៦. លដុកិកោបមសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. មហាឧទាយិត្ថេរោតិ កាឡុទាយិលាឡុទាយិត្ថេរេហិ អញ្ញោ មហាទេហតាយ មហាឧទាយីតិ សាសនេ បញ្ញាតោ ថេរោ. អបហរិ អបហរតិ អបហរិស្សតីតិ អបហត្តា. តេកាលិកោ ហិ អយំ សទ្ទោ. ឧបហត្តាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អបហារកោតិ អបនេតា. ឧបហារកោតិ ឧបនេតា.

១៤៩. យន្តិ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, តេន ច អនន្តរនិទ្ទិដ្ឋសមយោ បច្ចាមដ្ឋោតិ អាហ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ. ន ភគវន្តំ បដិច្ចាតិ ន ភគវន្តំ អារម្មណំ កត្វា.

កម្មនិប្ផន្នត្ថន្តិ អត្តនា អាយាចិយមានកម្មសិទ្ធិអត្ថំ. ភវតីតិ ភូ, ន ភូតិ អភូ, ភយវសេន បន សា ឥត្ថី ‘‘អភុ’’ន្តិ អាហ. អាតុ មាតូតិ ឯត្ថ យថា –

‘‘អង្គា អង្គា សម្ភវសិ, ហទយា អធិជាយសេ;

អត្តា ឯវ បុត្ត នាមាសិ, ស ជីវ សរទោសត’’ន្តិ. –

អាទីសុ បុត្តោ ‘‘អត្តា’’តិ វុច្ចតិ កុលវសេន សន្តានេ បវត្តនតោ. ឯវំ បិតាបិ ‘‘បុត្តស្ស អត្តា’’តិ វុច្ចតិ. យស្មា ‘‘ភិក្ខុស្ស អត្តា មាតា’’តិ វត្ថុកាមា ភយវសេន ‘‘អាតុ មាតូ’’តិ អាហ. តេនាហ ‘‘អាតូតិ បិតា’’តិអាទិ.

១៥០. ឯវមេវន្តិ ឥទំ គរហត្ថជោតននិបាតបទន្តិ វុត្តំ ‘‘គរហន្តោ អាហា’’តិ. តថា ហិ នំ វាចកសទ្ទេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធេកច្ចេ មោឃបុរិសា’’តិ អាហ. អាហំសូតិ តេសំ តថា វចនស្ស អវិច្ឆេទេន បវត្តិទីបនន្តិ អាហ ‘‘វទន្តី’’តិ. កិំ បនិមស្ស អប្បមត្តកស្សាតិ បហាតព្ពវត្ថុំ អវមញ្ញមានេហិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘កិំ បនា’’តិ. ហេតុម្ហិ ជោតេតព្ពេ ចេតំ សាមិវចនំ យថា ‘‘អនុស្សវស្ស ហេតុ, អជ្ឈេនស្ស ហេតូ’’តិ. តេនាហ ‘‘អប្បមត្តកស្ស ហេតូ’’តិ. ននុ អបស្សន្តេន វិយ អសុណន្តេន វិយ ភវិតព្ពន្តិ? សត្ថារា នាម អប្បមត្តកេសុ ទោសេសុ អបស្សន្តេន វិយ ច អសុណន្តេន វិយ ច ភវិតព្ពន្តិ តេសំ អធិប្បាយេន វិវរណំ. តេសុ ចាតិ សិក្ខាកាមេសុ ច. អប្បច្ចយំ ឧបដ្ឋាបេន្តីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តេសន្តិ យេ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វុត្តា បុគ្គលា, តេសំ. គលេ ពទ្ធំ មហាកដ្ឋន្តិ គលេ ឱលម្ពេត្វា ពទ្ធំ រុក្ខទណ្ឌមាហ. បូតិលតាយាតិ គលោចិយា. បារាជិកវត្ថុ វិយ ទុប្បជហំ ហោតីតិ ឆន្ទកប្បហានវសេន តំ បជហិតុំ ន សក្កោតិ.

១៥១. អនុស្សុក្កាតិ តស្ស បហាតព្ពស្ស បហានេ ឧស្សុក្ករហិតា. អបច្ចាសីសនបក្ខេតិ តាយ បរទត្តវុត្តិតាយ កស្សចិ បច្ចយស្ស កុតោចិ អបច្ចាសីសកបក្ខេ ឋិតា ហុត្វា សុប្បជហំ ហោតិ, ន តស្ស បហានេ ភារិយំ អត្ថិ.

១៥២. ទលិទ្ទោ ទុគ្គតោ. អស្សកោតិ អសាបតេយ្យោ. គេហយដ្ឋិយោតិ គេហឆទនស្ស អាធារា, តា ឧជុកំ តិរិយំ ឋបេតព្ពទណ្ឌា. សមន្តតោ ភិត្តិបាទេសុ ឋបេតព្ពទណ្ឌា មណ្ឌលា. កាកាតិទាយិន្តិ ឥតោ ចិតោ កាកេហិ អតិបាតវសេន ឧឌ្ឌេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘យត្ថ កិញ្ចិទេវា’’តិអាទិ. សូរកាកាតិ កាកានំ ឧឌ្ឌេបនាការមាហ. នបរមរូបន្តិ ហីនរូបំ. វិលីវមញ្ចកោតិ តាលវេត្តកាទីហិ វីតមញ្ចកោ. សា បនស្ស សន្តានានំ ឆិន្នភិន្នតាយ ឱលុគ្គវិលុគ្គតា, តថា សតិ សា វិសមរូបា ហោតីតិ អាហ ‘‘ឱណតា’’តិអាទិ. សោ បុគ្គលោ លូខភោជី ហោតីតិ អាហ ‘‘ធញ្ញំ នាម កុទ្រូសកោ’’តិ. សមកាលំ វបិតព្ពតាយ សមវាបកំ, យថាឧតុ វបិតព្ពពីជំ. ជាយិកាតិ កុច្ឆិតា ភរិយា, សព្ពត្ថ គរហាយំ ក-សទ្ទោ. សោ វតាហំ បព្ពជេយ្យន្តិ សោហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា បព្ពជេយ្យំ, យោហំ បុរិសោ នាម អស្សំ វតាតិ បព្ពជ្ជាវសេន អត្តនោ បុរិសំ ពោធេយ្យ. តំសភាវេ ឋិតស្ស ពោធា ន តុ ទុក្ករា, សា ខដោបិកា. សា កុម្ភី. មេណ្ឌកសេដ្ឋិនោ អឌ្ឍតេឡសានិ កោដ្ឋាគារសតានិ វិយ.

១៥៣. សុវណ្ណនិក្ខសតានន្តិ អនេកេសំ សុវណ្ណនិក្ខសតានំ. ចយោតិ សន្តានេហិ និចយោ អវីចិ និច្ចប្បពន្ធនិចយោ. តេនាហ ‘‘សន្តានតោ កតសន្និចយោ’’តិ.

១៥៤. ហេដ្ឋា កិញ្ចាបិ អប្បជហនកា បឋមំ ទស្សិតា, បជហនកា បធានា, តេសញ្ច វសេនេត្ថ បុគ្គលចតុក្កំ ទស្សិតំ. តេ តញ្ចេវ បជហន្តីតិ បជហនកា បឋមំ គហិតា. រាសិវសេនាតិ ‘‘ឥធុទាយិ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ’’តិអាទិនា ចតុក្កេ អាគតវិភាគំ អនាមសិត្វា ‘‘តេ តេ’’តិ បចុរវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ន បាដិយេក្កំ វិភត្តា’’តិ. អវិភាគេន គហិតវត្ថូសុ វិភាគតោ គហណំ លោកសិទ្ធមេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. បជហនកបុគ្គលាតិ ‘‘តេ តញ្ចេវ បជហន្តី’’តិ ឯវំ បជហនកបុគ្គលា ឯវ.

ឧបធិអនុធាវនកាតិ ឧបធីសុ អនុអនុធាវនកា ឧបធិយោ អារព្ភ បវត្តនកា. វិតក្កាយេវាតិ កាមសង្កប្បាទិវិតក្កាយេវ. ឥន្ទ្រិយនានត្តតាតិ វិមុត្តិបរិបាចកានំ ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរិយត្តំ. តស្ស ហិ វសេនេវ តេ ចត្តារោ បុគ្គលា ជាតា. អគ្គមគ្គត្ថាយ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា យាវ ន តំ មគ្គេន សមុគ្ឃាតេន្តិ, តាវ នប្បជហន្តិ នាម. ឥតិ ហេដ្ឋិមា តយោបិ អរិយា អប្បហីនស្ស កិលេសស្ស វសេន ‘‘នប្បជហន្តី’’តិ វុត្តា, បគេវ បុថុជ្ជនា. វុត្តនយេន បន វិបស្សនំ មគ្គេន ឃដេន្តា តេ ចត្តារោ ជនា អគ្គមគ្គក្ខណេ បជហន្តិ នាម. តេ ឯវ តត្ថ សីឃការិនោ ខិប្បំ បជហន្តិ នាម, តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

សំវេគំ កត្វា អគ្គិំ អក្កន្តបុរិសោ វិយ. មគ្គេនាតិ អនុក្កមាគតេន អគ្គមគ្គេន. មហាហត្ថិបទោបមេតិ មហាហត្ថិបទោបមសុត្តេ (ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ). តត្ថ ហិ ‘‘តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.៣០២) ឯត្ថ អតិតិក្ខនាតិតិក្ខ-នាតិមន្ទអតិមន្ទ-បុគ្គលវសេន អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣០២) តយោ វារា ឧទ្ធដា, តត្ថ មជ្ឈិមវសេនេវ បញ្ហោ កថិតោ. ឥន្ទ្រិយភាវនេតិ ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តេ, តត្ថាបិ មជ្ឈិមនយេនេវ បញ្ហោ កថិតោ. តេនាហ ‘‘ឥមេសូ’’តិអាទិ.

តន្តិ ‘‘ឧបធី’’តិ វុត្តំ ខន្ធបញ្ចកំ. ទុក្ខស្ស មូលន្តិ សព្ពស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស ការណំ. និគ្គហណោតិ និរុបាទានោ. តេនាហ ‘‘និត្តណ្ហោ’’តិ.

១៥៥. យេ បជហន្តីតិ ‘‘តេ តញ្ចេវ បជហន្តី’’តិ ឯវំ វុត្តបុគ្គលា. តេ ឥមេ នាម ឯត្តកេ កិលេសេ បជហន្តីតិ យេ តេ បុថុជ្ជនា លាភិនោ ច បញ្ច កាមគុណេ ឯត្តកេ តំតំឈានាទិវត្ថុកេ ច តំតំមគ្គវជ្ឈតាយ បរិច្ឆិន្នត្តា ឯត្តកេ កិលេសេ បជហន្តិ. យេ នប្បជហន្តីតិ ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អសុចិសុខំ កាយាសុចិសន្និស្សិតត្តា. អនរិយេហីតិ អបរិសុទ្ធេហិ. បដិលាភតោ ភាយិតព្ពំ កិលេសទុក្ខគតិកត្តា. វិបាកតោ ភាយិតព្ពំ អបាយទុក្ខគតិកត្តា. គណតោបិ កិលេសតោបិ វិវិត្តសុខន្តិ គណសង្គណិកតោ ច កិលេសសង្គណិកតោ ច វិវិត្តសុខំ. រាគាទិវូបសមត្ថាយាតិ រាគាទិវូបសមាវហំ សុខំ. ន ភាយិតព្ពំ សម្បតិ អាយតិញ្ច ឯកន្តហិតភាវតោ.

១៥៦. ឥញ្ជិតស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘ឥញ្ជន’’ន្តិអាទិ. ឥញ្ជតិ តេនាតិ ឥញ្ជិតំ, តស្ស តស្ស ឈានស្ស ខោភករំ ឱឡារិកំ ឈានង្គំ. ចតុត្ថជ្ឈានំ អនិញ្ជនំ សន្និសិន្នាភាវតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦; បារា. ១២-១៣).

អលំ-សទ្ទោ យុត្តត្ថោបិ ហោតិ – ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុំ, អលំ វិមុច្ចិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣), តស្មា អនលំ អនុសង្គំ កាតុំ អយុត្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អកត្តព្ពអាលយន្តិ វទាមី’’តិ. សន្និដ្ឋានន្តិ សម្មាបដិបត្តិយំ អលំ ឯត្តាវតាតិ ឧស្សាហបដិប្បស្សម្ភនវសេន សន្និដ្ឋានំ ន កាតព្ពន្តិ យោជនា. ឧទ្ធម្ភាគិយសញ្ញិតំ អណុំ វា ឱរម្ភាគិយសញ្ញិតំ ថូលំ វា, រូបរាគោតិ ឯវរូបំ អណុំ វា កាមាសវោ បដិឃន្តិ ឯវរូបំ ថូលំ វា, មុទុនា បវត្តិអាការវិសេសេន អប្បសាវជ្ជំ, កម្មពន្ធនដ្ឋេន វា អប្បសាវជ្ជំ, តព្ពិបរិយាយតោ មហាសាវជ្ជំ វេទិតព្ពំ. នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស វសេន ទេសនាយ បវត្តត្តា ‘‘នេយ្យបុគ្គលស្ស វសេនា’’តិ វុត្តំ. សព្ពសោ ហិ បរិយាទិន្ននិកន្តិកស្ស អរិយបុគ្គលស្ស វសេន សញ្ញាវេទយិតនិរោធស្ស អាគតត្តា ‘‘អរហត្តនិកូដេនេវ និដ្ឋាបិតា’’តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

លដុកិកោបមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.