២. អគ្គិវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៨៧. លោកស្ស សស្សតតាបវត្តិបដិក្ខេបវសេន បវត្តោ វាទោ ឧច្ឆេទវាទោ ឯវ ហោតីតិ សស្សតគ្គាហាភាវេ ឧច្ឆេទគ្គាហភាវតោ បុន បរិព្ពាជកេន ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ វទន្តេន ឧច្ឆេទគ្គាហោ បុច្ឆិតោ, ភគវតាបិ សោ ឯវ បដិក្ខិត្តោតិ អាហ ‘‘ទុតិយេ នាហំ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិកោ’’តិ. អន្តានន្តិកាទិវសេនាតិ ឯត្ថ អន្តានន្តិកគ្គហណេន អន្តវា លោកោ អនន្តវា លោកោតិ ឥមំ វាទទ្វយមាហ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘តំ ជីវំ តំ សរីរ’’ន្តិអាទិវាទចតុក្កំ សង្គណ្ហាតិ, ឥតរំ បន ទ្វយំ សរូបេនេវ គហិតន្តិ. បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោតិ ‘‘តតិយេ នាហំ អន្តវាទិដ្ឋិកោ, ចតុត្ថេ នាហំ អនន្តវាទិដ្ឋិកោ’’តិ ឯវមាទិនា បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ អយម្បិ សស្សតវាទោ, សោ ច ខោ អបរន្តកប្បិកវសេន, ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ បន បុព្ពន្តកប្បិកវសេនាតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. ‘‘ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ អយម្បិ ឧច្ឆេទវាទោ, សោ ច ខោ សត្តវសេន, ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ បន សត្តសង្ខារវសេនាតិ វទន្តិ.

១៨៩. សប្បតិភយំ ឧប្បជ្ជនតោ សហ ទុក្ខេនាតិ សទុក្ខំ. តេនាហ ‘‘កិលេសទុក្ខេនា’’តិអាទិ. តេសំយេវាតិ កិលេសទុក្ខវិបាកទុក្ខានំយេវ. សឧបឃាតកន្តិ សពាធំ. សឧបាយាសន្តិ សបរិស្សមំ សឧបតាបំ សបីឡំ. សបរិឡាហន្តិ សទរថំ.

កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតន្តិ ឥមា តាវ អដ្ឋ ទិដ្ឋិយោ មា ហោន្តុ, អត្ថិ បន, ភោ គោតម, យំ កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតំ គហិតំ. ន ហិ តាយ ទិដ្ឋិយា វិនា កញ្ចិ សមយំ បវត្តេតុំ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយេន បុច្ឆតិ. អបវិទ្ធន្តិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន ឆឌ្ឌិតំ. បញ្ញាយ ទិដ្ឋន្តិ វិបស្សនាបញ្ញាសហិតាយ មគ្គបញ្ញាយ ភគវតា បដិវិទ្ធំ. យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ សត្តំ មថេន្តិ សម្មទ្ទន្តីតិ មថិតាតិ អាហ ‘‘មថិតានន្តិ តេសំយេវ វេវចន’’ន្តិ. កញ្ចិ ធម្មន្តិ រូបធម្មំ អរូបធម្មំ វា. អនុបាទិយិត្វាតិ អគ្គហេត្វា.

១៩០. ន ឧបេតីតិ សង្ខំ ន គច្ឆតីតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ន យុជ្ជតី’’តិ. អនុជានិតព្ពំ សិយា អនុបាទាវិមុត្តស្ស កញ្ចិបិ ឧប្បត្តិយា អភាវតោ. ‘‘ឯវំ វិមុត្តចិត្តោ ន ឧបបជ្ជតី’’តិ កាមញ្ចេតំ សភាវបវេទនំ បរិនិព្ពានំ, ឯកេ បន ឧច្ឆេទវាទិនោ ‘‘មយម្បិ ‘សត្តោ អាយតិំ ន ឧបបជ្ជតី’តិ វទាម, សមណោ គោតមោបិ តថា វទតី’’តិ ឧច្ឆេទភាវេយេវ បតិដ្ឋហិស្សន្តិ, តស្មា ភគវា ‘‘ន ឧបបជ្ជតីតិ ខោ វច្ឆ ន ឧបេតី’’តិ អាហ. ‘‘ឧបបជ្ជតី’’តិ បន វុត្តេ សស្សតមេវ គណ្ហេយ្យាតិ យោជនា. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. អប្បតិដ្ឋោតិ ឧច្ឆេទវាទាទិវសេន បតិដ្ឋារហិតោ. អនាលម្ពោតិ តេសំយេវ វាទានំ ឱលម្ពារម្មណស្ស អភាវេន អនាលម្ពោ. សុខបវេសនដ្ឋានន្តិ តេសញ្ញេវ វាទានំ សុខបវេសនោកាសំ មា លភតូតិ. អននុញ្ញាយ ឋត្វាតិ ‘‘ន ឧបបជ្ជតី’’តិអាទិនា អនុជានិតព្ពាយ បដិញ្ញាយ ឋានហេតុ. អនុញ្ញម្បីតិ អនុជានិតព្ពម្បិ ទុតិយបញ្ហំ បដិក្ខិបិ. បរិយត្តោ បន ធម្មោ អត្ថតោ បច្ចយាការោ ឯវាតិ អាហ ‘‘ធម្មោតិ បច្ចយាការធម្មោ’’តិ. អញ្ញត្ថ បយោគេនាតិ ឥមម្ហា និយ្យានិកសាសនា អញ្ញស្មិំ មិច្ឆាសមយេ បវត្តប្បយោគេន, អនិយ្យានិកំ វិវិធំ មិច្ឆាបដិបត្តិំ បដិបជ្ជន្តេនាតិ អត្ថោ. ‘‘អញ្ញវាទិយកេនា’’តិបិ បាឋោ, បច្ចយាការតោ អញ្ញាការទីបកអាចរិយវាទំ បគ្គយ្ហ តិដ្ឋន្តេនាតិ អត្ថោ.

១៩១. អប្បច្ចយោតិ អនុបាទានោ, និរិន្ធនោតិ អត្ថោ.

១៩២. យេន រូបេនាតិ យេន ភូតុបាទាទិភេទេន រូបធម្មេន. តំ រូបំ តប្បដិពទ្ធសំយោជនប្បហានេន ខីណាសវ-តថាគតស្ស បហីនំ អនុប្បត្តិធម្មតំ អាបន្នំ. តេន វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘អនុប្បាទធម្ម’’ន្តិអាទិ. អញ្ញេសំ ជាននាយ អភាវគុណតាយ គុណគម្ភីរោ. ‘‘ឯត្តកា គុណា’’តិ បមាណំ គណ្ហិតុំ ន សក្កុណេយ្យោ. ‘‘ឦទិសា ឯតស្ស គុណា’’តិ បរិយោគាហិតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ ទុប្បរិយោគាឡ្ហោតិ. ទុជ្ជានោតិ អគាធតាយ គម្ភីរោ ‘‘ឯត្តកានិ ឧទកឡ្ហកសតានី’’តិអាទិនា បមេតុំ ន សក្កាតិ អប្បមេយ្យោ, តតោ ឯវ ទុជ្ជានោ. ឯវមេវាន្តិ យថា មហាសមុទ្ទោ គម្ភីរោ អប្បមេយ្យោ ទុជ្ជានោ, ឯវមេវ ខីណាសវោបិ គុណវសេន, តស្មា អយំ រូបាទិំ គហេត្វា រូបីតិអាទិវោហារោ ភវេយ្យ, បរិនិព្ពុតស្ស បន តទភាវា តថា បញ្ញាបេតុំ ន សក្កា, តតោ តំ អារព្ភ ឧបបជ្ជតីតិអាទិ ន យុជ្ជេយ្យ. យថា បន វិជ្ជមានោ ឯវ ជាតវេទោ ព្យត្តេន បុរិសេន នីយមានោ បុរត្ថិមាទិទិសំ គតោតិ វុច្ចេយ្យ, ន និព្ពុតោ, ឯវំ ខីណាសវោបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯវមេវា’’តិអាទិមាហ.

អនិច្ចតាតិ ឯត្ថ អនិច្ចតាគហណំ អសារនិទស្សនំ. តេន យថា សោ សាលរុក្ខោ សាខាបលាសាទិអសារាបគមេន សុទ្ធោ សារេ បតិដ្ឋិតោ, ឯវមយំ ធម្មវិនយោ សាសវសង្ខាតអសារវិគមេន លោកុត្តរធម្មសារេ បតិដ្ឋិតោតិ ទស្សេតិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អគ្គិវច្ឆសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.