភាគភាវនាវសេន ឈានក្ខណេ បវត្តំ អភិភវនាការំ គហេត្វា បវត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បរិកម្មវសេន អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី, ន អប្បនាវសេន. ន ហិ បដិភាគនិមិត្តារម្មណា អប្បនា អជ្ឈត្តវិសយា សម្ភវតិ. តំ បន អជ្ឈត្ត បរិកម្មវសេន លទ្ធំ កសិណនិមិត្តំ អសុវិសុទ្ធមេវ ហោតិ, ន ពហិទ្ធា បរិកម្មវសេន លទ្ធំ វិយ វិសុទ្ធំ.

បរិត្តានីតិ យថាលទ្ធានិ សុប្បសរាវមត្តានិ. តេនាហ ‘‘អវឌ្ឍិតានី’’តិ. បរិត្តវសេនេវាតិ វណ្ណវសេន អាភោគេ វិជ្ជមានេបិ បរិត្តវសេនេវ ឥទមភិភាយតនំ វុត្តំ. បរិត្តតា ហេត្ថ អភិភវនស្ស ការណំ. វណ្ណាភោគេ សតិបិ អសតិបិ អភិភាយតនភាវនា នាម តិក្ខបញ្ញស្សេវ សម្ភវតិ, ន ឥតរស្សាតិ ‘‘ញាណុត្តរិកោ បុគ្គលោ’’តិ. អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតីតិ ឯត្ថ អភិភវនំ សមាបជ្ជនញ្ច ឧបចារជ្ឈានាធិគមសមនន្តរមេវ អប្បនាឈានុប្បាទនន្តិ អាហ ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ បាបេតី’’តិ. សហ និមិត្តុប្បាទេនាតិ ច អប្បនាបរិវាសាភាវស្ស លក្ខណវចនមេតំ. យោ ‘‘ខិប្បាភិញ្ញោ’’តិ វុច្ចតិ, តតោបិ ញាណុត្តរស្សេវ អភិភាយតនភាវនា. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ និមិត្តេ. អប្បនំ បាបេតីតិ ភាវនា អប្បនំ នេតិ.

ឯត្ថ ច កេចិ ‘‘ឧប្បន្នេ ឧបចារជ្ឈានេ តំ អារព្ភ យេ ហេដ្ឋិមន្តេន ទ្វេ តយោ ជវនវារា បវត្តន្តិ, តេ ឧបចារជ្ឈាន បក្ខិកា ឯវ, តទនន្តរញ្ច ភវង្គបរិវាសេន ឧបចារាសេវនាយ ច វិនា អប្បនា ហោតិ, សហ និមិត្តុប្បាទេនេវ អប្បនំ បាបេតី’’តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ. ន ហិ បារិវាសិកបរិកម្មេន អប្បនាវារោ ឥច្ឆិតោ, នាបិ មហគ្គតប្បមាណជ្ឈានេសុ វិយ ឧបចារជ្ឈានេ ឯកន្តតោ បច្ចវេក្ខណា ឥច្ឆិតព្ពា, តស្មា ឧបចារជ្ឈានាធិគមតោ បរំ កតិបយភវង្គចិត្តាវសានេ អប្បនំ បាបុណន្តោ ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ បាបេតី’’តិ វុត្តោ. ‘‘សហ និមិត្តុប្បាទេនា’’តិ ច អធិប្បាយិកមិទំ វចនំ, ន នីតត្ថំ, អធិប្បាយោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

ន អន្តោសមាបត្តិយំ តទា តថារូបស្ស អាភោគស្ស អសម្ភវតោ, សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស អាភោគោ បុព្ពភាគភាវនាវសេន ឈានក្ខណេ បវត្តំ អភិភវនាការំ គហេត្វា បវត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) បន ‘‘ឥមិនា បនស្ស បុព្ពភាគោ កថិតោ’’តិ វុត្តំ. អន្តោសមាបត្តិយំ តថា អាភោគាភាវេ កស្មា ‘‘ឈានសញ្ញាយបី’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អភិភវ…បេ… អត្ថី’’តិ.

វឌ្ឍិតប្បមាណានីតិ វិបុលប្បមាណានីតិ អត្ថោ, ន ឯកង្គុលទ្វង្គុលាទិវសេន វឌ្ឍិតប្បមាណានីតិ តថា វឌ្ឍនស្សេវេត្ថ អសម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘មហន្តានី’’តិ.

រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ រូបសញ្ញី, ន រូបសញ្ញី អរូបសញ្ញី. សញ្ញាសីសេន ឈានំ វទតិ. រូបសញ្ញាយ អនុប្បាទនមេវេត្ថ អលាភិតា. ពហិទ្ធាវ ឧប្បន្នន្តិ ពហិទ្ធាវត្ថុស្មិំយេវ ឧប្បន្នំ. អភិធម្មេ បន ‘‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ, អប្បមាណានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ ឯវំ ចតុន្នំ អភិភាយតនានំ អាគតត្តា អភិធម្មដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ២០៤) ‘‘កស្មា បន យថា សុត្តន្តេ – ‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានី’តិអាទិ វុត្តំ, ឯវំ អវត្វា ឥធ ចតូសុបិ អភិភាយតនេសុ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាវ វុត្តា’’តិ ចោទនំ កត្វា ‘‘អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោ’’តិ ការណំ វត្វា ‘‘តត្ថ វា ហិ ឥធ វា ពហិទ្ធារូបានេវ អភិភវិតព្ពានិ, តស្មា តានិ និយមតោ វត្តព្ពានីតិ តត្រាបិ ឥធាបិ វុត្តានិ. ‘អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី’តិ ឥទំ បន សត្ថុ ទេសនាវិលាសមត្តមេវា’’តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច វណ្ណាភោគរហិតានិ សហិតានិ ច សព្ពានិ ‘‘បរិត្តានិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ វុត្តានិ, តថា ‘‘អប្បមាណានី’’តិ ទដ្ឋព្ពានិ. អត្ថិ ហិ ឯសោ បរិយាយោ ‘‘បរិត្តានិ អភិភុយ្យ តានិ ចេ កទាចិ វណ្ណវសេន អាភុជិតានិ ហោន្តិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានិ អភិភុយ្យា’’តិ. បរិយាយកថា ហិ សុត្តន្តទេសនាតិ. អភិធម្មេ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វណ្ណាភោគរហិតានិ វិសុំ វុត្តានិ, តថា សហិតានិ. អត្ថិ ហិ ឧភយត្ថ អភិភវនបរិយាយោតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិអាទិនា បឋមទុតិយអភិភាយតនេសុ បឋមវិមោក្ខោ, តតិយចតុត្ថាភិភាយតនេសុ ទុតិយវិមោក្ខោ, វណ្ណាភិភាយតនេសុ តតិយវិមោក្ខោ ច អភិភវនប្បវត្តិតោ សង្គហិតោ, អភិធម្មេ បន និប្បរិយាយទេសនត្តា វិមោក្ខាភិភាយតនានិ អសង្ករតោ ទស្សេតុំ វិមោក្ខេ វជ្ជេត្វា អភិភាយតនានិ កថិតានិ, សព្ពានិ ច វិមោក្ខកិច្ចានិ ឈានានិ វិមោក្ខទេសនាយំ វុត្តានិ. តទេតំ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី’’តិ អាគតស្ស អភិភាយតនទ្វយស្ស អភិធម្មេ អភិភាយតនេសុ អវចនតោ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទីនញ្ច សព្ពវិមោក្ខកិច្ចសាធារណវចនភាវតោ វវត្ថានំ កតន្តិ វិញ្ញាយតិ.

‘‘អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោ’’តិ ឥទំ អភិធម្មេ កត្ថចិបិ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបានិ បស្សតី’’តិ អវត្វា សព្ពត្ថ យំ វុត្តំ ‘‘ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតី’’តិ, តស្ស ការណវចនំ. តេន យំ អញ្ញហេតុកំ, តំ តេន ហេតុនា វុត្តំ, យំ បន ទេសនាវិលាសហេតុកំ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាយ ឯវ អភិធម្មេ វចនំ, ន តស្ស អញ្ញំ ការណំ មគ្គិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតា ច តេសំ ពហិទ្ធារូបានំ វិយ អវិភូតត្តា, ទេសនាវិលាសោ ច យថាវុត្តវវត្ថានវសេន វេទិតព្ពោ, វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន វិជ្ជមានបរិយាយកថនភាវតោ. ‘‘សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិ ឯតេនេវ សិទ្ធត្តា នីលាទិអភិភាយតនានិ ន វត្តព្ពានីតិ ចេ? ន, នីលាទីសុ កតាធិការានំ នីលាទិភាវស្សេវ អភិភវនការណត្តា. ន ហិ តេសំ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធវណ្ណានំ បរិត្តតា តទប្បមាណតា វា អភិភវនការណំ, អថ ខោ នីលាទិភាវោ ឯវាតិ. ឯតេសុ ច បរិត្តាទិកសិណរូបេសុ យំ ចរិតស្ស ឥមានិ អភិភាយតនានិ ឥជ្ឈន្តិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥមេសុ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សព្ពសង្គាហិកវសេនាតិ សកលនីលវណ្ណនីលនិទស្សននីលនិភាសានំ សាធារណវសេន. វណ្ណវសេនាតិ សភាវវណ្ណវសេន. និទស្សនវសេនាតិ បស្សិតព្ពតាវសេន. ឱភាសវសេនាតិ សប្បភាសតាយ អវភាសនវសេន. ឧមាបុប្ផន្តិ អតសិបុប្ផំ. នីលមេវ ហោតិ វណ្ណសង្ករាភាវតោ. ពារាណសិយំ ភវន្តិ ពារាណសិយំ សមុដ្ឋិតំ.

តេ ធម្មេតិ តេ សតិបដ្ឋានាទិធម្មេ ចេវ អដ្ឋវិមោក្ខធម្មេ ច. ចិណ្ណវសីភាវាយេវ តត្ថ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បរិយោសានុត្តរំ សតំ គតា អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា.

២៥០. សកលដ្ឋេនាតិ (ទី. និ. ដី. ៣.៣៤៦; អ. និ. ដី. ៣.១០.២៥) សកលភាវេន, អសុភនិមិត្តាទីសុ វិយ ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនវសេសតោ គហេតព្ពដ្ឋេនាតិ អត្ថោ. យថា ខេត្តំ សស្សានំ ឧប្បត្តិដ្ឋានំ វឌ្ឍិដ្ឋានញ្ច, ឯវមេវ តំតំសម្បយុត្តធម្មានន្តិ អាហ ‘‘ខេត្តដ្ឋេនា’’តិ. បរិច្ឆិន្ទិត្វាតិ ឥទំ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយន្តិ យោជេតព្ពំ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា ឯវ ហិ សព្ពត្ថ កសិណំ វឌ្ឍេតព្ពំ. តេន តេន ការណេនាតិ ឧបរិអាទីសុ តេន តេន កសិណេន. យថា កិន្តិ អាហ – ‘‘អាលោកមិវ រូបទស្សនកាមោ’’តិ, យថា ទិព្ពចក្ខុនា ឧទ្ធំ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ, ឧទ្ធំ អាលោកំ បសារេតិ, អធោ ចេ, អធោ, សមន្តតោ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ, សមន្តតោ អាលោកំ បសារេតិ, ឯវំ សព្ពកសិណន្តិ អត្ថោ. ឯកស្សាតិ បថវីកសិណាទីសុ ឯកេកស្ស. អញ្ញភាវានុបគមនត្ថន្តិ អញ្ញកសិណភាវានុបគមនទីបនត្ថំ, អញ្ញស្ស វា កសិណភាវានុបគមនទីបនត្ថំ. ន ហិ អញ្ញេន បសារិតកសិណំ តតោ អញ្ញេន បសារិតកសិណភាវំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវម្បិ នេសំ អញ្ញកសិណសម្ភេទាភាវោ វេទិតព្ពោ. ន អញ្ញំ បថវីអាទិ. ន ហិ ឧទកេន ឋិតដ្ឋានេ សសម្ភារបថវី អត្ថិ. អញ្ញកសិណសម្ភេទោតិ អាបោកសិណាទិនា សង្ករោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ សេសកសិណេសុ. ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនវសេសផរណំ បមាណស្ស អគ្គហណតោ អប្បមាណំ. តេនេវ ហិ នេសំ កសិណសមញ្ញា. តថា ហិ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ចេតសា ផរន្តោតិ ភាវនាចិត្តេន អារម្មណំ ករោន្តោ. ភាវនាចិត្តញ្ហិ កសិណំ បរិត្តំ វា វិបុលំ វា សកលមេវ មនសិ ករោតិ.

កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តំ វិញ្ញាណំ ផរណអប្បមាណវសេន ‘‘វិញ្ញាណកសិណ’’ន្តិ វុត្តំ. តថា ហិ តំ ‘‘វិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. កសិណវសេនាតិ ឧគ្ឃាដិតកសិណវសេន កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា. យត្តកញ្ហិ ឋានំ កសិណំ បសារិតំ, តត្តកំ អាកាសភាវនាវសេន អាកាសំ ហោតីតិ. ឯវំ យត្តកំ ឋានំ អាកាសំ ហុត្វា ឧបដ្ឋិតំ, តត្តកំ អាកាសមេវ ហុត្វា វិញ្ញាណស្ស បវត្តនតោ អាគមនវសេន វិញ្ញាណកសិណេបិ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វុត្តាតិ ‘‘កសិណុគ្ឃាដិមាកាសវសេន តត្ថ បវត្តវិញ្ញាណេ ឧទ្ធំអធោតិរិយតា វេទិតព្ពា’’តិ អាហ.

២៥២. វុត្តោយេវ វម្មិកសុត្តេ. និស្សិតញ្ច ឆវត្ថុនិស្សិតត្តា វិបស្សនាញាណស្ស. បដិពទ្ធញ្ច តេន វិនា អប្បវត្តនតោ កាយសញ្ញិតានំ រូបធម្មានំ អារម្មណករណតោ ច. សុដ្ឋុ ភាតិ ឱភាសតីតិ វា សុភោ. កុរុវិន្ទជាតិអាទិជាតិវិសេសោបិ មណិ អាករបារិសុទ្ធិមូលកោ ឯវាតិ អាហ ‘‘សុបរិសុទ្ធអាករសមុដ្ឋិតោ’’តិ. ទោសនីហរណវសេន បរិកម្មនិប្ផត្តីតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុ កតបរិកម្មោ អបនីតបាសាណសក្ខរោ’’តិ. ធោវនវេធនាទីហីតិ ចតូសុ បាសាណេសុ ធោវនេន ចេវ កាឡកាទិអបហរណត្ថាយ សុត្តេន អាវុននត្ថាយ ច វិជ្ឈនេន. តាបសណ្ហករណាទីនំ សង្គហោ អាទិ-សទ្ទេន. វណ្ណសម្បត្តិន្តិ សុត្តស្ស វណ្ណសម្បត្តិំ.

មណិ វិយ ករជកាយោ បច្ចវេក្ខិតព្ពតោ. អាវុតសុត្តំ វិយ វិបស្សនាញាណំ អនុបវិសិត្វា ឋិតត្តា. ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ វិបស្សនាលាភី ភិក្ខុ សម្មទេវ តស្ស ទស្សនតោ. តទារម្មណានន្តិ រូបធម្មារម្មណានំ. ផស្សបញ្ចមកចិត្តចេតសិកគ្គហណេន គហិតធម្មាបិ វិបស្សនាចិត្តុប្បាទបរិយាបន្នា ឯវាតិ វេទិតព្ពំ. ឯវញ្ហិ តេសំ វិបស្សនាញាណគតិកត្តា ‘‘អាវុតសុត្តំ វិយ វិបស្សនាញាណ’’ន្តិ វចនំ អវិរោធិតំ ហោតិ.

ញាណស្សាតិ បច្ចវេក្ខណញាណស្ស. យទិ ឯវំ ញាណស្ស វសេន វត្តព្ពំ, ន បុគ្គលស្សាតិ អាហ ‘‘តស្ស បនា’’តិអាទិ. មគ្គស្ស អនន្តរំ, តស្មា លោកិយាភិញ្ញានំ បរតោ ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ បុរតោ វត្តព្ពំ វិបស្សនាញាណំ. ឯវំ សន្តេបីតិ យទិបាយំ ញាណានុបុព្ពដ្ឋិតិ, ឯវំ សន្តេបិ ឯតស្ស អន្តរា វារោ នត្ថីតិ បញ្ចសុ លោកិយាភិញ្ញាសុ កថិតាសុ អាកង្ខេយ្យសុត្តាទីសុ (ម. និ. ១.៦៤ អាទយោ) វិយ ឆដ្ឋាភិញ្ញា កថេតព្ពាតិ ឯតស្ស អនភិញ្ញាលក្ខណស្ស វិបស្សនាញាណស្ស តាសំ អន្តរា វារោ ន ហោតិ, តស្មា តត្ថ អវសរាភាវតោ ឥធេវ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានានន្តរមេវ ទស្សិតំ វិបស្សនាញាណំ. យស្មា ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ. តេន ន កេវលំ តទេវ, អថ ខោ ឥទម្បិ ការណំ វិបស្សនាញាណស្ស ឥធេវ ទស្សនេតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ទិព្ពេន ចក្ខុនា ភេរវរូបំ បស្សតោតិ ឯត្ថ ឥទ្ធិវិធញាណេន ភេរវំ រូបំ និម្មិនិត្វា ចក្ខុនា បស្សតោតិ វត្តព្ពំ, ឯវម្បិ អភិញ្ញាលាភិនោ អបរិញ្ញាណវត្ថុកស្ស ភយសន្តាសោ ឧប្បជ្ជតិ ឧច្ចវាលិកវាសីមហានាគត្ថេរស្ស វិយ. ឥធាបីតិ ឥមស្មិំ វិបស្សនាញាណេបិ, ន សតិបដ្ឋានាទីសុ ឯវាតិ អធិប្បាយោ.

២៥៣. មនោមយិទ្ធិយំ ចិណ្ណវសិតាយ អភិញ្ញា វោសានបារមិប្បត្តតា វេទិតព្ពាតិ យោជនា. មនេន និព្ពត្តន្តិ អភិញ្ញាមនេន និព្ពត្តិតំ. តំ សទិសភាវទស្សនត្ថមេវាតិ សណ្ឋានតោបិ វណ្ណតោបិ អវយវវិសេសតោបិ សទិសភាវទស្សនត្ថមេវ. សជាតិយំ ឋិតោ, ន នាគិទ្ធិយា អញ្ញជាតិរូបោ. សុបរិកម្មកតមត្តិកាទយោ វិយ ឥទ្ធិវិធញាណំ វិកុព្ពនកិរិយាយ និស្សយភាវតោ.

២៥៥. អប្បកសិរេនេវាតិ អកិច្ឆេនេវ.

២៥៦. មន្ទោ ឧត្តានសេយ្យកទារកោបិ ‘‘ទហរោ’’តិ វុច្ចតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘យុវា’’តិ វុត្តំ. យុវាបិ កោចិ អនិច្ឆនតោ អមណ្ឌនសីលោ ហោតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ ‘‘មណ្ឌនកជាតិកោ’’តិ វុត្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘យុវាបី’’តិអាទិ. កាឡតិលប្បមាណា ពិន្ទវោ កាឡតិលកានិ. នាតិកម្មាសតិលប្បមាណា ពិន្ទវោ តិលកានិ. វង្កំ នាម បិយង្គំ. យោព្ពនបីឡកាទយោ មុខទូសិបីឡកា. មុខគតោ ទោសោ មុខទោសោ, លក្ខណវចនញ្ចេតំ មុខេ អទោសស្សបិ បាកដភាវស្ស អធិប្បេតត្តា. យថា វា មុខេ ទោសោ, ឯវំ មុខេ អទោសោបិ មុខទោសោ សរលោបេន, មុខទោសោ ច មុខទោសោ ច មុខទោសោតិ ឯកសេសនយេនបេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវញ្ហិ បរេសំ សោឡសវិធំ ចិត្តំ បាកដំ ហោតីតិ វចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

២៥៩. បដិបទាវសេនាតិ យថារហំ សមថវិបស្សនាមគ្គបដិបទាវសេន. អដ្ឋសុ កោដ្ឋាសេសូតិ សតិបដ្ឋានាទីសុ ពោធិបក្ខិយធម្មកោដ្ឋាសេសុ, វិមោក្ខកោដ្ឋាសេសុ វាតិ ឥមេសុ អដ្ឋសុ កោដ្ឋាសេសុ. សេសេសូតិ វុត្តាវសេសេសុ អភិភាយតនកោដ្ឋាសាទីសុ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាសកុលុទាយិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.