៨. វិភត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា

៣៣. ធម្មេសូតិ បុញ្ញាទិទានាទិភេទភិន្នេសុ សភាវធម្មេសុ. តត្ថ លព្ភមានោតិ តេសុ យថាវុត្តេសុ ធម្មេសុ លព្ភមានោ. ភូមិវិភាគោតិ កាមាវចរាទិទស្សនាទិភូមិប្បភេទោ. បទដ្ឋានវិភាគោតិ តេ បុញ្ញាទិធម្មា យេសំ បទដ្ឋានំ, តេសំ វា យេ ធម្មា បទដ្ឋានំ, តព្ពិភាគោ. យេសំ សុត្តានន្តិ មូលបទដ្ឋានភូតានំ សំកិលេសភាគិយាទីនំ ចតុន្នំ សុត្តានំ វសេន. អសង្ករវវត្ថានេន ហិ ឯតេសុ សុត្តេសុ សាតិសយំ ធម្មា វិភត្តា នាម ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘វិសេសតោ’’តិ. យទិ ឯវំ កស្មា វាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយសុត្តានិ ឯវេត្ថ គហិតានីតិ? នយិទមេវំ និក្ខមនបរិយោសានភាវេន ឥតរេសម្បិ គហិតត្តា. យតោ ហិ និស្សដា វាសនាភាគិយា ធម្មា, តេ សំកិលេសភាគិយា. យំបរិយោសានា និព្ពេធភាគិយា ធម្មា, តេ អសេក្ខភាគិយាតិ ទ្វយគ្គហណេនេវ ឥតរម្បិ ទ្វយំ គហិតមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥមេសំ ចតុន្នំ សុត្តានំ ទេសនាយា’’តិ. ឥមានិ ចត្តារិ សុត្តានីតិ បាឡិយា, វក្ខមានាយ ទេសនាយ វា ឥតរទ្វយសង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ, ន បដិក្ខេបោ.

តេនេវាតិ និយមស្ស អកតត្តា, តតោ ច តេន តន្និស្សិតេន ច ព្រហ្មចារី ភវតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ឯវ-សទ្ទោ វា សមុច្ចយត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សិយា តស្ស បដិក្ខេបោតិ តស្ស អដ្ឋសមាបត្តិព្រហ្មចរិយស្ស សិយា បដិក្ខេបោ. ឯវំ សតិ សាវសេសា ទេសនា សិយា.

តទង្គាទិប្បហានទ្វយំ បទដ្ឋានភូតំ ឥធ គណនូបគំ ន ហោតីតិ ‘‘សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធិប្បហានានំ វសេនា’’តិ វុត្តំ. តថា ហេត្ថ កេចិ ‘‘តេនេវា’’តិ បឋន្តិ. ‘‘តេនេវ ព្រហ្មចរិយេនាតិ បឋន្តី’’តិ ឥទំ ‘‘សំវរសីលេ ឋិតោ’’តិ (នេត្តិ. ៣៣) ឯត្ថ វុត្តំ បាឡិវិកប្បំ សន្ធាយ វទតិ. ‘‘យស្មា…បេ… វក្ខតី’’តិ ឥទំ បច្ឆិមបាឋស្សេវ យុត្តតាយ ការណវចនំ.

កថំ មន្តាតិ? អនិព្ពេធសភាវត្តា មហគ្គតបុញ្ញានំ ន និព្ពេធភាគិយសុត្តេន សង្គហោ, វាសនាភាគិយត្តា បន វាសនាភាគិយសុត្តេនេវ សង្គហោតិ. តទុបសង្គា ហិ បច្ឆិមោ ឯវ បាឋោ យុត្តតរោ. ឥតរថា សាវសេសា ទេសនា ភវេយ្យ. តេនាហ ‘‘ន ហិ…បេ… ទេសេតី’’តិ.

សំកិលេសភាគិយអសេក្ខភាគិយានំ បរតោ វក្ខមានត្តា វុត្តំ ‘‘វក្ខមានានំ…បេ… វសេនា’’តិ. ‘‘សព្ពតោ’’តិ ឥទំ បុព្ពបរាបេក្ខំ. តស្ស បរាបេក្ខតាយ ‘‘សព្ពតោភាគេន ឯកាទសសុ ឋានេសុ បក្ខិបិត្វា’’តិ អដ្ឋកថាយំ យោជិតំ. តត្ថ បទាទិកេ វិចយហារបទត្ថេ សន្ធាយ ‘‘ឯកាទសសុ ឋានេសូ’’តិ វុត្តំ. បុព្ពបេក្ខតាយ បន ‘‘សព្ពតោភាគេន ទេសនាយ ផលេនា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

សំកិលេសភាគិយានំ តណ្ហាសំកិលេសាទិនា ទេសនានយោ វេទិតព្ពោ. ផលំ អបាយទុក្ខេន មនុស្សេសុ ទោភគ្គិយេន. អសេក្ខភាគិយានំ អសេក្ខេហិ សីលក្ខន្ធាទីហិ ទេសនានយោ. ផលំ អគ្គផលេន ច អនុបាទិសេសាយ ច និព្ពានធាតុយា វេទិតព្ពំ. ឥតរេសំ បាឡិយំ វុត្តមេវ. កាមរាគព្យាបាទឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនគ្គហណេន សំកិលេសភាគិយានំ, វិរាគគ្គហណេន អសេក្ខគ្គហណេនេវ ច អសេក្ខភាគិយានំ វក្ខមានត្តា វុត្តំ ‘‘វក្ខមានានំ…បេ… វសេនា’’តិ. បទបទត្ថវិចារយុត្តិនិទ្ធារណមុខេន ធម្មវិភត្តិអាទិវិចារោ កាតព្ពោតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘វិចយេន…បេ… តព្ពានី’’តិ វុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ ‘‘វិចយេន…បេ… ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ.

៣៤. ឯវន្តិ ឥតិ. ធម្មេតិ វុត្តសភាគធម្មេ. សាធារណាសាធារណភាវេហីតិ សាមញ្ញវិសេសេន វិសិដ្ឋេហិ. ទ្វេ ធម្មា សាធារណាតិ ទ្វេ ឥមេ ធម្មា យេហិ សភាគធម្មា សាធារណា នាម ហោន្តិ. កតមេ ទ្វេ? នាមំ, វត្ថុ ច. តត្ថ នាមំ នាមបញ្ញត្តិ, តំមុខេនេវ សទ្ទតោ តទត្ថាវគមោ. សទ្ទេន ច សាមញ្ញរូបេនេវ តថារូបស្ស អត្ថស្ស គហណំ, ន វិសេសរូបេន, តស្មា សទ្ទវចនីយា អត្ថា សាធារណរូបនាមាយត្តគហណីយតាយ នាមសាធារណា វុត្តា. វត្ថូតិ បវត្តិដ្ឋានំ. យត្ថ ហិ យេ ធម្មា បវត្តន្តិ, តេសំ សព្ពេសំ តេ ធម្មា សាធារណាតិ បវត្តិដ្ឋានសង្ខាតានំ វត្ថូនំ សាធារណា. យស្មា បនិទំ ទ្វយំ តេសំ ធម្មានំ សាធារណភាវេ បកតិភូតំ សភាវភូតំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទ្វេ ធម្មាតិ ទុវេ បកតិយោ’’តិ. ឯកសន្តតិបតិតតាយាតិ សមានសន្តតិបវត្តិយា. តេនាហ ‘‘សមានវត្ថុកា’’តិ. ទស្សនបហាតព្ពានញ្ហិ យថា មិច្ឆត្តនិយតសត្តា បវត្តិដ្ឋានំ, ឯវំ អនិយតាបីតិ ឧភយេ ហិ តេ សមានវត្ថុកា. ឯស នយោ ឥតរេសុបិ. សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសា ហិ ភិន្នសភាវាបេតេ ធម្មា ទស្សនេន បហាតព្ពតំ នាតិវត្តន្តីតិ តេ នាមសាមញ្ញតំ បត្តា, រូបរាគាទយោ ច ភាវនាយ បហាតព្ពតន្តិ អាហ ‘‘បហានេកដ្ឋា នាមសាធារណា’’តិ. យថា បន ‘‘វត្ថូនំ សាធារណា វត្ថុសាធារណា’’តិ អយមត្ថោ លព្ភតិ, ឯវំ ‘‘វត្ថុនា សាធារណា វត្ថុសាធារណា’’តិ អយម្បិ អត្ថោ លព្ភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សហជេកដ្ឋា វត្ថុសាធារណា’’តិ អាហ. តេ ហិ អញ្ញមញ្ញំ ផុសនាទិសភាវតោ ភិន្នាបិ យស្មិំ បវត្តន្តិ, តេន វត្ថុនា សាធារណា នាម ហោន្តិ. ឯត្ថ ច លព្ភមានម្បិ កុសលាទិនាមសាធារណំ អនាមសិត្វា វត្ថុសាធារណា តាវ យោជិតាតិ វេទិតព្ពា. បដិបក្ខាទីហីតិ អាទិសទ្ទេន សមានផលតាសហព្យតាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. សេសបទេសូតិ ‘‘បុថុជ្ជនស្សា’’តិអាទិវាក្យេសុ. កថំ? តត្ថ ហិ បុថុជ្ជនស្ស, សោតាបន្នស្ស ច សម្ភវតោ អនាគាមិនោ, អរហតោ ច អសម្ភវតោតិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

កថំ តេ ឱធិសោ គហិតាតិ កេនាការេន តេ ‘‘សាធារណា’’តិ វុត្តធម្មា ភាគសោ គហិតា. ‘‘អមុកស្ស, អមុកស្ស ចា’’តិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. សាមញ្ញភូតា ធម្មា សាធារណា នាម, ឯវំ សន្តេ កថំ តេសំ មិច្ឆត្តនិយតានិយតាទិវសេន វិភាគេន បវត្តិដ្ឋានតា វុច្ចតិ, ន វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អថ វិភាគេន តំ វត្តព្ពំ, ននុ តេ សាធារណាតិ ន វត្តព្ពមេវាតិ? ឯវំ សាធារណាតិ មិច្ឆត្តនិយតានំ, អនិយតានន្តិ ឥមេសំ ឧភយេសំយេវ តេ ធម្មា សាធារណា. តេនាហ – ‘‘ន សព្ពសត្តានំ សាធារណតាយ សាធារណា’’តិ. ‘‘យស្មា’’តិអាទិនា តត្ថ ការណមាហ, តេនេតំ ទស្សេតិ ‘‘កេចិ ធម្មា កេសញ្ចិទេវ ធម្មានំ សាធារណា ហោន្តិ, អញ្ញេសំ អសាធារណា’’តិ. តេនាហ ‘‘បដិនិយតញ្ហិ តេសំ បវត្តិដ្ឋាន’’ន្តិ.

ឥតរថាតិ អនិយតបវត្តិដ្ឋានតាយ សព្ពេសំ សាធារណា, អសាធារណា វា សិយុំ, តថា សតិ. តថា វោហារោតិ ‘‘សាធារណា, អសាធារណា’’តិ ច អយំ វោហារោ សាមញ្ញា ឯវ ន ភវេយ្យ. ឯតេ ឯវ ធម្មាតិ ‘‘សាធារណា’’តិ វុត្តធម្មា ឯវ. ឯវន្តិ ‘‘មិច្ឆត្តនិយតាន’’ន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេន. និយតវិសយា បរិច្ឆិន្នប្បវត្តិដ្ឋានា. ‘‘យោបី’’តិអាទិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វុត្តស្សេវត្ថស្ស បាកដករណំ. ‘‘ន ហី’’តិអាទិនា អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច តមេវត្ថំ វិភាវេតិ. សេសេបីតិ ‘‘ភាវនាបហាតព្ពា’’តិ ឯវមាទិម្ហិបិ.

បច្ចត្តនិយតោតិ បាដិបុគ្គលិកោ. ឥតរស្សាតិ អបច្ចត្តនិយតស្ស. តថាតិ អសាធារណភាវេន. កោចិ ធម្មោ កញ្ចិ ធម្មំ ឧបាទាយ សាធារណោបិ សមានោ តទញ្ញំ ឧបាទាយ អសាធារណោបិ ហោតីតិ អាហ ‘‘សាធារណាវិធុរតាយា’’តិ. តេនាហ ‘‘តំ តំ ឧបាទាយា’’តិអាទិ. តថា ហិ ‘‘ធម្មតា’’តិ វុត្តបឋមមគ្គដ្ឋតា ទីបិតា, តាទិសានំ ឯវ អនេកេសំ អរិយានំ វសេន សាធារណាតិ. បឋមស្សាតិ អដ្ឋមកស្ស. ទុតិយស្សាតិ សោតាបន្នស្ស. បុន អដ្ឋមកស្សាតិ ‘‘អដ្ឋមកស្ស, អនាគាមិស្ស ចា’’តិ ឯត្ថ វុត្តអដ្ឋមកស្ស. តេនាហ ‘‘អនាគាមិមគ្គដ្ឋស្សា’’តិ. អគ្គផលដ្ឋតោ បដ្ឋាយ បដិលោមតោ គណិយមានោ បឋមមគ្គដ្ឋោ អដ្ឋមកោ, មគ្គដ្ឋតាយ, បហីយមានកិលេសតាយ ច សព្ពេបិ មគ្គដ្ឋា អដ្ឋមកា វិយាតិ អដ្ឋមកា, ‘‘ឯកចិត្តក្ខណតោ ឧទ្ធំ ន តិដ្ឋតីតិ អដ្ឋមកោ’’តិ អបរេ និរុត្តិនយេន. ‘‘សេក្ខា’’តិ នាមំ សាធារណន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥតរេសូតិ ‘‘ភព្ពាភព្ពា’’តិ វុត្តេសុ អនរិយេសុ. តេនាហ បាឡិយំ ‘‘ហីនុក្កដ្ឋមជ្ឈិមំ ឧបាទាយា’’តិ.

និយាមាវក្កន្តិយាតិ អវក្កន្តនិយាមតាយ. ញាណុត្ថរស្សាតិ ញាណាធិកស្ស. តថាវិធបច្ចយសមាយោគេតិ ញាណវិសេសបច្ចយសមវាយេ. យថា ហិ ញាណពលេន ទន្ធាភិញ្ញតា ន ហោតិ, ឯវំ បដិបទាបដិបន្នោបិ សុខេន វិសោសីយតីតិ. សា ហិ សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា តំសមង្គិនោ ញាណុត្តរត្តា វិបស្សនាយ បទដ្ឋានន្តិ វុត្តា.

ធម្មតោ អនបេតា ចិន្តា ធម្មចិន្តា, យោនិសោមនសិការេន បវត្តិតត្តា ធម្មេសុ ចិន្តា, ធម្មោ វា ញាណំ, តស្មា ធម្មាវហា ចិន្តា ធម្មចិន្តា, ចិន្តាមយញាណស្ស ហេតុភូតា ចិន្តាតិ អត្ថោ.

បាឡិយំ សុតមយបញ្ញាគ្គហណេន ‘‘យេ តេ ធម្មា អាទិកល្យាណា…បេ… តថារូបាស្ស ធម្មា ពហុស្សុតា ហោន្តី’’តិអាទិ (អ. និ. ៨.២) សុត្តបទសង្គហោ អត្ថោ បរិគ្គហិតោ, តថា យោនិសោមនសិការគ្គហណេន ‘‘សោ ‘អនិច្ច’ន្តិ យោនិសោ មនសិ ករោតី’’តិអាទិនា វុត្តោ ឧបាយមនសិការោ បរិគ្គហិតោ. សម្មាទិដ្ឋិគ្គហណេន ‘‘សម្មាទិដ្ឋិំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិត’’ន្តិអាទិនា វុត្តា សម្មាទិដ្ឋិ បរិគ្គហិតាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អថ ខោ…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ. សេសន្តិ ‘‘ធម្មស្វាក្ខាតតា’’តិ ឯវមាទិ.

យស្ស ច បុព្ពេ អត្ថោ ន សំវណ្ណិតោ, តត្ថ កល្យាណមិត្តតាយ អាយតនគតោ បសាទោ, ចិត្តវូបសមោ ច ផលន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សប្បុរិស…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. អត្តសម្មាបណិហិតត្តា បាបជេគុច្ឆិនិព្ពិទាទិពហុលោវ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អត្ថ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. ធម្មោ ស្វាក្ខាតោ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ បរិយោសានា សព្ពសម្បត្តិបារិបូរិហេតូតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មស្វាក្ខាតតា…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ អាហ. កុសលមូលរោបនា ហិ សមាបត្តិបរិយោសានាតិ. សង្ឃសុដ្ឋុតាយ សង្ឃស្ស សុដ្ឋុភាវាយ សង្ឃស្ស សប្បតិស្សតាយ ‘‘សុដ្ឋុ, ភន្តេ’’តិ វចនសម្បដិច្ឆនភាវាយ. ឥតរំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

វិភត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.