៥. ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនា

១៣៤. អសិយតីតិ អសនំ, ភុញ្ជនំ ភោជនំ, អសនស្ស ភោជនំ អសនភោជនំ, អាហារបរិភោគោ, ឯកស្មិំ កាលេ អសនភោជនំ ឯកាសនភោជនំ. សោ បន កាលោ សព្ពពុទ្ធានំ សព្ពបច្ចេកពុទ្ធានំ អាចិណ្ណសមាចិណ្ណវសេន បុព្ពណ្ហោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ បុរេភត្តេ អសនភោជន’’ន្តិ. វិប្បដិសារកុក្កុច្ចន្តិ ‘‘អយុត្តំ វត មយា កតំ, យោ អត្តនោ សរីរបកតិំ អជានន្តោ ឯកាសនភោជនំ ភុញ្ជិ, យេន មេ ឥទំ សរីរំ កិសំ ជាតំ ព្រហ្មចរិយានុគ្គហោ នាហោសី’’តិ ឯវំ វិប្បដិសារកុក្កុច្ចំ ភវេយ្យ. ឯតំ សន្ធាយ សត្ថា អាហ, ន ភទ្ទាលិមេវ តាទិសំ កិរិយំ អនុជានន្តោ. ឥតរថាតិ យទិ ឯកំយេវ ភត្តំ ទ្វិធា កត្វា តតោ ឯកស្ស ភាគស្ស ភុញ្ជនំ ឯកទេសភុញ្ជនំ អធិប្បេតំ. កោ សក្កោតីតិ កោ ឯវំ យាបេតុំ សក្កោតិ. អតីតជាតិបរិចយោបិ នាម ឥមេសំ សត្តានំយេវ អនុពន្ធតីតិ អាហ ‘‘អតីតេ’’តិអាទិ. វិរវន្តស្សេវាតិ អនាទរេ សាមិវចនំ. តំ មទ្ទិត្វាតិ ‘‘អយំ សិក្ខា សព្ពេសម្បិ ពុទ្ធានំ សាសនេ អាចិណ្ណំ, អយញ្ច ភិក្ខុ ឥមំ សិក្ខតេវា’’តិ វត្វា តំ ភទ្ទាលិំ តស្ស វា អនុស្សាហបវេទនំ អភិភវិត្វា. ភិក្ខាចារគមនត្ថំ ន វិតក្កមាឡកំ អគមាសិ, វិហារចារិកំ ចរន្តោ តស្ស វសនដ្ឋានំ ភគវា គច្ឆតិ.

១៣៥. ទូសយន្តិ គរហន្តិ ឯតេនាតិ ទោសោ, អបរាធោ, សោ ឯវ កុច្ឆិតភាវេន ទោសកោ. គរហាយ បវត្តិដ្ឋានតោ ឱកាសោ. តេនាហ – ‘‘ឯតំ ឱកាសំ ឯតំ អបរាធ’’ន្តិ. ទុក្ករតរន្តិ បតិការវសេន អតិសយេន ទុក្ករំ. អបរាធោ ហិ ន ខមាបេន្តំ យថាបច្ចយំ វិត្ថារិតោ ហុត្វា ទុប្បតិការោ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វស្សញ្ហី’’តិអាទិ.

អលគ្គិត្វាតិ ឥមម្បិ នាម អបនីតំ អកាសីតិ ឯវំ អវិនេត្វា, តំ តំ តស្ស ហិតបដិបត្តិំ និវារណំ កត្វាតិ អត្ថោ. ញាយបដិបត្តិំ អតិច្ច ឯតិ បវត្តតីតិ អច្ចយោ, អបរាធោ, បុរិសេន មទ្ទិត្វា បវត្តិតោ អបរាធោ អត្ថតោ បុរិសំ អតិច្ច អភិភវិត្វា បវត្តោ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘អច្ចយោ មំ, ភន្តេ, អច្ចគមា’’តិ. អវសេសបច្ចយានំ សមាគមេ ឯតិ ផលំ ឯតស្មា ឧប្បជ្ជតិ បវត្តតិ ចាតិ សមយោ, ហេតុ យថា ‘‘សមុទាយោ’’តិ អាហ ‘‘ឯកំ ការណ’’ន្តិ. យំ បនេត្ថ ភទ្ទាលិត្ថេរស្ស អបរិបូរការិតាយ ភិក្ខុអាទីនំ ជាននំ, តម្បិ ការណំ កត្វា ‘‘អហំ ខោ, ភន្តេ, ន ឧស្សហាមី’’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតិ.

១៣៦. ឯកចិត្តក្ខណិកាតិ បឋមមគ្គចិត្តក្ខណេន ឯកចិត្តក្ខណិកា. ឯវំ អាណាបេតុំ ន យុត្តន្តិ សង្កមត្ថាយ អាណាបេតុំ ន យុត្តំ បយោជនាភាវតោ. អនាចិណ្ណញ្ចេតំ ពុទ្ធានំ, យទិទំ បទសា អក្កមនំ. តថា ហិ –

‘‘អក្កមិត្វាន មំ ពុទ្ធោ, សហ សិស្សេហិ គច្ឆតុ;

មា នំ កលលំ អក្កមិត្ថ, ហិតាយ មេ ភវិស្សតី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៥៣);

សុមេធបណ្ឌិតេន បច្ចាសីសិតំ ន កតំ. យថាហ –

‘‘ទីបង្ករោ លោកវិទូ, អាហុតីនំ បដិគ្គហោ;

ឧស្សីសកេ មំ ឋត្វាន, ឥទំ វចនមព្រវី’’តិ. (ពុ. វំ. ២.៦០);

ភគវតា អាណត្តេ សតិ តេសម្បិ ឯវំ កាតុំ ន យុត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេសំ បដិពាហិតុំ យុត្តន្តិ ឥទំ អដ្ឋានបរិកប្បនវសេនេវ វុត្តំ. ន ហិ ពុទ្ធានំ កាតុំ អារទ្ធំ នាម កិច្ចំ កេហិចិ បដិពាហិតុំ យុត្តំ នាម អត្ថិ បដិពាហិតុំយេវ អករណតោ. សម្មត្តនិយាមស្ស អនោក្កន្តត្តា វុត្តំ ‘‘ពាហិរកោ’’តិ.

១៣៧. ន កម្មដ្ឋានំ អល្លីយតីតិ ចិត្តំ កម្មដ្ឋានំ ន ឱតរតិ.

១៤០. បុនប្បុនំ ការេន្តីតិ ទណ្ឌកម្មបណាមនាទិការណំ បុនប្បុនំ ការេន្តិ. សម្មាវត្តម្ហិ ន វត្តតីតិ តស្សា តស្សា អាបត្តិយា វុដ្ឋានត្ថំ ភគវតា បញ្ញត្តសម្មាវត្តម្ហិ ន វត្តតិ. អនុលោមវត្តេ ន វត្តតីតិ យេន យេន វត្តេន សង្ឃោ អនុលោមិកោ ហោតិ, តស្មិំ តស្មិំ អនុលោមវត្តេ ន វត្តតិ វិលោមមេវ គណ្ហាតិ, បដិលោមេន ហោតិ. និត្ថារណកវត្តម្ហីតិ យេន វត្តេន សង្ឃោ អនុលោមិកោ ហោតិ, សាបត្តិកភាវតោ និត្ថិណ្ណោ ហោតិ, តម្ហិ និត្ថារណវត្តស្មិំ ន វត្តតិ. តេនាហ ‘‘អាបត្តី’’តិអាទិ. ទុព្ពចករណេតិ ទុព្ពចស្ស ភិក្ខុនោ ករណេ.

១៤៤. យាបេតីតិ វត្តតិ, សាសនេ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. អភិញ្ញាបត្តាតិ ‘‘អសុកោ អសុកោ ច ថេរោ សីលវា កល្យាណធម្មោ ពហុស្សុតោ’’តិអាទិនា អភិញ្ញាតភាវំ បត្តា អធិគតអភិញ្ញាតា.

១៤៥. សត្តេសុ ហាយមានេសូតិ កិលេសពហុលតាយ បដិបជ្ជនកសត្តេសុ បរិហាយន្តេសុ បដិបថេសុ ជាយមានេសុ. អន្តរធាយតិ នាម តទាធារតាយ. ទិដ្ឋធម្មិកា បរូបវាទាទយោ. សម្បរាយិកា អបាយទុក្ខវិសេសា. អាសវន្តិ តេន តេន បច្ចយេន បវត្តន្តីតិ អាសវា. នេសន្តិ បរូបវាទាទិអាសវានំ. តេតិ វីតិក្កមធម្មា.

អកាលំ ទស្សេត្វាតិ សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា អកាលំ ទស្សេត្វា. ឧប្បត្តិន្តិ អាសវដ្ឋានិយានំ ធម្មានមុប្បត្តិំ. សិក្ខាបទបញ្ញត្តិយា កាលំ, តាវ សេនាសនានិ បហោន្តិ, តេន អាវាសមច្ឆរិយាទិហេតុនា សាសនេ ឯកច្ចេ អាសវដ្ឋានិយា ធម្មា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥមិនា នយេនាតិ ឥមិនា បន ហេតុនា បទសោធម្មសិក្ខាបទានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

យសន្តិ កិត្តិសទ្ទំ បរិវារញ្ច. សាគតត្ថេរស្ស នាគទមនកិត្តិយសាទិវសេន សុរាបានសង្ខាតោ អាសវដ្ឋានិយោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជិ.

រសេន រសំ សំសន្ទេត្វាតិ ឧបាទិន្នកផស្សរសេន អនុបាទិន្នកផស្សរសំ សំសន្ទេត្វា.

១៤៦. ន ខោ, ភទ្ទាលិ, ឯសេវ ហេតុ, អថ ខោ អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ភគវា ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តេន ធម្មស្ស សក្កច្ចសវនេ ថេរំ និយោជេតិ.

១៤៧. វិសេវនាចារន្តិ អទន្តកិរិយំ. បរិនិព្ពាយតីតិ វូបសម្មតិ. តត្ថ អទន្តកិរិយំ បហាយ ទន្តោ ហោតិ. យុគស្សាតិ រថធុរស្ស.

អនុក្កមេតិ អនុរូបបរិគមេ. តទវត្ថានុរូបំ បាទានំ ឧក្ខិបនេ និក្ខិបនេ ច. តេនាហ ‘‘ចត្តារោ បាទេ’’តិអាទិ. រជ្ជុពន្ធនវិធានេនាតិ បាទតោ ភូមិយា មោចនវិធានេន. ឯវំ ករណត្ថន្តិ យថា អស្សេ និសិន្នស្សេវ ភូមិំ គហេតុំ សក្កា, ឯវំ ចត្តារោ បាទេ តថា កត្វា អត្តនោ និច្ចលភាវករណត្ថំ. មណ្ឌលេតិ មណ្ឌលធាវិកាយំ. បថវីកមនេតិ បថវិំ ផុដ្ឋមត្តេន គមនេ. តេនាហ ‘‘អគ្គគ្គខុរេហី’’តិ. ឱក្កន្តករណស្មិន្តិ ឱក្កន្តេត្វា បរសេនាសម្មទ្ទន ឱក្កន្តករណេ. ឯកស្មិំ ឋានេតិ ចតូសុ បាទេសុ យត្ថ កត្ថចិ ឯកស្មិំ ឋានេ គមនំ ចោទេន្តីតិ អត្ថោ, សោ បនេត្ថ សីឃតរោ អធិប្បេតោ. ទវត្តេតិ មរិយាទាកោបនេហិ នានប្បយោជនេ, បរសេនាយ បវត្តមហានាទបហរណេហិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘យុទ្ធកាលស្មិ’’ន្តិអាទិ.

រញ្ញា ជានិតព្ពគុណេតិ យថា រាជា អស្សស្ស គុណេ ជានាតិ, ឯវំ តេន ជានិតព្ពគុណការណំ ការេតិ. អស្សរាជវំសេតិ ទុស្សហំ ទុក្ខំ បត្វាបិ យថា អយំ រាជវំសានុរូបកិរិយំ ន ជហិស្សតិ, ឯវំ សិក្ខាបនេ. សិក្ខាបនមេវ ហិ សន្ធាយ សព្ពត្ថ ‘‘ការណំ ការេតី’’តិ វុត្តំ តស្ស ករណការាបនបរិយាយត្តា.

យថា ឧត្តមជវោ ហោតីតិ ជវទស្សនដ្ឋានេ យថា ហយោ ឧត្តមជវំ ន ហាបេសិ, ឯវំ សិក្ខាបេតិ. ឧត្តមហយភាវេ, យថា ឧត្តមហយោ ហោតីតិ កម្មករណកាលេ អត្តនោ ឧត្តមសភាវំ អនិគុហិត្វា អវជ្ជេត្វា យថា អត្ថសិទ្ធិ ហោតិ, ឯវំ បរមជវេន សិក្ខាបេតិ. យថា កិរិយា វិនា ទព្ពម្បិ វិនា កិរិយំ ន ភវតិ, ឯវំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ បកតិយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្រាតិ តស្មិំ បកតិយា ឧត្តមហយស្សេវ ឧត្តមហយការណារហត្តា ឧត្តមជវបដិបជ្ជនេ. មាសខាទកឃោដកានន្តិ មាសំ ខាទិត្វា យថា តថា វិគុណខលុង្គកានំ. វលញ្ជកទណ្ឌន្តិ រញ្ញា គហេតព្ពសុវណ្ណទណ្ឌំ. ធាតុបត្ថទ្ធោតិ អត្តនាវ សមុប្បាទិតធាតុយា ឧបត្ថម្ភិតោ ហុត្វា.

ឧត្តមេ សាខល្យេតិ បរមសខិលភាវេ សខិលវាចាយ ឯវ ទមេតព្ពតាយ. តេនាហ ‘‘មុទុវាចាយ ហី’’តិអាទិ.

អរហត្តផលសម្មាទិដ្ឋិយាតិ ផលសមាបត្តិកាលេ បវត្តសម្មាញាណំ. សម្មាញាណំ បុព្ពេ វុត្តសម្មាទិដ្ឋិយេវាតិ បន ឥទំ ផលសម្មាទិដ្ឋិភាវសាមញ្ញេន វុត្តំ. កេចិ បន ‘‘បច្ចវេក្ខណញាណ’’ន្តិ វទន្តិ, តំ ន យុជ្ជតិ ‘‘អសេក្ខេនា’’តិ វិសេសិតត្តា. តម្បិ អសេក្ខញាណន្តិ ចេ? ឯវម្បិ និប្បរិយាយ សេក្ខគ្គហណេ បរិយាយសេក្ខគ្គហណំ ន យុត្តមេវ, កិច្ចភេទេន វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកា ឯវ ហិ សា បញ្ញា និព្ពានស្ស បច្ចក្ខកិរិយាយ សម្មាទស្សនកិច្ចំ ឧបាទាយ ‘‘សម្មាទិដ្ឋី’’តិ វុត្តា, សម្មាជាននកិច្ចំ ឧបាទាយ ‘‘សម្មាញាណ’’ន្តិ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយវសេន វា សម្មាទិដ្ឋិ, បញ្ញិន្ទ្រិយវសេន សម្មាញាណន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. មគ្គផលាវហាយ ទេសនាយ សង្ខេបតោវ អាគតត្តា វុត្តំ ‘‘ឧគ្ឃដិតញ្ញុបុគ្គលស្ស វសេនា’’តិ.

ភទ្ទាលិសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.