២. មហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនា

១១៣. ឥរិយាបថានុពន្ធនេនាតិ ឥរិយាបថគមនានុពន្ធនេន, ន បដិបត្តិគមនានុពន្ធនេន. អញ្ញមេវ ហិ ពុទ្ធានំ បដិបត្តិគមនំ អញ្ញំ សាវកានំ. វិលាសិតគមនេនាតិ – ‘‘ទូរេ បាទំ ន ឧទ្ធរតិ, ន អច្ចាសន្នេ បាទំ និក្ខិបតិ, នាតិសីឃំ គច្ឆតិ នាតិសណិក’’ន្តិអាទិនា (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៤.២៤៣; ឧទា. អដ្ឋ. ៧៦; សារត្ថ. ដី. មហាវគ្គ ៣.២៨៥) វុត្តេន សភាវសីលេន ពុទ្ធានំ ចាតុរិយគមនេន. តទេវ ហិ សន្ធាយ ‘‘បទេ បទំ និក្ខិបន្តោ’’តិ វុត្តំ. បទានុបទិកោតិ រាហុលត្ថេរស្សបិ លក្ខណបារិបូរិយា តាទិសមេវ គមនន្តិ យត្តកំ បទេសំ អន្តរំ អទត្វា ភគវតោ បិដ្ឋិតោ គន្តុំ អារទ្ធោ, សព្ពត្ថ តមេវ គមនបទានុបទំ គច្ឆតីតិ បទានុបទិកោ.

វណ្ណនាភូមិ ចាយំ តត្ថ ភគវន្តំ ថេរញ្ច អនេករូបាហិ ឧបមាហិ វណ្ណេន្តោ ‘‘តត្ថ ភគវា’’តិអាទិមាហ. និក្ខន្តគជបោតកោ វិយ វិរោចិត្ថាតិ បទំ អានេត្វា យោជនា. ឯវំ តំ កេសរសីហោ វិយាតិអាទីសុបិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. តារករាជា នាម ចន្ទោ. ទ្វិន្នំ ចន្ទមណ្ឌលានន្តិអាទិ បរិកប្បវចនំ, ពុទ្ធាវេណិកសន្តកំ វិយ ពុទ្ធានំ អាកប្បសោភា អហោសិ, អហោ សិរីសម្បត្តីតិ យោជនា.

អាទិយមានាតិ គណ្ហន្តិ. ‘‘បច្ឆា ជានិស្សាមា’’តិ ន អជ្ជុបេក្ខិតព្ពោ. ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ វុត្តេតិ ឥទំ បាណអតិបាតនំ ន កត្តព្ពន្តិ វុត្តេ ឥទំ ទណ្ឌេន វា លេឌ្ឌុនា វា វិហេឋនំ ន កត្តព្ពំ, ឥទំ បាណិនា ទណ្ឌកទានញ្ច អន្តមសោ កុជ្ឈិត្វា ឱលោកនមត្តម្បិ ន កត្តព្ពមេវាតិ នយសតេនបិ នយសហស្សេនបិ បដិវិជ្ឈតិ, តថា ឥធ តាវ សម្មជ្ជនំ កត្តព្ពន្តិ វុត្តេបិ តត្ថ បរិភណ្ឌករណំ វិហារង្គណសម្មជ្ជនំ កចវរឆឌ្ឌនំ វាលិកាសមកិរណន្តិ ឯវមាទិនា នយសតេន នយសហស្សេន បដិវិជ្ឈតិ. តេនាហ – ‘‘ឥទំ កត្តព្ពន្តិ វុត្តេបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. បរិភាសន្តិ តជ្ជនំ. លភាមីតិ បច្ចាសីសតិ.

សព្ពមេតន្តិ សព្ពំ ឯតំ មយិ លព្ភមានំ សិក្ខាកាមតំ. អភិញ្ញាយាតិ ជានិត្វា. សហាយោតិ រដ្ឋបាលត្ថេរំ សន្ធាយាហ. សោ ហិ ភគវតា សទ្ធាបព្ពជិតភាវេ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ. ធម្មារក្ខោតិ សត្ថុ សទ្ធម្មរតនានុបាលកោ ធម្មភណ្ឌាគារិកោ. បេត្តិយោតិ ចូឡបិតា. សព្ពំ មេ ជិនសាសនន្តិ សព្ពម្បិ ពុទ្ធសាសនំ មយ្ហមេវ.

ឆន្ទរាគំ ញត្វាតិ ឆន្ទរាគំ មម ចិត្តេ ឧប្បន្នំ ញត្វា. អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលេតិ វិហារបរិយន្តេ អញ្ញតរស្មិំ រុក្ខមូលដ្ឋានេ អនុច្ឆវិកេ.

តទាតិ អគ្គសាវកេហិ បសាទាបនកាលេ. អញ្ញកម្មដ្ឋានានិ ចង្កមនឥរិយាបថេបិ បិដ្ឋិបសារណកាលេបិ សមិជ្ឈន្តិ, ន ឯវមិទន្តិ អាហ – ‘‘ឥទមស្ស ឯតិស្សា និសជ្ជាយ កម្មដ្ឋានំ អនុច្ឆវិក’’ន្តិ. អានាបានស្សតិន្តិ អានាបានស្សតិកម្មដ្ឋានំ.

សមសីសី ហោតីតិ សចេ សមសីសី ហុត្វា ន បរិនិព្ពាយតិ. បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ នោ ចេ បច្ចេកពោធិំ សច្ឆិករោតិ. ខិប្បាភិញ្ញោតិ ខិប្បំ លហុំយេវ បត្តព្ពឆឡភិញ្ញោ.

បរិបុណ្ណាតិ សោឡសសុ អាការេសុ កស្សចិបិ អតាបនេន សព្ពសោ បុណ្ណា. សុភាវិតាតិ សមថភាវនាយ វិបស្សនាភាវនាយ ច អនុបុព្ពសម្បាទនេន សុភាវិតា. គណនាវិធានានុបុព្ពិយា អាសេវិតត្តា អនុបុព្ពំ បរិចិតា.

ឱមានំ វាតិ អវជាននំ ឧញ្ញាតន្តិ ឯវំវិធំ មានំ វា. អតិមានំ វាតិ ‘‘កិំ ឥមេហិ, មមេវ អានុភាវេន ជីវិស្សាមី’’តិ ឯវំ អតិមានំ វា កុតោ ជនេស្សតីតិ.

១១៤. វិសង្ខរិត្វាតិ វិសំយុត្តេ កត្វា, យថា សង្គាការេន គហណំ ន គច្ឆតិ, ឯវំ វិនិភុញ្ជិត្វាតិ អត្ថោ. មហាភូតានិ តាវ វិត្ថារេតុ, សម្មសនូបគត្តា, អសម្មសនូបគំ អាកាសធាតុំ អថ កស្មា វិត្ថារេសីតិ អាហ ‘‘ឧបាទារូបទស្សនត្ថ’’ន្តិ. អាបោធាតុ សុខុមរូបំ. ឥតរាសុ ឱឡារិកសុខុមតាបិ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘ឧបាទារូបទស្សនត្ថ’’ន្តិ. ហេដ្ឋា ចត្តារិ មហាភូតានេវ កថិតានិ, ន ឧបាទារូបន្តិ តស្ស បនេត្ថ លក្ខណហារនយេន អាកាសទស្សនេន ទស្សិតតា វេទិតព្ពា. តេនាហ ‘‘ឥមិនា មុខេន តំ ទស្សេតុ’’ន្តិ. ន កេវលំ ឧបាទារូបគ្គហណទស្សនត្ថមេវ អាកាសធាតុ វិត្ថារិតា, អថ ខោ បរិគ្គហសុខតាយបីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពស្ស រូបស្ស និរវសេសបរិយាទានត្ថំ ‘‘អជ្ឈត្តិកេនា’’តិ វិសេសនមាហ. អាកាសេនាតិ អាកាសធាតុយា គហិតាយ. បរិច្ឆិន្នរូបន្តិ តាយ បរិច្ឆិន្ទិតកលាបគតម្បិ បាកដំ ហោតិ វិភូតំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ.

ឥទានិ វុត្តមេវត្ថំ សុខគ្គហណត្ថំ គាថាយ ទស្សេតិ. តស្សាតិ ឧបាទាយរូបស្ស. ឯវំ អាវិភាវត្ថន្តិ ឯវំ បរិច្ឆិន្នតាយ អាកាសស្ស វសេន វិភូតភាវត្ថំ. តន្តិ អាកាសធាតុំ.

១១៨. អាកាសភាវំ គតន្តិ ចតូហិ មហាភូតេហិ អសម្ផុដ្ឋានំ តេសំ បរិច្ឆេទកភាវេន អាកាសន្តិ គហេតព្ពតំ គតំ, អាកាសមេវ វា អាកាសគតំ យថា ‘‘ទិដ្ឋិគតំ (ធ. ស. ៣៨១; មហានិ. ១២), អត្ថង្គត’’ន្តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៣០) ច. អាទិន្នន្តិ ឥមន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អាទិន្នំ. តេនាហ ‘‘គហិតំ បរាមដ្ឋ’’ន្តិ. អញ្ញត្ថ កម្មជំ ‘‘ឧបាទិន្ន’’ន្តិ វុច្ចតិ, ន តថា ឥធាតិ អាហ ‘‘សរីរដ្ឋកន្តិ អត្ថោ’’តិ. បថវីធាតុអាទីសុ វុត្តនយេនេវាតិ មហាហត្ថិបទោបមេ (ម. និ. ១.៣០០ អាទយោ) វុត្តនយទស្សនំ សន្ធាយ វទតិ.

១១៩. តាទិភាវោ នាម និដ្ឋិតកិច្ចស្ស ហោតិ, អយញ្ច វិបស្សនំ អនុយុញ្ជតិ, អថ កិមត្ថំ តាទិភាវតា វុត្តាតិ? បថវីសមតាទិលក្ខណាចិក្ខណាហិ វិបស្សនាយ សុខប្បវត្តិអត្ថំ. តេនាហ ‘‘ឥដ្ឋានិដ្ឋេសូ’’តិអាទិ. គហេត្វាតិ កុសលប្បវត្តិយា ឱកាសទានវសេន បរិគ្គហេត្វា. ន បតិដ្ឋិតោតិ ន និស្សិតោ ន លគ្គោ.

១២០. ព្រហ្មវិហារភាវនា អសុភភាវនា អានាបានស្សតិភាវនា ច ឧបចារំ វា អប្បនំ វា បាបេន្តោ វិបស្សនាយ បាទកភាវាយ អនិច្ចាទិសញ្ញាយ វិបស្សនាភាវេន ឧស្សក្កិត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តាធិគមាយ ហោតីតិ ‘‘មេត្តាទិភាវនាយ បន ហោតី’’តិ វុត្តំ. យត្ថ កត្ថចិ សត្តេសុ សង្ខារេសុ ច បដិហញ្ញនកិលេសោតិ អាឃាតភាវមេវ វទតិ ញាយភាវតោ អញ្ញេសម្បិ. អស្មិមានោតិ រូបាទិកេ បច្ចេកំ ឯកជ្ឈំ គហេត្វា ‘‘អយមហមស្មី’’តិ ឯវំ បវត្តមានោ.

១២១. ឥទំ កម្មដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ គណនាទិវសេន អាសេវិយមានា អស្សាសបស្សាសា យោគកម្មស្ស បតិដ្ឋានតាយ កម្មដ្ឋានំ. តត្ថ បន តថាបវត្តោ មនសិការោ ភាវនា. ឯត្ថ ច តស្សេវ ថេរស្ស ភគវតា ពហូនំ កម្មដ្ឋានានំ ទេសិតត្តា ចរិតំ អនាទិយិត្វា កម្មដ្ឋានានិ សព្ពេសំ បុគ្គលានំ សប្បាយានីតិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ, អតិសប្បាយវសេន បន កម្មដ្ឋានេសុ វិភាគកថា កថិតាតិ វេទិតព្ពា.

មហារាហុលោវាទសុត្តវណ្ណនាយ លីនត្ថប្បកាសនា សមត្តា.