២. ភិក្ខុវគ្គោ

១. អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១០៧. អម្ពលដ្ឋិកាយន្តិ ឯត្ថ អម្ពលដ្ឋិកា វុច្ចតិ សុជាតោ តរុណម្ពរុក្ខោ, តស្ស បន អវិទូរេ កតោ បាសាទោ ឥធ ‘‘អម្ពលដ្ឋិកា’’តិ អធិប្បេតោ. តេនាហ ‘‘វេឡុវនវិហារស្សា’’តិអាទិ. បធានឃរសង្ខេបេតិ ភាវនាគេហប្បការេ យោគីនំ គេហេតិ អត្ថោ. តិខិណោវ ហោតិ, ន តស្ស តិខិណភាវោ កេនចិ កាតព្ពោ សភាវសិទ្ធត្តា. ឯវមេវ អត្តនោ វិមុត្តិបរិបាចនកម្មុនា តិក្ខវិសទភាវប្បត្តិយា អយម្បិ អាយស្មា…បេ… តត្ថ វិហាសិ. បកតិបញ្ញត្តមេវាតិ បកតិយា បញ្ញត្តំ ពុទ្ធានំ ឧបគមនតោ បុរេតរមេវ ចារិត្តវសេន បញ្ញត្តំ.

១០៨. ឧទកំ អនេន ធីយតិ, ឋបីយតិ វា ឯត្ថាតិ ឧទកាធានំ. ឧទកដ្ឋានន្តិ ច ខុទ្ទកភាជនំ. ‘‘ឱវាទទានត្ថំ អាមន្តេសី’’តិ វត្វា តំ បនស្ស ឱវាទទានំ ន ឥធេវ, អថ ខោ ពហូសុ ឋានេសុ ពហុក្ខត្តុំ បវត្តិតន្តិ តានិ តានិ សង្ខេបតោ ទស្សេត្វា ឥធ សំវណ្ណនត្ថំ ‘‘ភគវតា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ សព្ពពុទ្ធេហិ អវិជហិតន្តិ ឥមិនា សព្ពេសំ ពុទ្ធានំ សាសនេ កុមារបញ្ហា នាម ហោតីតិ ទស្សេតិ. ឯកេកតោ បដ្ឋាយ យាវ ទសកា បវត្តា ទស បុច្ឆា ឯតស្សាតិ ទសបុច្ឆំ, ឯកេកតោ បដ្ឋាយ យាវ ទសកា ឯកុត្តរវសេន បវត្តំ វិស្សជ្ជនត្ថាយ បញ្ចបណ្ណសវិស្សជ្ជនំ សាមណេរបញ្ហន្តិ សម្ពន្ធោ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរមត្ថជោតិកាយំ ខុទ្ទកដ្ឋកថាយំ (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៤.កុមារបញ្ហវណ្ណនា) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អនាទីនវទស្សិតាយ អភិណ្ហំ មុសា សមុទាចរណតោ ‘‘បិយមុសាវាទា’’តិ វុត្តំ, ឧទកាវសេសឆឌ្ឌនឧទកាធាននិកុជ្ជនឧក្កុជ្ជនទស្សនសញ្ញិតា ចតស្សោ ឧទកាធានូបមាយោ សព្ពស្ស យុទ្ធកម្មស្ស អករណករណវសេន ទស្សិតា ទ្វេ ហត្ថិឧបមាយោ.

តត្ថ រាហុលសុត្តន្តិ សុត្តនិបាតេ អាគតំ រាហុលសុត្តំ (សុ. និ. ៣៣៧ អាទយោ). អភិណ្ហោវាទវសេន វុត្តន្តិ ឥមិនា អន្តរន្តរា តំ សុត្តំ កថេត្វា ភគវា ថេរំ ឱវទតីតិ ទស្សេតិ. ឥទញ្ច បនាតិ ឥទំ យថាវុត្តំ ភគវតោ តំតំកាលានុរូបំ អត្តនោ ឱវាទទានំ សន្ធាយ. ពីជន្តិ អណ្ឌំ. បស្សសិ នូតិ នុ-សទ្ទោ អនុជាននេ, ននុ បស្សសីតិ អត្ថោ. សច្ចធម្មំ លង្ឃិត្វា ឋិតស្ស កិញ្ចិបិ អកត្តព្ពំ នាម បាបំ នត្ថីតិ អាហ – ‘‘សម្បជានមុសាវាទេ សំវររហិតស្ស ឱបម្មទស្សនត្ថំ វុត្តា’’តិ. តថា ហិ –

‘‘ឯកំ ធម្មមតីតស្ស, មុសាវាទិស្ស ជន្តុនោ;

វិតិណ្ណបរលោកស្ស, នត្ថិ បាបមការិយ’’ន្តិ. (ធ. ប. ១៧៦);

ឧរុឡ្ហវាតិ ឧរុឡ្ហោ ហុត្វា ឧស្សិតោ. សោ បន ទមវសេន អភិរុយ្ហ វឌ្ឍិតោ អារោហនយោគ្យោ ច ហោតីតិ អាហ ‘‘អភិវឌ្ឍិតោ អារោហសម្បន្នោ’’តិ. អាគតាគតេតិ អត្តនោ យោគ្យបទេសំ អាគតាគតេ. បដិសេនាយ ផលកកោដ្ឋកមុណ្ឌបាការាទយោតិ បដិសេនាយ អត្តនោ អារក្ខត្ថាយ ឋបិតេ ផលកកោដ្ឋកេ ចេវ ឧទ្ធច្ឆទបាការាទិកេ ច. ឯតំ បទេសន្តិ ឯតំ បរសេនាបទេសំ. ឯត្តកេនាតិ ឱលោកនមត្តេន. តស្ស ឱលោកនាការទស្សនេនេវ. សតម្បិ សហស្សម្បិ សេនានីកំ ទ្វេធា ភិជ្ជតិ, តីរបាតិកំ មទ្ទិតំ ហុត្វា បទាតា ហុត្វា ទ្វេធា ហុត្វា បលាយន្តិ. កណ្ណេហិ បហរិត្វាតិ បគេវ សរានំ អាគមនសទ្ទំ ឧបធារេត្វា យថា វេគោ ន ហោតិ, ឯវំ សមុដ្ឋាបេត្វា តេហិ បហរិត្វា បាតនំ. បដិហត្ថិបដិអស្សាតិអាទិនា បច្ចេកំ បតិ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោតិ. ទីឃាសិលដ្ឋិយាតិ ទីឃលតាយ អសិលដ្ឋិយា.

ករណេតិ កម្មករណេ. មញ្ញតិ ហត្ថារោហោ. អយមុគ្គរន្តិ តាទិសេ កាលេ គហិតមុគ្គរំ. ឱលោកេត្វាតិ ញាណចក្ខុនា ទិស្វា, អភិណ្ហំ សម្បជញ្ញំ ឧបដ្ឋបេត្វាតិ អត្ថោ.

១០៩. សសក្កន្តិ បស្សិតុំ យុត្តំ កត្វា ឧស្សាហំ ជនេត្វា ន ករណីយំ, តាទិសំ និយមតោ អកត្តព្ពំ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឯកំសេនេវ ន កាតព្ព’’ន្តិ. បដិសំហរេយ្យាសីតិ ករណតោ សង្កោចំ អាបជ្ជេយ្យាសិ. យថាភូតោ អសន្តោ និវត្តោ អករោន្តោ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘និវត្តេយ្យាសិ មា ករេយ្យាសី’’តិ. អនុបទេយ្យាសីតិ អនុពលប្បទាយី ភវេយ្យាសិ. តេនាហ ‘‘ឧបត្ថម្ភេយ្យាសី’’តិ. តំ បន អនុពលប្បទានំ ឧបត្ថម្ភនំ បុនប្បុនំ ករណមេវាតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ ករេយ្យាសី’’តិ. សិក្ខមានោតិ តំយេវ អធិសីលសិក្ខំ តន្និស្សយញ្ច សិក្ខាទ្វយំ សិក្ខន្តោ សម្បាទេន្តោ.

១១១. កិត្តកេ បន ឋានេតិ កិត្តកេ ឋានេ បវត្តានិ. អវិទូរេ ឯវ បវត្តានីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯកស្មិំ បុរេភត្តេយេវ សោធេតព្ពានី’’តិ អាហ. ឯវញ្ហិ តានិ សុសោធិតានិ ហោន្តិ សុបរិសុទ្ធានិ. បរេសំ អប្បិយំ គរុំ គារយ្ហំ, យថាវុត្តដ្ឋានតោ បន អញ្ញំ វា កម្មដ្ឋានមនសិការេនេវ កាយកម្មាទីនិ បរិសោធិតានិ ហោន្តីតិ ន គហិតំ. បដិឃំ វាតិ ឯត្ថ វា-សទ្ទេន អសមបេក្ខណេ មោហស្ស សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

១១២. វុត្តនយេន កាយកម្មាទិបរិសោធនំ នាម ឥធេវ, ន ឥតោ ពហិទ្ធាតិ អាហ ‘‘ពុទ្ធា…បេ… សាវកា វា’’តិ. តេ ហិ អត្ថតោ សមណព្រាហ្មណា វាតិ. តស្មាតិ យស្មា សព្ពពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធសាវកេហិ អារុឡ្ហមគ្គោ, រាហុល, មយា តុយ្ហំ អាចិក្ខិតោ, តស្មា. តេន អនុសិក្ខន្តេន តយា ឯវំ សិក្ខិតព្ពន្តិ ឱវាទំ អទាសិ. សេសំ វុត្តនយត្តា សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

អម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា

សមត្តា.

២. មហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១១៣. ឥរិយាបថានុពន្ធនេនាតិ ឥរិយាបថគមនានុពន្ធនេន, ន បដិបត្តិគមនានុពន្ធនេន. អញ្ញមេវ ហិ ពុទ្ធានំ បដិបត្តិគមនំ អញ្ញំ សាវកានំ. វិលាសិតគមនេនាតិ – ‘‘ទូរេ បាទំ ន ឧទ្ធរតិ, ន អច្ចាសន្នេ បាទំ និក្ខិបតិ, នាតិសីឃំ គច្ឆតិ នាតិសណិក’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៤.២៤៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦; សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.២៨៥) វុត្តេន សភាវសីលេន ពុទ្ធានំ ចាតុរិយគមនេន. តទេវ ហិ សន្ធាយ ‘‘បទេ បទំ និក្ខិបន្តោ’’តិ វុត្តំ. បទានុបទិកោតិ រាហុលត្ថេរស្សបិ លក្ខណបារិបូរិយា តាទិសមេវ គមនន្តិ យត្តកំ បទេសំ អន្តរំ អទត្វា ភគវតោ បិដ្ឋិតោ គន្តុំ អារទ្ធោ, សព្ពត្ថ តមេវ គមនបទានុបទំ គច្ឆតីតិ បទានុបទិកោ.

វណ្ណនាភូមិ ចាយំ តត្ថ ភគវន្តំ ថេរញ្ច អនេករូបាហិ ឧបមាហិ វណ្ណេន្តោ ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិមាហ. និក្ខន្តគជបោតកោ វិយ វិរោចិត្ថាតិ បទំ អានេត្វា យោជនា. ឯវំ តំ កេសរសីហោ វិយាតិអាទីសុបិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. តារករាជា នាម ចន្ទោ. ទ្វិន្នំ ចន្ទមណ្ឌលានន្តិអាទិ បរិកប្បវចនំ, ពុទ្ធាវេណិកសន្តកំ វិយ ពុទ្ធានំ អាកប្បសោភា អហោសិ, អហោ សិរីសម្បត្តីតិ យោជនា.

អាទិយមានាតិ គណ្ហន្តិ. ‘‘បច្ឆា ជានិស្សាមា’’តិ ន អជ្ជុបេក្ខិតព្ពោ. ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ វុត្តេតិ ឥទំ បាណអតិបាតនំ ន កត្តព្ពន្តិ វុត្តេ ឥទំ ទណ្ឌេន វា លេឌ្ឌុនា វា វិហេឋនំ ន កត្តព្ពំ, ឥទំ បាណិនា ទណ្ឌកទានញ្ច អន្តមសោ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនមត្តម្បិ ន កត្តព្ពមេវាតិ នយសតេនបិ នយសហស្សេនបិ បដិវិជ្ឈតិ, តថា ឥធ តាវ សម្មជ្ជនំ កត្តព្ពន្តិ វុត្តេបិ តត្ថ បរិភណ្ឌករណំ វិហារង្គណសម្មជ្ជនំ កចវរឆឌ្ឌនំ វាលិកាសមកិរណន្តិ ឯវមាទិនា នយសតេន នយសហស្សេន បដិវិជ្ឈតិ. តេនាហ – ‘‘ឥទំ កត្តព្ពន្តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. បរិភាសន្តិ តជ្ជនំ. លភាមីតិ បច្ចាសីសតិ.

សព្ពមេតន្តិ សព្ពំ ឯតំ មយិ លព្ភមានំ សិក្ខាកាមតំ. អភិញ្ញាយាតិ ជានិត្វា. សហាយោតិ រដ្ឋបាលត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ ភគវតា សទ្ធាបព្ពជិតភាវេ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ធម្មារក្ខោតិ សត្ថុ សទ្ធម្មរតនានុបាលកោ ធម្មភណ្ឌាគារិកោ. បេត្តិយោតិ ចូឡបិតា. សព្ពំ មេ ជិនសាសនន្តិ សព្ពម្បិ ពុទ្ធសាសនំ មយ្ហមេវ.

ឆន្ទរាគំ ញត្វាតិ ឆន្ទរាគំ មម ចិត្តេ ឧប្បន្នំ ញត្វា. អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេតិ វិហារបរិយន្តេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលដ្ឋានេ អនុច្ឆវិកេ.

តទាតិ អគ្គសាវកេហិ បសាទាបនកាលេ. អញ្ញកម្មដ្ឋានានិ ចង្កមនឥរិយាបថេបិ បិដ្ឋិបសារណកាលេបិ សមិជ្ឈន្តិ, ន ឯវមិទន្តិ អាហ – ‘‘ឥទមស្ស ឯតិស្សា និសជ្ជាយ កម្មដ្ឋានំ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ. អានាបានស្សតិន្តិ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ.

សមសីសី ហោតីតិ សចេ សមសីសី ហុត្វា ន បរិនិព្ពាយតិ. បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ នោ ចេ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ. ខិប្បាភិញ្ញោតិ ខិប្បំ លហុំយេវ បត្តព្ពឆឡភិញ្ញោ.

បរិបុណ្ណាតិ សោឡសសុ អាការេសុ កស្សចិបិ អតាបនេន សព្ពសោ បុណ្ណា. សុភាវិតាតិ សមថភាវនាយ វិបស្សនាភាវនាយ ច អនុបុព្ពសម្បាទនេន សុភាវិតា. គណនាវិធានានុបុព្ពិយា អាសេវិតត្តា អនុបុព្ពំ បរិចិតា.

ឱមានំ វាតិ អវជាននំ ឧញ្ញាតន្តិ ឯវំវិធំ មានំ វា. អតិមានំ វាតិ ‘‘កិំ ឥមេហិ, មមេវ អានុភាវេន ជីវិស្សាមី’’តិ ឯវំ អតិមានំ វា កុតោ ជនេស្សតីតិ.

១១៤. វិសង្ខរិត្វាតិ វិសំយុត្តេ កត្វា, យថា សង្គាការេន គហណំ ន គច្ឆតិ, ឯវំ វិនិភុញ្ជិត្វាតិ អត្ថោ. មហាភូតានិ តាវ វិត្ថារេតុ, សម្មសនូបគត្តា, អសម្មសនូបគំ អាកាសធាតុំ អថ កស្មា វិត្ថារេសីតិ អាហ ‘‘ឧបាទារូបទស្សនត្ថ’’ន្តិ. អាបោធាតុ សុខុមរូបំ. ឥតរាសុ ឱឡារិកសុខុមតាបិ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ឧបាទារូបទស្សនត្ថ’’ន្តិ. ហេដ្ឋា ចត្តារិ មហាភូតានេវ កថិតានិ, ន ឧបាទារូបន្តិ តស្ស បនេត្ថ លក្ខណហារនយេន អាកាសទស្សនេន ទស្សិតតា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘ឥមិនា មុខេន តំ ទស្សេតុ’’ន្តិ. ន កេវលំ ឧបាទារូបគ្គហណទស្សនត្ថមេវ អាកាសធាតុ វិត្ថារិតា, អថ ខោ បរិគ្គហសុខតាយបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពស្ស រូបស្ស និរវសេសបរិយាទានត្ថំ ‘‘អជ្ឈត្តិកេនា’’តិ វិសេសនមាហ. អាកាសេនាតិ អាកាសធាតុយា គហិតាយ. បរិច្ឆិន្នរូបន្តិ តាយ បរិច្ឆិន្ទិតកលាបគតម្បិ បាកដំ ហោតិ វិភូតំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ.

ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ សុខគ្គហណត្ថំ គាថាយ ទស្សេតិ. តស្សាតិ ឧបាទាយរូបស្ស. ឯវំ អាវិភាវត្ថន្តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្នតាយ អាកាសស្ស វសេន វិភូតភាវត្ថំ. តន្តិ អាកាសធាតុំ.

១១៨. អាកាសភាវំ គតន្តិ ចតូហិ មហាភូតេហិ អសម្ផុដ្ឋានំ តេសំ បរិច្ឆេទកភាវេន អាកាសន្តិ គហេតព្ពតំ គតំ, អាកាសមេវ វា អាកាសគតំ យថា ‘‘ទិដ្ឋិគតំ (ធ. ស. ៣៨១; មហានិ. ១២), អត្ថង្គត’’ន្តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៣០) ច. អាទិន្នន្តិ ឥមន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អាទិន្នំ. តេនាហ ‘‘គហិតំ បរាមដ្ឋ’’ន្តិ. អញ្ញត្ថ កម្មជំ ‘‘ឧបាទិន្ន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន តថា ឥធាតិ អាហ ‘‘សរីរដ្ឋកន្តិ អត្ថោ’’តិ. បថវីធាតុអាទីសុ វុត្តនយេនេវាតិ មហាហត្ថិបទោបមេ (ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ) វុត្តនយទស្សនំ សន្ធាយ វទតិ.

១១៩. តាទិភាវោ នាម និដ្ឋិតកិច្ចស្ស ហោតិ, អយញ្ច វិបស្សនំ អនុយុញ្ជតិ, អថ កិមត្ថំ តាទិភាវតា វុត្តាតិ? បថវីសមតាទិលក្ខណាចិក្ខណាហិ វិបស្សនាយ សុខប្បវត្តិអត្ថំ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋេសូ’’តិអាទិ. គហេត្វាតិ កុសលប្បវត្តិយា ឱកាសទានវសេន បរិគ្គហេត្វា. ន បតិដ្ឋិតោតិ ន និស្សិតោ ន លគ្គោ.

១២០. ព្រហ្មវិហារភាវនា អសុភភាវនា អានាបានស្សតិភាវនា ច ឧបចារំ វា អប្បនំ វា បាបេន្តោ វិបស្សនាយ បាទកភាវាយ អនិច្ចាទិសញ្ញាយ វិបស្សនាភាវេន ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តាធិគមាយ ហោតីតិ ‘‘មេត្តាទិភាវនាយ បន ហោតី’’តិ វុត្តំ. យត្ថ កត្ថចិ សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច បដិហញ្ញនកិលេសោតិ អាឃាតភាវមេវ វទតិ ញាយភាវតោ អញ្ញេសម្បិ. អស្មិមានោតិ រូបាទិកេ បច្ចេកំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘អយមហមស្មី’’តិ ឯវំ បវត្តមានោ.

១២១. ឥទំ កម្មដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ គណនាទិវសេន អាសេវិយមានា អស្សាសបស្សាសា យោគកម្មស្ស បតិដ្ឋានតាយ កម្មដ្ឋានំ. តត្ថ បន តថាបវត្តោ មនសិការោ ភាវនា. ឯត្ថ ច តស្សេវ ថេរស្ស ភគវតា ពហូនំ កម្មដ្ឋានានំ ទេសិតត្តា ចរិតំ អនាទិយិត្វា កម្មដ្ឋានានិ សព្ពេសំ បុគ្គលានំ សប្បាយានីតិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ, អតិសប្បាយវសេន បន កម្មដ្ឋានេសុ វិភាគកថា កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

មហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៣. ចូឡមាលុក្យសុត្តវណ្ណនា

១២២. ឯវំ ឋបិតានីតិ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិអាទិនយប្បវត្តានិ ទិដ្ឋិគតានិ អនិយ្យានិកតាយ ន ព្យាកាតព្ពានិ ន កថេតព្ពានិ, ឯវំ ឋបនីយបក្ខេ ឋបិតានិ ចេវ និយ្យានិកសាសនេ ឆឌ្ឌនីយតាយ បដិក្ខិត្តានិ ច, អបិចេត្ថ អត្ថតោ បដិក្ខេបោ ឯវ ព្យាកាតព្ពតោ. យថា ឯកោ កម្មកិលេសវសេន ឥត្ថត្តំ អាគតោ, តថា អបរោបិ អបរោបីតិ សត្តោ តថាគតោ វុច្ចតីតិ អាហ – ‘‘តថាគតោតិ សត្តោ’’តិ. តំ អព្យាករណំ មយ្ហំ ន រុច្ចតីតិ យទិ សស្សតោ លោកោ, សស្សតោ លោកោតិ, អសស្សតោ លោកោ, អសស្សតោ លោកោតិ ជានាមាតិ ព្យាកាតព្ពមេវ, យំ បន ឧភយថា អព្យាករណំ, តំ មេ ចិត្តំ ន អារាធេតិ អជាននហេតុកត្តា អព្យាករណស្ស. តេនាហ – ‘‘អជានតោ ខោ បន អបស្សតោ ឯតទេវ ឧជុកំ, យទិទំ ន ជានាមិ ន បស្សាមី’’តិ. សស្សតោតិអាទីសុ សស្សតោតិ សព្ពកាលិកោ, និច្ចោ ធុវោ អវិបរិណាមធម្មោតិ អត្ថោ. សោ ហិ ទិដ្ឋិគតិកេហិ លោកីយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញបាបតព្ពិបាកា, សយំ វា តព្ពិបាកាករាទិភាវេន អវិយុត្តេហិ លោកីយតីតិ លោកោតិ អធិប្បេតោ. ឯតេន ចត្តារោបិ សស្សតវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. អសស្សតោតិ ន សស្សតោ, អនិច្ចោ អទ្ធុវោ ភេទនធម្មោតិ អត្ថោ, អសស្សតោតិ ច សស្សតភាវបដិក្ខេបេន ឧច្ឆេទោ ទីបិតោតិ សត្តបិ ឧច្ឆេទវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. អន្តវាតិ បរិវដុមោ បរិច្ឆិន្នបរិមាណោ, អសព្ពគតោតិ អត្ថោ. តេន ‘‘សរីរបរិមាណោ, អង្គុដ្ឋបរិមាណោ, យវបរិមាណោ បរមាណុបរិមាណោ អត្តា’’តិ (ឧទា. អដ្ឋ. ៥៤; ទី. និ. ដី. ១.៧៦-៧៧) ឯវមាទិវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ.

តថាគតោ បរំ មរណាតិ តថាគតោ ជីវោ អត្តា មរណតោ ឥមស្ស កាយស្ស ភេទតោ បរំ ឧទ្ធំ ហោតិ អត្ថិ សំវិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ឯតេន សស្សតភាវមុខេន សោឡស សញ្ញីវាទា, អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា, អដ្ឋ ច នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា ទស្សិតា ហោន្តិ. ន ហោតីតិ នត្ថិ ន ឧបលព្ភតិ. ឯតេន ឧច្ឆេទវាទោ ទស្សិតោ ហោតិ. អបិច ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ អត្ថិ នត្ថិ ចាតិ. ឯតេន ឯកច្ចសស្សតវាទោ ទស្សិតោ. នេវ ហោតិ ន ន ហោតីតិ បន ឥមិនា អមរាវិក្ខេបវាទោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ. ភគវតា បន អនិយ្យានិកត្តា អនត្ថសំហិតានិ ឥមានិ ទស្សនានីតិ តានិ ន ព្យាកតានិ, តំ អព្យាករណំ សន្ធាយាហ អយំ ថេរោ ‘‘តំ មេ ន រុច្ចតី’’តិ. សិក្ខំ បដិក្ខិបិត្វា យថាសមាទិន្នសិក្ខំ បហាយ.

១២៥. ត្វំ នេវ យាចកោតិ អហំ ភន្តេ ភគវតិ ព្រហ្មចរិយំ ចរិស្សាមីតិអាទិនា. ន យាចិតកោតិ ត្វំ មាលុក្យបុត្ត មយិ ព្រហ្មចរិយំ ចរាតិអាទិនា.

១២៦. បរសេនាយ ឋិតេន បុរិសេន. ពហលលេបនេនាតិ ពហលវិលេបនេន. មហាសុបិយាទិ សព្ពោ មុទុហិទកោ វេណុវិសេសោ សណ្ហោ. មរុវាតិ មកចិ. ខីរបណ្ណិនោតិ ខីរបណ្ណិយា, យស្សា ឆិន្ទនមត្តេ បណ្ណេ ខីរំ បគ្ឃរតិ. គច្ឆន្តិ គច្ឆតោ ជាតំ សយំជាតគុម្ពតោ គហិតន្តិ អធិប្បាយោ. សិថិលហនុ នាម ទត្តា កណ្ណោ បតង្គោ. ឯតាយ ទិដ្ឋិយា សតិ ន ហោតីតិ ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ ឯតាយ ទិដ្ឋិយា សតិ មគ្គព្រហ្មចរិយវាសោ ន ហោតិ, តំ បហាយ ឯវ បត្តព្ពតោ.

១២៧. អត្ថេវ ជាតីតិអាទិនា ឯតា ទិដ្ឋិយោ បច្ចេកម្បិ សំសារបរិព្រូហនា កដសិវឌ្ឍនា និព្ពានវិពន្ធនាតិ ទស្សេតិ.

១២៨. តស្មាតិហាតិ ឥទំ អដ្ឋានេ ឧទ្ធដំ, ឋានេយេវ បន ‘‘វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ព’’ន្តិ ឥមស្ស បរតោ កត្វា សំវណ្ណេតព្ពំ. អត្តនោ ផលេន អរណីយតោ អនុគន្តព្ពតោ ការណម្បិ ‘‘អត្ថោ’’តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ការណនិស្សិត’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ព្រហ្មចរិយស្ស អាទិមត្តម្បី’’តិ. បុព្ពបទដ្ឋានន្តិ បឋមារម្ភោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចូឡមាលុក្យសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៤. មហាមាលុក្យសុត្តវណ្ណនា

១២៩. ឱរំ វុច្ចតិ កាមធាតុ, តត្ថ បវត្តិយា សំវត្តនតោ ឱរំ ភជន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ, ហេដ្ឋិមមគ្គវជ្ឈតាយ ឱរម្ភាគេ ហេដ្ឋាកោដ្ឋាសេ ភជន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ ក-ការស្ស យ-ការំ កត្វា. តេនាហ ‘‘ហេដ្ឋាកោដ្ឋាសិកានី’’តិអាទិ. កម្មុនា ហិ វដ្ដេន ច ទុក្ខំ សំយោជេន្តីតិ សំយោជនានិ, ឱរម្ភាគិយសញ្ញិតានិ សំយោជនានិ យស្ស អប្បហីនានិ, តស្សេវ វដ្ដទុក្ខំ. យស្ស បន តានិ បហីនានិ, តស្ស តំ នត្ថីតិ. អប្បហីនតាយ អនុសេតីតិ អរិយមគ្គេន អសមុច្ឆិន្នតាយ ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជតិ, អប្បហីនភាវេន អនុសេតិ. អនុសយមានោ សំយោជនំ នាម ហោតីតិ អនុសយត្តំ ផរិត្វា បវត្តមានោ បាបធម្មោ យថាវុត្តេនត្ថេន សំយោជនំ នាម ហោតិ. ឯតេន យទិ បន អនុសយតោ សំយោជនំ បវត្តំ, តថាបិ យេ តេ កាមរាគាទយោ ‘‘អនុសយា’’តិ វុច្ចន្តិ, តេយេវ ពន្ធនដ្ឋេន សំយោជនានីតិ ទស្សេតិ.

ឯវំ សន្តេបីតិ យទេវ ឱរម្ភាគិយសំយោជនំ ភគវតា បុច្ឆិតំ, តទេវ ថេរេនបិ វិស្សជ្ជិតំ, តថាបិ អយំ លទ្ធិ សន្និស្សយា. តត្ថ ទោសារោបនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តស្ស វាទេ’’តិអាទិ វុត្តំ. សមុទាចារក្ខណេយេវាតិ បវត្តិក្ខណេ ឯវ. ន ហិ សព្ពេ វត្តមានា កិលេសា សំយោជនត្ថំ ផរន្តីតិ អធិប្បាយោ. តេនាតិ តេន ការណេន, តថាលទ្ធិកត្តាតិ អត្ថោ. ចិន្តេសិ ‘‘ធម្មំ ទេសេស្សាមី’’តិ យោជនា. អត្តនោ ធម្មតាយេវាតិ អជ្ឈត្តាសយេនេវ. វិសំវាទិតាតិ សត្ថុ ចិត្តស្ស អនារាធនេន វិវេចិតា. ឯវមកាសិ ឯវំ ធម្មំ ទេសាបេសិ.

១៣០. សក្កាយទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋិតេនាតិ បរិយុដ្ឋានសមត្ថសក្កាយទិដ្ឋិកេន. តថាភូតញ្ច ចិត្តំ តាយ ទិដ្ឋិយា វិគយ្ហិតំ អជ្ឈោត្ថដញ្ច នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘គហិតេន អភិភូតេនា’’តិ. ទិដ្ឋិនិស្សរណំ នាម ទស្សនមគ្គោ តេន សមុច្ឆិន្ទិតព្ពតោ, សោ បន និព្ពានំ អាគម្ម តំ សមុច្ឆិន្ទតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទិដ្ឋិនិស្សរណំ និព្ពាន’’ន្តិ. អវិនោទិតា អនីហដាតិ បទទ្វយេនបិ សមុច្ឆេទវសេន អប្បហីនត្តំយេវ វទតិ. អញ្ញំ សំយោជនំ អញ្ញោ អនុសយោតិ វទន្តិ, សហភាវោ នាម អញ្ញេន ហោតិ. ន ហិ តទេវ តេន សហាតិ វុច្ចតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ. អញ្ញេនាតិ អត្ថតោ អញ្ញេន. អវត្ថាមត្តតោ យទិបិ អវយវវិនិមុត្តោ សមុទាយោ នត្ថិ, អវយវោ បន សមុទាយោ ន ហោតីតិ សោ សមុទាយតោ អញ្ញោ ឯវាតិ សក្កា វត្តុន្តិ យថាវុត្តស្ស បរិហារស្ស អប្បាដិហីរកតំ អាសង្កិត្វា បក្ខន្តរំ អាសល្លិតំ ‘‘អថាបិ សិយា’’តិអាទិនា. បក្ខន្តរេហិ បរិហារា ហោន្តីតិ យថាវុត្តញាយេនបិ អញ្ញោ បុរិសោ អថាបិ សិយា, អយំ បនេត្ថ អញ្ញោ ទោសោតិ អាហ ‘‘យទិ តទេវា’’តិអាទិ. អថាបិ សិយា តុយ្ហំ យទិ បរិវិតក្កោ ឦទិសោ យទិ តទេវ សំយោជនន្តិអាទិ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយាតិ បរមត្ថតោ សោ ឯវ កិលេសោ សំយោជនមនុសយោ ច, ពន្ធនត្ថអប្បហីនត្ថានំ បន អត្ថេវ ភេទោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ.

១៣២. តចច្ឆេទោ វិយ សមាបត្តិ កិលេសានំ សមាបត្តិវិក្ខម្ភនស្ស សារច្ឆេទស្ស អនុសយស្ស ទូរភាវតោ. ផេគ្គុច្ឆេទោ វិយ វិបស្សនា តស្ស អាសន្នភាវតោ. ឯវរូបា បុគ្គលាតិ អភាវិតសទ្ធាទិពលតាយ ទុព្ពលនាមកាយា បុគ្គលា, យេសំ សក្កាយនិរោធាយ…បេ… នាធិមុច្ចតិ. ឯវំ ទដ្ឋព្ពាតិ យថា សោ ទុព្ពលកោ បុរិសោ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពោ សោ បុរិសោ គង្គាបារំ វិយ សក្កាយបារំ គន្តុំ អសមត្ថត្តា. វុត្តវិបរិយាយេន សុក្កបក្ខស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១៣៣. ឧបធិវិវេកេនាតិ ឥមិនា ឧបធិវិវេកាតិ ករណេ និស្សក្កនន្តិ ទស្សេតិ, ឧបធិវិវេកាតិ វា ហេតុម្ហិ និស្សក្កវចនស្ស ឧបធិវិវេកេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនេន បញ្ចកាមគុណវិវេកោ កថិតោ. កាមគុណាបិ ហិ ឧបធីយតិ ឯត្ថ ទុក្ខន្តិ ឧបធីតិ វុច្ចន្តីតិ. ថិនមិទ្ធបច្ចយា កាយវិជម្ភិតាទិភេទំ កាយាលសិយំ. តត្ថាតិ អន្តោសមាបត្តិយំ សមាបត្តិអព្ភន្តរេ ជាតំ. តំ បន សមាបត្តិបរិយាបន្នម្បិ អបរិយាបន្នម្បីតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘អន្តោសមាបត្តិក្ខណេយេវា’’តិអាទិ វុត្តំ. រូបាទយោ ធម្មេតិ រូបវេទនាទិកេ បញ្ចក្ខន្ធធម្មេ. ន និច្ចតោតិ ឥមិនា និច្ចបដិក្ខេបតោ តេសំ អនិច្ចតមាហ. តតោ ឯវ ឧទយវយន្តតោ វិបរិណាមតោ តាវកាលិកតោ ច តេ អនិច្ចាតិ ជោតិតំ ហោតិ. យញ្ហិ និច្ចំ ន ហោតិ, តំ ឧទយព្ពយបរិច្ឆិន្នំ ជរាយ មរណេន ចាតិ ទ្វេធា វិបរិណតំ ឥត្តរខណមេវ ច ហោតិ. ន សុខតោតិ ឥមិនា សុខបដិក្ខេបតោ តេសំ ទុក្ខតមាហ, អតោ ឯវ អភិណ្ហំ បដិបីឡនតោ ទុក្ខវត្ថុតោ ច តេ ទុក្ខាតិ ជោតិតំ ហោតិ. ឧទយព្ពយវន្តតាយ ហិ តេ អភិណ្ហំ បដិបីឡនតោ និរន្តរទុក្ខតាយ ទុក្ខស្សេវ ច អធិដ្ឋានភូតាតិ. បច្ចយយាបនីយតាយ រោគមូលតាយ ច រោគតោ. ទុក្ខតាសូលយោគិតាយ កិលេសាសុចិបគ្ឃរណតោ ឧប្បាទជរាភង្គេហិ ឧទ្ធុមាតបក្កភិជ្ជនតោ ច គណ្ឌតោ. បីឡាជននតោ អន្តោតុទនតោ ទុន្នីហរណតោ ច អវទ្ធិអាវហតោ អឃវត្ថុតោ ច អសេរីភាវតោ អាពាធបទដ្ឋានតាយ ច អាពាធតោ. អវសវត្តនតោ អវិធេយ្យតាយ បរតោ. ព្យាធិជរាមរណេហិ បលុជ្ជនីយតាយ បលោកតោ. សាមីនិវាសីការកវេទកអធិដ្ឋាយកវិរហតោ សុញ្ញតោ. អត្តបដិក្ខេបដ្ឋេន អនត្តតោ, រូបាទិធម្មាបិ ន ឯត្ថ អត្តា ហោន្តីតិ អនត្តា, ឯវំ អយម្បិ ន អត្តា ហោតីតិ អនត្តា. តេន អព្យាបារតោ និរីហតោ តុច្ឆតោ អនត្តាតិ ទីបិតំ ហោតិ. លក្ខណត្តយមេវ អវពោធត្ថំ ឯកាទសហិ បទេហិ វិភជិត្វា គហិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ.

អន្តោសមាបត្តិយន្តិ សមាបត្តីនំ សហជាតតាយ សមាបត្តីនំ អព្ភន្តរេ. ចិត្តំ បដិសំហរតីតិ តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគាទិឧបក្កិលេសវិក្ខម្ភនេន វិបស្សនាចិត្តំ បដិសំហរតិ. តេនាហ ‘‘មោចេតី’’តិ. សវនវសេនាតិ ‘‘សព្ពសង្ខារសមថោ’’តិអាទិនា សវនវសេន. ថុតិវសេនាតិ តថេវ ថោមនាវសេន គុណតោ សំកិត្តនវសេន. បរិយត្តិវសេនាតិ តស្ស ធម្មស្ស បរិយាបុណនវសេន. បញ្ញត្តិវសេនាតិ តទត្ថស្ស បញ្ញាបនវសេន. អារម្មណករណវសេនេវ ឧបសំហរតិ មគ្គចិត្តំ. ឯតំ សន្តន្តិអាទិ បន អវធារណនិវត្តិតត្ថទស្សនំ. យថា វិបស្សនា ‘‘ឯតំ សន្តំ ឯតំ បណីត’’ន្តិអាទិនា អសង្ខតាយ ធាតុយា ចិត្តំ ឧបសំហរតិ, ឯវំ មគ្គោ និព្ពានំ សច្ឆិកិរិយាភិសមយវសេន អភិសមេន្តោ តត្ថ លព្ភមានេ សព្ពេ វិសេសេ អសម្មោហតោ បដិវិជានន្តោ តត្ថ ចិត្តំ ឧបសំហរតិ. តេនាហ ‘‘ឥមិនា បន អាការេនា’’តិអាទិ. សោ តត្ថ ឋិតោតិ សោ អទន្ធវិបស្សនោ យោគី តត្ថ តាយ អនិច្ចាទិលក្ខណត្តយារម្មណាយ វិបស្សនាយ ឋិតោ. សព្ពសោតិ តស្ស មគ្គស្ស អធិគមាយ និព្ពត្តិតសមថវិបស្សនាសុ. អសក្កោន្តោ អនាគាមី ហោតីតិ ហេដ្ឋិមមគ្គវហាសុ ឯវ សមថវិបស្សនាសុ ឆន្ទរាគំ បហាយ អគ្គមគ្គវហាសុ តាសុ និកន្តិំ បរិយាទាតុំ អសក្កោន្តោ អនាគាមិតាយមេវ សណ្ឋាតិ.

សមតិក្កន្តត្តាតិ សមថវសេន វិបស្សនាវសេន ចាតិ សព្ពថាបិ រូបស្ស អតិក្កន្តត្តា. តេនាហ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិ. អនេនាតិ យោគិនា. តំ អតិក្កម្មាតិ ឥទំ យោ វា បឋមំ បញ្ចវោការភវបរិយាបន្នេ ធម្មេ សម្មទេវ សម្មសិត្វា តេ វិវជ្ជេត្វា តតោ អរូបសមាបត្តិំ សមាបជ្ជិត្វា អរូបធម្មេ សម្មសតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឥទានិ អរូបំ សម្មសតី’’តិ.

សមថវសេន គច្ឆតោតិ សមថប្បធានំ បុព្ពភាគបដិបទំ អនុយុញ្ជន្តស្ស. ចិត្តេកគ្គតា ធុរំ ហោតីតិ តស្ស វិបស្សនាភាវនាយ តថា បុព្ពេ បវត្តត្តា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា សមាធិប្បធានា ហោតិ, មគ្គេបិ ចិត្តេកគ្គតា ធុរំ ហោតិ, សមាធិន្ទ្រិយំ បុព្ពង្គមំ ពលវំ ហោតិ. សោ ចេតោវិមុត្តោ នាមាតិ សោ អរិយោ ចេតោវិមុត្តោ នាម ហោតិ. វិបស្សនាវសេន គច្ឆតោតិ ‘‘សមថវសេន គច្ឆតោ’’តិ ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយញ្ច បុគ្គលវិភាគោ សុត្តន្តនយេន ឥធាភិហិតោ បរិយាយោ នាម, អភិធម្មនយេន បរតោ កីដាគិរិសុត្តវណ្ណនាយំ ទស្សយិស្សាម. អយំ សភាវធម្មោយេវាតិ បុព្ពភាគបដិបទា សមថប្បធានា ចេ សមាធិ ធុរំ, វិបស្សនាបធានា ចេ បញ្ញា ធុរន្តិ អយំ ធម្មសភាវោយេវ, ឯត្ថ កិញ្ចិ ន អាសង្កិតព្ពំ.

ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តំ ឥន្ទ្រិយវេមត្តតា. តេនាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយនានត្តំ វទាមី’’តិ. ឥន្ទ្រិយនានត្តតា ការណន្តិ ឥទំ ទស្សេតិ – អនិច្ចាទិវសេន វិបស្សនាភិនិវេសោ វិយ សមថវសេន វិបស្សនាវសេន ច យំ បុព្ពភាគគមនំ, តំ អប្បមាណំ តំ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនំ, យស្ស សមាធិ ធុរំ បុព្ពង្គមំ ពលវំ ហោតិ, សោ អរិយោ ចេតោវិមុត្តិ នាម ហោតិ. យស្ស បញ្ញា ធុរំ បុព្ពង្គមំ ពលវំ ហោតិ សោ អរិយោ បញ្ញាវិមុត្តោ នាម ហោតិ. ឥទានិ តមត្ថំ ពុទ្ធិវិសិដ្ឋេន និទស្សនេន ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វេ អគ្គសាវកា’’តិអាទិមាហ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

មហាមាលុក្យសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៥. ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. អសិយតីតិ អសនំ, ភុញ្ជនំ ភោជនំ, អសនស្ស ភោជនំ អសនភោជនំ, អាហារបរិភោគោ, ឯកស្មិំ កាលេ អសនភោជនំ ឯកាសនភោជនំ. សោ បន កាលោ សព្ពពុទ្ធានំ សព្ពបច្ចេកពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណវសេន បុព្ពណ្ហោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ បុរេភត្តេ អសនភោជន’’ន្តិ. វិប្បដិសារកុក្កុច្ចន្តិ ‘‘អយុត្តំ វត មយា កតំ, យោ អត្តនោ សរីរបកតិំ អជានន្តោ ឯកាសនភោជនំ ភុញ្ជិ, យេន មេ ឥទំ សរីរំ កិសំ ជាតំ ព្រហ្មចរិយានុគ្គហោ នាហោសី’’តិ ឯវំ វិប្បដិសារកុក្កុច្ចំ ភវេយ្យ. ឯតំ សន្ធាយ សត្ថា អាហ, ន ភទ្ទាលិមេវ តាទិសំ កិរិយំ អនុជានន្តោ. ឥតរថាតិ យទិ ឯកំយេវ ភត្តំ ទ្វិធា កត្វា តតោ ឯកស្ស ភាគស្ស ភុញ្ជនំ ឯកទេសភុញ្ជនំ អធិប្បេតំ. កោ សក្កោតីតិ កោ ឯវំ យាបេតុំ សក្កោតិ. អតីតជាតិបរិចយោបិ នាម ឥមេសំ សត្តានំយេវ អនុពន្ធតីតិ អាហ ‘‘អតីតេ’’តិអាទិ. វិរវន្តស្សេវាតិ អនាទរេ សាមិវចនំ. តំ មទ្ទិត្វាតិ ‘‘អយំ សិក្ខា សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធានំ សាសនេ អាចិណ្ណំ, អយញ្ច ភិក្ខុ ឥមំ សិក្ខតេវា’’តិ វត្វា តំ ភទ្ទាលិំ តស្ស វា អនុស្សាហបវេទនំ អភិភវិត្វា. ភិក្ខាចារគមនត្ថំ ន វិតក្កមាឡកំ អគមាសិ, វិហារចារិកំ ចរន្តោ តស្ស វសនដ្ឋានំ ភគវា គច្ឆតិ.

១៣៥. ទូសយន្តិ គរហន្តិ ឯតេនាតិ ទោសោ, អបរាធោ, សោ ឯវ កុច្ឆិតភាវេន ទោសកោ. គរហាយ បវត្តិដ្ឋានតោ ឱកាសោ. តេនាហ – ‘‘ឯតំ ឱកាសំ ឯតំ អបរាធ’’ន្តិ. ទុក្ករតរន្តិ បតិការវសេន អតិសយេន ទុក្ករំ. អបរាធោ ហិ ន ខមាបេន្តំ យថាបច្ចយំ វិត្ថារិតោ ហុត្វា ទុប្បតិការោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វស្សញ្ហី’’តិអាទិ.

អលគ្គិត្វាតិ ឥមម្បិ នាម អបនីតំ អកាសីតិ ឯវំ អវិនេត្វា, តំ តំ តស្ស ហិតបដិបត្តិំ និវារណំ កត្វាតិ អត្ថោ. ញាយបដិបត្តិំ អតិច្ច ឯតិ បវត្តតីតិ អច្ចយោ, អបរាធោ, បុរិសេន មទ្ទិត្វា បវត្តិតោ អបរាធោ អត្ថតោ បុរិសំ អតិច្ច អភិភវិត្វា បវត្តោ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘អច្ចយោ មំ, ភន្តេ, អច្ចគមា’’តិ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ អាហ ‘‘ឯកំ ការណ’’ន្តិ. យំ បនេត្ថ ភទ្ទាលិត្ថេរស្ស អបរិបូរការិតាយ ភិក្ខុអាទីនំ ជាននំ, តម្បិ ការណំ កត្វា ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, ន ឧស្សហាមី’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

១៣៦. ឯកចិត្តក្ខណិកាតិ បឋមមគ្គចិត្តក្ខណេន ឯកចិត្តក្ខណិកា. ឯវំ អាណាបេតុំ ន យុត្តន្តិ សង្កមត្ថាយ អាណាបេតុំ ន យុត្តំ បយោជនាភាវតោ. អនាចិណ្ណញ្ចេតំ ពុទ្ធានំ, យទិទំ បទសា អក្កមនំ. តថា ហិ –

‘‘អក្កមិត្វាន មំ ពុទ្ធោ, សហ សិស្សេហិ គច្ឆតុ;

មា នំ កលលំ អក្កមិត្ថ, ហិតាយ មេ ភវិស្សតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៣);

សុមេធបណ្ឌិតេន បច្ចាសីសិតំ ន កតំ. យថាហ –

‘‘ទីបង្ករោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

ឧស្សីសកេ មំ ឋត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៦០);

ភគវតា អាណត្តេ សតិ តេសម្បិ ឯវំ កាតុំ ន យុត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេសំ បដិពាហិតុំ យុត្តន្តិ ឥទំ អដ្ឋានបរិកប្បនវសេនេវ វុត្តំ. ន ហិ ពុទ្ធានំ កាតុំ អារទ្ធំ នាម កិច្ចំ កេហិចិ បដិពាហិតុំ យុត្តំ នាម អត្ថិ បដិពាហិតុំយេវ អករណតោ. សម្មត្តនិយាមស្ស អនោក្កន្តត្តា វុត្តំ ‘‘ពាហិរកោ’’តិ.

១៣៧. ន កម្មដ្ឋានំ អល្លីយតីតិ ចិត្តំ កម្មដ្ឋានំ ន ឱតរតិ.

១៤០. បុនប្បុនំ ការេន្តីតិ ទណ្ឌកម្មបណាមនាទិការណំ បុនប្បុនំ ការេន្តិ. សម្មាវត្តម្ហិ ន វត្តតីតិ តស្សា តស្សា អាបត្តិយា វុដ្ឋានត្ថំ ភគវតា បញ្ញត្តសម្មាវត្តម្ហិ ន វត្តតិ. អនុលោមវត្តេ ន វត្តតីតិ យេន យេន វត្តេន សង្ឃោ អនុលោមិកោ ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ អនុលោមវត្តេ ន វត្តតិ វិលោមមេវ គណ្ហាតិ, បដិលោមេន ហោតិ. និត្ថារណកវត្តម្ហីតិ យេន វត្តេន សង្ឃោ អនុលោមិកោ ហោតិ, សាបត្តិកភាវតោ និត្ថិណ្ណោ ហោតិ, តម្ហិ និត្ថារណវត្តស្មិំ ន វត្តតិ. តេនាហ ‘‘អាបត្តី’’តិអាទិ. ទុព្ពចករណេតិ ទុព្ពចស្ស ភិក្ខុនោ ករណេ.

១៤៤. យាបេតីតិ វត្តតិ, សាសនេ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. អភិញ្ញាបត្តាតិ ‘‘អសុកោ អសុកោ ច ថេរោ សីលវា កល្យាណធម្មោ ពហុស្សុតោ’’តិអាទិនា អភិញ្ញាតភាវំ បត្តា អធិគតអភិញ្ញាតា.

១៤៥. សត្តេសុ ហាយមានេសូតិ កិលេសពហុលតាយ បដិបជ្ជនកសត្តេសុ បរិហាយន្តេសុ បដិបថេសុ ជាយមានេសុ. អន្តរធាយតិ នាម តទាធារតាយ. ទិដ្ឋធម្មិកា បរូបវាទាទយោ. សម្បរាយិកា អបាយទុក្ខវិសេសា. អាសវន្តិ តេន តេន បច្ចយេន បវត្តន្តីតិ អាសវា. នេសន្តិ បរូបវាទាទិអាសវានំ. តេតិ វីតិក្កមធម្មា.

អកាលំ ទស្សេត្វាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អកាលំ ទស្សេត្វា. ឧប្បត្តិន្តិ អាសវដ្ឋានិយានំ ធម្មានមុប្បត្តិំ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា កាលំ, តាវ សេនាសនានិ បហោន្តិ, តេន អាវាសមច្ឆរិយាទិហេតុនា សាសនេ ឯកច្ចេ អាសវដ្ឋានិយា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា បន ហេតុនា បទសោធម្មសិក្ខាបទានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

យសន្តិ កិត្តិសទ្ទំ បរិវារញ្ច. សាគតត្ថេរស្ស នាគទមនកិត្តិយសាទិវសេន សុរាបានសង្ខាតោ អាសវដ្ឋានិយោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជិ.

រសេន រសំ សំសន្ទេត្វាតិ ឧបាទិន្នកផស្សរសេន អនុបាទិន្នកផស្សរសំ សំសន្ទេត្វា.

១៤៦. ន ខោ, ភទ្ទាលិ, ឯសេវ ហេតុ, អថ ខោ អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តេន ធម្មស្ស សក្កច្ចសវនេ ថេរំ និយោជេតិ.

១៤៧. វិសេវនាចារន្តិ អទន្តកិរិយំ. បរិនិព្ពាយតីតិ វូបសម្មតិ. តត្ថ អទន្តកិរិយំ បហាយ ទន្តោ ហោតិ. យុគស្សាតិ រថធុរស្ស.

អនុក្កមេតិ អនុរូបបរិគមេ. តទវត្ថានុរូបំ បាទានំ ឧក្ខិបនេ និក្ខិបនេ ច. តេនាហ ‘‘ចត្តារោ បាទេ’’តិអាទិ. រជ្ជុពន្ធនវិធានេនាតិ បាទតោ ភូមិយា មោចនវិធានេន. ឯវំ ករណត្ថន្តិ យថា អស្សេ និសិន្នស្សេវ ភូមិំ គហេតុំ សក្កា, ឯវំ ចត្តារោ បាទេ តថា កត្វា អត្តនោ និច្ចលភាវករណត្ថំ. មណ្ឌលេតិ មណ្ឌលធាវិកាយំ. បថវីកមនេតិ បថវិំ ផុដ្ឋមត្តេន គមនេ. តេនាហ ‘‘អគ្គគ្គខុរេហី’’តិ. ឱក្កន្តករណស្មិន្តិ ឱក្កន្តេត្វា បរសេនាសម្មទ្ទន ឱក្កន្តករណេ. ឯកស្មិំ ឋានេតិ ចតូសុ បាទេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឯកស្មិំ ឋានេ គមនំ ចោទេន្តីតិ អត្ថោ, សោ បនេត្ថ សីឃតរោ អធិប្បេតោ. ទវត្តេតិ មរិយាទាកោបនេហិ នានប្បយោជនេ, បរសេនាយ បវត្តមហានាទបហរណេហិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យុទ្ធកាលស្មិ’’ន្តិអាទិ.

រញ្ញា ជានិតព្ពគុណេតិ យថា រាជា អស្សស្ស គុណេ ជានាតិ, ឯវំ តេន ជានិតព្ពគុណការណំ ការេតិ. អស្សរាជវំសេតិ ទុស្សហំ ទុក្ខំ បត្វាបិ យថា អយំ រាជវំសានុរូបកិរិយំ ន ជហិស្សតិ, ឯវំ សិក្ខាបនេ. សិក្ខាបនមេវ ហិ សន្ធាយ សព្ពត្ថ ‘‘ការណំ ការេតី’’តិ វុត្តំ តស្ស ករណការាបនបរិយាយត្តា.

យថា ឧត្តមជវោ ហោតីតិ ជវទស្សនដ្ឋានេ យថា ហយោ ឧត្តមជវំ ន ហាបេសិ, ឯវំ សិក្ខាបេតិ. ឧត្តមហយភាវេ, យថា ឧត្តមហយោ ហោតីតិ កម្មករណកាលេ អត្តនោ ឧត្តមសភាវំ អនិគុហិត្វា អវជ្ជេត្វា យថា អត្ថសិទ្ធិ ហោតិ, ឯវំ បរមជវេន សិក្ខាបេតិ. យថា កិរិយា វិនា ទព្ពម្បិ វិនា កិរិយំ ន ភវតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ បកតិយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្រាតិ តស្មិំ បកតិយា ឧត្តមហយស្សេវ ឧត្តមហយការណារហត្តា ឧត្តមជវបដិបជ្ជនេ. មាសខាទកឃោដកានន្តិ មាសំ ខាទិត្វា យថា តថា វិគុណខលុង្គកានំ. វលញ្ជកទណ្ឌន្តិ រញ្ញា គហេតព្ពសុវណ្ណទណ្ឌំ. ធាតុបត្ថទ្ធោតិ អត្តនាវ សមុប្បាទិតធាតុយា ឧបត្ថម្ភិតោ ហុត្វា.

ឧត្តមេ សាខល្យេតិ បរមសខិលភាវេ សខិលវាចាយ ឯវ ទមេតព្ពតាយ. តេនាហ ‘‘មុទុវាចាយ ហី’’តិអាទិ.

អរហត្តផលសម្មាទិដ្ឋិយាតិ ផលសមាបត្តិកាលេ បវត្តសម្មាញាណំ. សម្មាញាណំ បុព្ពេ វុត្តសម្មាទិដ្ឋិយេវាតិ បន ឥទំ ផលសម្មាទិដ្ឋិភាវសាមញ្ញេន វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘បច្ចវេក្ខណញាណ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ‘‘អសេក្ខេនា’’តិ វិសេសិតត្តា. តម្បិ អសេក្ខញាណន្តិ ចេ? ឯវម្បិ និប្បរិយាយ សេក្ខគ្គហណេ បរិយាយសេក្ខគ្គហណំ ន យុត្តមេវ, កិច្ចភេទេន វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកា ឯវ ហិ សា បញ្ញា និព្ពានស្ស បច្ចក្ខកិរិយាយ សម្មាទស្សនកិច្ចំ ឧបាទាយ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វុត្តា, សម្មាជាននកិច្ចំ ឧបាទាយ ‘‘សម្មាញាណ’’ន្តិ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយវសេន វា សម្មាទិដ្ឋិ, បញ្ញិន្ទ្រិយវសេន សម្មាញាណន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មគ្គផលាវហាយ ទេសនាយ សង្ខេបតោវ អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញុបុគ្គលស្ស វសេនា’’តិ.

ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៦. លដុកិកោបមសុត្តវណ្ណនា

១៤៨. មហាឧទាយិត្ថេរោតិ កាឡុទាយិលាឡុទាយិត្ថេរេហិ អញ្ញោ មហាទេហតាយ មហាឧទាយីតិ សាសនេ បញ្ញាតោ ថេរោ. អបហរិ អបហរតិ អបហរិស្សតីតិ អបហត្តា. តេកាលិកោ ហិ អយំ សទ្ទោ. ឧបហត្តាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អបហារកោតិ អបនេតា. ឧបហារកោតិ ឧបនេតា.

១៤៩. យន្តិ ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ, តេន ច អនន្តរនិទ្ទិដ្ឋសមយោ បច្ចាមដ្ឋោតិ អាហ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិ. ន ភគវន្តំ បដិច្ចាតិ ន ភគវន្តំ អារម្មណំ កត្វា.

កម្មនិប្ផន្នត្ថន្តិ អត្តនា អាយាចិយមានកម្មសិទ្ធិអត្ថំ. ភវតីតិ ភូ, ន ភូតិ អភូ, ភយវសេន បន សា ឥត្ថី ‘‘អភុ’’ន្តិ អាហ. អាតុ មាតូតិ ឯត្ថ យថា –

‘‘អង្គា អង្គា សម្ភវសិ, ហទយា អធិជាយសេ;

អត្តា ឯវ បុត្ត នាមាសិ, ស ជីវ សរទោសត’’ន្តិ. –

អាទីសុ បុត្តោ ‘‘អត្តា’’តិ វុច្ចតិ កុលវសេន សន្តានេ បវត្តនតោ. ឯវំ បិតាបិ ‘‘បុត្តស្ស អត្តា’’តិ វុច្ចតិ. យស្មា ‘‘ភិក្ខុស្ស អត្តា មាតា’’តិ វត្ថុកាមា ភយវសេន ‘‘អាតុ មាតូ’’តិ អាហ. តេនាហ ‘‘អាតូតិ បិតា’’តិអាទិ.

១៥០. ឯវមេវន្តិ ឥទំ គរហត្ថជោតននិបាតបទន្តិ វុត្តំ ‘‘គរហន្តោ អាហា’’តិ. តថា ហិ នំ វាចកសទ្ទេនេវ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធេកច្ចេ មោឃបុរិសា’’តិ អាហ. អាហំសូតិ តេសំ តថា វចនស្ស អវិច្ឆេទេន បវត្តិទីបនន្តិ អាហ ‘‘វទន្តី’’តិ. កិំ បនិមស្ស អប្បមត្តកស្សាតិ បហាតព្ពវត្ថុំ អវមញ្ញមានេហិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘កិំ បនា’’តិ. ហេតុម្ហិ ជោតេតព្ពេ ចេតំ សាមិវចនំ យថា ‘‘អនុស្សវស្ស ហេតុ, អជ្ឈេនស្ស ហេតូ’’តិ. តេនាហ ‘‘អប្បមត្តកស្ស ហេតូ’’តិ. ននុ អបស្សន្តេន វិយ អសុណន្តេន វិយ ភវិតព្ពន្តិ? សត្ថារា នាម អប្បមត្តកេសុ ទោសេសុ អបស្សន្តេន វិយ ច អសុណន្តេន វិយ ច ភវិតព្ពន្តិ តេសំ អធិប្បាយេន វិវរណំ. តេសុ ចាតិ សិក្ខាកាមេសុ ច. អប្បច្ចយំ ឧបដ្ឋាបេន្តីតិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. តេសន្តិ យេ ‘‘មោឃបុរិសា’’តិ វុត្តា បុគ្គលា, តេសំ. គលេ ពទ្ធំ មហាកដ្ឋន្តិ គលេ ឱលម្ពេត្វា ពទ្ធំ រុក្ខទណ្ឌមាហ. បូតិលតាយាតិ គលោចិយា. បារាជិកវត្ថុ វិយ ទុប្បជហំ ហោតីតិ ឆន្ទកប្បហានវសេន តំ បជហិតុំ ន សក្កោតិ.

១៥១. អនុស្សុក្កាតិ តស្ស បហាតព្ពស្ស បហានេ ឧស្សុក្ករហិតា. អបច្ចាសីសនបក្ខេតិ តាយ បរទត្តវុត្តិតាយ កស្សចិ បច្ចយស្ស កុតោចិ អបច្ចាសីសកបក្ខេ ឋិតា ហុត្វា សុប្បជហំ ហោតិ, ន តស្ស បហានេ ភារិយំ អត្ថិ.

១៥២. ទលិទ្ទោ ទុគ្គតោ. អស្សកោតិ អសាបតេយ្យោ. គេហយដ្ឋិយោតិ គេហឆទនស្ស អាធារា, តា ឧជុកំ តិរិយំ ឋបេតព្ពទណ្ឌា. សមន្តតោ ភិត្តិបាទេសុ ឋបេតព្ពទណ្ឌា មណ្ឌលា. កាកាតិទាយិន្តិ ឥតោ ចិតោ កាកេហិ អតិបាតវសេន ឧឌ្ឌេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘យត្ថ កិញ្ចិទេវា’’តិអាទិ. សូរកាកាតិ កាកានំ ឧឌ្ឌេបនាការមាហ. នបរមរូបន្តិ ហីនរូបំ. វិលីវមញ្ចកោតិ តាលវេត្តកាទីហិ វីតមញ្ចកោ. សា បនស្ស សន្តានានំ ឆិន្នភិន្នតាយ ឱលុគ្គវិលុគ្គតា, តថា សតិ សា វិសមរូបា ហោតីតិ អាហ ‘‘ឱណតា’’តិអាទិ. សោ បុគ្គលោ លូខភោជី ហោតីតិ អាហ ‘‘ធញ្ញំ នាម កុទ្រូសកោ’’តិ. សមកាលំ វបិតព្ពតាយ សមវាបកំ, យថាឧតុ វបិតព្ពពីជំ. ជាយិកាតិ កុច្ឆិតា ភរិយា, សព្ពត្ថ គរហាយំ ក-សទ្ទោ. សោ វតាហំ បព្ពជេយ្យន្តិ សោហំ កេសមស្សុំ ឱហារេត្វា បព្ពជេយ្យំ, យោហំ បុរិសោ នាម អស្សំ វតាតិ បព្ពជ្ជាវសេន អត្តនោ បុរិសំ ពោធេយ្យ. តំសភាវេ ឋិតស្ស ពោធា ន តុ ទុក្ករា, សា ខដោបិកា. សា កុម្ភី. មេណ្ឌកសេដ្ឋិនោ អឌ្ឍតេឡសានិ កោដ្ឋាគារសតានិ វិយ.

១៥៣. សុវណ្ណនិក្ខសតានន្តិ អនេកេសំ សុវណ្ណនិក្ខសតានំ. ចយោតិ សន្តានេហិ និចយោ អវីចិ និច្ចប្បពន្ធនិចយោ. តេនាហ ‘‘សន្តានតោ កតសន្និចយោ’’តិ.

១៥៤. ហេដ្ឋា កិញ្ចាបិ អប្បជហនកា បឋមំ ទស្សិតា, បជហនកា បធានា, តេសញ្ច វសេនេត្ថ បុគ្គលចតុក្កំ ទស្សិតំ. តេ តញ្ចេវ បជហន្តីតិ បជហនកា បឋមំ គហិតា. រាសិវសេនាតិ ‘‘ឥធុទាយិ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ’’តិអាទិនា ចតុក្កេ អាគតវិភាគំ អនាមសិត្វា ‘‘តេ តេ’’តិ បចុរវសេន វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ន បាដិយេក្កំ វិភត្តា’’តិ. អវិភាគេន គហិតវត្ថូសុ វិភាគតោ គហណំ លោកសិទ្ធមេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យថា នាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. បជហនកបុគ្គលាតិ ‘‘តេ តញ្ចេវ បជហន្តី’’តិ ឯវំ បជហនកបុគ្គលា ឯវ.

ឧបធិអនុធាវនកាតិ ឧបធីសុ អនុអនុធាវនកា ឧបធិយោ អារព្ភ បវត្តនកា. វិតក្កាយេវាតិ កាមសង្កប្បាទិវិតក្កាយេវ. ឥន្ទ្រិយនានត្តតាតិ វិមុត្តិបរិបាចកានំ ឥន្ទ្រិយានំ បរោបរិយត្តំ. តស្ស ហិ វសេនេវ តេ ចត្តារោ បុគ្គលា ជាតា. អគ្គមគ្គត្ថាយ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា យាវ ន តំ មគ្គេន សមុគ្ឃាតេន្តិ, តាវ នប្បជហន្តិ នាម. ឥតិ ហេដ្ឋិមា តយោបិ អរិយា អប្បហីនស្ស កិលេសស្ស វសេន ‘‘នប្បជហន្តី’’តិ វុត្តា, បគេវ បុថុជ្ជនា. វុត្តនយេន បន វិបស្សនំ មគ្គេន ឃដេន្តា តេ ចត្តារោ ជនា អគ្គមគ្គក្ខណេ បជហន្តិ នាម. តេ ឯវ តត្ថ សីឃការិនោ ខិប្បំ បជហន្តិ នាម, តេនាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ.

សំវេគំ កត្វា អគ្គិំ អក្កន្តបុរិសោ វិយ. មគ្គេនាតិ អនុក្កមាគតេន អគ្គមគ្គេន. មហាហត្ថិបទោបមេតិ មហាហត្ថិបទោបមសុត្តេ (ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ). តត្ថ ហិ ‘‘តស្ស ធាតារម្មណមេវ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ បសីទតិ សន្តិដ្ឋតិ អធិមុច្ចតី’’តិ (ម. និ. ១.៣០២) ឯត្ថ អតិតិក្ខនាតិតិក្ខ-នាតិមន្ទអតិមន្ទ-បុគ្គលវសេន អដ្ឋកថាយំ (ម. និ. អដ្ឋ. ២.៣០២) តយោ វារា ឧទ្ធដា, តត្ថ មជ្ឈិមវសេនេវ បញ្ហោ កថិតោ. ឥន្ទ្រិយភាវនេតិ ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តេ, តត្ថាបិ មជ្ឈិមនយេនេវ បញ្ហោ កថិតោ. តេនាហ ‘‘ឥមេសូ’’តិអាទិ.

តន្តិ ‘‘ឧបធី’’តិ វុត្តំ ខន្ធបញ្ចកំ. ទុក្ខស្ស មូលន្តិ សព្ពស្សបិ វដ្ដទុក្ខស្ស ការណំ. និគ្គហណោតិ និរុបាទានោ. តេនាហ ‘‘និត្តណ្ហោ’’តិ.

១៥៥. យេ បជហន្តីតិ ‘‘តេ តញ្ចេវ បជហន្តី’’តិ ឯវំ វុត្តបុគ្គលា. តេ ឥមេ នាម ឯត្តកេ កិលេសេ បជហន្តីតិ យេ តេ បុថុជ្ជនា លាភិនោ ច បញ្ច កាមគុណេ ឯត្តកេ តំតំឈានាទិវត្ថុកេ ច តំតំមគ្គវជ្ឈតាយ បរិច្ឆិន្នត្តា ឯត្តកេ កិលេសេ បជហន្តិ. យេ នប្បជហន្តីតិ ឯត្ថ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អសុចិសុខំ កាយាសុចិសន្និស្សិតត្តា. អនរិយេហីតិ អបរិសុទ្ធេហិ. បដិលាភតោ ភាយិតព្ពំ កិលេសទុក្ខគតិកត្តា. វិបាកតោ ភាយិតព្ពំ អបាយទុក្ខគតិកត្តា. គណតោបិ កិលេសតោបិ វិវិត្តសុខន្តិ គណសង្គណិកតោ ច កិលេសសង្គណិកតោ ច វិវិត្តសុខំ. រាគាទិវូបសមត្ថាយាតិ រាគាទិវូបសមាវហំ សុខំ. ន ភាយិតព្ពំ សម្បតិ អាយតិញ្ច ឯកន្តហិតភាវតោ.

១៥៦. ឥញ្ជិតស្មិន្តិ បច្ចត្តេ ភុម្មវចនន្តិ អាហ ‘‘ឥញ្ជន’’ន្តិអាទិ. ឥញ្ជតិ តេនាតិ ឥញ្ជិតំ, តស្ស តស្ស ឈានស្ស ខោភករំ ឱឡារិកំ ឈានង្គំ. ចតុត្ថជ្ឈានំ អនិញ្ជនំ សន្និសិន្នាភាវតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ឋិតេ អានេញ្ជប្បត្តេ’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៤-២៤៥; ម. និ. ១.៣៨៤-៣៨៦; បារា. ១២-១៣).

អលំ-សទ្ទោ យុត្តត្ថោបិ ហោតិ – ‘‘អលមេវ និព្ពិន្ទិតុំ, អលំ វិមុច្ចិតុ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.២៧២; សំ. និ. ២.១២៤, ១២៨, ១៣៤, ១៤៣), តស្មា អនលំ អនុសង្គំ កាតុំ អយុត្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អកត្តព្ពអាលយន្តិ វទាមី’’តិ. សន្និដ្ឋានន្តិ សម្មាបដិបត្តិយំ អលំ ឯត្តាវតាតិ ឧស្សាហបដិប្បស្សម្ភនវសេន សន្និដ្ឋានំ ន កាតព្ពន្តិ យោជនា. ឧទ្ធម្ភាគិយសញ្ញិតំ អណុំ វា ឱរម្ភាគិយសញ្ញិតំ ថូលំ វា, រូបរាគោតិ ឯវរូបំ អណុំ វា កាមាសវោ បដិឃន្តិ ឯវរូបំ ថូលំ វា, មុទុនា បវត្តិអាការវិសេសេន អប្បសាវជ្ជំ, កម្មពន្ធនដ្ឋេន វា អប្បសាវជ្ជំ, តព្ពិបរិយាយតោ មហាសាវជ្ជំ វេទិតព្ពំ. នាតិតិក្ខបញ្ញស្ស វសេន ទេសនាយ បវត្តត្តា ‘‘នេយ្យបុគ្គលស្ស វសេនា’’តិ វុត្តំ. សព្ពសោ ហិ បរិយាទិន្ននិកន្តិកស្ស អរិយបុគ្គលស្ស វសេន សញ្ញាវេទយិតនិរោធស្ស អាគតត្តា ‘‘អរហត្តនិកូដេនេវ និដ្ឋាបិតា’’តិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

លដុកិកោបមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៧. ចាតុមសុត្តវណ្ណនា

១៥៧. យថាឧបនិស្សយេនាតិ យោ យោ ឧបនិស្សយោ យថាឧបនិស្សយោ, តេន យថាឧបនិស្សយេន សម្មាបយោគេន. បតិដ្ឋហិស្សន្តិ សាសនេ បតិដ្ឋំ បដិលភិស្សន្តិ. វសនដ្ឋានានីតិ វស្សគ្គាទិវសេន វសនដ្ឋានានិ. សណ្ឋាបយមានាតិ សុវិភត្តភាវេន ឋបេន្តា.

អវិនិព្ភោគសទ្ទន្តិ វិនិភុញ្ជិត្វា គហេតុំ អសក្កុណេយ្យសទ្ទំ. វចីឃោសោបិ ហិ ពហូហិ ឯកច្ចំ បវត្តិតោ ឋានតោ ច ទូរតរោ កេវលំ មហានិគ្ឃោសោ ឯវ ហុត្វា សោតបថមាគច្ឆតិ. មច្ឆវិលោបេតិ មច្ឆេ វិលុម្បិត្វា វិយ គហណេ, មច្ឆានំ វា នយនេ.

១៥៨. វវស្សគ្គត្ថេតិ និច្ឆយត្ថេ, ឥទំ តាវ អម្ហេហិ វុច្ចមានវចនំ ឯកន្តសោតព្ពំ, បច្ឆា តុម្ហេហិ កាតព្ពំ ករោថាតិ អធិប្បាយោ. វចនបរិហារោតិ តេហិ សក្យរាជូហិ វុត្តវចនស្ស បរិហារោ. លេសកប្បន្តិ កប្បិយលេសំ. ធុរវហាតិ ធុរវាហិនោ, ធោរយ្ហាតិ អត្ថោ. បាទមូលន្តិ ឧបចារំ វទតិ. វិគច្ឆិស្សតីតិ ហាយិស្សតិ. បដិប្ផរិតោតិ ន ភគវតោ សម្មុខាវ, សក្យរាជូនំ បុរតោបិ វិប្ផរិតោវ ហោតិ.

១៥៩. អភិនន្ទតូតិ អភិមុខោ ហុត្វា បមោទតុ. អភិវទតូតិ អភិរូបវសេន វទតុ. បសាទញ្ញថត្តន្តិ អប្បសាទស្ស វិបរិណាមោ ហីនាយាវត្តនសង្ខាតំ បរិវត្តនំ, តេនាហ ‘‘វិព្ភមន្តានំ. វិបរិណាមញ្ញថត្ត’’ន្តិ. ការណូបចារេន សស្សេសុ ពីជបរិយាយោតិ អាហ ‘‘ពីជានំ តរុណានន្តិ តរុណសស្សាន’’ន្តិ. តរុណភាវេនេវ តស្ស ភាវិនោ ផលស្ស អភាវេន វិបរិណាមោ.

១៦០. កត្តព្ពស្ស សរសេនេវ ករណំ ចិត្តរុចិយំ, ន តថា បរស្ស ឧស្សាទនេនាតិ អាហ – ‘‘បក្កោសិយមានានំ គមនំ នាម ន ផាសុក’’ន្តិ. មយម្បិ ភគវា វិយ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារេនេវ វិហរិស្សាមាតិ ទីបេតិ បកតិយា វិវេកជ្ឈាសយភាវតោ វិរទ្ធោ អាគតស្ស ភារស្ស អវហនតោយេវ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ ភារភាវំ ន អញ្ញាសី’’តិ.

១៦១. កស្មា អារភីតិ? សប្បាយតោ. បញ្ចសតា ហិ ភិក្ខូ អភិនវា, តស្មា តេសំ ឱវាទទានត្ថំ ភគវា ឥមំ ទេសនំ អារភីតិ.

១៦២. កោធុបាយាសស្សាតិ ឯត្ថ កុជ្ឈនដ្ឋេន កោធោ, ស្វេវ ចិត្តស្ស កាយស្ស ច អតិប្បមទ្ទនមថនុប្បាទនេហិ ទឡ្ហំ អាយាសដ្ឋេន ឧបាយាសោ. អនេកវារំ បវត្តិត្វា អត្តនា សមវេតំ សត្តំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា សីសំ ឧក្ខិបិតុំ អទត្វា អនយព្យសនបាបនេន កោធុបាយាសស្ស ឩមិសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ‘‘កោធុបាយាសេ’’តិអាទិ.

១៦៣. ឱទរិកត្តេន ខាទិតោតិ ឱទរិកភាវេន អាមិសគេធេន មិច្ឆាជីវេន ជីវិកាកប្បនេន នាសិតសីលាទិគុណតាយ ខាទិតធម្មសរីរោ.

១៦៤. បញ្ចកាមគុណាវដ្ដេ និមុជ្ជិត្វាតិ ឯត្ថ កាមរាគាភិភូតេ សត្តេ ឥតោ ច ឯត្តោ, ឯត្តោ ច ឥតោតិ ឯវំ មនាបិយរូបាទិវិសយសង្ខាតេ អាវដ្ដេ អត្តានំ សំសារេត្វា យថា តតោ ពហិភូតេ នេក្ខម្មេ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, ឯវំ អាវដ្ដេត្វា ព្យសនាបាទនេន កាមគុណានំ អាវដ្ដសទិសតា ទដ្ឋព្ពា. តេនាហ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ.

១៦៥. រាគានុទ្ធំសិតេនាតិ រាគេន អនុទ្ធំសិតេន. ចណ្ឌមច្ឆំ អាគម្មាតិ សុសុកាទិចណ្ឌមច្ឆំ អាគម្ម. មាតុគាមំ អាគម្មាតិ មាតុគាមោ ហិ យោនិសោមនសិការរហិតំ អធីរបុរិសំ ឥត្ថិកុត្តភូតេហិ អត្តនោ ហាវភាវវិលាសេហិ អភិភុយ្យ គហេត្វា ធីរជាតិយម្បិ អត្តនោ រូបាទីហិ បលោភនវសេន អនវសេសំ អត្តនោ ឧបការធម្មេ សីលាទិកេ សម្បាទេតុំ អសមត្ថំ ករោន្តោ អនយព្យសនំ បាបេតិ. តេនាហ – ‘‘មាតុគាមំ អាគម្ម ឧប្បន្នកាមរាគោ វិព្ភមតី’’តិ.

ភយំ នាម យត្ថ ភាយិតព្ពវត្ថុ, តត្ថ ឱតរន្តស្សេវ ហោតិ, ន អនោតរន្តស្ស, តំ ឱតរិត្វា ភយំ វិនោទេត្វា តត្ថ កិច្ចំ សាធេតព្ពំ, ឥតរថា ចត្ថសិទ្ធិ ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ឧបមោបមិតព្ពសរូបវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឧទកំ និស្សាយ អានិសំសោ បិបាសវិនយនំ សរីរសុទ្ធិ បរិឡាហូបសមោ កាយឧតុគ្គាហាបនន្តិ ឯវមាទិ. សាសនំ និស្សាយ អានិសំសោ បន សង្ខេបតោ វដ្ដទុក្ខូបសមោ, វិត្ថារតោ បន សីលានិសំសាទិវសេន អនេកវិធោ, សោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. វុត្តប្បការោ អានិសំសោ ហោតិ តានិ ភយានិ អភិភុយ្យ បវត្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឥមានិ អភាយិត្វាតិ ឥមានិ កោធូបាយាសាទិភយានិ អភិភុយ្យ បវត្តិត្វា អភាយិត្វា. កោធូបាយាសាទយោ ហិ ភាយតិ ឯតស្មាតិ ភយន្តិ វុត្តា. ថេរោតិ មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរោ. កាមំ បហានាភិសមយកាលោ ឯវ សច្ឆិកិរិយាភិសមយោ, សម្មាទិដ្ឋិយា បន សំកិលេសវោទានធម្មេសុ កិច្ចំ អសំកិណ្ណំ កត្វា ទស្សេតុំ សមានកាលិកម្បិ អសមានកាលិកំ វិយ វុត្តំ ‘‘តណ្ហាសោតំ ឆិន្ទិត្វា និព្ពានបារំ ទដ្ឋុំ ន សក្កោតី’’តិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចាតុមសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៨. នឡកបានសុត្តវណ្ណនា

១៦៦. យត្ថ ពោធិសត្តបមុខោ វានរោ នឡកេន បានីយំ បិវិ, សា បោក្ខរណី, តស្សាមន្តោ ភូមិប្បទេសោ, តត្ថ និវិដ្ឋគាមោ ច ‘‘នឡកបាន’’ន្តេវ បញ្ញាយិត្ថ, ឥធ បន គាមោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘នឡកបានេតិ ឯវំនាមកេ គាមេ’’តិ. ឥទានិ តមត្ថំ អាគមនតោ បដ្ឋាយ ទស្សេតុំ ‘‘បុព្ពេ កិរា’’តិ អារទ្ធំ. បញ្ញវាតិ ឥតិកត្តព្ពតាយ បញ្ញាយ បញ្ញវា.

ថូលទីឃពហុលភាវេន មហតីហិ ទាឋិកាហិ សមន្នាគតត្តា មហាទាឋិកោ. ‘‘ឧទករក្ខសោ អហ’’ន្តិ វត្វា វានរានំ កញ្ចិ អមុញ្ចិត្វា ‘‘សព្ពេ តុម្ហេ មម ហត្ថគតា’’តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តុម្ហេ បន សព្ពេ ខាទិស្សាមី’’តិ អាហ. ធមិ…បេ… បិវិំសូតិ ពោធិសត្តេន គហិតនឡោ អនវសេសោ អព្ភន្តរេ សព្ពសន្ធីនំ និព្ពាធេន ឯកច្ឆិទ្ទោ អហោសិ. នេវ មំ ត្វំ វធិស្សសីតិ ឧទករក្ខស ត្វំ វធិតុកាមោបិ មម បុរិសថាមេន ន វធិស្សសិ.

ឯវំ បន វត្វា មហាសត្តោ ‘‘អយំ បាបោ ឯត្ថ បានីយំ បិវន្តេ អញ្ញេបិ សត្តេ មា ពាធយិត្ថា’’តិ ករុណាយមានោ ‘‘ឯត្ថ ជាយន្តា នឡា សព្ពេ អបព្ពពន្ធា ឯកច្ឆិទ្ទាវ ហោន្តូ’’តិ អធិដ្ឋាយ គតោ. តេនាហ ‘‘តតោ បដ្ឋាយា’’តិអាទិ.

១៦៧. អនុរុទ្ធប្បមុខា ភិក្ខូ ភគវតា ‘‘កច្ចិ តុម្ហេ អនុរុទ្ធា’’តិ បុច្ឆិតាតិ ថេរោ ‘‘តគ្ឃ មយំ, ភន្តេ’’តិ អាហ.

សចេ បព្ពជតិ, ជីវិតំ លភិស្សតិ, នោ អញ្ញថាតិ រញ្ញា បព្ពជ្ជាយ អភិនីតាតិ រាជាភិនីតា. ចោរាភិនីតាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ចោរានំ មូលំ ឆិន្ទន្តោ ‘‘កណ្ដកសោធនំ ករិស្សាមី’’តិ. អាជីវិកាយាតិ អាជីវេន ជីវិតវុត្តិយា. ឥមេសុ បន អនុរុទ្ធត្ថេរាទីសុ.

វិវេកន្តិ បុព្ពកាលិកកិរិយប្បធានំ ‘‘អព្យាបជ្ជំ ឧបេត’’ន្តិអាទីសុ វិយាតិ អាហ – ‘‘វិវិច្ចា’’តិ, វិវិច្ចិត្វា វិវិត្តោ ហុត្វា វិនា ហុត្វាតិ អត្ថោ. បព្ពជិតកិច្ចន្តិ បព្ពជិតស្ស សារុប្បកិច្ចំ. សមណកិច្ចន្តិ សមណភាវករណកិច្ចំ. យទគ្គេន ហិ បព្ពជិតកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ តទគ្គេន សមណភាវករម្បិ កិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ. តេនាហ ‘‘សោ យេវា’’តិអាទិ.

១៦៨. អប្បដិសន្ធិកេ តាវ ព្យាករោន្តោ បវត្តីសុ ឋានំ អតីតោតិ កត្វា ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ នាម តត្ថ បដិសន្ធិយា អភាវកិត្តនតោ. មហន្តតុដ្ឋិនោតិ វិបុលបមោទា.

១៦៩. ឥមស្សាតិ ‘‘អស្សា’’តិ បទស្ស អត្ថវចនំ. ឥមស្ស ឋិតស្ស អាយស្មតោ សាមំ ទិដ្ឋោ វា ហោតិ អនុស្សវសុតោ វាតិ យោជនា. សមាធិបក្ខិកា ធម្មា ធម្មាតិ អធិប្បេតា, សមាធិ បន ឯវំវិហារីតិ ឯត្ថ វិហារសទ្ទេន គហិតោ. ឯវំវិមុត្តាតិ ឯត្ថ បន វិមុត្តិសទ្ទេន ផលវិមុត្តិ គហិតា. ចរតោបីតិ សមថវិបស្សនាចារេន ចរតោបិ វិហរន្តស្សបិ. ឧបាសកឧបាសិកាឋានេសុ លព្ភមានម្បិ អរហត្តំ អប្បកភាវតោ បាឡិយំ អនុទ្ធដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

នឡកបានសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

៩. គោលិយានិសុត្តវណ្ណនា

១៧៣. បទសមាចារោតិ តំតំបច្ចយភេទទស្សនាយ វិគតត្តា បការេហិ ទលិទ្ទសមាចារោ សិថិលសមាចារោតិ អត្ថោ. យស្មា បន តាទិសោ សមាចារោ ថិរោ ទឡ្ហោ នាម ន ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទុព្ពលសមាចារោ’’តិ. ‘‘សាខសមាចារោ’’តិ វា បាឋោ, តត្ថ តត្ថ លគ្គនដ្ឋេន សាខាសទិសសីលោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឱឡារិកាចារោ’’តិ. បច្ចយេសុ សាបេក្ខោតិ បច្ចយេសុ សាបេក្ខតាយ ឯវ ហិស្ស ឱឡារិកាចារតា វេទិតព្ពា. គរុនា កិស្មិញ្ចិ វុត្តេ គារវវសេន បតិស្សវនំ បតិស្សោ, បតិស្សវចនភូតំ តំសភាគញ្ច យំ កិញ្ចិ គារវន្តិ អត្ថោ. សហ បតិស្សេនាតិ សប្បតិស្សេន, សប្បតិស្សវេន ឱវាទសម្បដិច្ឆនេន. បតិស្សីយតីតិ វា បតិស្សោ, គរុកាតព្ពោ, តេន សហ បតិស្សេនាតិ សព្ពំ បុព្ពេ វិយ. តេនាហ ‘‘សជេដ្ឋកេនា’’តិ. សេរិវិហារោ នាម អត្តប្បធានវាសោ. តេនាហ ‘‘និរង្កុសវិហារេនា’’តិ.

អនុបខជ្ជាតិ អនុបកឌ្ឍិត្វា. គរុដ្ឋានិយានំ អន្តរំ អនាបុច្ឆា អនុបវិសិត្វាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ យោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

អាភិសមាចារិកន្តិ អភិសមាចារេ ភវំ. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘វត្តបដិបត្តិមត្តម្បី’’តិ. នាតិកាលស្សេវ សង្ឃស្ស បុរតោ បវិសិតព្ពំ, ន បច្ឆា បដិក្កមិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន អតិកាលេ ច គាមប្បវេសោ អតិទិវា បដិក្កមនញ្ច និវារិតំ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន អតិបាតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧទ្ធច្ចបកតិកោតិ វិព្ភន្តចិត្តោ. អវចាបល្យេនាតិ ទឡ្ហវាតាបហតបល្លវសទិសេន លោលភាវេន.

បញ្ញវតាតិ ឥមិនា ភិក្ខុសារុប្បេសុ ឥតិកត្តព្ពេសុ ឧបាយបញ្ញា អធិប្បេតា, ន សុតមយបញ្ញា. អភិធម្មេ អភិវិនយេ យោគោតិ ឥមិនា ភាវនាបញ្ញាឧត្តរិមនុស្សធម្មេ យោគោ បកាសិតោ. យោគោតិ ច បរិចយោ ឧគ្គណ្ហវសេន.

អារុប្បាតិ ឥមិនា ចតស្សោបិ អរូបសមាបត្តិយោ គហិតា, តា បន ចតូហិ រូបសមាបត្តីហិ វិនា ន សម្បជ្ជន្តីតិ អាហ – ‘‘អារុប្បាតិ ឯត្តាវតា អដ្ឋបិ សមាបត្តិយោ វុត្តា ហោន្តី’’តិ. កសិណេតិ ទសវិធេ កសិណេ. ឯកំ បរិកម្មកម្មដ្ឋានន្តិ យំ កិញ្ចិ ឯកភាវនា បរិកម្មទីបនំ ខន្ធកម្មដ្ឋានំ. តេនាហ ‘‘បគុណំ កត្វា’’តិ. កសិណបរិកម្មំ បន តគ្គហណេនេវ គហិតំ ហោតិ, លោកិយា ឧត្តរិមនុស្សធម្មា ហេដ្ឋា គហិតាតិ អាហ ‘‘ឧត្តរិមនុស្សធម្មេតិ ឥមិនា សព្ពេបិ លោកុត្តរធម្មេ ទស្សេតី’’តិ. នេយ្យបុគ្គលស្ស វសេនាតិ ជានិត្វា វិត្ថារេត្វា ញាតព្ពបុគ្គលស្ស វសេនាតិ.

គោលិយានិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.

១០. កីដាគិរិសុត្តវណ្ណនា

១៧៤. បញ្ច អានិសំសេតិ អប្បាពាធតាទិកេ បញ្ច គុណេ. តត្ថ អក្ខិរោគកុច្ឆិរោគាទីនំ អភាវោ អប្បាពាធតា. សរីរេ តេសំ កុប្បនទុក្ខស្ស អភាវោ អប្បាតង្កំ. សរីរស្ស ឧដ្ឋានសុខតា លហុដ្ឋានំ. ពលំ នាម កាយពលំ. ផាសុវិហារោ ឥរិយាបថសុខតា. អនុបក្ខន្ទានីតិ ទុច្ចជនវសេន សត្តានំ អនុបវិដ្ឋានិ. សញ្ជានិស្សថាតិ ឯត្ថ ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តស្មា ឥតិ ឯវំ អានិសំសន្តិ អត្ថោ.

១៧៥. អាវាសេ និយុត្តាតិ អាវាសិកា តស្ស អនតិវត្តនតោ. តេនាហ ‘‘និពទ្ធវាសិនោ’’តិ, និយតវាសិនោតិ អត្ថោ. តន្និពន្ធាតិ និពន្ធំ វុច្ចតិ ព្យាបារោ, តត្ថ ពន្ធា បសុតា ឧស្សុកាតិ តន្និពន្ធា. កថំ តេ តត្ថ និពន្ធាតិ អាហ ‘‘អកតំ សេនាសន’’ន្តិអាទិ. ឧប្បជ្ជនកេន កាលេន បត្តព្ពំ កាលិកំ សោ បន កាលោ អនាគតោ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនាគតេ កាលេ បត្តព្ព’’ន្តិ.

១៧៨. ឯត្តកា វេទនា សេវិតព្ពាតិ អដ្ឋារសបិ នេក្ខម្មនិស្សិតា វេទនា សេវិតព្ពា, គេហស្សិតា ន សេវិត្ព្ពា.

១៨១. តំ កតំ សោឡសវិធស្សបិ កិច្ចស្ស និដ្ឋិតត្តា. អនុលោមិកានីតិ ឧតុសុខភាវេន អនុរូបានិ. តេនាហ ‘‘កម្មដ្ឋានសប្បាយានី’’តិ. សមានំ កុរុមានាតិ ឱមត្តតំ អធិមត្តតញ្ច បហាយ សមកិច្ចតំ សម្បាទេន្តា.

១៨២. តេ ទ្វេ ហោន្តីតិ តេ អាទិតោ វុត្តា ទ្វេ.

ឧភតោ (អ. និ. ដី. ៣.៧.១៤) ឧភយថា ឧភោហិ ភាគេហិ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ឯកទេសសរូបេកសេសនយេន. តថា ហិ វុត្តំ អភិធម្មដ្ឋកថាយំ (បុ. ប. អដ្ឋ. ២៤) ‘‘ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ. តត្ថ កេចិ តាវ ថេរា – ‘‘សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន, មគ្គេន សមុច្ឆេទវិមោក្ខេន វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ វទន្តិ. អញ្ញេ ថេរា – ‘‘អយំ ឧភតោភាគវិមុត្តោ រូបតោ មុច្ចិត្វា នាមំ និស្សាយ ឋិតោ បុន តតោ មុច្ចនតោ នាមនិស្សិតកោ’’តិ វត្វា តស្ស ច សាធកំ –

‘‘អច្ចិ យថា វាតវេគេន ខិត្តា, (ឧបសិវាតិ ភគវា,)

អត្ថំ បលេតិ ន ឧបេតិ សង្ខំ;

ឯវំ មុនិ នាមកាយា វិមុត្តោ,

អត្ថំ បលេតិ ន ឧបេតិ សង្ខ’’ន្តិ. (សុ. និ. ១០៨០; ចូឡនិ. ឧបសីវមាណវបុច្ឆា ១១; ឧបសីវមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤៣) –

ឥមំ សុត្តបទំ វត្វា ‘‘នាមកាយតោ ច រូបកាយតោ ច សុវិមុត្តត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ វទន្តិ. សុត្តេ ហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនលាភិនោ ឧបសិវព្រាហ្មណស្ស ភគវតា នាមកាយា វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ អក្ខាតោតិ. អបរេ បន ‘‘សមាបត្តិយា វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន ឯកវារំ វិមុត្តោ, មគ្គេន សមុច្ឆេទវិមោក្ខេន ឯកវារំ វិមុត្តោតិ ឯវំ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ វទន្តិ. ឯត្ថ បឋមវាទេ ទ្វីហិ ភាគេហិ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ. ទុតិយវាទេ ឧភតោភាគតោ វិមុត្តោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ. តតិយវាទេ បន ទ្វីហិ ភាគេហិ ទ្វេ វារេ វិមុត្តោតិ អយមេតេសំ វិសេសោ. កិលេសេហិ វិមុត្តោ កិលេសា វា វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទេហិ កាយទ្វយតោ វិមុត្តា អស្សាតិ អយមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘ទ្វីហិ ភាគេហី’’តិអាទិ.

សោតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោ. កាមញ្ចេត្ថ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានម្បិ អរូបាវចរជ្ឈានំ វិយ ទុវង្គិកំ អានេញ្ជប្បត្តន្តិ វុច្ចតិ. តំ បន បទដ្ឋានំ កត្វា អរហត្តំ បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ នាម ន ហោតិ រូបកាយតោ អវិមុត្តត្តា. តញ្ហិ កិលេសកាយតោវ វិមុត្តំ, ន រូបកាយតោ, តស្មា តតោ វុដ្ឋាយ អរហត្តំ បត្តោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ ន ហោតីតិ អាហ – ‘‘ចតុន្នំ អរូប…បេ… បញ្ចវិធោ ហោតី’’តិ. ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកេ និរោធសមាបត្តិអន្តេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ វត្វា – ‘‘យតោ ច ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ, អយំ វុច្ចតិ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ យទិបិ មហានិទានេ (ទី. និ. ២.១២៩-១៣០) វុត្តំ, តំ បន ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋវសេន វុត្តន្តិ ឥធ សព្ពឧភតោភាគវិមុត្តសង្គហណត្ថំ ‘‘បញ្ចវិធោ ហោតី’’តិ វត្វា ‘‘បាឡិ បនេត្ថ…បេ… អភិធម្មេ អដ្ឋវិមោក្ខលាភិនោ វសេន អាគតា’’តិ អាហ. ឥធាបិ ហិ កីដាគិរិសុត្តេ ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ…បេ… ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ អរូបសមាបត្តិវសេន ចត្តារោ ឧភតោភាគវិមុត្តា, សេដ្ឋោ ច វុត្តោ វុត្តលក្ខណូបបត្តិតោ. យថាវុត្តេសុ ហិ បញ្ចសុ បុរិមា ចត្តារោ និរោធំ ន សមាបជ្ជន្តីតិ បរិយាយេន ឧភតោភាគវិមុត្តា នាម. អដ្ឋសមាបត្តិលាភី អនាគាមី តំ សមាបជ្ជិត្វា តតោ វុដ្ឋាយ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តោតិ និប្បរិយាយេន ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋោ នាម.

កតមោ ច បុគ្គលោតិអាទីសុ កតមោតិ បុច្ឆាវចនំ, បុគ្គលោតិ អសាធារណតោ បុច្ឆិតព្ពវចនំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ឯកច្ចោតិ ឯកោ. អដ្ឋ វិមោក្ខេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតីតិ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ សហជាតនាមកាយេន បដិលភិត្វា វិហរតិ. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ សង្ខារគតំ, មគ្គបញ្ញាយ ចត្តារិ សច្ចានិ បស្សិត្វា ចត្តារោបិ អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បញ្ញាវិមុត្តោតិ វិសេសតោ បញ្ញាយ ឯវ វិមុត្តោ, ន តស្សា បតិដ្ឋានភូតេន អដ្ឋវិមោក្ខសង្ខាតេន សាតិសយេន សមាធិនាតិ បញ្ញាវិមុត្តោ. យោ អរិយោ អនធិគតអដ្ឋវិមោក្ខេន សព្ពសោ អាសវេហិ វិមុត្តោ, តស្សេតំ អធិវចនំ. អធិគតេបិ ហិ រូបជ្ឈានវិមោក្ខេ ន សោ សាតិសយសមាធិនិស្សិតោតិ ន តស្ស វសេន ឧភតោភាគវិមុត្តោ ហោតីតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. អរូបជ្ឈានេសុ បន ឯកស្មិម្បិ សតិ ឧភតោភាគវិមុត្តោយេវ នាម ហោតិ. តេន ហិ អដ្ឋវិមោក្ខេកទេសេន តំនាមទានសមត្ថេន អដ្ឋវិមោក្ខលាភីត្វេវ វុច្ចតិ. សមុទាយេ ហិ បវត្តោ វោហារោ អវយវេបិ ទិស្សតិ យថា ‘‘សត្តិសយោ’’តិ. បាឡីតិ អភិធម្មបាឡិ. ឯត្ថាតិ ឯតិស្សំ បញ្ញាវិមុត្តិកថាយំ. អដ្ឋវិមោក្ខបដិក្ខេបវសេនេវាតិ អវធារណេន ឥធាបិ បដិក្ខេបវសេនេវ អាគតភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘កាយេន ផុសិត្វា វិហរតី’’តិ.

ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិករោតីតិ ផុដ្ឋានំ អន្តោ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិករោតិ សច្ឆិកាតព្ពោបាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាវនបុំសកំ វា ឯតំ ‘‘ឯកមន្តំ និសីទី’’តិអាទីសុ (បារា. ២) វិយ. យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន បន កាយេន សច្ឆិកតោ, និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោ ហោតិ, តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ និរោធំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆិករោតីតិ ‘‘កាយសក្ខី’’តិ វុច្ចតិ, ន តុ ‘‘វិមុត្តោ’’តិ ឯកច្ចានំ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា. តេនាហ – ‘‘ឈានផស្សំ បឋមំ ផុសតិ, បច្ឆា និរោធំ និព្ពានំ សច្ឆិករោតី’’តិ. អយំ ចតុន្នំ អរូបសមាបត្តីនំ ឯកេកតោ វុដ្ឋាយ សង្ខារេ សម្មសិត្វា កាយសក្ខិភាវំ បត្តានំ ចតុន្នំ, និរោធា វុដ្ឋាយ អគ្គមគ្គប្បត្តអនាគាមិនោ ច វសេន ឧភតោភាគវិមុត្តោ វិយ បញ្ចវិធោ នាម ហោតិ. តេន វុត្តំ អភិធម្មដីកាយំ ‘‘កាយសក្ខិម្ហិបិ ឯសេវ នយោ’’តិ.

ទិដ្ឋន្តំ បត្តោតិ ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរំ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ទិដ្ឋត្តា បត្តោ’’តិបិ បាឋោ. ឯតេន ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធស្ស បត្តតំ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខា សង្ខារា, សុខោ និរោធោតិ ញាតំ ហោតី’’តិ. តត្ថ បញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. បឋមផលដ្ឋតោ យាវ អគ្គមគ្គដ្ឋា, តាវ ទិដ្ឋិប្បត្តោ. តេនាហ ‘‘សោបិ កាយសក្ខិ វិយ ឆព្ពិធោ ហោតី’’តិ. យថា បន បញ្ញាវិមុត្តោ បញ្ចវិធោ វុត្តោ, ឯវំ អយម្បិ សុក្ខវិបស្សកោ, ចតូហិ រូបជ្ឈានេហិ វុដ្ឋាយ ទិដ្ឋិប្បត្តភាវប្បត្តា ចត្តារោ ចាតិ បញ្ចវិធោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. សទ្ធាវិមុត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ ទុក្ខន្តិ ឯត្តកំ ទុក្ខំ, ន ឥតោ ឧទ្ធំ ទុក្ខន្តិ. យថាភូតំ បជានាតីតិ ឋបេត្វា តណ្ហំ ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ ទុក្ខសច្ចន្តិ យាថាវតោ បជានាតិ. យស្មា បន តណ្ហា ទុក្ខំ ជនេតិ និព្ពត្តេតិ, តតោ តំ ទុក្ខំ សមុទេតិ, តស្មា នំ ‘‘អយំ ទុក្ខសមុទយោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ យស្មា បន ឥទំ ទុក្ខំ សមុទយោ ច និព្ពានំ បត្វា និរុជ្ឈតិ អប្បវត្តិំ គច្ឆតិ, តស្មា ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធោ’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. អរិយោ បន អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តំ ទុក្ខនិរោធំ គច្ឆតិ, តេន ‘‘អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទា’’តិ យថាភូតំ បជានាតិ. ឯត្តាវតា នានក្ខណេ សច្ចវវត្ថានំ ទស្សិតំ. ឥទានិ តំ ឯកក្ខណេ ទស្សេតុំ ‘‘តថាគតប្បវេទិតា’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្សត្ថោ អាគមិស្សតិ.

សទ្ធាយ វិមុត្តោតិ ឯតេន សព្ពថា អវិមុត្តស្សបិ សទ្ធាមត្តេន វិមុត្តភាវោ ទីបិតោ ហោតិ. សទ្ធាវិមុត្តោតិ វា សទ្ធាយ អធិមុត្តោតិ អត្ថោ. វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘សោតាបត្តិផល’’ន្តិអាទិនា វុត្តនយេន. សទ្ទហន្តស្សាតិ ‘‘ឯកំសតោ អយំ បដិបទា កិលេសក្ខយំ អាវហតិ សម្មាសម្ពុទ្ធេន ភាសិតត្តា’’តិ ឯវំ សទ្ទហន្តស្ស. យស្មា បនស្ស អនិច្ចានុបស្សនាទីហិ និច្ចសញ្ញាបហានវសេន ភាវនាយ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ បស្សតោ តត្ថ តត្ថ បច្ចក្ខតាបិ អត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សទ្ទហន្តស្ស វិយា’’តិ. សេសបទទ្វយំ តស្សេវ វេវចនំ. ឯត្ថ ច បុព្ពភាគមគ្គភាវនាតិ វចនេន អាគមនីយបដិបទានានត្តេន សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តានំ បញ្ញានានត្តំ ហោតីតិ ទស្សិតំ. អភិធម្មដ្ឋកថាយម្បិ (បុ. ប. អដ្ឋ. ២៨) ‘‘នេសំ កិលេសប្បហានេ នានត្តំ នត្ថិ, បញ្ញាយ នានត្តំ អត្ថិយេវា’’តិ វត្វា – ‘‘អាគមនីយនានត្តេនេវ សទ្ធាវិមុត្តោ ទិដ្ឋិប្បត្តំ ន បាបុណាតីតិ សន្និដ្ឋានំ កត’’ន្តិ វុត្តំ.

បញ្ញាសង្ខាតំ ធម្មំ អធិមត្តតាយ បុព្ពង្គមំ ហុត្វា បវត្តំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី. តេនាហ ‘‘ធម្មោ’’តិអាទិ. សទ្ធំ អនុស្សរតិ សទ្ធាបុព្ពង្គមំ មគ្គំ ភាវេតីតិ ឥមមត្ថំ ‘‘ឯសេវ នយោ’’តិ អតិទិសតិ. បញ្ញំ វាហេតីតិ បញ្ញាវាហី, បញ្ញំ សាតិសយំ បវត្តេតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘បញ្ញាបុព្ពង្គមំ អរិយមគ្គំ ភាវេតី’’តិ. សទ្ធាវាហិន្តិ ឯត្ថ វុត្តនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឧភតោភាគវិមុត្តាទិកថាតិ ឧភតោភាគវិមុត្តាទីសុ អាគមនតោ បដ្ឋាយ វត្តព្ពកថា. ឯតេសន្តិ យថាវុត្តានំ ឧភតោភាគវិមុត្តាទីនំ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ កីដាគិរិសុត្តេ. ននុ ច អដ្ឋសមាបត្តិលាភិវសេន ឧភតោភាគវិមុត្តោ កាយសក្ខីអាទយោ ច អភិធម្មេ អាគតា, កថមិធ អរូបជ្ឈានលាភីវសេនេវ ឧទ្ធដាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ.

ផុសិត្វា បត្វា. បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តីតិ ន អាសវា បញ្ញាយ បស្សីយន្តិ, ទស្សនការណា បញ្ញាយ បរិក្ខីណា ‘‘ទិស្វា បញ្ញាយ បរិក្ខីណា’’តិ វុត្តា. ទស្សនាយត្តបរិក្ខយត្តា ឯវ ហិ ទស្សនំ អាសវានំ ខយស្ស បុរិមកិរិយា ហោតីតិ. តថាគតេន បវេទិតាតិ ពោធិមណ្ឌេ និសីទិត្វា តថាគតេន បដិវិទ្ធា វិទិតា បច្ឆា បរេសំ បាកដីកតា. ‘‘ចតុសច្ចធម្មា’’តិ វត្វា តទន្តោគធត្តា សីលាទីនំ ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ សីលំ កថិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អត្ថេនាតិ អវិប្បដិសារាទិបយោជនេន តស្មិំ តស្មិំ បីតិអាទិកេន អត្ថេន. ការណេនាតិ សប្បុរិសូបនិស្សយាទិនា ការណេន តស្មិំ តស្មិំ សមាធិអាទិបទដ្ឋានតាយ សីលាទិ ការណេ. ចិណ្ណចរិតត្តាតិ សទ្ធាចិណ្ណភាវេន សម្ពោធាវហភាវេ. តត្ថ តត្ថ វិចរិតា វិសេសេន ចរិតា, តេសុ តេន បញ្ញា សុដ្ឋុ ចរាបិតាតិ អត្ថោ. បតិដ្ឋិតា ហោតិ មគ្គេន អាគតត្តា. មត្តាយ បរិត្តប្បមាណេន. ឱលោកនំ ខមន្តិ, បញ្ញាយ គហេតព្ពតំ ឧបេន្តិ.

តយោតិ កាយសក្ខិទិដ្ឋិប្បត្តសទ្ធាវិមុត្តា. យថាឋិតោវ បាឡិអត្ថោ, ន តត្ថ កិញ្ចិ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពំ អត្ថីតិ សុត្តន្តបរិយាយេន អវុត្តំ វទតិ. តស្ស មគ្គស្សាតិ សោតាបត្តិមគ្គស្ស យំ កាតព្ពំ, តស្ស អធិគតត្តា. ឧបរិ បន តិណ្ណំ មគ្គានំ អត្ថាយ សេវមានា អនុលោមសេនាសនំ, ភជមានា កល្យាណមិត្តេ, សមន្នានយមានា ឥន្ទ្រិយានិ អនុបុព្ពេន ភាវនាមគ្គប្បដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិស្សន្តិ មគ្គស្ស អនេកចិត្តក្ខណិកតាយាតិ អយមេត្ថ សុត្តបទេសេ បាឡិយា អត្ថោ.

ឥមមេវ បាឡិំ គហេត្វាតិ ‘‘កតមោ ច បុគ្គលោ សទ្ធានុសារី’’តិ មគ្គដ្ឋេ បុគ្គលេ វត្វា ‘‘ឥមស្ស ខោ អហំ, ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា តេសំ វសេន អនុលោមសេនាសនសេវនាទីនំ វុត្តត្តា ឥមមេវ យថាវុត្តំ បាឡិបទេសំ គហេត្វា ‘‘លោកុត្តរធម្មោ ពហុចិត្តក្ខណិកោ’’តិ វទតិ. សោ វត្តព្ពោតិ សោ វិតណ្ឌវាទី ឯវំ វត្តព្ពោ. យទិ មគ្គដ្ឋបុគ្គលេ វត្វា អនុលោមិកសេនាសនសេវនាទិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ មគ្គសមង្គិនោ ឯវ ហុត្វា តេ តថា បដិបជ្ជន្តិ, ឯវំ សន្តេ សេនាសនបដិសំយុត្តរូបាទិវិបស្សនគ្គហណស្មិំ តវ មតេន មគ្គសមង្គិនោ ឯវ អាបជ្ជេយ្យុំ, ន ចេតំ ឯវំ ហោតិ, តស្មា សុត្តំ មេ លទ្ធន្តិ យំ កិញ្ចិ មា កថេហីតិ វារេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘យទិ អញ្ញេន ចិត្តេនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯវំ សន្តេតិ នានាចិត្តេនេវ សេនាសនបដិសេវនាទិកេ សតិ. តត្ថ បាឡិយំ យទិ លោកុត្តរធម្មសមង្គិនោ ឯវ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិកាលេបិ លោកុត្តរសមង្គិតំ សចេ សម្បដិច្ឆសិ, សត្ថារា សទ្ធិំ បដិវិរុជ្ឈសិ សុត្តវិរោធទីបនតោ. តេនាហ ‘‘សត្ថារា ហី’’តិអាទិ. ធម្មវិចារណា នាម តុយ្ហំ អវិសយោ, តស្មា យាគុំ បិវាហីតិ ឧយ្យោជេតព្ពោ.

១៨៣. អាទិកេនេវាតិ បឋមេនេវ. អនុបុព្ពសិក្ខាតិ អនុបុព្ពេនេវ បវត្តសិក្ខាយ. តេនាហ ‘‘ករណត្ថេ បច្ចត្តវចន’’ន្តិ. សទ្ធា ជាតា ឯតស្សាតិ សទ្ធាជាតោ, អគ្យាហិតាតិបក្ខេបេន ជាត-សទ្ទស្ស បច្ឆាវចនំ. ឯវមេតន្តិ អធិមុច្ចនំ ឱកប្បនិយសទ្ធា. សន្តិកេ និសីទតិ ឧបដ្ឋានវសេន. សាធុកំ កត្វា ធារេតីតិ យថាសុតំ ធម្មំ វាចុគ្គតករណវសេន តំ បគុណំ កត្វា សារវសេន ធារេតិ. ឆន្ទោ ជាយតីតិ ធម្មេសុ និជ្ឈានក្ខមេសុ ឥមេ ធម្មេ ភាវនាបញ្ញាយ បច្ចក្ខតោ ឧស្សាមីតិ កត្តុកម្យតាកុសលច្ឆន្ទោ ជាយតិ. ឧស្សហតីតិ ឆន្ទោ ឧប្បាទមត្តេ អដ្ឋត្វា តតោ ភាវនារម្ភវសេន ឧស្សហតិ. តុលយតិតិ សម្មសនវសេន សង្ខារេ. តីរណវិបស្សនាយ តុលយន្តោតិ តីរណបរិញ្ញាយ ជានិត្វា ឧបរិ បហានបរិញ្ញាយ វសេន បរិតុលយន្តោ បដិជានន្តោ. មគ្គបធានំ បទហតីតិ មគ្គលក្ខណំ បធានិកំ មគ្គំ បទហតិ. បេសិតចិត្តោតិ និព្ពានំ បតិ បេសិតចិត្តោ. នាមកាយេនាតិ មគ្គប្បដិបាដិយា តំតំមគ្គសម្បយុត្តនាមកាយេន. ន បន កិញ្ចិ អាហាតិ ទូរតាយ សមានំ ន កិញ្ចិ វចនំ ភគវា អាហ តេ ទឡ្ហតរំ និគ្គណ្ហិតុំ.