៦. សន្ទកសុត្តវណ្ណនា

២២៣. ទេវេន វស្សេន កតោ សោព្ភោ ទេវកតសោព្ភោ. តេនាហ ‘‘វស្សោ…បេ… រហទោ’’តិ. គុហាតិ បំសុគុហា បាសាណគុហា មិស្សកគុហាតិ តិស្សោ គុហា. តត្ថ បំសុគុហា ឧទកមុត្តដ្ឋានេ អហោសិ និន្នដ្ឋានំ បន ឧទកេន អជ្ឈោត្ថតំ. ឧមង្គំ កត្វាតិ ហេដ្ឋា សុទុគ្គំ កត្វា. អនមតគ្គិយំ បច្ចវេក្ខិត្វាតិ ‘‘ន ខោ សោ សត្តាវាសោ សុលភរូបោ, យោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា អនាវុដ្ឋបុព្ពោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.១៦០) ឥទញ្ច តឡាកំ មយា វុត្ថបុព្ពំ ភវិស្សតិ, តម្បិ ឋានំ សោ ច អត្តភាវោ អបញ្ញត្តិកភាវំ គតោតិ ឯវំ អនមតគ្គិយំ បច្ចវេក្ខិត្វា តាទិសំ ឋានំ គន្តុំ វដ្ដតិ. ឥមិនា នយេន សមុទ្ទបព្ពតទស្សនាទីសុបិ បច្ចវេក្ខណាវិធិ វេទិតព្ពោ.

ឧច្ចំ នទមានាយាតិ ឧច្ចំ កត្វា សទ្ទំ ករោន្តិយា កាមស្សាទភវស្សាទាទិវត្ថុន្តិ ‘‘អយញ្ច អយញ្ច កាមោ ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, អសុកោ ភវោ ឥដ្ឋោ កន្តោ មនាបោ, ឯវមយំ លោកោ បិយេហិ បិយតរោ’’តិ ឯវំ កាមស្សាទភវស្សាទលោកស្សាទាទិសង្ខាតំ វត្ថុំ. ទុគ្គតិតោ សំសារតោ ច និយ្យាតិ ឯតេនាតិ និយ្យានំ, សគ្គមគ្គោ មោក្ខមគ្គោ ច, តំ និយ្យានំ អរហតិ, និយ្យានេ វា និយុត្តាតិ និយ្យានិកា, និយ្យានំ វា ផលំ ឯតិស្សា អត្ថីតិ និយ្យានិកា, វចីទុច្ចរិតាទិសំកិលេសតោ និយ្យាតីតិ វា និយ្យានីយា, ឦ-ការស្ស រស្សត្តំ យ-ការស្ស ច ក-ការំ កត្វា និយ្យានិកា, ចេតនាយ សទ្ធិំ សម្ផប្បលាបា វេរមណិ. តប្បដិបក្ខតោ អនិយ្យានិកា, តស្សា ភាវោ អនិយ្យានិកត្តំ, តស្មា អនិយ្យានិកត្តា. តិរច្ឆានភូតាតិ តិរោករណភូតា. គេហស្សិតកថាតិ កាមបដិសំយុត្តកថា. កម្មដ្ឋានភាវេតិ អនិច្ចតាបដិសំយុត្តចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវេ. សហ អត្ថេនាតិ សាត្ថកំ, ហិតបដិសំយុត្តន្តិ អត្ថោ. វិសិខាតិ ឃរសន្និវេសោ, វិសិខាគហណេន ច តន្និវាសិនោ គហិតា ‘‘គាមោ អាគតោ’’តិអាទីសុ (សារត្ថ. ដី. ១.អាចរិយបរម្បរកថាវណ្ណនា) វិយ. តេនេវាហ ‘‘សូរា សមត្ថា’’តិ ‘‘សទ្ធា បសន្នា’’តិ ច. កុម្ភដ្ឋានប្បទេសេន កុម្ភទាសិយោ វុត្តាតិ អាហ ‘‘កុម្ភទាសិកថា វា’’តិ.

២២៨. វោហារោ វិយ តេសំ តថា វោហារមត្តំ គហេត្វា វុត្តំ ‘‘ព្រហ្មចរិយវាសេ’’តិ. អកតាតិ សមេន, វិសមេន វា កេនចិ ហេតុនា ន កតា ន វិហិតា. កតវិធោ ករណវិធិ នត្ថិ ឯតេសន្តិ អកដវិធា. បទទ្វយេនបិ លោកេ កេនចិ ហេតុបច្ចយេន នេសំ អនិព្ពត្តតំ ទស្សេតិ. ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតាតិ កស្សចិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស ទេវស្ស, ឥស្សរាទិនោ វា ឥទ្ធិយាបិ ន និម្មិតា. អនិម្មាតាតិ កស្សចិ អនិម្មាបិតា. រូបាទិជនកភាវន្តិ រូបសទ្ទាទីនំ បច្ចយភាវំ, រូបាទយោបិ បថវិយាទីហិ អប្បដិពទ្ធវុត្តិកាតិ តស្ស អធិប្បាយោ. យថា បព្ពតកូដំ កេនចិ អនិព្ពត្តិតំ កស្សចិ ច អនិព្ពត្តនកំ, ឯវមេតេបីតិ អាហ ‘‘បព្ពតកូដា វិយ ឋិតាតិ កូដដ្ឋា’’តិ. យមិទំ ពីជតោ អង្កុរាទិ ជាយតីតិ វុច្ចតិ, តំ វិជ្ជមានមេវ តតោ និក្ខមតិ នាវិជ្ជមានំ, អញ្ញថា អញ្ញតោបិ អញ្ញស្ស ឧបលទ្ធិ សិយាតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ ឋិតាតិ ឯវំ និព្ពិការា ឋិតា. ឧភយេនបីតិ អត្ថទ្វយេនបីតិ វទន្តិ. ‘‘កូដដ្ឋា ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតា’’តិ បទទ្វយេនបិ. តេសំ សត្តន្នំ កាយានំ. ឋិតត្តាតិ និព្ពិការាភាវេន ឋិតត្តា. ន ចលន្តីតិ វិការំ នាបជ្ជន្តិ. វិការាភាវតោ ហិ តេសំ សត្តន្នំ កាយានំ ឯសិកដ្ឋាយិដ្ឋិតតា. អនិញ្ជនញ្ច អត្ថតោ បកតិយា អវដ្ឋានមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន វិបរិណាមេន្តី’’តិ វុត្តំ. តថា អវិបរិណាមធម្មត្តា ឯវ តេ អញ្ញមញ្ញំ ន ព្យាពាធេន្តិ. សតិ ហិ វិការំ អាបាទេតព្ពតាយ ព្យាពាធកតាបិ សិយា, តថា អនុគ្គហេតព្ពតាយ អនុគ្គាហកតាតិ តទភាវំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘នាល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

បថវី ឯវ កាយេកទេសត្តា បថវីកាយោ. ហន្តុំ វា ឃាតេតុំ វា សមត្ថោ នាម នត្ថិ ជីវសត្តមានំ កាយានំ និច្ចតាយ និព្ពិការភាវតោ, ឯតេនេវ នេសមហន្តព្ពតា អឃាតេតព្ពតា អត្ថតោ វុត្តាយេវាតិ ទដ្ឋព្ពា. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សត្តន្នំត្វេវ កាយាន’’ន្តិអាទិ. សោតុំ វា សាវេតុំ វា សមត្ថោ នាម នត្ថីតិ បច្ចេកំ នេសំ សវនេសុ អសមត្ថត្តា តទេកទេសាទីសុបិ អសមត្ថតំ ទីបេតិ. យទិ កោចិ ហន្តា នត្ថិ, កថំ សត្ថប្បហារោតិ អាហ ‘‘យថា មុគ្គរាសិអាទីសូ’’តិអាទិ. កេវលំ សញ្ញាមត្តមេវ ហោតិ, ហននឃាតនាទិ បន បរមត្ថតោ នត្ថេវ កាយានំ អវិកោបនីយភាវតោតិ អធិប្បាយោ. កេវលំ តក្កមត្តេន និរត្ថកំ ទិដ្ឋិំ ទីបេតីតិ ឯតេន យស្មា តក្កិកា និរង្កុសតាយ បរិកប្បនស្ស យំ កិញ្ចិ អត្តនា បរិកប្បិតំ សារតោ មញ្ញមានា តថេវ អភិនិវិស្ស តក្កទិដ្ឋិគ្គាហំ គណ្ហន្តិ, តស្មា ន តេសំ ទិដ្ឋិវត្ថុស្មិំ វិញ្ញូហិ វិចារណា កត្តព្ពាតិ ទស្សេតិ. កេចីតិ សារសមាសាចរិយា. បញ្ចិន្ទ្រិយវសេនាតិ បញ្ចរូបិន្ទ្រិយវសេន. កម្មន្តិ លទ្ធិ កម្មភាវេន សុបាកដត្តា. អវង្កកថាតារណាទិកា ទ្វាសដ្ឋិ បដិបទា. ឯកស្មិំ កប្បេតិ ឯកស្មិំ មហាកប្បេ.

បុរិសភូមិយោតិ បធានបុគ្គលេន និទ្ទេសោ, ឥត្ថីនម្បេតា ភូមិយោ ឥច្ឆន្តេវ. ភិក្ខុ ច បន្នកោតិអាទិ តេសំ បាឡិយេវ. តត្ថ បន្នកោតិ ភិក្ខាយ វិចរណកោតិ វទន្តិ, តេសំ វា បដិបត្តិំ បដិបន្នកោ. ជិនោតិ ជិណ្ណោ, ជរាវសេន និហីនធាតុកោតិ វទន្តិ, អត្តនោ វា បដិបត្តិយា បដិបក្ខំ ជិនិត្វា ឋិតោ. សោ កិរ តថាភូតោ កស្សចិបិ ធម្មំ ន កថេតិ, តេនាហ ‘‘ន កិញ្ចិ អាហា’’តិ. អលាភិន្តិ ‘‘សោ ន កុម្ភិមុខា បដិគ្គណ្ហតី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ១.៣៩៤) នយេន វុត្តអលាភហេតុសមាយោគេន អលាភិំ. តតោ ឯវ ជិឃច្ឆាទុព្ពលបរេតតាយ សយនបរាយណំ សមណំ បន្នភូមីតិ វទតិ.

អាជីវវុត្តិសតានីតិ សត្តានំ អាជីវភូតានិ ជីវិកាវុត្តិសតានិ. បសុគ្គហណេន ឯឡកជាតិ គហិតា, មិគគ្គហណេន រុរុគវយាទិសព្ពមិគជាតិ. ពហូ ទេវាតិ ចាតុមហារាជិកាទិព្រហ្មកាយិកាទិវសេន នេសំ អន្តរភេទវសេន ពហូ ទេវា. តត្ថ ចាតុមហារាជិកានំ ឯកច្ចោ អន្តរភេទោ ‘‘មហាសមយសុត្តេន’’ (ទី. និ. ២.៣៣១ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. មានុសាបិ អនន្តាតិ ទីបទេសកុលវំសាជីវាទិវិភាគវសេន មានុសាបិ អនន្តភេទា. បិសាចា ឯវ បេសាចា, តេ អបរបេតាទយោ មហន្តា វេទិតព្ពា.

ឆទ្ទន្តទហមន្ទាកិនិយោ កុឡីរមុចលិន្ទនាមេន វទតិ. គណ្ឋិកាតិ បព្ពគណ្ឋិកា. បណ្ឌិតោបិ…បេ… ឧទ្ធំ ន គច្ឆតិ, កស្មា? សត្តានំ សំសរណកាលស្ស និយតភាវតោ.

អបរិបក្កំ សំសរណនិមិត្តំ សីលាទិនា បរិបាចេតិ នាម សីឃំយេវ វិសុទ្ធិប្បត្តិយា. បរិបក្កំ ផុស្ស ផុស្ស បត្វា បត្វា បរិបក្កភាវាបាទនេន ព្យន្តិំ ករោតិ នាម. សុត្តគុឡេតិ សុត្តវដ្ដិយំ. និព្ពេឋិយមានមេវ បលេតីតិ ឧបមាយ សត្តានំ សំសារោ អនុក្កមេន ខីយតេវ, ន តស្ស វទ្ធីតិ ទស្សេតិ បរិច្ឆិន្នរូបត្តា.

២២៩. និយតិវាទេ បក្ខិបន្តោតិ សព្ពញ្ញុតំ បដិជានិត្វាបិ បទេសញ្ញុតាយ អសម្បាយមានោ តត្ថ អត្តនោ អញ្ញាណកិរិយំ បរិហរិតុំ អសក្កោន្តោ ច ‘‘ឯវមេសា និយតី’’តិ និយតិវាទេ បក្ខិបន្តោ.

២៣០. ធម្មកថាយ អបស្សយភូតោ អនុស្សវោ ឯតស្ស អត្ថីតិ អនុស្សវី, តេនេវស្ស អបស្សយវាទំ ទស្សេតុំ ‘‘អនុស្សវនិស្សិតោ’’តិ អាហ. សវនំ សច្ចតោតិ យំ កិញ្ចិ អនុស្សវំ, តំ សវនំ សច្ចន្តិ គហេត្វា ឋិតោ. បិដកសម្បទាយាតិ គន្ថសម្បាទនេន, តាទិសំ គន្ថំ បគុណំ វាចុគ្គតំ កត្វា តំ និស្សាយ ធម្មំ កថេតិ. តេនាហ ‘‘វគ្គបណ្ណាសកាយា’’តិអាទិ.

២៣២. មន្ទបញ្ញោតិ បរិត្តបញ្ញោ. មោមូហោតិ សម្មុយ្ហកោ. ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា វិវិធោ នានប្បការោ ខេបោ វាចាយ បរវាទានំ ខីបនំ វាចាវិក្ខេបោ, តំ វាចាវិក្ខេបំ, ន មរតិ ន បច្ឆិជ្ជតិ យថាវុត្តោ វាទវិក្ខេបោ ឯតាយាតិ អមរា, តត្ថ បវត្តា ទិដ្ឋិ អមរាវិក្ខេបោ, តំ អមរាវិក្ខេបំ. អបរិយន្តវិក្ខេបន្តិ ‘‘ឯវម្បិ មេ នោ’’តិអាទិនា បុច្ឆិតស្ស អបរិយោសាបនវសេន វិក្ខេបំ. ឥតោ ចិតោ ច សន្ធាវតិ ឯកស្មិំ សភាវេ អនវដ្ឋានតោ. គាហំ ន ឧបគច្ឆតីតិ មិច្ឆាគាហតាយ ឧត្តរវិធានាយ បុរិមបក្ខំ ឋបេត្វា គាហំ ន ឧបគច្ឆតិ. អមរាសទិសាយ អមរាយ វិក្ខេបោតិ អមរាវិក្ខេបោ.

ឥទំ កុសលន្តិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ បការត្ថោ, ឥមិនា បការេនាតិ អត្ថោ. អមរាវិក្ខេបិកោ យថា កុសលេ, ឯវំ អញ្ញស្មិំ យំ កិញ្ចិ កេនចិ បុច្ឆិតំ អត្ថំ អត្តនោ អរុច្ចនតាយ ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិនា តត្ថ តត្ថ វិក្ខេបញ្ញេវ អាបជ្ជតិ, តស្មា ‘‘ឯវន្តិបិ មេ នោ’’តិអាទិ តត្ថ តត្ថ បុច្ឆិតាការបដិសេធនវសេន វិក្ខិបនាការទស្សនំ. ននុ ចេត្ថ វិក្ខេបវាទិនោ វិក្ខេបបក្ខស្ស អននុជាននំ វិក្ខេបបក្ខេ អវដ្ឋានំ យុត្តន្តិ? ន, តត្ថាបិ តស្ស សម្មូឡ្ហស្ស បដិក្ខេបវសេនេវ វិក្ខេបវាទស្ស បវត្តនតោ. តេន វុត្តំ ‘‘នោ’’តិ. តថា ហិ សញ្ចយោ ពេលដ្ឋបុត្តោ រញ្ញា អជាតសត្តុនា សន្ទិដ្ឋិកំ សាមញ្ញផលំ បុដ្ឋោ បរលោកត្តិកាទីនំ បដិសេធនមុខេន វិក្ខេបំ ព្យាកាសិ.

ឯត្ថាហ – ‘‘ននុ ចាយំ សព្ពោបិ អមរាវិក្ខេបិកោ កុសលាទយោ ធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈមានោ តត្ថ តត្ថ បញ្ហំ បុដ្ឋោ សមានោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបមត្តំ អាបជ្ជតិ, តស្ស កថំ ទិដ្ឋិគតភាវោ. ន ហិ អវត្តុកាមស្ស វិយ បុច្ឆិតមត្ថំ អជានន្តស្ស វិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា យុត្តា’’តិ? វុច្ចតេ – ន ហេវ ខោ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណមត្តេន តស្ស ទិដ្ឋិគតិកតា, អថ ខោ មិច្ឆាភិនិវេសវសេន. សស្សតាភិនិវេសេន មិច្ឆាភិនិវិដ្ឋោយេវ ហិ បុគ្គលោ មន្ទពុទ្ធិតាយ កុសលាទិធម្មេ បរលោកត្តិកាទីនិ ច យាថាវតោ អប្បដិបជ្ជមានោ អត្តនា អវិញ្ញាតស្ស អត្ថស្ស បរំ វិញ្ញាបេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ មុសាវាទភយេន ច វិក្ខេបំ អាបជ្ជតីតិ. អថ វា បុញ្ញបាបានំ តព្ពិបាកានញ្ច អនវពោធេន អសទ្ទហនេន ច តព្ពិសយាយ បុច្ឆាយ វិក្ខេបករណំយេវ សុន្ទរន្តិ ខន្តិំ រុចិំ ឧប្បាទេត្វា អភិនិវិសន្តស្ស ឧប្បន្នា វិសុំយេវ សា ឯកា ទិដ្ឋិ សត្តភង្គទិដ្ឋិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា, ឥន្ទ្រិយពទ្ធតោ ច តតិយដ្ឋានភាវេ ទស្សិតោ.

២៣៤. សន្និធិការកំ កាមេតិ ឯត្ថ អនិន្ទ្រិយពទ្ធានិ អធិប្បេតានីតិ តិលតណ្ឌុលាទិគ្គហណំ, តស្ស លោកស្ស អប្បសាទបរិហារត្ថំ កទាចិ តណ្ឌុលនាឡិអាទិសង្គហណករណំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘តិលតណ្ឌុលាទយោ បញ្ញាយន្តី’’តិ.

២៣៦. អាជីវកា មតា នាមាតិ ឥមេ អាជីវកា សព្ពសោ សម្មាបដិបត្តិរហិតា មិច្ឆា ឯវ ច បដិបជ្ជមានា អធិសីលសង្ខាតស្ស សីលជីវិតស្ស អភាវេន មតា នាម. បុត្តមតាតិ មតបុត្តា. សមណេ គោតមេ ព្រហ្មចរិយវាសោ អត្ថីតិ សមណំ ឯវ គោតមំ បរិសុទ្ធោ សុបរិបុណ្ណោ តក្ករស្ស សម្មា ទុក្ខក្ខយាវហោ ព្រហ្មចរិយវាសោ អត្ថិ. ឯតេនេត្ថ ធម្មសុធម្មតាទិទីបនេន ពុទ្ធសុពុទ្ធតញ្ច ទីបេតិ, អញ្ញត្ថ នត្ថីតិ ឥមិនា ពាហិរកេសុ តស្ស អភាវំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

សន្ទកសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.