១. តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តវណ្ណនា

១៨៥. តត្ថាតិ ឯកបុណ្ឌរីកសញ្ញិតេ បរិព្ពាជការាមេ. អនាគតបុព្ពោ លោកិយសមុទាហារវសេន ‘‘ចិរស្សំ ខោ, ភន្តេ’’តិអាទិនា វុច្ចតិ, អយំ បនេត្ថ អាគតបុព្ពតំ ឧបាទាយ តថា វុត្តោ. ភគវា ហិ កេសញ្ចិ វិមុត្តិជននត្ថំ, កេសញ្ចិ ឥន្ទ្រិយបរិបាកត្ថំ, កេសញ្ចិ វិសេសាធិគមត្ថំ កទាចិ តិត្ថិយារាមំ ឧបគច្ឆតិ. អននុញ្ញាយ ឋត្វាតិ អននុជានិតព្ពេ ឋត្វា. អនុជានិតព្ពំ សិយា អនញ្ញាតស្ស ញេយ្យស្ស អភាវតោ. យាវតកញ្ហិ ញេយ្យំ, តាវតកំ ភគវតោ ញាណំ, យាវតកញ្ច ភគវតោ ញាណំ តាវតកំ ញេយ្យំ. តេនេវាហ – ‘‘ន តស្ស អទិដ្ឋមិធត្ថិ កិញ្ចិ, អថោ អវិញ្ញាតមជានិតព្ព’’ន្តិអាទិ (មហានិ. ១៥៦; ចូឡនិ. ធោតកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៣២; បដិ. ម. ១.១២១). សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ហិ ភគវា អាវជ្ជេត្វា បជានាតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘អាវជ្ជនបដិពទ្ធំ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណ’’ន្តិ (មិ. ប. ៤.១.២). យទិ ឯវំ ‘‘ចរំ សមាហិតោ នាគោ, តិដ្ឋំ នាគោ សមាហិតោ’’តិ (អ. និ. ៦.៤៣) ឥទំ សុត្តបទំ កថន្តិ? វិក្ខេបាភាវទីបនបទមេតំ, ន អនាវជ្ជនេនបិ ញាណានំ បវត្តិបរិទីបនំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វិត្ថារតោ វុត្តមេវ.

១៨៦. យាវទេវាតិ ឥទំ យថារុចិ បវត្តិ វិយ អបរាបរុប្បត្តិបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ តទភាវំ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សកិំ ខីណានំ អាសវានំ បុន ខេបេតព្ពាភាវា’’តិ. បច្ចុប្បន្នជាននគុណន្តិ ឥទំ ទិព្ពចក្ខុញាណស្ស បរិភណ្ឌញាណំ អនាគតំសញាណំ អនាទិយិត្វា វុត្តំ, តស្ស បន វសេន អនាគតំសញាណគុណំ ទស្សេតីតិ វត្តព្ពំ សិយា.

គិហិបរិក្ខារេសូតិ វត្ថាភរណាទិធនធញ្ញាទិគិហិបរិក្ខារេសុ. គិហិលិង្គំ បន អប្បមាណំ, តស្មា គិហិពន្ធនំ ឆិន្ទិត្វា ទុក្ខស្សន្តករា ហោន្តិយេវ. សតិ បន ទុក្ខស្សន្តកិរិយាយ គិហិលិង្គេ តេ ន តិដ្ឋន្តិយេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យេបី’’តិអាទិមាហ. សុក្ខាបេត្វា សមុច្ឆិន្ទិត្វា. អរហត្តំ បត្តទិវសេយេវ បព្ពជនំ វា បរិនិព្ពានំ វាតិ អយំ នយោ ន សព្ពសាធារណោតិ អាហ ‘‘ភូមទេវតា បន តិដ្ឋន្តី’’តិ. តត្ថ ការណវចនំ ‘‘និលីយនោកាសស្ស អត្ថិតាយា’’តិ. អរញ្ញបព្ពតាទិបវិវេកដ្ឋានំ និលីយនោកាសោ. សេសកាមភវេតិ កាមលោកេ. លឡិតជនស្សាតិ អាភរណាលង្ការនច្ចគីតាទិវសេន វិលាសយុត្តជនស្ស.

សោបីតិ ‘‘សោ អញ្ញត្រ ឯកេនា’’តិ វុត្តោ សោបិ. ករតោ ន ករីយតិ បាបន្តិ ឯវំ ន កិរិយំ បដិពាហតិ. យទិ អត្តានំយេវ គហេត្វា កថេតិ, អថ កស្មា មហាសត្តោ តទា អាជីវកបព្ពជ្ជំ ឧបគច្ឆីតិ អាហ ‘‘តទា កិរា’’តិអាទិ. តស្សបីតិ ន កេវលំ អញ្ញេសំ ឯវ បាសណ្ឌានំ, តស្សបិ. វីរិយំ ន ហាបេសីតិ តបោជិគុច្ឆវាទំ សមាទិយិត្វា ឋិតោ វិរាគត្ថាយ តំ សមាទិណ្ណវត្តំ ន បរិច្ចជិ, សត្ថុសាសនំ ន ឆឌ្ឌេសិ. តេនាហ – ‘‘កិរិយវាទី ហុត្វា សគ្គេ និព្ពត្តតី’’តិ.

តេវិជ្ជវច្ឆសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.