៤. ទីឃនខសុត្តវណ្ណនា

២០១. ខននំ ខតំ, សូករស្ស ខតំ ឯត្ថ អត្ថីតិ សូករខតា, សូករស្ស វា ឥមស្មិំ ពុទ្ធុប្បាទេ បឋមំ ខតំ ឧបាទាយ សូករខតា, តាយ. ឯវំនាមកេតិ ឯវំ ឥត្ថិលិង្គវសេន លទ្ធនាមកេ. បំសុធោតេតិ ធោតបំសុកេ. ឱតរិត្វា អភិរុហិតព្ពន្តិ បកតិភូមិតោ អនេកេហិ សោបានផលកេហិ ឱតរិត្វា បុន លេណទ្វារំ កតិបយេហិ អភិរុហិតព្ពំ.

ឋិតកោវាតិ មាតុលស្ស ឋិតត្តា តត្ថ សគារវសបតិស្សវសេន ឋិតកោវ. កិញ្ចាបិ សព្ព-សទ្ទោ អវិសេសតោ អនវសេសបរិយាទាយកោ, វត្ថុអធិប្បាយានុរោធី បន សទ្ទប្បយោគោតិ តមត្ថំ សន្ធាយ បរិព្ពាជកោ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ អាហ. យា លោកេ មនុស្សឧបបត្តិយោតិអាទិកា ឧបបត្តិយោ, តា អនត្ថសមុទាគតា តត្ថ តត្ថេវ សត្តានំ ឧច្ឆិជ្ជនតោ, តស្មា សមយវាទីហិ វុច្ចមានា សព្ពា អាយតិំ ឧប្បជ្ជនឧបបត្តិ ន ហោតិ. ជលពុព្ពុឡកា វិយ ហិ ឥមេ សត្តា តត្ថ តត្ថ សមយេ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តិ, តេសំ តត្ថ បដិសន្ធិ នត្ថីតិ អស្ស អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘បដិសន្ធិយោ’’តិអាទិ. អស្ស អធិប្បាយំ មុញ្ចិត្វាតិ យេនាធិប្បាយេន បរិព្ពាជកោ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ អាហ, តំ តស្ស អធិប្បាយំ ជានន្តោបិ អជានន្តោ វិយ ហុត្វា តស្ស អក្ខរេ តាវ ទោសំ ទស្សេន្តោតិ បទេសសព្ពំ សន្ធាយ តេន វុត្តំ, សព្ពសព្ពវិសយំ កត្វា តត្ថ ទោសំ គណ្ហន្តោ. យថា លោកេ កេនចិ ‘‘សព្ពំ វុត្តំ, តំ មុសា’’តិ វុត្តេ តស្ស វចនស្ស សព្ពន្តោគធត្តា មុសាភាវោ អាបជ្ជេយ្យ, ឯវំ ឥមស្សបិ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វទតោ តថា បវត្តា ទិដ្ឋិបិ នក្ខមតីតិ អត្ថតោ អាបន្នមេវ ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘ឯសាបិ តេ ទិដ្ឋិ នក្ខមតី’’តិ. យថា បន កេនចិ ‘‘សព្ពំ វុត្តំ មុសា’’តិ វុត្តេ អធិប្បាយានុរោធិនី សទ្ទប្បវត្តិ, តស្ស វចនំ មុញ្ចិត្វា តទញ្ញេសមេវ មុសាភាវោ ញាយាគតោ, ឯវមិធាបិ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វចនតោ យស្សា ទិដ្ឋិយា វសេន ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ តេន វុត្តំ, តំ ទិដ្ឋិំ មុញ្ចិត្វា តទញ្ញមេវ យថាធិប្បេតំ សព្ពំ នក្ខមតីតិ អយមត្ថោ ញាយាគតោ, ភគវា បន វាទីវរោ សុខុមាយ អាណិយា ថូលំ អាណិំ នីហរន្តោ វិយ ឧបាយេន តស្ស ទិដ្ឋិគតំ នីហរិតុំ តស្ស អធិប្បាយេន អវត្វា សទ្ទវសេន តាវ លព្ភមានំ ទោសំ ទស្សេន្តោ ‘‘យាបិ ខោ តេ’’តិអាទិមាហ. តេន វុត្តំ – ‘‘អស្ស អធិប្បាយំ មុញ្ចិត្វា អក្ខរេ តាវ ទោសំ ទស្សេន្តោ’’តិ.

បរិព្ពាជកោ បន យំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ មយា វុត្តំ, ‘‘អយំ សោ’’តិ យថាវុត្តទោសបរិហរណត្ថំ តស្មិំ អត្ថេ វុច្ចមានេ ឯស ទោសោ សព្ពោ ន ហោតិ, ឯវម្បិ សមណោ គោតមោ មម វាទេ ទោសមេវ អារោបេយ្យាតិ អត្តនោ អជ្ឈាសយំ និគុហិត្វា យថាវុត្តទោសំ បរិហរិតុកាមោ ‘‘ឯសា មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តម្បស្ស តាទិសមេវាតិ យំ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ គហិតំ វត្ថុ, តម្បិ តាទិសមេវ ភវេយ្យាតិ. អយញ្ច សព្ពន្តោគធទិដ្ឋិ មយ្ហម្បិ ទិដ្ឋិវត្ថុ, តំ មេ ខមេយ្យវាតិ. យស្មា បន ‘‘ឯសាបិ ទិដ្ឋិ តុយ្ហំ នក្ខមតី’’តិ យាបិ ទិដ្ឋិ វុត្តា ភវតា គោតមេន, សាបិ មយ្ហំ នក្ខមតិ, តស្មា សព្ពំ មេ នក្ខមតេវាតិ បរិព្ពាជកស្ស អធិប្បាយោ. តេនាហ – ‘‘តំ បរិហរាមីតិ សញ្ញាយ វទតី’’តិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘តស្មាបិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ មយ្ហំ នក្ខមតី’’តិ. ‘‘ឯសា មេ ទិដ្ឋី’’តិ យា ឋិតិភូតា ទិដ្ឋិ, តាយ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ បនេត្ថ សព្ពគ្គហណេន គហិតត្តា អាហ – ‘‘អត្ថតោ បនស្ស ឯសា ទិដ្ឋិ ន មេ ខមតីតិ អាបជ្ជតី’’តិ. អយំ ទោសោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘យស្ស បនា’’តិអាទិ. ឯសាតិ ទិដ្ឋិ. រុចិតន្តិ ទិដ្ឋិទស្សនេន អភិនិវិសិត្វា រោចេត្វា គហិតំ. តេន ហិ ទិដ្ឋិអក្ខមេន អរុចិតេន ភវិតព្ពន្តិ សតិ ទិដ្ឋិយា អក្ខមភាវេ តតោ តាយ គហិតាយ ខមេយ្យ រុច្ចេយ្យ យថា, ឯវំ សព្ពស្ស អក្ខមភាវេតិ អបរភាគេ សព្ពំ ខមតិ រុច្ចតីតិ អាបជ្ជតិ. ន បនេស តំ សម្បដិច្ឆតីតិ ឯស ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ ឯវំ វទន្តោ ឧច្ឆេទវាទី តំ វុត្តនយេន សព្ពស្ស ខមនំ រុច្ចនំ ន សម្បដិច្ឆតិ. ញាយេន វុត្តមត្ថំ កថំ ន សម្បដិច្ឆតីតិ អាហ ‘‘កេវលំ តស្សាបិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ឧច្ឆេទមេវ គណ្ហាតី’’តិ. សព្ពេសញ្ហិ ធម្មានំ អាយតិំ ឧប្បាទំ អរុច្ចិត្វា តំ សន្ធាយ អយំ ‘‘សព្ពំ មេ នក្ខមតី’’តិ វទតិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកេសុ ច ឧច្ឆិន្នេសុ កុតោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសភាវោតិ.

តេនាតិ តេន ការណេន, យស្មា ឥធេកច្ចេ សត្តា ឦទិសំ ទិដ្ឋិំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ. បជហនកេន វា ចិត្តេន ឯកជ្ឈំ គហេត្វា បជហនកេហិ អប្បជហនកេ និទ្ធារេតុំ ភគវា ‘‘អតោ…បេ… ពហុតរា’’តិ អវោចាតិ អាហ – ‘‘បជហនកេសុ និស្សក្ក’’ន្តិ យថា ‘‘បញ្ចសីលេហិ បភាវនា បញ្ញវន្តតរា’’តិ. ‘‘ពហូ’’តិ វត្វា ន កេវលំ ពហូ, អថ ខោ អតិវិយ ពហូតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ពហុតរា’’តិ អាហ. ‘‘ពហូ ហី’’តិ នយិទំ និស្សក្កវចនំ, អថ ខោ បច្ចត្តវចនំ. កថំ ហិ-សទ្ទោតិ អាហ ‘‘ហិ-ការោ និបាតមត្ត’’ន្តិ. អនិស្សក្កវចនំ តាវ តស្ស បជហនកានំ ពហុភាវតោ តេបិ បរតោ ‘‘ពហុតរា’’តិ វុច្ចីយន្តិ. មូលទស្សនន្តិ យេ តាទិសំ ទស្សនំ បឋមំ ឧបាទិយន្តិ, តជ្ជាតិកមេវ បច្ឆា គហិតទស្សនំ. វិជាតិយញ្ហិ បឋមំ គហិតទស្សនំ អប្បហាយ វិជាតិយស្ស គហណំ ន សម្ភវតិ វិរុទ្ធស្ស អភិនិវេសស្ស សហ អនវដ្ឋានតោ. អវិរុទ្ធំ បន មូលទស្សនំ អវិស្សជ្ជិត្វា វិសយាទិភេទភិន្នំ អបរទស្សនំ គហេតុំ លព្ភតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ឯកច្ចសស្សតវាទោ សស្សតុច្ឆេទាភិនិវេសានំ វសេន យថាក្កមំ សស្សតុច្ឆេទគ្គាហនជាតិកោ, ឧច្ឆេទគ្គាហេន បន សស្សតាភិនិវេសស្ស តំគាហេន ច អសស្សតាភិនិវេសស្ស វិរុជ្ឈនតោ ឧភយត្ថបិ ‘‘ឯកច្ចសស្សតំ វា គហេតុំ ន សក្កា’’តិ វុត្តំ, តថា ‘‘សស្សតំ វា ឧច្ឆេទំ វា ន សក្កា គហេតុ’’ន្តិ ច. មូលសស្សតញ្ហិ បឋមំ គហិតំ. អាយតនេសុបិ យោជេតព្ពន្តិ បឋមំ ចក្ខាយតនំ សស្សតន្តិ គហេត្វា អបរភាគេ ន កេវលំ ចក្ខាយតនមេវ សស្សតំ, សោតាយតនម្បិ សស្សតំ, ឃានាយតនាទិបិ សស្សតន្តិ គណ្ហាតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. អាយតនេសុបីតិ បិ-សទ្ទេន ធាតូនំ ឥន្ទ្រិយានម្បិ គាហោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទំ សន្ធាយាតិ ‘‘មូលេ សស្សត’’ន្តិអាទិនា វុត្តបឋមគ្គាហស្ស សមានជាតិយំ អបរគ្គាហំ សន្ធាយ.

ទុតិយវារេ បឋមវារេ វុត្តសទិសំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. តត្ថ អាទីនវំ ទិស្វាតិ ‘‘យទិ រូបំ សស្សតំ សិយា, នយិទំ អាពាធាយ សំវត្តេយ្យ. យស្មា ច ខោ ឥទំ រូបំ អសស្សតំ, តស្មា អភិណ្ហបដិបីឡនដ្ឋេន ឧទយវយវន្តតាយ រូបំ អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ, សស្សតាភិនិវេសោ មិច្ឆា’’តិអាទិនា តត្ថ សស្សតវាទេ អាទីនវំ ទោសំ ទិស្វា. ឱឡារិកន្តិ តស្មា បដិបីឡនដ្ឋេន អយាថាវគ្គាហតាយ រូបំ ន សណ្ហំ ឱឡារិកមេវ. វេទនាទីនម្បិ អនិច្ចាទិភាវទស្សនំ រូបវេទនាអាទីនំ សមានយោគក្ខមត្តា. វិស្សជ្ជេតីតិ បជហតិ.

តិស្សោ លទ្ធិយោតិ សស្សតុច្ឆេទឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិយោ. យស្មា សស្សតទិដ្ឋិកា វដ្ដេ រជ្ជនស្ស អាសន្នា. តថា ហិ តេ ឱលីយន្តីតិ វុច្ចន្តិ, ភវាភវទិដ្ឋីនំ វសេន ឥមេសំ សត្តានំ សំសារតោ សីសុក្ខិបនំ នត្ថីតិ ឯតាវ តិស្សោ វិសេសតោ គហេតព្ពា.

ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតីតិ ឯត្តាវតា សស្សតទស្សនស្ស អប្បសាវជ្ជតាការណមាហ, វដ្ដំ អស្សាទេតិ, អភិនន្ទតីតិ ឥមិនា ទន្ធវិរាគតាយ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតីតិ ឥមិនា តាសុ តាសុ គតីសុ សត្តានំ សំសរណំ បដិក្ខិបតីតិ ទស្សេតិ, សុកតទុក្កដានំ កម្មានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតីតិ ឥមិនា កម្មផលំ. កុសលំ ន ករោតីតិ ឥមិនា កម្មំ, អកុសលំ ករោន្តោ ន ភាយតីតិ ឥមិនា បុញ្ញាបុញ្ញានិ សភាវតោ ជាយន្តីតិ ទស្សេតិ. វដ្ដំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ តន្និន្នភាវតោ. សីឃំ លទ្ធិំ ជហិតុំ ន សក្កោតិ វដ្ដុបច្ឆេទស្ស អរុច្ចនតោ. ឧច្ឆេទវាទី ហិ តស្មិំ ភវេ ឧច្ឆេទំ មញ្ញតិ. តតោ បរំ ឥធលោកំ បរលោកញ្ច អត្ថីតិ ជានាតិ សុកតទុក្កដានំ ផលំ អត្ថីតិ ជានាតិ កម្មផលវាទីភាវតោ. យេភុយ្យេន ហិ ឧច្ឆេទវាទី សភាវនិយតិយទិច្ឆាភិនិវេសេសុ អញ្ញត្រាភិនិវេសោ ហោតិ. សីឃំ ទស្សនំ បជហតិ វដ្ដាភិរតិយា អភាវតោ. បារមិយោ បូរេតុំ សក្កោន្តោ បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា, លោកវោហារមត្តេនេវ សោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតីតិ យោជនា. អសក្កោន្តោតិ ពុទ្ធោ ហោតុំ អសក្កោន្តោ. អភិនីហារំ កត្វា អគ្គសាវកាទិភាវស្ស អភិនីហារំ សម្បាទេត្វា. សាវកោ ហុត្វាតិ អគ្គសាវកោ មហាសាវកោ ហុត្វា, តត្ថាបិ តេវិជ្ជោ ឆឡភិញ្ញោ បដិសម្ភិទាប្បត្តោ វា សុក្ខវិបស្សកោ ឯវ វា ពុទ្ធសាវកោ ហុត្វា បរិនិព្ពាយតិ. សព្ពមិទំ ឧច្ឆេទវាទិនោ កល្យាណមិត្តនិស្សយេន សម្មត្តនិយាមោក្កមនេ ខិប្បវិរាគតាទស្សនត្ថំ អាគតំ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ.

២០២. កញ្ជិយេនេវាតិ អារនាឡេន. កញ្ជិយសទិសេន ឧច្ឆេទទស្សនេន. បូរិតោតិ បរិបុណ្ណជ្ឈាសយោ. សោតិ បរិព្ពាជកោ. អប្បហាយាតិ អភិន្ទិត្វា. វិគ្គហោតិ កលហោ ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញន្តិ អញ្ញមញ្ញំ វិរុទ្ធគ្គាហោតិ កត្វា. វិវាទន្តិ វិរុទ្ធវាទំ. វិឃាតន្តិ វិរោធហេតុកំ ចិត្តវិឃាតំ. វិហេសន្តិ វិគ្គហវិវាទនិមិត្តំ កាយិកំ ចេតសិកញ្ច កិលមថំ. អាទីនវំ ទិស្វាតិ ឯតាសំ ទិដ្ឋីនំ ឯវរូបោ អាទីនវោ, អនិយ្យានិកភាវតាយ បន សម្បតិ អាយតិញ្ច មហាទីនវោតិ ឯវំ អាទីនវំ ទិស្វា.

២០៥. ‘‘ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២៤១; សំ. និ. ៣.៨) កាយំ អន្វេតីតិ កាយន្វយោ, សោយេវ, តស្ស វា សមូហោ កាយន្វយតា, កាយបដិពទ្ធោ កិលេសោ. តេនាហ ‘‘កាយំ…បេ… អត្ថោ’’តិ.

អសម្មិស្សភាវន្តិ អសង្ករតោ វវត្ថិតភាវំ. តេន តាសំ យថាសកំ បច្ចយានំ ឧប្បជ្ជិត្វា វិគមំ ទស្សេតិ. ឯវញ្ហិ តាសំ កទាចិបិ សង្ករោ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘តត្រាយំ សង្ខេបត្ថោ’’តិអាទិ. សរូបំ អគ្គហេត្វា ‘‘អញ្ញា វេទនា’’តិ អនិយមេន វុត្តត្តា តមេវ វិគមំ ទស្សេន្តោ ‘‘អនុប្បន្នាវ ហោន្តិ អន្តរហិតា វា’’តិ អាហ. សរូបតោ និយមេត្វា វុច្ចមានេ កាចិ អនុប្បន្នា វា ហោតិ, កាចិ អន្តរហិតា វាតិ. ចុណ្ណវិចុណ្ណភាវទស្សនត្ថន្តិ ខណេ ខណេ ភិជ្ជមានភាវទស្សនត្ថំ.

ន កេនចិ សំវទតីតិ កេនចិ បុគ្គលេន សទ្ធិំ ទិដ្ឋិរាគវសេន សំកិលិដ្ឋចិត្តោ ន វទតិ. តេនាហ ‘‘សស្សតំ គហេត្វា’’តិអាទិ. ន វិវទតីតិ វិរុទ្ធភាវោ ហុត្វា ន វិវទតិ. បរិវត្តេត្វាតិ ឧច្ឆេទំ គហេត្វា ឯកច្ចសស្សតំ គហេត្វា ឯវំ វុត្តនយេន តយោបិ វាទា បរិវត្តេត្វា យោជេតព្ពា. តេន វោហរតីតិ តេន លោកវោហារេន លោកសមញ្ញំ អនតិធាវន្តោ សត្តោ បុរិសោ បុគ្គលោតិអាទិនា វោហរតិ, ន បន ឥតោ ពាហិរកា វិយ អភិនិវិសតិ. តេនាហ ‘‘អបរាមសន្តោ’’តិ. កញ្ចិ ធម្មន្តិ រូបាទីសុ ឯកំ ធម្មម្បិ. បរាមាសគ្គាហេន អគ្គណ្ហន្តោតិ ‘‘និច្ច’’ន្តិអាទិនា, ‘‘ឯតំ មមា’’តិអាទិនា ច ធម្មសភាវំ អតិក្កមិត្វា បរតោ អាមសិត្វា គហណេន អគ្គណ្ហន្តោ.

កតាវីតិ កតកិច្ចោ. សោ វទេយ្យាតិ ខីណាសវោ ភិក្ខុ អហង្ការមមង្ការេសុ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្នេសុបិ អហំ វទាមីតិ វទេយ្យ. តត្ថ អហន្តិ និយកជ្ឈត្តសន្តានេ. មមន្តិ តស្ស សន្តកភូតេ វត្ថុស្មិំ លោកនិរុឡ្ហេ. សមញ្ញន្តិ តត្ថ សុកុសលតាយ លោកេ សមញ្ញា កុសលោ វិទិត្វា. វោហារមត្តេនាតិ កេវលំ បច្ចេកពុទ្ធោ ហុត្វា មហាពោធិបារមិយោ បូរេតុំ អសក្កោន្តោ សាវកោ ហុត្វា ទេសវោហារមត្តេន ន អប្បហីនតណ្ហោ វិយ អន្ធបុថុជ្ជនោ អភិនិវេសនវសេន.

២០៦. សស្សតាទីសូតិ សស្សតាភិនិវេសាទីសុ. តេសំ តេសំ ធម្មានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. សស្សតំ អភិញ្ញាយាតិ សស្សតទិដ្ឋិំ សមុទយតោ អត្ថង្គមតោ អស្សាទតោ និស្សរណតោ អភិវិសិដ្ឋាយ បញ្ញាយ បដិវិជ្ឈិត្វា. បហានន្តិ អច្ចន្តប្បហានំ សមុច្ឆេទំ. រូបស្ស បហានន្តិ រូបស្ស តប្បដិពទ្ធសញ្ញោជនប្បហានេន បហានំ. អនុប្បាទនិរោធេន និរុទ្ធេហិ អាសវេហិ អគ្គហេត្វាវ ចិត្តំ វិមុច្ចិ. ‘‘អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចី’’តិ ឯត្ថ កិញ្ចិបិ អគ្គហេត្វា អសេសេត្វា. សោឡស បញ្ញាតិ មហាបញ្ញាទិកា សោឡស បញ្ញា. ចតុរង្គសមន្នាគតោតិ បុណ្ណឧបោសថទិវសតា, កេនចិ អនាមន្តិតមេវ អនេកសតានំយេវ អនេកសហស្សានំ វា ភិក្ខូនំ សន្និបតិតតា, សព្ពេសំ ឯហិភិក្ខុភាវេន ឧបសម្បន្នតា, ឆឡភិញ្ញតា ចាតិ. តេនាហ ‘‘តត្រិមានិ អង្គានី’’តិអាទិ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ អវិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ទីឃនខសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.