៣. មហាវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៩៣. សហ កថា ឯតស្ស អត្ថីតិ សហកថី, ‘‘មយំ បុច្ឆាវសេន តុម្ហេ វិស្សជ្ជនវសេនា’’តិ ឯវំ សហបវត្តកថោតិ អត្ថោ. ឯតស្សេវ កថិតានិ, តត្ថ បឋមេ វិជ្ជាត្តយំ ទេសិតំ, ទុតិយេ អគ្គិនា ទស្សិតន្តិ តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តំ អគ្គិវច្ឆសុត្តន្តិ នាមំ វិសេសេត្វា វុត្តំ. សីឃំ លទ្ធិំ ន វិស្សជ្ជេន្តិ, យស្មា សង្ខារានំ និយតោយំ វិនាសោ អនញ្ញសមុប្បាទោ, ហេតុសមុប្បន្នាបិ ន ចិរេន និជ្ឈានំ ខមន្តិ, ន លហុំ. តេនាហ ‘‘វសាតេល …បេ… សុជ្ឈន្តី’’តិ. បច្ឆិមគមនំ ញាណស្ស បរិបាកំ គតត្តា. យដ្ឋិំ អាលម្ពិត្វា ឧទកំ តរិតុំ ឱតរន្តោ បុរិសោ ‘‘យដ្ឋិំ ឱតរិត្វា ឧទកេ បតមានោ’’តិ វុត្តោ. កម្មបថវសេន វិត្ថារទេសនន្តិ សំខិត្តទេសនំ ឧបាទាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘មូលវសេន ចេត្ថា’’តិអាទិ. វិត្ថារសទិសាតិ កម្មបថវសេន ឥធ ទេសិតទេសនាវ មូលវសេន ទេសិតទេសនំ ឧបាទាយ វិត្ថារសទិសា. វិត្ថារទេសនា នាម នត្ថីតិ ន កេវលំ អយមេវ, អថ ខោ សព្ពាបិ ពុទ្ធានំ និប្បរិយាយេន ឧជុកេន និរវសេសតោ វិត្ថារទេសនា នាម នត្ថិ ទេសនាញាណស្ស មហាវិសយតាយ ករណសម្បត្តិយា ច តជ្ជាយ មហានុភាវត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសមង្គិតាយ ហិ អវសេសបដិសម្ភិទានុភាវិតាយ អបរិមិតកាលសម្ភតញាណសម្ភារសមុទាគតាយ កទាចិបិ បរិក្ខយានរហាយ អនញ្ញសាធារណាយ បដិភានបដិសម្ភិទាយ បហូតជិវ្ហាទិតទនុរូបរូបកាយសម្បត្តិសម្បទាយ វិត្ថារិយមានា ភគវតោ ទេសនា កថំ បរិមិតា បរិច្ឆិន្នា ភវេយ្យ, មហាការុណិកតាយ បន ភគវា វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបំ តត្ថ តត្ថ បរិមិតំ បរិច្ឆិន្នំ កត្វា និដ្ឋបេតិ. អយញ្ច អត្ថោ មហាសីហនាទសុត្តេន (ម. និ. ១.១៤៦ អាទយោ) ទីបេតព្ពោ. សព្ពំ សំខិត្តមេវ អត្តជ្ឈាសយវសេន អកថេត្វា ពោធនេយ្យបុគ្គលជ្ឈាសយវសេន ទេសនាយ និដ្ឋាបិតត្តា. ន ចេត្ថ ធម្មសាសនវិរោធោ បរិយាយំ អនិស្សាយ យថាធម្មំ ធម្មានំ ពោធិតត្តា សព្ពលហុត្តា ចាតិ.

១៩៤. សត្ត ធម្មា កាមាវចរា សម្បត្តសមាទានវិរតីនំ ឥធាធិប្បេតត្តា.

អនិយមេត្វាតិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សាវកោ’’តិ វា និយមំ វិសេសេន អកត្វា. អត្តានមេវ…បេ… វេទិតព្ពំ, តថា ហិ បរិព្ពាជកោ ‘‘តិដ្ឋតុ ភវំ គោតមោ’’តិ អាហ.

១៩៥. សត្ថាវ អរហា ហោតិ បដិបត្តិយា បារិបូរិភាវតោ. តស្មិំ ព្យាកតេតិ តស្មិំ ‘‘ឯកភិក្ខុបិ សាវកោ’’តិអាទិនា សុដ្ឋុ បញ្ហេ កថិតេ.

១៩៦. សម្បាទកោតិ បដិបត្តិសម្បាទកោ.

១៩៧. សេខាយ វិជ្ជាយាតិ សេខលក្ខណប្បត្តាយ មគ្គបញ្ញាយ សាតិសយំ កត្វា ករណវសេន វុត្តា, ផលបញ្ញា បន តាយ បត្តព្ពត្តា កម្មភាវេន វុត្តា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋិមផលត្តយំ បត្តព្ព’’ន្តិ. ឥមំ បនេត្ថ អវិបរីតមត្ថំ បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយមានំ អប្បដិវិជ្ឈនតោ វិតណ្ឌវាទី ‘‘យាវតកំ សេខេន បត្តព្ពំ, អនុប្បត្តំ តំ មយា’’តិ វចនលេសំ គហេត្វា ‘‘អរហត្តមគ្គោបិ អនេន បត្តោយេវា’’តិ វទតិ. ឯវន្តិ ឥទានិ វុច្ចមានាយ គាថាយ.

កិលេសានិ បហាយ បញ្ចាតិ បញ្ចោរម្ភាគិយសំយោជនសង្ខាតេ សំកិលេសេ បហាយ បជហិត្វា, បហានហេតុ វា. បរិបុណ្ណសេខោតិ សព្ពសោ វឌ្ឍិតសេខធម្មោ. អបរិហានធម្មោតិ អបរិហានសភាវោ. ន ហិ យស្ស ផាតិគតេហិ សីលាទិធម្មេហិ បរិហានិ អត្ថិ, សមាធិម្ហិ បរិបូរការិតាយ ចេតោវសិប្បត្តោ. តេនាហ ‘‘សមាហិតិន្ទ្រិយោ’’តិ. អបរិហានធម្មត្តាវ ឋិតត្តោ.

អនាគាមិនា ហិ អសេខភាវាវហា ធម្មា បរិបូរេតព្ពា, ន សេខភាវាវហាតិ សោ ឯកន្តបរិបុណ្ណេ សេខោ វុត្តោ. ឯតំ ន ពុទ្ធវចនន្តិ ‘‘មគ្គោ ពហុចិត្តក្ខណិកោ’’តិ ឯតំ វចនំ ន ពុទ្ធវចនំ អនន្តរេកន្តវិបាកទានតោ, ពហុក្ខត្តុំ បវត្តនេ បយោជនាភាវតោ ច លោកុត្តរកុសលស្ស, ‘‘សមាធិមានន្តរិកញ្ញមាហុ (ខុ. បា. ៦.៥; សុ. និ. ២២៨), ន បារំ ទិគុណំ យន្តី’’តិ (សុ. និ. ៧១៩) ឯវមាទីនិ សុត្តបទានិ ឯតស្សត្ថសាធកានិ. ឱរម្ភាគិយសំយោជនប្បហានេន សេក្ខធម្មបរិបូរិភាវស្ស វុត្តតាយ អត្ថោ តវ វចនេន វិរុជ្ឈតីតិ. អស្ស អាយស្មតោ វច្ឆស្ស.

១៩៨. អភិញ្ញា វា ការណន្តិ យញ្ហិ តំ តត្រ តត្រ សក្ខិភព្ពតាសង្ខាតំ ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិ, តស្ស អភិញ្ញា ការណំ. អថ ឥទ្ធិវិធបច្ចនុភវនាទិ អភិញ្ញា, ឯវំ សតិ អភិញ្ញាបាទកជ្ឈានំ ការណំ. អវសានេ ឆដ្ឋាភិញ្ញាយ បន អរហត្តំ. ឯត្ថ ច យស្មា បឋមសុត្តេ អាសវក្ខយោ អធិប្បេតោ, អាសវា ខីណា ឯវ, ន បុន ខេបេតព្ពា, តស្មា តត្ថ ‘‘យាវទេវា’’តិ ន វុត្តំ. ឥធ ផលសមាបត្តិ អធិប្បេតា, សា ច បុនប្បុនំ សមាបជ្ជីយតិ, តស្មា ‘‘យាវទេវា’’តិ វុត្តំ. តតោ ឯវ ហិ ‘‘អរហត្តំ វា ការណ’’ន្តិ វុត្តំ. តញ្ហិ ‘‘កុទាស្សុ នាមាហំ តទាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិស្សាមិ, យទរិយា ឯតរហិ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥; ៣.៣០៧) អនុត្តរេសុ វិមោក្ខេសុ បិហំ ឧបដ្ឋបេត្វា អភិញ្ញា និព្ពត្តេន្តស្ស ការណំ, តយិទំ សព្ពសាធារណំ ន ហោតីតិ សាធារណវសេន នំ ទស្សេន្តោ ‘‘អរហត្តស្ស វិបស្សនា វា’’តិ អាហ.

២០០. បរិចរន្តិ នាម វិប្បកតព្រហ្មចរិយវាសត្តា. បរិចិណ្ណោ ហោតិ សាវកេន នាម សត្ថុ ធម្មេ កត្តព្ពា បរិចរិយា សម្មទេវ និដ្ឋាបិតត្តា. តេនាហ ‘‘ឥតិ…បេ… ថេរោ ឯវមាហា’’តិ. តេសំ គុណានន្តិ តេសំ អសេក្ខគុណានំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាវច្ឆសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.