នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

នេត្តិប្បករណ-ដីកា

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា

សំវណ្ណនារម្ភេ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១ គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; សំ. និ. ដី. ១.១.១ គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) រតនត្តយវន្ទនា សំវណ្ណេតព្ពស្ស ធម្មស្ស បភវនិស្សយវិសុទ្ធិបដិវេទនត្ថំ, តំ បន ធម្មសំវណ្ណនាសុ វិញ្ញូនំ ពហុមានុប្បាទនត្ថំ, តំ សម្មទេវ តេសំ ឧគ្គហណធារណាទិក្កមលទ្ធព្ពាយ សម្មាបដិបត្តិយា សព្ពហិតសុខនិប្ផាទនត្ថំ. អថ វា មង្គលភាវតោ, សព្ពកិរិយាសុ បុព្ពកិច្ចភាវតោ, បណ្ឌិតេហិ សម្មាចរិតភាវតោ, អាយតិំ បរេសំ ទិដ្ឋានុគតិអាបជ្ជនតោ ច សំវណ្ណនាយំ រតនត្តយបណាមកិរិយា. អថ វា រតនត្តយបណាមករណំ បូជនីយបូជាបុញ្ញវិសេសនិព្ពត្តនត្ថំ, តំ អត្តនោ យថាលទ្ធសម្បត្តិនិមិត្តស្ស កម្មស្ស ពលានុប្បទានត្ថំ, អន្តរា ច តស្ស អសង្កោចនត្ថំ, តទុភយំ អនន្តរាយេន អដ្ឋកថាយ បរិសមាបនត្ថំ. ឥទមេវ ច បយោជនំ អាចរិយេន ឥធាធិប្បេតំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘វន្ទនាជនិតំ…បេ… តស្ស តេជសា’’តិ. វត្ថុត្តយបូជា ហិ និរតិសយបុញ្ញក្ខេត្តសម្ពុទ្ធិយា អបរិមេយ្យប្បភាវោ បុញ្ញាតិសយោតិ ពហុវិធន្តរាយេបិ លោកសន្និវាសេ អន្តរាយនិពន្ធនសកលសំកិលេសវិទ្ធំសនាយ បហោតិ, ភយាទិឧបទ្ទវញ្ច និវារេតិ. យថាហ –

‘‘បូជារហេ បូជយតោ, ពុទ្ធេ យទិ វ សាវកេ’’តិ. (ធ. ប. ១៩៥; អប. ថេរ ១.១០.១) ច,

តថា –

‘‘យេ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធេ បសន្នា, អគ្គេ តេ បសន្នា, អគ្គេ ខោ បន បសន្នានំ អគ្គោ វិបាកោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៤.៣៤; ឥតិវុ. ៩០) ច,

តថា –

‘‘‘ពុទ្ធោ’តិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សា បីតិ, កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្ស;

‘‘‘ធម្មោ’តិ…បេ… ‘សង្ឃោ’តិ…បេ… ទីបស្សា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៦; ឥតិវុ. អដ្ឋ ៩០; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១; អ. និ. ដី. ២.៤.៣៤) ច,

តថា –

‘‘យស្មិំ, មហានាម, សមយេ អរិយសាវកោ តថាគតំ អនុស្សរតិ, នេវស្ស តស្មិំ សមយេ រាគបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតិ, ន ទោស…បេ… ន មោហបរិយុដ្ឋិតំ ចិត្តំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៦.១០; ១១.១១) ច,

តថា –

‘‘អរញ្ញេ រុក្ខមូលេ វា…បេ…;

ភយំ វា ឆម្ភិតត្តំ វា, លោមហំសោ ន ហេស្សតី’’តិ. (សំ. និ. ១.២៤៩) ច;

តត្ថ យស្ស រតនត្តយស្ស វន្ទនំ កត្តុកាមោ, តស្ស គុណាតិសយយោគសន្ទស្សនត្ថំ ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិអាទិនា គាថាត្តយមាហ. គុណាតិសយយោគេន ហិ វន្ទនារហភាវោ, វន្ទនារហេ ច កតា វន្ទនា យថាធិប្បេតប្បយោជនំ សាធេតីតិ. តត្ថ យស្សា សំវណ្ណនំ កត្តុកាមោ, សា នេត្តិ វិសេសតោ យថានុលោមសាសនសន្និស្សយា, តស្ស ច វិចិត្តាការប្បវត្តិវិភាវិនី. តថា ហិ សុត្តន្តទេសនា ន វិនយទេសនា វិយ ករុណាប្បធានា, នាបិ អភិធម្មទេសនា វិយ បញ្ញាប្បធានា, អថ ខោ ករុណាបញ្ញាប្បធានាតិ តទុភយប្បធានទេសនាវិសេសវិភាវនំ តាវ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ថោមនំ កាតុំ តម្មូលកត្តា សេសរតនានំ ‘‘មហាការុណិកំ នាថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ កិរតីតិ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ១.១.១) ករុណា, បរទុក្ខំ វិក្ខិបតិ អបនេតីតិ អត្ថោ. អថ វា កិណាតីតិ ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ ការុណិកំ ហិំសតិ វិពាធតីតិ អត្ថោ. កម្បនំ ករោតីតិ វា ករុណា, បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយខេទំ ករោតីតិ អត្ថោ. កមិតិ វា សុខំ, តំ រុន្ធតីតិ ករុណា. ឯសា ហិ បរទុក្ខាបនយនកាមតាលក្ខណា, អត្តសុខនិរបេក្ខតាយ ការុណិកានំ សុខំ រុន្ធតិ វិពន្ធតីតិ អត្ថោ. កិរិយតិ ទុក្ខិតេសុ បសារិយតីតិ វា ករុណា, ករុណាយ និយុត្តោតិ ការុណិកោ យថា ‘‘ទោវារិកោ’’តិ (អ. និ. ៧.៦៧). យថា ហិ ទ្វារដ្ឋានតោ អញ្ញត្ថ វត្តមានោបិ ទ្វារបដិពទ្ធជីវិកោ បុរិសោ ទ្វារានតិវត្តវុត្តិតាយ ទ្វារេ និយុត្តោតិ ‘‘ទោវារិកោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ភគវា មេត្តាទិវសេន ករុណាវិហារតោ អញ្ញត្ថ វត្តមានោបិ ករុណានតិវត្តវុត្តិតាយ ករុណាយ និយុត្តោតិ ‘‘ការុណិកោ’’តិ វុច្ចតិ. មហាភិនីហារតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ មហាបរិនិព្ពានា លោកហិតត្ថមេវ លោកនាថា តិដ្ឋន្តីតិ. មហន្តោ ការុណិកោតិ មហាការុណិកោ. សតិបិ ភគវតោ តទញ្ញគុណានម្បិ វសេន មហន្តភាវេ ការុណិកសទ្ទសន្និធានេន វុត្តត្តា ករុណាវសេនេវេត្ថ មហន្តភាវោ វេទិតព្ពោ យថា ‘‘មហាវេយ្យាករណោ’’តិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘មហាការុណិកោ’’តិ ឥមិនា បទេន បុគ្គលាធិដ្ឋានេន សត្ថុ មហាករុណា វុត្តា ហោតិ.

អបរោ នយោ – អត្ថសាធនតោ ករុណំ ករុណាយនំ ករុណាសម្បវត្តនំ អរហតីតិ ការុណិកោ. ភគវតោ ហិ សព្ពញ្ញុតាយ អនវសេសតោ សត្តានំ ហិតំ, ហិតុបាយញ្ច ជានតោ, តត្ថ ច អកិលាសុនោ ហិតេសិតា សត្ថិកា, ន តថា អញ្ញេសន្តិ. អថ វា ករុណា ករុណាយនំ សីលំ បកតិ សភាវោ ឯតស្សាតិ ការុណិកោ. ភគវា ហិ បថវីផស្សាទយោ វិយ កក្ខឡផុសនាទិសភាវា ករុណាសភាវោ សភាវភូតករុណោតិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមសទិសមេវ. អថ វា មហាវិសយតាយ, មហានុភាវតាយ, មហប្ផលតាយ ច មហតី ករុណាតិ មហាករុណា. ភគវតោ ហិ ករុណា និរវសេសេសុ សត្តេសុ បវត្តតិ, បវត្តមានា ច អនញ្ញសាធារណា បវត្តតិ, ទិដ្ឋធម្មិកាទិភេទញ្ច មហន្តមេវ សត្តានំ ហិតសុខំ ឯកន្តតោ និប្ផាទេតិ, មហាករុណាយ និយុត្តោតិ មហាការុណិកោ, តំ មហាការុណិកំ. សេសំ សព្ពំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សុមាគធាទិបទានំ វិយ ចេត្ថ សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

នាថតីតិ នាថោ, វេនេយ្យានំ ហិតសុខំ អាសីសតិ បត្ថេតីតិ អត្ថោ, មេត្តាយនវសេន ចេត្ថ ហិតសុខាសីសនំ វេទិតព្ពំ, ន ករុណាយនវសេន បឋមបទេន វុត្តត្តា. អថ វា នាថតិ វេនេយ្យគតំ កិលេសព្យសនំ ឧបតាបេតីតិ នាថោ, នាថតីតិ វា នាថោ, យាចតីតិ អត្ថោ. ភគវា ហិ ‘‘សាធុ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ កាលេន កាលំ អត្តសម្បត្តិំ បច្ចវេក្ខិតា’’តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៧, ៨) សត្តានំ តំ តំ ហិតប្បដិបត្តិំ យាចិត្វាបិ មហាករុណាយ សមុស្សាហិតោ តេ តត្ថ និយោជេតិ. បរមេន វា ចិត្តិស្សរិយេន សមន្នាគតោ, សព្ពសត្តេ វា សីលាទិគុណេហិ ឦសតិ អភិភវតីតិ បរមិស្សរោ ភគវា ‘‘នាថោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ នាថំ.

ញាតព្ពន្តិ ញេយ្យំ, អតីតាទិភេទភិន្នំ សព្ពំ សង្ខតំ, អសង្ខតញ្ច. សង្គរណដ្ឋេន សាគរោ, បតិតបតិតានំ អត្តនោ បុថុលគម្ភីរភាវេហិ សំសីទនំ និម្មុជ្ជនំ ករោតីតិ អត្ថោ. សំ-សទ្ទស្ស ចេត្ថ ‘‘សាភាវោ, សារាគោ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៣៨៩, ៣៩១) វិយ និរុត្តិនយេន ទដ្ឋព្ពោ. សង្គរណដ្ឋេនាតិ វា សង្គរករណដ្ឋេន, ឋិតធម្មតាយ ‘‘អយំ មេ មរិយាទា, ឥមំ វេលំ នាតិក្កមាមី’’តិ លោកេន សង្គរំ សង្កេតំ ករោន្តោ វិយ ហោតីតិ អត្ថោ. សង្គរណំ វា សមន្តតោ គលនំ សន្ទនំ ឧទកេន ករោតីតិ សាគរោ. កប្បវុដ្ឋានកាលេ ហិ មហាសមុទ្ទោ ឥតោ ចិតោ ច បគ្ឃរិត្វា សកលំ លោកធាតុំ ឯកោឃំ ករោតីតិ. លោកិយា បន វទន្តិ ‘‘សាគរស្ស រញ្ញោ បុត្តេហិ សាគរេហិ និព្ពត្តិតោ ខតោតិ សាគរោ, បុរត្ថិមោ សមុទ្ទប្បទេសោ, តំសម្ពន្ធតាយ រុឡ្ហិវសេន សព្ពោបិ សមុទ្ទោ តថា វោហរីយតី’’តិ. សាគរសទិសត្តា សាគរោ, ញេយ្យមេវ សាគរោតិ ញេយ្យសាគរោ. សទិសតា ចេត្ថ បុថុលទុត្តរគម្ភីរានាទិកាលិកតាហិ វេទិតព្ពា, និហីនំ ចេតមោបម្មំ. តថា ហិ ញេយ្យស្សេវ សាតិសយា បុថុលតា អបរិមាណលោកធាតុព្យាបនតោ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ តរណីយតាយ ទុត្តរតា, គម្ភីរតា, អាទិកោដិរហិតា ច បវត្តិ, ន ឥតរស្ស បរិច្ឆិន្នទេសត្តា ពាហិរកវីតរាគេហិបិ ឥត្តរេន ខណេន អតិក្កមិតព្ពត្តា, បរិមិតគម្ភីរត្តា, បរិមិតកាលត្តា ច. ញេយ្យសាគរស្ស បារំ បរិយន្តំ គតោតិ ញេយ្យសាគរបារគូ, តំ ញេយ្យសាគរបារគុំ.

គមនញ្ចេត្ថ ញាណគមនមេវ, ន ឥតរំ ញេយ្យគ្គហណតោ, តំ បន ញាណំ ទុវិធំ សម្មសនបដិវេធភេទតោ, តថា ហេតុផលភេទតោ. តត្ថ ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ’’តិអាទិនា (ទី. និ. ២.៥៧; សំ. និ. ២.៤, ១០; បេដកោ. ២៣) ករុណាយនវសេនេវ អភិនិវិសិត្វា អនេកាការវោការេ សង្ខារេ សម្មសន្តំ ភគវតោ សម្មសនញាណំ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន ញេយ្យសាគរំ អជ្ឈោគាហេត្វា តស្ស បារំ បរិយន្តំ អគមាសិ, យំ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បដិវេធញាណំ បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ អាសវក្ខយញាណំ, អាសវក្ខយញាណបទដ្ឋានញ្ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, យំ ‘‘មហាពោធី’’តិ វុច្ចតិ. បារគមនញ្ច តស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា, សមត្ថតាយ ច វេទិតព្ពំ. តថា យថាវុត្តំ សម្មសនញាណំ ហេតុ, ឥតរំ ផលំ. សហ សម្មសនញាណេន វា អាសវក្ខយញាណំ ហេតុ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ផលំ តទានិសំសភាវតោតិ វេទិតព្ពំ.

វន្ទេតិ នមាមិ, អភិត្ថវាមិ វា. សណ្ហដ្ឋេន និបុណា, អនុបចិតញាណសម្ភារានំ អគាធដ្ឋេន គម្ភីរា, ឯកត្តាទិភេទតោ នន្ទិយាវដ្ដាទិវិភាគតោ ច វិចិត្រា វិសិដ្ឋា នានាវិធា នយា ឯតិស្សាតិ និបុណគម្ភីរវិចិត្រនយា, និបុណគម្ភីរវិចិត្រនយា ទេសនា អស្សាតិ និបុណគម្ភីរវិចិត្រនយទេសនោ, តំ និបុណ…បេ… ទេសនំ. នយតីតិ វា នយោ, បាឡិគតិ, សា ច វុត្តនយេន អត្ថតោ និបុណា, អត្ថតោ ព្យញ្ជនតោ ច គម្ភីរា, សង្ខេបវិត្ថារានុលោមាទិប្បវត្តិយា នានាវិធតាយ វិចិត្រា. តថា ហិ បញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិអាទិវសេន, សំកិលេសភាគិយាទិលោកិយាទិតទុភយវោមិស្សតាទិវសេន, កុសលាទិខន្ធាទិសង្គហាទិសមយវិមុត្តាទិឋបនាទិកុសលមូលាទិតិកបដ្ឋានាទិវសេន ច អនេកវិធា បាឡិគតីតិ.

តត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) ទ្វីហាការេហិ ភគវតោ ថោមនា វេទិតព្ពា អត្តហិតសម្បត្តិតោ, បរហិតប្បដិបត្តិតោ ច. តេសុ អត្តហិតសម្បត្តិ អនាវរណញាណាធិគមតោ, សវាសនានំ សព្ពេសំ កិលេសានំ អច្ចន្តប្បហានតោ ច វេទិតព្ពា, បរហិតប្បដិបត្តិ លាភសក្ការាទិនិរបេក្ខចិត្តស្ស សព្ពទុក្ខនិយ្យានិកធម្មទេសនតោ, បដិវិរុទ្ធេសុបិ និច្ចំ ហិតជ្ឈាសយញាណបរិបាកកាលាគមនតោ ច វេទិតព្ពា. សា បនេត្ថ បយោគតោ, អាសយតោ ច ទុវិធា, បរហិតប្បដិបត្តិ, យថាវុត្តភេទា ទុវិធា ច អត្តហិតសម្បត្តិ បកាសិតា ហោតិ. កថំ? ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិ ឥមិនា អាសយតោ, ‘‘និបុណ…បេ… ទេសន’’ន្តិ ឥមិនា បយោគតោ, ‘‘នាថ’’ន្តិ ឥមិនា បន ឧភយថាបិ ភគវតោ បរហិតប្បដិបត្តិ បកាសិតា ករុណាកិច្ចទីបនតោ, ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឥមិនា សាតិសយំ អត្តហិតសម្បត្តិ បរមុក្កំសគតញាណកិច្ចទីបនតោ.

អថ វា តីហាការេហិ ភគវតោ ថោមនា វេទិតព្ពា ហេតុតោ, ផលតោ, ឧបការតោ ច. តត្ថ ហេតុ មហាករុណា, សា បន បឋមបទេន សរូបេនេវ ទស្សិតា. ផលំ ចតុព្ពិធំ ញាណសម្បទា បហានសម្បទា អានុភាវសម្បទា រូបកាយសម្បទា ចាតិ. តាសុ បធានភូតា ញាណបហានសម្បទា ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឥមិនា បទេន បកាសិតា. បធានេ ហិ ទស្សិតេ អវិនាភាវតោ ឥតរម្បិ ទ្វយំ ទស្សិតមេវ ហោតិ. ន ហិ ពុទ្ធានំ អានុភាវរូបកាយសម្បត្តីហិ វិនា កទាចិបិ ធម្មកាយសិរី វត្តតីតិ. ឧបការោ អនន្តរំ អពាហិរំ កត្វា តិវិធយានមុខេន វិមុត្តិធម្មទេសនា, សា ‘‘នាថំ, និបុណ…បេ… ទេសន’’ន្តិ បទទ្វយេន បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ (ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា) ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិ ឯតេន សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ ទស្សេតិ. មហាករុណាសញ្ចោទិតមានសោ ហិ ភគវា សំសារបង្កតោ សត្តានំ សមុទ្ធរណត្ថំ កតាភិនីហារោ អនុបុព្ពេន បារមិយោ បូរេត្វា អនុត្តរំ សម្មាសម្ពោធិំ អធិគតោតិ ករុណា សម្មាសម្ពោធិយា មូលំ. ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឯតេន បុព្ពភាគប្បដិបត្តិយា សទ្ធិំ សម្មាសម្ពោធិំ ទស្សេតិ. អនាវរណញាណបទដ្ឋានញ្ហិ មគ្គញាណំ, មគ្គញាណបទដ្ឋានញ្ច អនាវរណញាណំ ‘‘សម្មាសម្ពោធី’’តិ វុច្ចតិ. វុត្តប្បភេទំ បន សម្មសនញាណំ សហ បញ្ញាបារមិយា តស្សា បុព្ពភាគបដិបទា. តស្សា ហិ អានុភាវេន លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខល្លិកត្តកិលមថានុយោគសស្សតុច្ឆេទាទិអន្តទ្វយវិរហិតា ឧក្កំសបារមិប្បត្តា មជ្ឈិមា បដិបទា ភាវនាបារិបូរិំ គតា. ‘‘នាថ’’ន្តិ ឥមិនា សម្មាសម្ពោធិយា ផលំ ទស្សេតិ លោកត្តយនាយកភាវទីបនតោ. តថា ហិ សព្ពានត្ថបរិហារបុព្ពង្គមាយ និរវសេសហិតសុខវិធានតប្បរាយ និរតិសយាយ បយោគសម្បត្តិយា, សទេវមនុស្សាយ បជាយ អច្ចន្តុបការិតាយ អបរិមិតនិរុបមភាវគុណវិសេសសមង្គិតាយ ច សព្ពសត្តុត្តមោ ភគវា អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ អនុត្តរគារវដ្ឋានភូតតាយ ច ‘‘នាថោ’’តិ វុច្ចតីតិ. ‘‘និបុណ…បេ… ទេសន’’ន្តិ ឥមិនា សម្មាសម្ពោធិយា បយោជនំ ទស្សេតិ. សំសារមហោឃតោ សត្តសន្តារណត្ថញ្ហិ ភគវតា សម្មាសម្ពោធិ អភិបត្ថិតា, តញ្ច សត្តសន្តារណំ យថាវុត្តទេសនាសម្បត្តិយា សមិជ្ឈតិ តទវិនាភាវតោ. ឥមិនា ភគវតោ សាតិសយា បរហិតប្បដិបត្តិ ទស្សិតា, ឥតរេហិ អត្តហិតសម្បត្តីតិ តទុភយេន អត្តហិតាយ បដិបន្នាទីសុ ចតូសុ បុគ្គលេសុ ភគវតោ ចតុត្ថបុគ្គលភាវំ ទីបេតិ, តេន ច អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវំ, ឧត្តមវន្ទនីយភាវំ, អត្តនោ ច វន្ទនកិរិយាយ ខេត្តង្គតភាវំ ទីបេតិ.

ឯត្ថ ច យថា ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិ ឥមិនា បទេន ភគវតោ មហាករុណា ទស្សិតា, ឯវំ ‘‘ញេយ្យសាគរបារគុ’’ន្តិ ឯតេន មហាបញ្ញា ទស្សិតា. តេសុ ករុណាគ្គហណេន លោកិយេសុ មហគ្គតភាវប្បត្តាសាធារណគុណទីបនតោ ភគវតោ សព្ពលោកិយគុណសម្បត្តិ ទស្សិតា ហោតិ, បញ្ញាគ្គហណេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានមគ្គញាណទីបនតោ សព្ពលោកុត្តរគុណសម្បត្តិ. តទុភយគ្គហណសិទ្ធោ ឯវ ចត្ថោ នាថសទ្ទេន បកាសីយតិ. ករុណាវចនេន ឧបគមនំ និរុបក្កិលេសំ ទស្សេតិ, បញ្ញាវចនេន អបគមនំ. តថា ករុណាគ្គហណេន លោកសមញ្ញានុរូបំ ភគវតោ បវត្តិំ ទស្សេតិ លោកវោហារវិសយត្តា ករុណាយ, បញ្ញាគ្គហណេន សមញ្ញាយ អនតិធាវនំ. សភាវានវពោធេន ហិ ធម្មានំ សមញ្ញំ អតិធាវិត្វា សត្តាទិសម្មសនំ ហោតីតិ. តថា ករុណាគ្គហណេន មហាករុណាសមាបត្តិវិហារំ ទស្សេតិ, បញ្ញាគ្គហណេន តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណំ, ចតុសច្ចញាណំ, ចតុបដិសម្ភិទាញាណំ, ចតុវេសារជ្ជញាណំ. ករុណាគ្គហណេន មហាករុណាសមាបត្តិញាណស្ស គហិតត្តា សេសាសាធារណញាណានិ, ឆ អភិញ្ញា, អដ្ឋសុ បរិសាសុ (ម. និ. ១.១៥១, ១៧៨) អកម្បនញាណានិ, ទស ពលានិ, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, សោឡស ញាណចរិយា, អដ្ឋារស ពុទ្ធធម្មា (មហានិ. ៦៩, ១៥៦; ចូឡនិ. មោឃរាជមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៨៥; បដិ. ម. ៣.៥; ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.៣០៥; វិភ. មូលដី. សុត្តន្តភាជនីយវណ្ណនា; ទី. និ. ដី. ៣.១៤១), ចតុចត្តាលីស ញាណវត្ថូនិ សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនីតិ (សំ. និ. ២.៣៤) ឯវមាទីនំ អនេកេសំ បញ្ញាប្បភេទានំ វសេន ញាណចារំ ទស្សេតិ.

តថា ករុណាគ្គហណេន ចរណសម្បត្តិ, បញ្ញាគ្គហណេន វិជ្ជាសម្បត្តិ. ករុណាគ្គហណេន សត្តាធិបតិតា, បញ្ញាគ្គហណេន ធម្មាធិបតិតា. ករុណាគ្គហណេន លោកនាថភាវោ, បញ្ញាគ្គហណេន អត្តនាថភាវោ. តថា ករុណាគ្គហណេន បុព្ពការិភាវោ, បញ្ញាគ្គហណេន កតញ្ញុតា. ករុណាគ្គហណេន អបរន្តបតា, បញ្ញាគ្គហណេន អនត្តន្តបតា. ករុណាគ្គហណេន វា ពុទ្ធករធម្មសិទ្ធិ, បញ្ញាគ្គហណេន ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. តថា ករុណាគ្គហណេន បរេសំ តារណំ, បញ្ញាគ្គហណេន សយំ តារណំ. តថា ករុណាគ្គហណេន សព្ពសត្តេសុ អនុគ្គហចិត្តតា, បញ្ញាគ្គហណេន សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តតា ទស្សិតា ហោតិ. សព្ពេសញ្ច ពុទ្ធគុណានំ ករុណា អាទិ តំនិទានភាវតោ, បញ្ញា បរិយោសានំ តតោ ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ, ឥតិ អាទិបរិយោសានទស្សនេន សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ. តថា ករុណាវចនេន សីលក្ខន្ធបុព្ពង្គមោ សមាធិក្ខន្ធោ ទស្សិតោ ហោតិ. ករុណានិទានញ្ហិ សីលំ តតោ បាណាតិបាតាទិវិរតិប្បវត្តិតោ, សា ច ឈានត្តយសម្បយោគិនីតិ. បញ្ញាវចនេន បញ្ញាក្ខន្ធោ. សីលញ្ច សព្ពពុទ្ធគុណានំ អាទិ, សមាធិ មជ្ឈេ, បញ្ញា បរិយោសានន្តិ ឯវម្បិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សព្ពេ ពុទ្ធគុណា ទស្សិតា ហោន្តិ នយតោ ទស្សិតត្តា. ឯសោ ឯវ ហិ និរវសេសតោ ពុទ្ធគុណានំ ទស្សនុបាយោ, យទិទំ នយគ្គាហណំ, អញ្ញថា កោ នាម សមត្ថោ ភគវតោ គុណេ អនុបទំ និរវសេសតោ ទស្សេតុំ. តេនេវាហ –

‘‘ពុទ្ធោបិ ពុទ្ធស្ស ភណេយ្យ វណ្ណំ, កប្បម្បិ ចេ អញ្ញមភាសមានោ;

ខីយេថ កប្បោ ចិរទីឃមន្តរេ, វណ្ណោ ន ខីយេថ តថាគតស្សា’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៣០៤; ៣.១៤១; ម. និ. អដ្ឋ. ៣.៤២៥; ឧទា. អដ្ឋ. ៥៣; អប. អដ្ឋ. ២.៧.២០; ពុ. វំ. អដ្ឋ. ៤.៤; ចរិយា. អដ្ឋ. និទានកថា, បកិណ្ណកកថា; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា; ម. និ. ដី. ១.១; សំ. និ. ដី. ១.១.១; អ. និ. ដី. ១.១.១; វជិរ. ដី. គន្ថារម្ភកថា; សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា);

តេនេវ ច អាយស្មតា សារិបុត្តត្ថេរេនាបិ ពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទនំ បតិ អនុយុត្តេន ‘‘នោ ហេតំ, ភន្តេ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៥) បដិក្ខិបិត្វា ‘‘អបិច មេ, ភន្តេ, ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦) វុត្តំ.

ឯវំ សង្ខេបេន សកលសព្ពញ្ញុគុណេហិ ភគវន្តំ អភិត្ថវិត្វា ឥទានិ សទ្ធម្មំ ថោមេតុំ ‘‘វិជ្ជាចរណសម្បន្នា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិជ្ជាចរណសម្បន្នា ហុត្វាតិ វចនសេសោ. វិន្ទិយំ ធម្មានំ សលក្ខណំ, សាមញ្ញលក្ខណញ្ច វិន្ទតីតិ វិជ្ជា, លោភក្ខន្ធាទីនិ វា វិជ្ឈនដ្ឋេន វិជ្ជា, ចតុន្នំ វា អរិយសច្ចានំ វិទិតករណដ្ឋេន វិជ្ជាតិ ឯវំ តាវេត្ថ វចនត្ថតោ វិជ្ជា វេទិតព្ពា. បភេទតោ បន តិស្សោបិ វិជ្ជា វិជ្ជា ភយភេរវសុត្តេ អាគតនិយាមេនេវ, អដ្ឋបិ វិជ្ជា វិជ្ជា អម្ពដ្ឋសុត្តាទីសុ (ទី. និ. ១.២៧៨ អាទយោ) អាគតនិយាមេនេវ. ចរន្តិ តេហីតិ ចរណានិ, សីលសំវរាទយោ បញ្ចទស ធម្មា, ឥតិ ឥមាហិ វិជ្ជាហិ, ឥមេហិ ច ចរណេហិ សម្បន្នា សម្បន្នាគតាតិ វិជ្ជាចរណសម្បន្នា.

យេនាតិ យេន ធម្មេន ករណភូតេន, ហេតុភូតេន ច. តត្ថ មគ្គធម្មស្ស ករណត្ថោ វេទិតព្ពោ និយ្យានកិរិយាសាធកតមភាវតោ, និព្ពានធម្មស្ស ហេតុអត្ថោ អារម្មណបច្ចយភាវតោ. បច្ចយត្ថោ ហិ អយំ ហេត្វត្ថោ. បរិយត្តិធម្មស្សបិ ហេតុអត្ថោ យុជ្ជតេវ បរម្បរាយ ហេតុភាវតោ. ផលធម្មេ បន ឧភយម្បិ សម្ភវតិ. កថំ? ‘‘តាយ សទ្ធាយ អវូបសន្តាយា’’តិ វចនតោ មគ្គេន សមុច្ឆិន្នានំ កិលេសានំ បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានកិច្ចតាយ ផលស្ស និយ្យានានុគុណតា, និយ្យានបរិយោសានតា ចាតិ ឥមិនា បរិយាយេន សិយា ករណត្ថោ និយ្យានកិរិយាយ. សកទាគាមិមគ្គវិបស្សនាទីនំ បន ឧបនិស្សយបច្ចយភាវតោ សិយា ហេតុអត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា អគ្គប្បសាទសុត្តាទីសុ (ឥតិវុ. ៩០) អគ្គាទិភាវេន អគ្គហិតាបិ ផលបរិយត្តិធម្មា ឆត្តមាណវកវិមានាទីសុ (វិ. វ. ៨៨៦ អាទយោ) សរណីយភាវេន គហិតាតិ តេសំ មគ្គនិព្ពានានំ វិយ មហាអដ្ឋកថាយំ សរណភាវោ ឧទ្ធដោ. វិសេសតោ ចេត្ថ មគ្គបរិយាបន្នា ឯវ វិជ្ជាចរណធម្មា វេទិតព្ពា. តេ ហិ និប្បរិយាយេន និយ្យានកិរិយាយ សាធកតមភូតា, ន ឥតរេ. ឥតរេសំ បន និយ្យានត្ថតាយ និយ្យានតា. យទិ ឯវំ កស្មា ‘‘វិជ្ជាចរណសម្បន្នា ហុត្វា’’តិ វុត្តំ, និយ្យានសមកាលមេវ ហិ យថាវុត្តវិជ្ជាចរណសម្បត្តិសមធិគមោតិ? នាយំ វិរោធោ សមានកាលតាយ ឯវ អធិប្បេតត្តា យថា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៤, ៤០០; ៣.៤២១, ៤២៥, ៤២៦; សំ. និ. ២.៤៣-៤៥; ៤.៦០; កថា. ៤៦៥, ៤៦៧). សម្បន្នាតិ វា បទស្ស វត្តមានកាលត្ថតា វេទិតព្ពា ‘‘ឧប្បន្នា ធម្មា’’តិ (ធ. ស. តិកមាតិកា ១៧) ឯត្ថ ឧប្បន្នសទ្ទស្ស វិយ. ឯវញ្ច កត្វា វចនសេសមន្តរេនេវ បទយោជនា សិទ្ធា ហោតិ. ‘‘យេនា’’តិ ច បទំ ឧភយត្ថ សម្ពន្ធិតព្ពំ ‘‘យេន ធម្មេន វិជ្ជាចរណសម្បន្នា, យេន ធម្មេន និយ្យន្តី’’តិ.

លោកតោតិ ខន្ធាទិលោកតោ, វដ្ដតោតិ អត្ថោ. ន្តិ តំ មគ្គនិព្ពានផលបរិយត្តិភេទំ ធម្មំ. ឧត្តមន្តិ សេដ្ឋំ. តថា ហេស អត្តនា ឧត្តរិតរស្ស អភាវេន ‘‘អនុត្តរោ’’តិ វុច្ចតិ. តត្ថ មគ្គស្ស និយ្យានហេតុអាទិអត្ថេន, និព្ពានស្ស និស្សរណវិវេកាទិអត្ថេន, ផលស្ស អរិយសន្តភាវាទិអត្ថេន ច សេដ្ឋតា វេទិតព្ពា. ស្វាយមត្ថោ ‘‘យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤) អាទិសុត្តបទានុសារេន វិភាវេតព្ពោ.

ធម្មន្តិ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជមានេ អបាយតោ, សំសារតោ ច អបតមានេ កត្វា ធារេតីតិ ធម្មោ. សម្មា, សាមញ្ច សព្ពធម្មានំ ពុទ្ធត្តា សម្មាសម្ពុទ្ធោ, សព្ពញ្ញុតាអនាវរណញាណោ សមន្តចក្ខុ ភគវា, តេន យថា សម្មាសម្ពោធិសមធិគមេនេវ សព្ពេ ពុទ្ធគុណា សម្បាបុណីយន្តិ, ឯវំ សម្មទេវ អាសេវនាយ ភាវនាយ ពហុលីកិរិយាយ សម្មាបដិបត្តិយា សម្មទេវ បច្ចវេក្ខណាយ សក្កច្ចំ ធម្មទេសនាយ វេនេយ្យសន្តានេសុ បតិដ្ឋាបនេន –

‘‘អរិយំ, វោ ភិក្ខវេ, សម្មាសមាធិំ ទេសេស្សាមិ (ម. និ. ៣.១៣៦; បេដកោ. ២៤). មគ្គានដ្ឋង្គិកោ សេដ្ឋោ (ធ. ប. ២៧៣; នេត្តិ. ១៧០; បេដកោ. ៣០). យាវតា, ភិក្ខវេ, ធម្មា សង្ខតា វា អសង្ខតា វា, វិរាគោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតិ (ឥតិវុ. ៩០; អ. និ. ៤.៣៤). ឯកាយនោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ សត្តានំ វិសុទ្ធិយា (ទី. និ. ២.៣៧៣; ម. និ. ១.១០៦; សំ. និ. ៥.៣៦៧, ៣៨៤). ធម្មំ, វោ ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ អាទិកល្យាណ’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៤២០; នេត្តិ. ៥) –

អាទិវចនេហិ, អភិត្ថវនេន ច បូជិតោ មានិតោ អបចិតោតិ សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតោ, តំ សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិតំ ធម្មំ វន្ទេតិ សម្ពន្ធោ.

អយំ បនេត្ថ សង្ខេបត្ថោ – យស្ស ធម្មស្ស អធិគមនេ វិជ្ជាសម្បន្នា ចេវ ហោន្តិ ចរណសម្បន្នា ច, សព្ពវដ្ដទុក្ខតោ ច និយ្យន្តិ, តមេវ អរិយានំ សកលគុណសមង្គិភាវនិមិត្តំ, អនវសេសទុក្ខនិស្សរណហេតុភូតញ្ច ឧត្តមំ បវរំ សទ្ធិំ បរិយត្តិធម្មេន នវវិធំ លោកុត្តរធម្មំ ភគវតាបិ សម្មាបដិបត្តិអាទិវិធិនា បូជិតំ នមាមិ, អភិត្ថវាមិ វាតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘យេន លោកតោ និយ្យន្តិ, វិជ្ជាចរណសម្បន្នា ច ហោន្តី’’តិ បទទ្វយេន យថាក្កមំ ធម្មស្ស ភាវេតព្ពភាវោ, សច្ឆិកាតព្ពភាវោ ច វុត្តោ. តេសុ បឋមេន វិជ្ជាសម្បត្តិយា ធម្មំ ថោមេតិ, ទុតិយេន វិមុត្តិសម្បត្តិយា. តថា បឋមេន ឈានសម្បទាយ, ទុតិយេន វិមោក្ខសម្បទាយ. បឋមេន វា សមាធិសម្បទាយ, ទុតិយេន សមាបត្តិសម្បទាយ. បឋមេន វា ខយញាណភាវេន, ទុតិយេន អនុប្បាទញាណភាវេន. អថ វា បុរិមេន វិជ្ជូបមតាយ, ទុតិយេន វជិរូបមតាយ. បុរិមេន វា វិរាគសម្បត្តិយា, ទុតិយេន និរោធសម្បត្តិយា. តថា បឋមេន និយ្យានភាវេន, ទុតិយេន និស្សរណភាវេន. បឋមេន វា ហេតុភាវេន, ទុតិយេន អសង្ខតភាវេន. បឋមេន វា ទស្សនភាវេន, ទុតិយេន វិវេកភាវេន. បឋមេន វា អធិបតិភាវេន, ទុតិយេន អមតភាវេន ធម្មំ ថោមេតិ. អថ វា បឋមេន និយ្យានិកភាវទស្សនតោ ស្វាក្ខាតតាយ ធម្មំ ថោមេតិ, ទុតិយេន សច្ឆិកាតព្ពភាវតោ សន្ទិដ្ឋិកតាយ. តថា បុរិមេន អកាលិកតាយ, បច្ឆិមេន ឯហិបស្សិកតាយ. បុរិមេន វា ឱបនេយ្យិកតាយ, បច្ឆិមេន បច្ចត្តំ វេទិតព្ពតាយ ធម្មំ ថោមេតិ.

‘‘ឧត្តម’’ន្តិ ច ឯតេន អញ្ញស្ស វិសិដ្ឋស្ស អភាវទីបនេន បរិបុណ្ណតាយ ធម្មំ ថោមេតិ, ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធបូជិត’’ន្តិ ឯតេន បរិសុទ្ធតាយ. សព្ពទោសាបគមេន ហិស្ស បូជនីយតា. បរិសុទ្ធតាយ ចស្ស បហានសម្បទា, បរិបុណ្ណតាយ បភវសម្បទា. បហានសម្បត្តិយា ច ភាវនាបារិបូរី អនវសេសទោសសមុគ្ឃាដនតោ, បភវសម្បត្តិយា សច្ឆិកិរិយនិព្ពត្តិ តតុត្តរិ ករណីយាភាវតោ. អនញ្ញសាធារណតាយ ហិ ឧត្តមោតិ. តថា ភាវេតព្ពភាវេនស្ស សហ បុព្ពភាគសីលាទីហិ សេក្ខា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា, សច្ឆិកាតព្ពភាវេន សហ អសង្ខតាយ ធាតុយា អសេក្ខា សីលសមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា ទស្សិតា ហោន្តីតិ.

ឯវំ សង្ខេបេន សព្ពសទ្ធម្មគុណេហិ សទ្ធម្មំ ថោមេត្វា ឥទានិ អរិយសង្ឃំ ថោមេតុំ ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សីលាទិគុណសម្បន្នោតិ សីលសមាធិបញ្ញាវិមុត្តិយាទិគុណេហិ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ, សម្បន្នសីលាទិគុណោ វា. អរិយានញ្ហិ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសប្បហានេន ហតបដិបក្ខា សុវិសុទ្ធា សីលាទយោ ‘‘សម្បន្នា’’តិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ, ន បុថូជ្ជនានំ, យតោ ‘‘សុប្បដិបន្នោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.៧៤; អ. និ. ៦.១០; ឧទា. ១៨) អរិយសង្ឃោ ថោមីយតិ. អថ វា សីលាទិគុណសម្បន្នោតិ បរិបុណ្ណសីលាទិគុណោ. អរិយបុគ្គលានញ្ហិ អរិយសច្ចប្បដិវេធេន សហេវ យថារហំ សេក្ខាសេក្ខា សីលាទិធម្មក្ខន្ធា បារិបូរិំ គច្ឆន្តីតិ. ឋិតោ មគ្គផលេសូតិ មគ្គេសុ, ផលេសុ ច ឋិតោ, មគ្គដ្ឋោ, ផលដ្ឋោ ចាតិ អត្ថោ. យោតិ អនិយមតោ អរិយសង្ឃំ និទ្ទិសតិ, តស្ស ‘‘ត’’ន្តិ ឥមិនា និយមំ វេទិតព្ពំ.

ននុ ច អរិយសង្ឃេ ន សព្ពេ អរិយបុគ្គលា មគ្គដ្ឋា, នាបិ សព្ពេ ផលដ្ឋាតិ? សច្ចមេតំ, អវយវធម្មេន បន សមុទាយំ និទ្ទិសន្តោ ឯវមាហ យថា ‘‘សមំ ចុណ្ណ’’ន្តិ. យថា ហិ យោគចុណ្ណស្ស អវយវេសុ លព្ភមានោ សមភាវោ សមុទាយេ អបទិសីយតិ ‘‘សមំ ចុណ្ណ’’ន្តិ, ឯវំ អរិយសង្ឃស្ស អវយវភូតេសុ អរិយបុគ្គលេសុ លព្ភមានោ មគ្គដ្ឋផលដ្ឋភាវោ សមុទាយភូតេ អរិយសង្ឃេ ឋិតោ ‘‘មគ្គផលេសូ’’តិ អបទិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពំ.

អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ច ឥរិយនតោ, សទេវកេន ច លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ អរណីយតោ អរិយោ, ទិដ្ឋិសីលសាមញ្ញេន សំហតត្តា សង្ឃោ, អរិយោ ច សោ សង្ឃោ ចាតិ អរិយសង្ឃោ, តំ អរិយសង្ឃំ. បុជ្ជភវផលនិព្ពត្តនតោ អត្តនោ សន្តានំ បុនាតីតិ វា បុញ្ញំ, ខិត្តំ វុត្តំ ពីជំ វិរុហនដ្ឋានតាយ តាយតិ រក្ខតីតិ ខេត្តំ កេទារាទិ, ខេត្តំ វិយាតិ ខេត្តំ, សត្តានំ បុញ្ញស្ស មហប្ផលភាវករណេន វិរុហនដ្ឋានតាយ ខេត្តន្តិ បុញ្ញក្ខេត្តំ. អនុត្តរំ វន្ទេតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថ ច ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិ ឯតេន អរិយសង្ឃស្ស ភគវតោ អនុជាតបុត្តតំ ទស្សេតិ, តេនស្ស បភវសម្បទា ទីបិតា ហោតិ. ‘‘ឋិតោ មគ្គផលេសូ’’តិ ឯតេន បហានសម្បទំ, ញាណសម្បទញ្ច ទស្សេតិ កិលេសានំ សមុច្ឆេទប្បដិប្បស្សទ្ធិប្បហានទីបនតោ, មគ្គផលញាណាធិគមទីបនតោ ច. ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឯតេន បភវសម្បទំ សព្ពសង្ឃានំ អគ្គភាវទីបនតោ, សទេវកេន ច លោកេន អរណីយភាវទីបនតោ. ‘‘បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរ’’ន្តិ ឯតេន លោកស្ស ពហូបការតំ ទស្សេតិ អគ្គទក្ខិណេយ្យភាវទីបនតោ.

តថា ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិ ឥទំ អរិយសង្ឃស្ស សម្មាឧជុញាយសាមីចិប្បដិបន្នភាវទីបនំ. ‘‘ឋិតោ មគ្គផលេសូ’’តិ ឥទំ សតិបិ សន្តានវិភាគេន អនេកភាវេ ចតុបុរិសយុគអដ្ឋបុរិសបុគ្គលភាវទីបនំ. ‘‘អរិយសង្ឃ’’ន្តិ ឥទំ អាហុនេយ្យាទិភាវទីបនំ. ‘‘បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរ’’ន្តិ ឥទំ លោកស្ស ហិតសុខាយ បដិបន្នតាទីបនំ. តថា ‘‘ឋិតោ មគ្គផលេសូ’’តិ ឥទំ អរិយសង្ឃស្ស លោកុត្តរសរណគមនសព្ភាវទីបនំ, តេនស្ស ភគវតោ ឱរសបុត្តភាវោ ទស្សិតោ ហោតិ. ‘‘សីលាទិគុណសម្បន្នោ’’តិ ឥមិនា បនស្ស វិហតវិធស្តកិលេសា អនវសេសា សេក្ខាសេក្ខា សីលាទិធម្មក្ខន្ធា ទស្សិតា. ‘‘អរិយសង្ឃំ បុញ្ញក្ខេត្តំ អនុត្តរ’’ន្តិ ឥមិនា តេសំ តេសញ្ញេវ យថាវុត្តគុណវិសេសានំ សុបរិសុទ្ធតំ ទីបេតិ. តេនស្ស មហានុភាវតំ, អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវំ, វន្ទនារហភាវំ, អត្តនោ ច វន្ទនាកិរិយាយ ខេត្តង្គតភាវំ ទីបេតិ. សរណគមនញ្ច សាវកានំ សព្ពគុណានំ អាទិ, សបុព្ពភាគប្បដិបទា សេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ មជ្ឈេ, អសេក្ខា សីលក្ខន្ធាទយោ បរិយោសានន្តិ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកល្យាណា សព្ពេ អរិយសង្ឃគុណា ឥមាយ គាថាយ បកាសិតាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯវំ គាថាត្តយេន សង្ខេបតោ សកលគុណសំកិត្តនមុខេន រតនត្តយស្ស បណាមំ កត្វា ឥទានិ តំ និបច្ចការំ យថាធិប្បេតេ បយោជនេ បរិណាមេន្តោ ‘‘វន្ទនាជនិត’’ន្តិ គាថមាហ. តត្ថ វន្ទនាជនិតន្តិ វន្ទនាការេន និព្ពត្តិតំ, រតនត្តយគុណាភិត្ថវនវសេន, និបច្ចការវសេន វា ឧប្បាទិតន្តិ អត្ថោ. ឥតីតិ ឯវំ ‘‘មហាការុណិក’’ន្តិអាទិប្បការេន. រតិជននដ្ឋេន រតនំ, ពុទ្ធធម្មសង្ឃា, ចិត្តីកតាទិភាវោ វា រតនដ្ឋោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតី’’តិ. (ខុ. បា. អដ្ឋ. ៦.៣; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៣; សំ. និ. ៥.២២៣; សុ. និ. អដ្ឋ. ១.២២៦; មហានិ. អដ្ឋ. ៥០; ទី. និ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថា; ម. និ. ដី. ១.៤; សំ. និ. ដី. ១.១.៤; អ. និ. ដី. ១.១.៤; សារត្ថ. ដី. ១.គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា);

ចិត្តីកតភាវាទយោ ច អនញ្ញសាធារណា ពុទ្ធាទីសុ ឯវ លព្ភន្តិ, រតនានំ តយំ រតនត្តយំ, តស្មិំ រតនត្តយេ. ហតន្តរាយោតិ វិធស្តឧបទ្ទវោ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ, ឯតេន អត្តនោ បសាទសម្បត្តិយា, រតនត្តយស្ស ច ខេត្តភាវសម្បត្តិយា តស្ស បុញ្ញស្ស អត្ថសំវណ្ណនាយ ឧបឃាតកឧបទ្ទវានំ វិហននេ សមត្ថតំ ទស្សេតិ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពស្មិំ អន្តោ ចេវ ពហិ ច, អជ្ឈត្តិកពាហិរវត្ថូសូតិ អត្ថោ. សព្ពត្ថាតិ វា សព្ពស្មិំ កាលេ, សំវណ្ណនាយ អាទិមជ្ឈបរិយោសានកាលេសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ហុត្វាតិ បុព្ពកាលកិរិយា, តស្ស ‘‘ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ ឯតេន សម្ពន្ធោ. តស្សាតិ យំ រតនត្តយេ វន្ទនាជនិតំ បុញ្ញំ, តស្ស. តេជសាតិ អានុភាវេន ពលេន.

ឯវំ រតនត្តយវន្ទនាយ បយោជនំ ទស្សេត្វា ឥទានិ នេត្តិប្បករណស្ស គម្ភីរត្ថត្តា អត្ថសំវណ្ណនាយ ទុក្ករភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឋិតិ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឋិតិន្តិ ឋានំ អនន្តរធានំ អវិច្ឆេទប្បវត្តិំ. អាកង្ខមានេនាតិ ឥច្ឆមានេន បត្ថយន្តេន, ‘‘អហោវតាយំ សទ្ធម្មនេត្តិ ចិរំ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ឯវំ បត្ថយន្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិរន្តិ ទីឃកាលំ, បញ្ចវស្សសហស្សបរិមាណំ កាលន្តិ អត្ថោ. សទ្ធម្មនេត្តិយាតិ សទ្ធម្មសង្ខាតាយ នេត្តិយា. សទ្ធម្មោ ហិ វេនេយ្យសន្តានេសុ អរិយគុណានំ នយនតោ នេត្តិ, សទ្ធម្មស្ស វា នេត្តិ សទ្ធម្មនេត្តិ, តស្សា សទ្ធម្មនេត្តិយា, ស្វាយមត្ថោ អដ្ឋកថាយំ វិចារិតោ ឯវ. ថេរេនាតិ ថិរគុណយុត្តេន. អភិយាចិតោតិ អាទរគារវេន យាចិតោ. អភិមុខំ វា យាចិតោ, អនុត្តរំ កត្វា យាចិតោតិ អត្ថោ. ឧទ្ទិស្ស វា យាចិតោ, គរុតរំ កត្វា យាចិតោតិ អត្ថោ, ‘‘ករោតុ អាយស្មា នេត្តិប្បករណស្ស កញ្ចិ អត្ថសំវណ្ណន’’ន្តិ ឯវំ នេត្តិយា អត្ថសំវណ្ណនំ បតិ អជ្ឈេសិតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច សទ្ធម្មស្ស ចិរំ ឋិតិកាមេន អជ្ឈាសយសម្បន្នេន សាសនេ ថិរគុណយុត្តេន សព្រហ្មចារិនា អាទរគារវេន, អភិមុខំ វា យាចិតេន មេ ន សក្កា តស្ស អភិយាចនំ បដិក្ខិបិតុន្តិ ទស្សេតិ ‘‘ឋិតិំ អាកង្ខមានេនា’’តិ គាថាយ.

បទុមុត្តរនាថស្សាតិ បទុមុត្តរស្ស សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស. បស្សតាតិ បុព្ពេនិវាសចក្ខុនា, សមន្តចក្ខុនា ឯវ វា ហត្ថតលេ ឋបិតអាមលកំ វិយ អភិនីហារំ បស្សន្តេន. តាទិនាតិ តាទិភាវយុត្តេន, សព្ពត្ថ វា និព្ពិការេន, ‘‘អម្ហាកំ ភគវតា’’តិ វចនសេសោ. យស្សាតិ អាយស្មតោ មហាកច្ចានត្ថេរស្ស. ឋបិតោតិ –

‘‘ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ សំខិត្តេន ភាសិតស្ស វិត្ថារេន អត្ថំ វិភជន្តានំ យទិទំ មហាកច្ចានោ’’តិ (អ. និ. ១.១៨៨, ១៩៧) –

ឯវំ ឋបិតោ. សីលាទិគុណវិសេសេហិ មហន្តា សាវកាតិ មហាសាវកា (ថេរគា. អដ្ឋ. ២.១២៨៨; អ. និ. ដី. ២.៣.៥៩), មហាកស្សបាទយោ, តេសុ អយមាយស្មា អញ្ញតរោតិ, មហាសាវកោ ច សោ គុណវិសេសយោគតោ ឧត្តមោ ចាតិ មហាសាវកុត្តមោ.

ឈានាទីសុ សាតិសយានំ អាវជ្ជនាទិវសីភាវានំ, អរិយិទ្ធិវសេន បរមស្ស ច ចេតោវសីភាវស្ស អធិគតត្តា វសិប្បត្តោ. អត្ថាទីសុ សវិសេសភេទគតបដិសម្ភិទាញាណត្តា បភិន្នបដិសម្ភិទោ. ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ, មហាបញ្ញោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ១.២០៥) អនេកេសុ ឋានេសុ ភគវតា បសំសិតត្តា សម្ពុទ្ធេន បសំសិតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សត្ថុ ចេវ សំវណ្ណិតោ សំភាវិតោ, វិញ្ញូនញ្ច សព្រហ្មចារិន’’ន្តិ.

អនុមោទិតាតិ ‘‘សាធុ សាធុ, កច្ចាន, សាធុ ខោ, ត្វំ កច្ចាន, ឥមំ ធម្មសំវណ្ណនំ អភាសី’’តិ ឯវំ អនុមោទិតា. ឯកស្មិំ កិរ សមយេ អយំ មហាថេរោ ជម្ពុវនសណ្ឌេ វិហរន្តោ អត្តនោ សន្តិកាវចរានំ ភិក្ខូនំ ឥមំ ហារនយបដិមណ្ឌិតំ បករណំ អភាសិ. ភាសិត្វា ច ភគវតោ សន្តិកំ ឧបសង្កមិត្វា ភគវន្តំ អភិវាទេត្វា ឯកមន្តំ និសិន្នោ យថាភាសិតំ ឥមំ បករណំ ភគវតោ និវេទេសិ. តំ សុត្វា ភគវា ‘‘សាធុ សាធូ’’តិអាទិនា អនុមោទិត្វា ‘‘តស្មាតិហ, ត្វំ កច្ចាន, ឥមំ ធម្មសំវណ្ណនំ ធម្មនេត្តិត្វេវ ធារេហី’’តិ នាមគ្គហណំ អកាសីតិ វទន្តិ. ទេសនាហារាទិនន្ទិយាវដ្ដនយាទិហារនយានុសារេនេវ សព្ពធម្មសំវណ្ណនានំ គតិយោតិ អាហ ‘‘សាសនស្ស សទាយត្តា, នវង្គស្សត្ថវណ្ណនា’’តិ.

គម្ភីរញាណេហីហិ គម្ភីរេហិ ញាណេហិ, ន សទ្ធាមត្តកេន, គម្ភីរញាណេហិ វា មហាបញ្ញេហិ អរិយេហិ. បករណស្ស គម្ភីរត្ថតំ, អត្តនោ ច ញាណស្ស នាតិវិសយតំ វិទិត្វា សំវណ្ណនារម្ភេ សំសីទន្តម្បិ មំ សាសនគុណាទិឧបនិស្សយសម្បទា ឧស្សាហេសីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិនា.

‘‘បញ្ចបិ និកាយេ ឱគាហេត្វា’’តិ ឥមិនា នេត្តិយា បញ្ចបិ មហានិកាយេ អនុបវិសិត្វា អវដ្ឋានំ, តេសំ សំវណ្ណនាភាវញ្ច ទីបេតិ. តត្ថ ‘‘កតមោ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ចា’’តិអាទិបេដកោបទេសបាឡិំ (បេដកោ. ២៣) អានេត្វា ឥធ ទេសនាហារាទីនំ បទត្ថវិនិច្ឆយោ បេដកេន សំសន្ទនំ នាម. ‘‘យថាពល’’ន្តិ ឥមិនា សព្ពថា សព្ពភាគេនាបិ នេត្តិយា សំវណ្ណនា មយា ន សុករា កាតុំ, អត្តនោ បន ញាណពលានុរូបំ ករិស្សាមីតិ និរតិមានតំ ទីបេតិ.

សុវិសុទ្ធន្តិ សុដ្ឋុ វិសុទ្ធំ, និកាយន្តរលទ្ធិទោសេហិ អន្តរន្តរា អនុប្បវេសិតេហិ អសម្មិស្សន្តិ អធិប្បាយោ. អសំកិណ្ណន្តិ សនិកាយេបិ បទត្ថន្តរបរិកប្បនាទិនា អសំកិណ្ណំ តាទិសសង្កររហិតំ អនាកុលំ សុបរិច្ឆិន្នំ. វិវិធេហិ អាការេហិ និច្ឆិនោតីតិ វិនិច្ឆយោ. អត្ថានំ វិនិច្ឆយោ អត្ថវិនិច្ឆយោ. គណ្ឋិដ្ឋានភូតេសុ អត្ថេសុ ខិលមទ្ទនាការេន បវត្តា វិមតិច្ឆេទកថា, និបុណោ សុខុមោ សណ្ហោ អត្ថវិនិច្ឆយោ ឯតស្សាតិ និបុណត្ថវិនិច្ឆយោ. អថ វា អត្ថេ វិនិច្ឆិនោតីតិ អត្ថវិនិច្ឆយោ, យថាវុត្តអត្ថវិសយញាណំ, និបុណោ ឆេកោ អត្ថវិនិច្ឆយោ ឯតស្សាតិ និបុណត្ថវិនិច្ឆយោ, តំ និបុណត្ថវិនិច្ឆយំ. សមយន្តិ សិទ្ធន្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – មហាវិហារវាសីនំ សិទ្ធន្តោ វុត្តនយេន សុបរិសុទ្ធោ, អនាកុលោ, សណ្ហសុខុមវិនិច្ឆយោ ច, សិទ្ធន្តំ តំ អវិលោមេន្តោ អនុកូលតោ តត្ថ សិទ្ធំយេវ ធម្មនេត្តិំ បកាសយន្តោ នេត្តិប្បករណស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ ករិស្សាមីតិ.

បមាទលេខន្តិ អបរភាគេ បោត្ថការុឡ្ហកាលេ បមជ្ជិត្វា លិខនវសេន បវត្តប្បមាទបាឋំ. វជ្ជេត្វាតិ អបនេត្វា. បាឡិំ សម្មា និយោជយន្តិ តំ តំ នេត្តិបាឡិំ តត្ថ តត្ថ ឧទាហរណភាវេន អានីតសុត្តេ សម្មទេវ និយោជេន្តោ, អត្ថសំវណ្ណនាយ វា តំ តំ ឧទាហរណសុត្តសង្ខាតំ បាឡិំ តស្មិំ តស្មិំ លក្ខណភូតេ នេត្តិគន្ថេ សម្មទេវ និយោជេន្តោ. ឧបទេសន្តិ នេត្តិឧបនិសំ នេត្តិហទយំ. យ្វាយំ សបដ្ឋានវិភាគស្ស តេត្តិំសវិធស្ស នេត្តិបទត្ថស្ស សហ និមិត្តវិភាគេន អសង្ករតោ វវត្ថិតោ វិសយោ, តំ. វិភាវេន្តោ បកាសេន្តោ. តស្សា នេត្តិយា ករិស្សាមិ អត្ថវណ្ណនន្តិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថ ច ‘‘អភិយាចិតោ’’តិ ឥមិនា អត្ថសំវណ្ណនាយ និមិត្តំ ទស្សេតិ, ‘‘ឋិតិំ អាកង្ខមានេន ចិរំ សទ្ធម្មនេត្តិយា’’តិ ឥមិនា បយោជនំ, ‘‘ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ ឥមិនា បិណ្ឌត្ថំ. សំវណ្ណិយមានា ហិ បករណត្ថា សំវណ្ណនាយ បិណ្ឌត្ថោ. ‘‘តមុបនិស្សាយា’’តិអាទិនា ករណប្បការំ.

ឥទានិ សំវណ្ណនាយ សវនេ និយោជេន្តោ ‘‘ឥតិ អត្ថ’’ន្តិ ឱសានគាថមាហ. តត្ថ ‘‘សក្កច្ច’’ន្តិ បទំ ឧភយត្ថ យោជេតព្ពំ ‘‘សក្កច្ចំ វិភជន្តស្ស, សក្កច្ចំ និសាមយថា’’តិ.

គន្ថារម្ភកថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និទានកថាវណ្ណនា

វចនត្ថជាននេន វិទិតប្បករណត្ថសាមញ្ញត្ថស្ស បករណកថា វុច្ចមានា សោភេយ្យាតិ នេត្តិបទត្ថបរិជាននមេវ អាទិម្ហិ យុត្តរូបន្តិ តទត្ថំ បុច្ឆតិ ‘‘តត្ថ កេនដ្ឋេន នេត្តី’’តិ. តត្ថ តត្ថាតិ ‘‘តស្សា នេត្តិយា ករិស្សាមត្ថវណ្ណន’’ន្តិ យទិទំ វុត្តំ, តស្មិំ; យស្សា ករិស្សាមត្ថវណ្ណនន្តិ បដិញ្ញាតំ, សា នេត្តិ កេនដ្ឋេន នេត្តីតិ អត្ថោ. តត្ថាតិ វា ‘‘នេត្តិប្បករណស្សា’’តិ ឯតស្មិំ វចនេ យា នេត្តិ វុត្តា, សា កេនដ្ឋេន នេត្តីតិ អត្ថោ. ‘‘នយនដ្ឋេនា’’តិ ឥទំ កត្តុករណាធិករណសាធនានំ សាធារណវចនន្តិ ‘‘អរិយធម្មំ នយតី’’តិ កត្តុសាធនវសេន តាវ នេត្តិសទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា ឥទានិ ករណាធិករណសាធនវសេន វត្តុំ ‘‘នយន្តិ តាយា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តថា ហិ វុត្តន្តិ នេត្តិឧបទេសាធីនត្តា ឯវ សុត្តាវពោធស្ស វុត្តំ. បេដកេ ‘‘តស្មា និព្ពាយិតុកាមេន សុតមយេន អត្ថា បរិយេសិតព្ពា, តត្ថ បរិយេសនាយ អយំ អនុបុព្ពី ភវតិ សោឡស ហារា បញ្ច នយា អដ្ឋារស មូលបទានី’’តិអាទិ (បេដកោ. ៣). ហារនយវិចារណា វិនិមុត្តោ អត្ថសំវណ្ណនាវិសេសោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនា នេត្តិឧបទេសាយត្តា’’តិ. ស្វាយមត្ថោ បរតោ បកិណ្ណកកថាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. ឯវំ មហាវិសយា ចាយំ នេត្តិ កុតោ បភវាតិ អាហ ‘‘សុត្តប្បភវា’’តិ, ឯតេន នេត្តិយា បមាណភូតតំ ទស្សេតិ. ឥទញ្ច សុត្តស្ស នេត្តិសន្និស្សយតាបរិទីបនបរំ, ន ថេរប្បភវតាបដិក្ខេបបរំ. ថេរោ ហិ បញ្ច មហានិកាយេ ឱគាហេត្វា តំសន្និស្សយេនេវ តេសំ សំវណ្ណនាភូតំ ឥមំ បករណំ អភាសិ, តស្មា អយមេវ សំវណ្ណនាធម្មោ, យទិទំ សំវណ្ណេតព្ពធម្មសន្និស្សយតា.

បករណបរិច្ឆេទតោតិ បករណស្ស វិភាគតោ. ហារវិចារាទយោ ហិ តយោ នេត្តិប្បករណស្ស វិភាគា, បករណភូតបរិច្ឆេទតោ វា. តីណិ ហិ ឯតានិ បករណានិ តយោ អធិការា, យទិទំ ហារវិចារាទយោ. បាឡិវវត្ថានតោតិ បាឋសន្និវេសតោ.

‘‘សព្ពោ ហិ បករណត្ថោ’’តិអាទិនា សង្គហវារស្ស អន្វត្ថសញ្ញតំ ទស្សេតិ. ‘‘ននុ ចេត្ថ បដ្ឋានំ អសង្គហិត’’ន្តិ ចោទកោ ព្យភិចារមាហ. ឥតរោ យទិបិ សរូបតោ អសង្គហិតំ, អត្ថតោ បន សង្គហិតន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘នយិទមេវ’’តិអាទិនា បរិហរតិ. បុន ‘‘តថា ហី’’តិអាទិនា តមេវត្ថំ បាឡិយា បាកដតរំ ករោតិ. អត្ថនយា នន្ទិយាវដ្ដាទយោ. សង្ខារត្តិកា បុញ្ញាភិសង្ខារាទយោ, កាយសង្ខារាទយោ ច. តេសុ អត្ថនយានំ អញ្ញមញ្ញសង្គហោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. ឥតរេ បន កាមាវចរា, រូបាវចរា ច កុសលា ចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោ, អកុសលា ចេតនា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ, អរូបាវចរា កុសលា ចេតនា អានេញ្ជាភិសង្ខារោ. បុញ្ញាភិសង្ខារោ ច អបុញ្ញាភិសង្ខារោ ច កាយទ្វារប្បវត្តោ កាយសង្ខារោ, សោ ឯវ វចីទ្វារប្បវត្តោ វចីសង្ខារោ, មនោទ្វារប្បវត្តោ បន តិវិធោបិ ចិត្តសង្ខារោ. ឥតិ ជាតិវសេន បុរិមត្តិកេ វុត្តា ឯវ ធម្មា ទ្វារវសេន ទុតិយត្តិកេ វុត្តា, តេ ឯវ ច បុរិមត្តិកេតិ អញ្ញមញ្ញសង្គហោ វេទិតព្ពោ.

យត្ថាតិ យស្មិំ វារេ. បេដកេតិ បេដកោបទេសេ. សម្បតមានាតិ សំវណ្ណនាវសេន សន្និបតន្តា. ‘‘ព្យញ្ជនវិធិបុថុត្តា’’តិ ឥទំ ឯកស្មិំ សុត្តេ អនេកេសំ ហារានំ សន្និបតនស្ស ការណវចនំ. តថា ហិ ‘‘អនេកសាមត្ថិយនិចិតា សទ្ទា’’តិ អក្ខរចិន្តកា វទន្តិ.

‘‘ន សរូបតោ’’តិ ឥមិនា សង្គហវារេ វិយ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវារេសុបិ បដ្ឋានស្ស អត្ថតោ ឧទ្ធដតំ ទស្សេតិ. មូលបទគ្គហណេនេវ គហិតត្តា ឧទ្ទេសវារេ តាវ ឯវំ ហោតុ, និទ្ទេសវារេ បន កថន្តិ? តត្ថាបិ នយគ្គហណេនេវ មូលបទានិបិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពំ. ន ហិ មូលបទេហិ វិនា កាចិ នយយោជនា សម្ភវតិ. អបរេ បន ‘‘ហារនយា វិយ បដ្ឋានំ ន សុត្តស្ស សំវណ្ណនាវិសេសោ, អថ ខោ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តេ សំកិលេសភាគិយតាទិលព្ភមានវិសេសមត្តន្តិ ន តស្ស បករណស្ស បទត្ថសង្គហោ. ឯវញ្ច កត្វា តេត្តិំសាយ នេត្តិបទត្ថេសុ បដ្ឋានំ អសង្គហិតំ, ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវារេសុ ច អនុទ្ធដមេវា’’តិ វទន្តិ.

‘‘បាឡិតោ ឯវ វិញ្ញាយតី’’តិ វុត្តមត្ថំ សមត្ថេន្តោ ‘‘តថា ហិ…បេ… អាភត’’ន្តិ អាហ, តេន ថេរេន ភាសិតភាវោ វិយ ភគវតា អនុមោទិតភាវោបិ បាឡិអនុគតោ ឯវាតិ ទស្សេតិ. សាវកភាសិតត្តា និទានំ ន វុត្តន្តិ ន សក្កា វត្តុន្តិ ចោទេន្តោ ‘‘សាវក…បេ… ភាសិត’’ន្តិ អាហ. នយិទំ ឯកន្តិកន្តិ ច សាវកភាសិតពុទ្ធភាសិតភាវោ និទានាវចនស្ស, និទានវចនស្ស ច អការណំ ឧភយត្ថាបិ ឧភយស្ស ទស្សនតោ. តស្មា និទានាវចនេន នេត្តិយា អសាវកភាសិតតា ន សិជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ន ច តាវតា តានិ អប្បមាណំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ.

យេនេវ ការណេន និទានាវចនស្ស បមាណភាវសាធនតា, តេនេវ ការណេន ឥមស្ស បករណស្ស បមាណភាវសិទ្ធីតិ ទស្សេតិ ‘‘និទានញ្ច នាមា’’តិអាទិនា. ឥទានិ ‘‘អថ វា’’តិអាទិនា នេត្តិយា និទានាវចនេន អព្យភិចារហេតុមាហ. អយញ្ហេត្ថ បយោគោ ន នេត្តិយា និទានំ វត្តព្ពំ បាឡិយា អត្ថសំវណ្ណនាភាវតោ. យា ហិ បាឡិយា អត្ថសំវណ្ណនា ន តស្សា និទានវចនំ ទិដ្ឋំ យថា បដិសម្ភិទាមគ្គស្ស, និទ្ទេសាទីនញ្ចាតិ.

‘‘អយំ វិភាគោ’’តិអាទិនា ឯកវិធតោ បដ្ឋាយ យាវ ចតុរាសីតិសហស្សប្បភេទា, តាវ យថាទស្សិតស្ស បករណវិភាគស្ស បុន ‘‘អាទិនា នយេន បករណវិភាគោ វេទិតព្ពោ’’តិ ឥទំ និគមនំ. តត្ថ អាទិនា នយេនាតិ អាទិសទ្ទេន អភិញ្ញេយ្យធម្មនិទ្ទេសតោ បញ្ញត្តិបញ្ញបេតព្ពធម្មវិភជនតោ តិយទ្ធបរិយាបន្នធម្មវិចារតោ ចតុរោឃនិត្ថរណត្ថតោ បញ្ចាភិនន្ទនាទិប្បហានតោ ឆតណ្ហាកាយុបសមនតោ សង្គហវារាទិសត្តវារសង្គហតោ អដ្ឋមិច្ឆត្តសមុគ្ឃាតទីបនតោតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

១. សង្គហវារវណ្ណនា

យន្តិ អនិយមត្ថោ សព្ពនាមសទ្ទោ កម្មសាធនវសេន វុត្តោ. អត្ថាវពោធនត្ថោ សទ្ទប្បយោគោ អត្ថបរាធីនោ កេវលោ អត្ថបទត្ថកោ, សោ បទត្ថវិបរិយេសការិនា ឥតិ-សទ្ទេន បរភូតេន សទ្ទបទត្ថកោ ជាយតីតិ អាហ ‘‘យន្តិ អនិយមតោ ឧបយោគនិទ្ទេសោ’’តិ. លោកោតិ កត្តុនិទ្ទេសោតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឯវំ ‘‘យ’’ន្តិអាទីនំ គាថាបទានំ កម្មកត្តុកិរិយាកត្តុវិសេសនាទិទស្សនវសេន អត្ថំ វត្វា ឥទានិ អវយវជោតនវសេន បទត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘លោកិយន្តិ ឯត្ថា’’តិអាទិមាហ. លោកសទ្ទោ ឥធ សាមត្ថិយតោ សត្តលោកវចនោ ទដ្ឋព្ពោ. តេនាហ ‘‘បូជនកិរិយាយោគ្យភូតតាវសេនា’’តិ. សាសនន្តរធានតោ បរំ បូជនា អញ្ញពុទ្ធុប្បាទេន វេទិតព្ពា, យថេតរហិ វិបស្សីអាទិសម្មាសម្ពុទ្ធានំ. ‘‘ទីបង្ករោ’’តិអាទិនា យទិបិ ពុទ្ធវំសទេសនាយំ (ពុ. វំ. ២.៧៥) ភគវតាវ វុត្តំ, សុមេធបណ្ឌិតត្តភាវេន បន បវត្តិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘យថាហ ភគវា សុមេធភូតោ’’តិ.

បរិញ្ញាក្កមេនាតិ ញាតបរិញ្ញាទិបដិបាដិយា. លក្ខណាវពោធប្បដិបត្តិយាតិ វិបស្សនាយ. តេន វុត្តំ ‘‘សុញ្ញតមុខាទីហី’’តិ. តថា ច វុត្តន្តិ វិញ្ញូហិ វេទនីយតាយ ឯវ សាសនវរស្ស វុត្តំ ភគវតា –

‘‘ឯតុ វិញ្ញូ បុរិសោ អសឋោ អមាយាវី ឧជុជាតិកោ, អហមនុសាសាមិ, អហំ ធម្មំ ទេសេមិ, យថានុសិដ្ឋំ តថា បដិបជ្ជមានោ ន ចិរស្សេវ សាមញ្ញេវ ឧស្សតិ, សាមំ ទក្ខិតី’’តិអាទិ (ម. និ. ២.២៨១).

យំ-សទ្ទោ សាសនវិសយោ, លោកបាលសទ្ទោ សត្ថុវិសយោបិ លោកំ បតិ គុណីភូតោតិ ‘‘តស្សា’’តិ បដិនិទ្ទេសស្ស កថំ សត្ថុវិសយតាតិ ចោទនំ មនសិកត្វា អាហ ‘‘សលោកបាលោតិ ចេត្ថា’’តិអាទិ, គុណីភូតោបិ លោកបាលសទ្ទោ បធានភូតោ វិយ បដិនិទ្ទេសំ អរហតិ. អញ្ញោ ហិ សទ្ទក្កមោ, អញ្ញោ អត្ថក្កមោតិ.

ធម្មគារវេន ភគវា ធម្មំ បូជេន្តោ វេនេយ្យពន្ធវេ អចិន្តេត្វា សមាបត្តិសមាបជ្ជនធម្មបច្ចវេក្ខណាហិ សត្តសត្តាហំ វីតិនាមេសីតិ អាហ ‘‘ភគវតោ…បេ… ទីបេតព្ពា’’តិ. តត្ថ អាទិសទ្ទេន សាវកេហិ ធម្មស្សវនស្ស, តេសំ បច្ចុគ្គមនាទីនញ្ច សង្គហោ វេទិតព្ពោ.

ឥច្ចស្សាតិ ឥតិ អស្ស, ឯវំ ភគវតោ អវិបរីតអនន្តរាយិកនិយ្យានិកធម្មទេសនាយ សព្ពញ្ញុតានាវរណភាវទីបនេនាតិ អត្ថោ. តេនាតិ ចតុវេសារជ្ជយោគេន. តទវិនាភាវិនា ទសពល…បេ… បកាសិតា ហោតិ. អាវេណិកពុទ្ធធម្មាទីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណានិ, ចតុសច្ចញាណានិ, ចតុបដិសម្ភិទាញាណានិ, បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណានិ, ឆ អភិញ្ញាញាណានិ, សត្ត អរិយធនានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អដ្ឋ វិជ្ជា, អដ្ឋសុ បរិសាសុ អកម្បនញាណានិ, អដ្ឋ វិមោក្ខា, នវ សមាធិចរិយា, នវ អនុបុព្ពវិហារា, ទស នាថករណា ធម្មា, ទស អរិយវាសា, ទ្វាទស ធម្មចក្កាការា, តេរស ធុតធម្មា, ចុទ្ទស ពុទ្ធញាណានិ, បន្នរស ចរណធម្មា, សោឡស ញាណចរិយា, សោឡស អានាបានស្សតី, ឯកូនវីសតិ បច្ចវេក្ខណញាណានិ, ចតុវីសតិ បច្ចយវិភាវនញាណានិ, ចតុចត្តារីស ញាណវត្ថូនិ, សត្តសត្តតិ ញាណវត្ថូនិ, ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណំ, អនន្តនយសមន្តបដ្ឋានបវិចយទេសនាការប្បវត្តញាណានិ ចាតិ ឯវមាទីនំ ភគវតោ គុណវិសេសានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អបរោ នយោ – គុណវិសិដ្ឋតំ ទីបេតិ, សា ច គុណវិសិដ្ឋតា មហាករុណាមហាបញ្ញាហិ វេទិតព្ពា តាហិ សត្ថុសម្បត្តិសិទ្ធិតោ. តត្ថ មហាករុណាយ បវត្តិភេទោ ‘‘ពហុកេហិ អាការេហិ បស្សន្តានំ ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ សត្តេសុ មហាករុណា ឱក្កមតី’’តិអាទិនា បដិសម្ភិទាមគ្គេ (បដិ. ម. ១.១១៧) វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. មហាបញ្ញាយ បន បវត្តិភេទោ វុត្តោ ឯវ. តត្ថ ករុណាយ ភគវតោ ចរណសម្បត្តិ, បញ្ញាយ វិជ្ជាសម្បត្តិ. ករុណាយ សត្តាធិបតិតា, បញ្ញាយ ធម្មាធិបតិតា. ករុណាយ លោកនាថតា, បញ្ញាយ អត្តនាថតា. ករុណាយ បុព្ពការិតា, បញ្ញាយ កតញ្ញុតា. ករុណាយ អបរន្តបតា, បញ្ញាយ អនត្តន្តបតា. ករុណាយ ពុទ្ធករធម្មសិទ្ធិ, បញ្ញាយ ពុទ្ធភាវសិទ្ធិ. ករុណាយ បរេសំ តារណំ, បញ្ញាយ សយំ តារណំ. ករុណាយ សព្ពសត្តេសុ អនុគ្គហចិត្តតា, បញ្ញាយ សព្ពធម្មេសុ វិរត្តចិត្តតា បកាសិតា ហោតីតិ អនវសេសតោ បរហិតបដិបត្តិយា, អត្តហិតសម្បត្តិយា ច បារិបូរី វេទិតព្ពា. តីសុបិ អវត្ថាសូតិ ហេតុផលសត្តូបការាវត្ថាសុ.

អភិសមយោ បដិវេធសាសនស្ស, មនសិករណំ បដិបត្តិសាសនស្ស, សវនាទីហិ បរិចយករណំ បរិយត្តិសាសនស្សាតិ តិណ្ណម្បិ វសេន យោជេតព្ពោ. តេនាហ ‘‘យថារហ’’ន្តិ. ‘‘សក្កច្ចំ ធម្មទេសនេនា’’តិ ឥមិនា ឥធ ‘‘សាសន’’ន្តិ វុត្តស្ស តិវិធស្សាបិ សទ្ធម្មស្ស អវិសេសេន ទេសនាបូជំ វត្វា ថោមនាបូជនស្ស វសេន តំ វិភជិត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘អរិយំ, វោ ភិក្ខវេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘ថោមនេនា’’តិ បទេនាបិ ‘‘សក្កច្ច’’ន្តិ បទំ យោជេតព្ពំ. បូជនាទ្វយស្សាបិ វា វសេន ឥធាបិ បទយោជនា វេទិតព្ពា. អរិយភាវាទយោតិ អរិយសេដ្ឋអគ្គភាវាទយោ. និយ្យានាទយោតិ និយ្យានហេតុទស្សនាទយោ. ស្វាក្ខាតតាទយោតិ ស្វាក្ខាតសន្ទិដ្ឋិកតាទយោ.

ឥទានិ អរិយសង្ឃគុណានម្បិ ឥមាយ គាថាយ បកាសិតភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ពាល្យាទិសមតិក្កមនតោតិ ពាលអព្យត្តភាវាទិសមតិក្កមនតោ.

ញាណវិសេសោ សុតចិន្តាភាវនាមយញាណានិ. សោតព្ពមនសិកាតព្ពបដិវិជ្ឈិតព្ពាវត្ថា អវត្ថាភេទោ. ឧភយន្តិ ព្យញ្ជនបទំ, អត្ថបទញ្ច. ឧភយថាតិ ករណកម្មសាធនវសេន បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ. បដិបជ្ជិតព្ពត្តាតិ ញាតព្ពត្តា.

‘‘អយញ្ច គាថា’’តិអាទិ កេសញ្ចិ វាទោ. តថា ហិ អបរេ ‘‘ថេរេនេវាយំ គាថា ភាសិតា’’តិ វទន្តិ. អត្តូបនាយិកាបិ ហិ កទាចិ ធម្មទេសនា ហោតិ ឯវ យថា ‘‘ទសពលសមន្នាគតោ, ភិក្ខវេ, តថាគតោ ចតុវេសារជ្ជវិសារទោ’’តិអាទិ (សំ. និ. ២.២១-២២). ឯវញ្ច កត្វា ‘‘កតមេ សោឡស ហារា’’តិអាទិវចនំ សមត្ថិតំ ហោតិ.

យថាវុត្តអត្ថមុខេនេវាតិ មូលបទសង្ខាតអត្ថុទ្ធារេនេវ. បរតោ អាគមិស្សតីតិ និទ្ទេសវារស្ស បរិយោសានេ អាគមិស្សតិ ‘‘តីណិ ច នយា អនូនា’’តិអាទិនា (នេត្តិ. ៤ ទ្វាទសបទ).

វុច្ចតីតិ កត្តរិ កម្មនិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘វទតី’’តិ. អថ វា វុច្ចតីតិ កម្មកត្តុនិទ្ទេសោយំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ហារា, នយា ចាតិ ឧភយំ បរិគ្គហិតំ សំវណ្ណកេន សព្ពថា គហិតញ្ចេ, វុច្ចតិ សុត្តំ, សយមេវ សុត្តំ សំវណ្ណេតីតិ, ឯតេន ហារនយេសុ វសីភាវេន សុត្តសំវណ្ណនាយ សុករតំ ទស្សេតិ.

បការន្តរេនាតិ បុព្ពេ ‘‘សាសន’’ន្តិ វុត្តមត្ថំ ‘‘ទេសនា, ទេសិត’’ន្តិ តតោ អញ្ញេន បការេន. និយមេត្វាតិ តស្ស ឯកន្តតោ វិញ្ញេយ្យតំ អវធារេត្វា. វិញ្ញេយ្យតា វិសិដ្ឋេសុ ទេសនាទេសិតេសុ វិញ្ញេយ្យបទេ លព្ភមានា វិជាននកិរិយា.

ទេសនាទេសិតានិ ច យាវទេវ វិជាននត្ថានីតិ វិជាននំ បធានន្តិ តមេវ និទ្ធារេន្តោ ‘‘តត្រាតិ តស្មិំ វិជាននេ’’តិ អាហ.

ឯត្ថាហាតិ នវង្គសាសននវវិធសុត្តន្តាតិ ឯតស្មិំ អត្ថវចនេ អាហ ចោទកោ. តស្សាយំ អធិប្បាយោ – នវហិ អង្គេហិ វវត្ថិតេហិ អញ្ញមញ្ញសង្កររហិតេហិ ភវិតព្ពំ, តថា ច សតិ អសុត្តសភាវានេវ គេយ្យង្គាទីនីតិ នវវិធសុត្តន្តវចនំ វិរុជ្ឈេយ្យ. អថ សុត្តសភាវានិ គេយ្យង្គាទីនិ, ឯវំ សតិ ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វិសុំ សុត្តង្គំ ន សិយា, ឯវំ សន្តេ អដ្ឋង្គសាសនំ អាបជ្ជតីតិ. តេនាហ ‘‘កថំ បនា’’តិអាទិ. គេយ្យង្គាទីសុ កតិបយានម្បិ សុត្តភាវេ យថាវុត្តទោសានតិវត្តិ, បគេវ សព្ពេសន្តិ ទស្សេតិ ‘‘យញ្ចា’’តិអាទិនា. សង្គហេសូតិ អដ្ឋកថាសុ. បោរាណដ្ឋកថានញ្ហិ សង្ខេបភូតា ឥទានិ អដ្ឋកថា ‘‘សង្គហា’’តិ វុត្តា. សុត្តំ នាម សគាថកំ វា សិយា, និគ្គាថកំ វាតិ អង្គទ្វយេនេវ តទុភយង្គំ កតន្តិ វិសុំ សុត្តង្គស្ស អសម្ភវោ តទុភយវិនិមុត្តស្ស សុត្តស្ស អភាវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សុត្តង្គមេវ ន សិយា’’តិ. អថាបិ កថញ្ចិ. សិយាតិ វក្ខមានំ សាមញ្ញវិធិំ សន្ធាយាហ. ឯវម្បិ អយំ ទោសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មង្គលសុត្តាទីន’’ន្តិអាទិមាហ.

តព្ភាវនិមិត្តន្តិ គេយ្យង្គភាវនិមិត្តំ. វេយ្យាករណស្ស តព្ភាវនិមិត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ចោទកោ ‘‘គាថាវិរហេ’’តិ វចនំ អគ្គណ្ហន្តោ ‘‘បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ ព្យាករណ’’ន្តិ វចនមត្តមេវ គហេត្វា ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ឥតរោ បន ឱកាសវិធិតោ អនោកាសោ វិធិ ពលវាតិ ញាយំ គាថាវិរហិតំយេវ វេយ្យាករណន្តិ, ឥធាធិប្បេតន្តិ ច ទស្សេន្តោ ‘‘នាបជ្ជតី’’តិអាទិនា បរិហរតិ. តថា ហីតិ តេនេវ ការណេន, សតិបិ សញ្ញន្តរនិមិត្តយោគេ អនោកាសសញ្ញានំ ពលវភាវេនេវាតិ អត្ថោ.

សង្គហវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. វិភាគេនាតិ សរូបវិភាគេន. អទិដ្ឋំ ជោតីយតិ ឯតាយាតិ អទិដ្ឋជោតនា. ទិដ្ឋំ សំសន្ទីយតិ ឯតាយាតិ ទិដ្ឋសំសន្ទនា, សំសន្ទនំ ចេត្ថ សាកច្ឆាវសេន វិនិច្ឆយករណំ. វិមតិ ឆិជ្ជតិ ឯតាយាតិ វិមតិច្ឆេទនា. អនុមតិយា បុច្ឆា អនុមតិបុច្ឆា. ‘‘តំ កិំ មញ្ញថា’’តិ ហិ កា តុម្ហាកំ អនុមតីតិ អនុមតិ បុច្ឆិតា. កថេតុកម្យតាតិ កថេតុកម្យតាយ.

‘‘ហរីយន្តិ ឯតេហី’’តិអាទិនា ករណាធិករណកត្តុភាវកម្មសាធនានំ វសេន ហារ-សទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា សទិសកប្បនាវសេន ទស្សេតុំ ‘‘ហារា វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុន គន្ថករណាទិអត្ថេន គន្ថាទិសទ្ទានំ វិយ ហារករណាទិអត្ថេន ហារសទ្ទសិទ្ធិំ ទស្សេតុំ ‘‘ហារយន្តី’’តិអាទិមាហ. ‘‘ហរណតោ, រមណតោ ចា’’តិ ឥមិនា មនោហរា មនោរមា ចេតេ សំវណ្ណនាវិសេសាតិ ទស្សេតិ.

ឧបបត្តិសាធនយុត្តីតិ លក្ខណហេតុ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ននុ ច អញ្ញេបិ ហារា យុត្តិសហិតា ឯវា’’តិអាទិនា ទេសនាហារេ វុត្តនយានុសារេន.

ចតុន្នំ ព្យូហោ ឯត្ថាតិ ភិន្នាធិករណានម្បិ បទានំ អញ្ញបទត្ថសមាសោ លព្ភតិ ‘‘ឧរសិលោមោ’’តិអាទីនំ (ទី. និ. ដី. ៣.៥៤, ៣០៣) វិយាតិ វុត្តំ.

សេសន្តិ ‘‘វិវចនមេវ វេវចន’’ន្តិ ឯវមាទិ.

អនុប្បវេសីយន្តីតិ អវគាហីយន្តិ. សមាធីយន្តីតិ បរិហរីយន្តិ. វិនា វិកប្បេនាតិ ជាតិ សាមញ្ញំ, ភេទោ សាមញ្ញំ, សម្ពន្ធោ សាមញ្ញន្តិអាទិនា បទត្ថន្តរភាវវិកប្បនមន្តរេន.

បទដ្ឋានាទិមុខេនាតិ បទដ្ឋានវេវចនភាវនាបហានមុខេន. កេចីតិ បទដ្ឋានបរិក្ខារអាវដ្ដបរិវត្តនបញ្ញត្តិឱតរណេ សន្ធាយ វទតិ.

២. សម្ពន្ធោតិ ហេតុផលភាវយោគោ. តថាភូតានញ្ហិ ធម្មានំ ឯកសន្តានសិទ្ធតា ឯកត្តនយោ. វិភាគោ សតិបិ នេសំ ហេតុផលភាវេ វិភត្តសភាវតា. អញ្ញោ ឯវ ហិ ហេតុ, អញ្ញំ ផលន្តិ. ព្យាបារវិរហោ និរីហតា. ន ហិ ហេតុផលានំ ឯវំ ហោតិ ‘‘អហំ ឥមំ និព្ពត្តេមិ, ឥមិនាហំ និព្ពត្តោ’’តិ. អនុរូបផលតា បច្ចយុប្បន្នានំ បច្ចយានុកូលតា. សមូហាទិំ ឧបាទាយ លោកសង្កេតសិទ្ធា វោហារមត្តតា សម្មុតិសភាវោ. បថវីផស្សាទីនំ កក្ខឡផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសភាវោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – យស្មិំ ភិន្នេ, ឥតរាបោហេ វា ចិត្តេន កតេន តថា ពុទ្ធិ, ឥទំ សម្មុតិសច្ចំ យថា ឃដេ, សសម្ភារជលេ ច, តព្ពិបរិយាយេន បរមត្ថសច្ចន្តិ. បរមត្ថសច្ចប្បដិវេធាយាតិ និព្ពានាធិគមាយ.

អន្តោតិ អព្ភន្តរោ. បធានាវយវេនាតិ មូលភាវេន. ‘‘នន្ទី ទុក្ខស្ស មូល’’ន្តិអាទីសុ (ម. និ. ១.១៣) តណ្ហា ‘‘នន្ទី’’តិ វុត្តា. ‘‘សង្គាមេ ច នន្ទិំ ចរតី’’តិអាទីសុ បមោទោតិ អាហ ‘‘តណ្ហាយ, បមោទស្ស វា’’តិ.

៣. ជាតិភេទតោតិ កុសលា, អកុសលាតិ ឥមស្មា វិសេសា. យុជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ ហេតុអត្ថោ អន្តោនីតោ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘យោជីយន្តី’’តិ. កេហិ យោជីយន្តិ? សំវណ្ណនកេហីតិ អធិប្បាយោ. យុជ្ជន្តីតិ វា យុត្តា ហោន្តិ, តេហិ សមានយោគក្ខមា តគ្គហណេនេវ គហិតា ហោន្តីតិ អត្ថោ តទេកដ្ឋភាវតោ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘នវហិ បទេហី’’តិ សហយោគេ ករណវចនំ, បុរិមស្មិំ ករណេ. ‘‘ឯតេ ខោ’’តិ ច បាឋោ. តត្ថ ខោ-សទ្ទស្ស បទបូរណតា, អវធារណត្ថតា វា វេទិតព្ពា. ឯតេ ឯវាតិ ឯតេ តណ្ហាទយោ ឯវ, ន ឥតោ អញ្ញេតិ អត្ថោ. អដ្ឋារសេវ ន តតោ ឧទ្ធំ, អធោ វាតិ. បុរិមស្មិំ បក្ខេ មូលបទន្តរាភាវោ, ទុតិយស្មិំ តេសំ អនូនាធិកតា ទីបិតា ហោតិ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៤. និទ្ទេសវារេ សាមញ្ញតោតិ សាធារណតោ. វិសេសេនាតិ អសាធារណតោ. បទត្ថោតិ សទ្ទត្ថោ. លក្ខណន្តិ សភាវោ. កមោតិ អនុបុព្ពី. ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកប្បមាណភាវោ. ហេត្វាទីតិ ហេតុផលភូមិឧបនិសាសភាគវិសភាគលក្ខណនយា. វិសេសតោ បន លក្ខណន្តិ សម្ពន្ធោ.

ហារសង្ខេបវណ្ណនា

១. យំ, ភិក្ខវេតិ ឯត្ថ យន្តិ បច្ចត្តវចនំ, តញ្ច សុខំ, សោមនស្សន្តិ ទ្វយេន សមានាធិករណន្តិ កត្វា ‘‘អស្សាទីយតីតិ អស្សាទោ, សុខំ, សោមនស្សញ្ចា’’តិ វុត្តំ. សុខាទិវេទនា វិយ មនាបិយរូបាទិបិ អវីតរាគស្ស អស្សាទេតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯវំ ឥដ្ឋារម្មណម្បី’’តិ. ‘‘អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ វា អស្សាទោ, តណ្ហា’’តិ ឯតេន ‘‘យ’’ន្តិ ហេតុអត្ថេ និបាតោតិ ទស្សេតិ. តត្រាយមត្ថោ – យេន ហេតុនា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធេ បដិច្ច អស្សាទនីយភាវេន ឧប្បជ្ជតិ សុខំ សោមនស្សំ, អយំ តណ្ហាសង្ខាតោ អស្សាទោ អស្សាទនកិរិយាយ ការណន្តិ. ឥតិ កត្វា អយមត្ថោ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាទិភាវតោ វិបល្លាសេសុបិ សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘ឯវំ វិបល្លាសាបី’’តិ. អនិដ្ឋម្បីតិ បិ-សទ្ទេន ឥដ្ឋម្បីតិ យោជេតព្ពំ, អនវសេសា សាសវា ធម្មា ឥធ អារម្មណគ្គហណេន គហិតាតិ អាហ ‘‘សព្ពេសំ តេភូមកសង្ខារាន’’ន្តិ.

ទុក្ខាទុក្ខមសុខវេទនានន្តិ ឯត្ថ ទុក្ខសភាវា ឯវ អទុក្ខមសុខា វេទនា គហិតា អនិដ្ឋារម្មណស្ស អធិប្បេតត្តា, ន សុខសភាវា. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យាយំ, ភន្តេ, អទុក្ខមសុខា វេទនា, សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតា’’តិ (ម. និ. ២.៨៨; សំ. និ. ៤.២៦៧). ‘‘សុខបរិយាយសព្ភាវតោ’’តិ ឥមិនា ឥដ្ឋតាមត្តតោបិ លេសេន សត្តានំ អារម្មណស្ស អស្សាទនីយតា សម្ភវតីតិ ទស្សេតិ.

អាទីនវោ ទោសនិស្សន្ទនតាយ ទោសោ, ស្វាយំ បីឡនវុត្តិយា វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘អាទីនវោ ទុក្ខា វេទនា, តិស្សោបិ វា ទុក្ខតា’’តិ. ឯវំ ទោសត្ថតំ អាទីនវស្ស ទស្សេត្វា ឥទានិ កបណត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. យតោតិ យស្មា ទោសកបណសភាវត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ.

និស្សរតីតិ វិវិត្តិ, សព្ពសង្ខារវិវេកោតិ អត្ថោ. សាមញ្ញនិទ្ទេសេនាតិ និស្សរណសទ្ទវចនីយតាសាមញ្ញេន. បុរិមានន្តិ អស្សាទាទីនវតានំ. ឧបាយោ ចាតិអាទីសុ ច-សទ្ទោ បទបូរណមត្តន្តិ កត្វា អាហ ‘‘បច្ឆិមានញ្ចា’’តិ, ផលាទីនន្តិ អត្ថោ. តទន្តោគធភេទានន្តិ អរិយមគ្គបរិយាបន្នវិសេសានំ.

កាមភវាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ន រូបារូបភវា ឯវ គហិតា, អថ ខោ តេ ច សញ្ញីភវាទយោ ច ឯកវោការភវាទយោ ច គហិតា. តេនាហ ‘‘តិណ្ណំ តិណ្ណំ ភវាន’’ន្តិ.

យាវទេវ អនុបាទាបរិនិព្ពានត្ថា ភគវតោ ទេសនាតិ អាហ ‘‘ននុ ច…បេ… និប្ផាទីយតី’’តិ. ‘‘វុត្តមេវា’’តិ ឥមិនា បុនរុត្តិទោសំ ចោទេតិ. ឥតរោ ‘‘សច្ចមេត’’ន្តិ អនុជានិត្វា ‘‘តញ្ច ខោ’’តិអាទិនា បរិហរតិ. ‘‘បរម្បរាយា’’តិ ឯតេន អជ្ឈត្តំ យោនិសោមនសិការោ វិយ ន បរតោឃោសោ អាសន្នការណំ ធម្មាធិគមស្ស ធម្មស្ស បច្ចត្តំ វេទនីយត្តាតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘អក្ខាតារោ តថាគតា, បដិបន្នា បមោក្ខន្តិ, ឈាយិនោ មារពន្ធនា’’តិ (ធ. ប. ២៧៦) វុត្តំ. តទធិគមការណំ អរិយមគ្គាធិគមការណំ សិយា. កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘សម្បត្តិភវហេតូ’’តិ, តេន ចរិមត្តភាវហេតុភូតំ បុញ្ញសម្បត្តិំ វទតិ.

‘‘អត្តានុទិដ្ឋិំ ឩហច្ច, ឯវំ មច្ចុតរោ សិយា’’តិ ឥទំ អរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគបដិបទាយ ផលភាវសាធនំ. យេន ហិ វិធិនា អត្តានុទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតោ, មច្ចុតរណញ្ច សិយា, សោ ‘‘ឯវ’’ន្តិ ឥមិនា បកាសិតោតិ. អត្តានុទិដ្ឋិសមុគ្ឃាតមច្ចុតរណានំ ផលភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ.

‘‘ធម្មោ ហវេ’’តិ បន គាថាយំ លោកិយស្ស បុញ្ញផលស្ស វុត្តត្តា អាហ ‘‘ឥទំ ផល’’ន្តិ. យំ និព្ពត្តេតព្ពំ, តំ ផលំ. យំ និព្ពត្តកំ, សោ ឧបាយោ. អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. តេនាហ ‘‘ឯតេន នយេនា’’តិអាទិ. ឧបធិសម្បត្តីតិ អត្តភាវសោភា.

វិសុទ្ធីតិ ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ អធិប្បេតាតិ អាហ – ‘‘ឯត្ថាបិ…បេ… វិញ្ញាតុ’’ន្តិ. ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិនាបិ តមេវត្ថំ វចនន្តរេ បាកដតរំ ករោតិ.

សរូបតោ អាគតានិ ‘‘យតោ ខោ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ បញ្ចន្នំ ឧបាទានក្ខន្ធានំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.២៦-២៨). ឯកទេសេន អាគតានិ ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ (សំ. និ. ២.៥៣), ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថ ភិយ្យោ (ម. និ. ១.១១៧), សង្ខារានមេតំ និស្សរណំ, យទិទំ និព្ពាន’’ន្តិអាទីសុ (បដិ. ម. ១.២៤; ៣.៤១). ន សរូបេន អាគតានិ យថា សាមញ្ញផលសុត្តាទីសុ. អត្ថវសេនាតិ អស្សាទេតព្ពាទិអត្ថវសេន. ន បបញ្ចិតោតិ ន វិត្ថារិតោ.

២. ឯសេវ នយោតិ អតិទេសេន វិចិយមានវចនសេសោ អតិទិដ្ឋោ. ភាវត្ថេ តោហិ អាហ ‘‘វិស្សជ្ជិតន្តិ វិស្សជ្ជនា’’តិ. សុត្តេ អាគតំ ន អត្ថសំវណ្ណនាវសេន អដ្ឋកថាយំ អាគតន្តិ អធិប្បាយោ. បុច្ឆានុរូបតា ឥធ បុព្ពាបរន្តិ ចតុព្យូហបុព្ពាបរតោ ឥមំ វិសេសេត្វា ទស្សេតិ. បុច្ឆានុសន្ធីតិ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនេន អនុសន្ធានំ. អដ្ឋកថាយំ បន ហេដ្ឋិមទេសនាយ បុច្ឆានិមិត្តបវត្តឧបរិទេសនាយ សម្ពន្ធោ ‘‘បុច្ឆានុសន្ធី’’តិ វុត្តំ. បុព្ពាបេក្ខន្តិ បុច្ឆិតវិស្សជ្ជិតបទាបេក្ខំ. ‘‘សុត្តស្សា’’តិ វា ឥមិនា បុច្ឆាវិស្សជ្ជនាអនុគីតិយោ ឋបេត្វា សេសោ វិចយហារបទត្ថោ សង្គហិតោតិ បទស្សាបិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. ឥមស្មិំ បក្ខេ គាថាយំ ច-សទ្ទោ បទបូរណមត្តេ ទដ្ឋព្ពោ.

‘‘ចក្ខុ អនិច្ច’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘អាម, ចក្ខុ អនិច្ចមេវា’’តិ ឯកន្តតោ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ. ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវេតព្ពំ, សច្ឆិកាតព្ពញ្ចា’’តិ បុដ្ឋេ ‘‘មគ្គបរិយាបន្នំ ភាវេតព្ពំ, ផលបរិយាបន្នំ សច្ឆិកាតព្ព’’ន្តិ វិភជិត្វា វិស្សជ្ជនំ វិភជ្ជព្យាករណំ. ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ កុសល’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘កិំ អនវជ្ជដ្ឋោ កុសលដ្ឋោ, ឧទាហុ សុខវិបាកដ្ឋោ’’តិ បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ. ‘‘សស្សតោ អត្តា, អសស្សតោ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អព្យាកតមេត’’ន្តិអាទិនា អវិស្សជ្ជនំ ឋបនំ. ‘‘កិំ បនេតេ កុសលាតិ វា ធម្មាតិ វា ឯកត្ថា, ឧទាហុ នានត្ថា’’តិ ឥទំ បុច្ឆនំ សាវសេសំ. វិស្សជ្ជនស្ស បន សាវសេសតា វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសនាយំ វេទិតព្ពា. អប្បាដិហីរកំ សឧត្តរំ. សប្បាដិហីរកំ និរុត្តរំ. សេសំ វិចយហារនិទ្ទេសេ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ឯត្ថ ច អស្សាទោ អស្សាទហេតុ យាវ អាណត្តិហេតូតិ ឯវំ ហេតូនម្បិ អស្សាទាទយោ វេទិតព្ពា. តត្ថ សង្ខេបតោ សុខសុខបច្ចយលក្ខណោ អស្សាទោ, សោ វិសេសតោ សគ្គសម្បត្តិយា ទីបេតព្ពោ. សា ហិ តស្ស ឧក្កំសោ, សេសា បនេត្ថ ភវសម្បត្តិ តទន្វាយិកា វេទិតព្ពា. តស្ស ហេតុ ទានមយំ, សីលមយញ្ច បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. ទុក្ខទុក្ខបច្ចយលក្ខណោ អាទីនវោ. វិបរិណាមសង្ខារទុក្ខតានំ តទវរោធតោ វដ្ដទុក្ខស្សាបិ ឯត្ថ សង្គហោ. វិសេសតោ បន កាមានំ ឱការោតិ ទដ្ឋព្ពោ, ស្វាយំ សំកិលេសវត្ថុនា, ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានតាទីហិ ច វិភាវេតព្ពោ, តស្ស ហេតុ ទស អកុសលកម្មបថា. នេក្ខម្មំ និស្សរណំ, តស្ស ហេតុ យថារហំ តទនុច្ឆវិកា បុព្ពភាគប្បដិបទា. ផលំ ទេសនាផលមេវ, តស្ស ហេតុ ទេសនា. ឧបាយោ យថាវុត្តឧបាយោវ, តស្ស ហេតុ ចត្តារិ ចក្កានិ. អាណត្តិ ឧបទេសោ, តស្ស រាគគ្គិអាទីហិ លោកស្ស អាទិត្តតា, សត្ថុ មហាករុណាយោគោ ច ហេតុ.

តថា ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ សមុទយេន អស្សាទោ, ទុក្ខេន អាទីនវោ, មគ្គនិរោធេហិ និស្សរណំ, មគ្គោ វា ឧបាយោ, តទុបទេសោ អាណត្តិ, អនុបាទិសេសា និព្ពានធាតុ ផលំ. ឥតិ អនុបុព្ពកថាយ សទ្ធិំ ពុទ្ធានំ សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ និទ្ធារណភាវេន វិចយោ វេទិតព្ពោ. បទស្ស បទត្ថសម្ពន្ធោ ហេតុ. សោ ហិ តស្ស បវត្តិនិមិត្តំ, បញ្ហស្ស ញាតុកាមតា, កថេកុកាមតា ច. អទិដ្ឋជោតនាទីនញ្ហិ ចតុន្នំ ញាតុកាមតា, ឥតរស្ស ឥតរា. វិស្សជ្ជនស្ស បញ្ហោ ហេតុ. ឯវំ សេសានម្បិ យថារហំ វត្តព្ពំ.

៣. ព្យញ្ជនត្ថានំ យុត្តាយុត្តបរិក្ខាតិ ព្យញ្ជនគ្គហណេន បទំ គហិតំ, អត្ថគ្គហណេន បញ្ហាទីហិ សទ្ធិំ អស្សាទាទយោ គហិតា. វិចយហារបទត្ថា ឯវ ហិ យុត្តាយុត្តាទិវិសេសសហិតា យុត្តិហារាទីនំ បទត្ថា. តថា ហិ បទដ្ឋានបទដ្ឋានិកភាវវិសិដ្ឋា តេយេវ បទដ្ឋានហារស្ស បទត្ថា. លក្ខណលក្ខិតព្ពតាវិសិដ្ឋា, និទ្ធារិតា ច លក្ខណហារស្ស, និព្ពចនាទិវិភាវនាវិសិដ្ឋា ចតុព្យូហហារស្ស, សភាគធម្មវសេន, វិសភាគធម្មវសេន ច អាវដ្ដនវិសិដ្ឋា អាវដ្ដហារស្ស, ភូមិវិភាគាទិវិសិដ្ឋា វិភត្តិហារស្ស, បដិបក្ខតោ បរិវត្តនវិសិដ្ឋា បរិវត្តនហារស្ស, បរិយាយវេវចនវិសិដ្ឋា វេវចនហារស្ស, បភវាទិបញ្ញាបនវិសិដ្ឋា បញ្ញត្តិហារស្ស, ខន្ធាទិមុខេហិ ឱតរណវិសិដ្ឋា ឱតរណហារស្ស, បទបទត្ថបញ្ហារម្ភសោធនវិសិដ្ឋា សោធនហារស្ស, សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណវិសិដ្ឋា អធិដ្ឋានហារស្ស, បច្ចយធម្មេហិ បរិក្ខរណវិសិដ្ឋា បរិក្ខារហារស្ស, បហាតព្ពភាវេតព្ពតានិទ្ធារណវិសិដ្ឋា សមារោបនហារស្ស បទត្ថា. ‘‘ព្យញ្ជនស្ស សភាវនិរុត្តិតា, អត្ថស្ស សុត្តាទីហិ អវិលោមនំ យុត្តភាវោ’’តិ ឥមិនា អសភាវនិរុត្តិតា, សុត្តាទីហិ វិលោមនញ្ច អយុត្តភាវោតិ ទីបេតិ, តេន យុត្តាយុត្តីនំ ហេតុំ ទស្សេតិ.

៤. យោនិសោមនសិការាទីតិ អាទិសទ្ទេន សទ្ធម្មស្សវនសប្បុរិសូបនិស្សយាទិសាធារណំ, អសាធារណញ្ច ទេយ្យបដិគ្គាហកាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សម្ភវតោតិ យថារហំ តស្ស ធម្មស្ស អនុរូបំ. យាវ សព្ពធម្មាតិ ឯត្ថ សព្ពំ នាម បទេសសព្ពំ, ន សព្ពសព្ពន្តិ. អយញ្ហិ សព្ពសទ្ទោ យថា បឋមវិកប្បេ សុត្តេ អាគតធម្មវសេន បទេសវិសយោ, ឯវំ ទុតិយវិកប្បេ បទដ្ឋានបទដ្ឋានិកនិទ្ធារណេន តំតំបករណបរិច្ឆិន្នធម្មគ្គហណតោ បទេសវិសយោ ឯវ, ន អនវសេសធម្មវិសយោតិ. សុត្តាគតធម្មានំ យានិ បទដ្ឋានានិ, តេសញ្ច យានីតិ ឯវំ ការណបរម្បរានិទ្ធារណលក្ខណោ បទដ្ឋានហារោ, បរិក្ខារហារោ បន សុត្តាគតធម្មានំ តំតំបច្ចយុប្បន្នានំ បដិហេតុបច្ចយតាវិសេសវិភាវនលក្ខណោតិ សតិបិ ការណវិចារណភាវេ អយំ បទដ្ឋានហារបរិក្ខារហារានំ វិសេសោ.

៥. យថា ‘‘សមានាធិករណសមានបទេ’’តិអាទីសុ ឯកសទ្ទស្ស អត្ថោ សមានសទ្ទោ, ឯវំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា ‘‘ឯកុប្បាទា’’តិអាទីសុ (កថា. ៤៧៣) វិយ ឯកលក្ខណាតិ ឯត្ថ ឯកសទ្ទោ សមានត្ថោតិ អាហ ‘‘សមានលក្ខណា’’តិ. សំវណ្ណនាវសេនាតិ ឯត្ថ កម្មត្ថេ អន-សទ្ទោ, សំវណ្ណេតព្ពតាវសេនាតិ អត្ថោ. លក្ខណាតិ ឧបលក្ខណា. ‘‘នានត្តកាយនានត្តសញ្ញិនោ (ទី. និ. ៣.៣៤១, ៣៥៧, ៣៥៩; អ. និ. ៩.២៤), នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’’តិអាទីសុ សហចារិតា ទដ្ឋព្ពា. សញ្ញាសហគតា ហិ ធម្មា តត្ថ សញ្ញាគ្គហណេន គហិតា. ‘‘ទទំ មិត្តានិ គន្ថតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.២៤៦; សុ. និ. ១៨៩) សមានកិច្ចតា. បិយវចនត្ថចរិយា សមានត្តតាបិ ហិ តត្ថ មិត្តគន្ថនកិច្ចេន សមានកិច្ចា គយ្ហន្តិ សង្គហវត្ថុភាវតោ. ‘‘ផស្សបច្ចយា វេទនា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) សមានហេតុតា. យថា ហិ ផស្សោ វេទនាយ, ឯវំ សញ្ញាទីនម្បិ សហជាតាទិនា បច្ចយោ ហោតិ ឯវាតិ តេបិ សមានហេតុតាយ វុត្តា ឯវ ហោន្តិ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជា ចេតនា’’តិ (ធ. ស. ៥), ‘‘ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិអាទិ (សំ. និ. ៤.៩៣). ឯវំ ‘‘តណ្ហាបច្ចយា ឧបាទាន’’ន្តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) ឯវមាទិបិ ឧទាហរិតព្ពំ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤) សមានផលតា ទដ្ឋព្ពា. យថា ហិ សង្ខារា អវិជ្ជាយ ផលំ, ឯវំ តណ្ហុបាទាទីនម្បីតិ តេបិ តត្ថ គហិតាវ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘បុរិមកម្មភវស្មិំ មោហោ អវិជ្ជា អាយូហនា សង្ខារា និកន្តិ តណ្ហា ឧបគមនំ ឧបាទាន’’ន្តិ. ‘‘រូបំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតិ, តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៤) វុត្តេ តំសម្បយុត្តា វេទនាទយោ វុត្តា ឯវ ហោន្តិ សមានារម្មណភាវតោ. ន ហិ តេហិ វិនា តស្ស ឧប្បត្តិ អត្ថិ. ឯវមាទីហីតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន អត្ថប្បករណលិង្គសទ្ទន្តរសន្និធានសាមត្ថិយាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អត្ថាទិវសេនបិ ហិ សុត្តេ អវុត្តានម្បិ វុត្តានំ វិយ និទ្ធារណំ សម្ភវតីតិ. វុត្តប្បការេនាតិ ‘‘វធកដ្ឋេន ឯកលក្ខណានី’’តិអាទិនា បាឡិយំ, ‘‘សហចារិតា’’តិអាទិនា អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តេន បការេន.

៦. ‘‘ផុសនដ្ឋេន ផស្សោ’’តិអាទិនា និទ្ធារេត្វា វចនំ និព្ពចនំ, តំ បន បទស្សេវ, ន វាក្យស្សាតិ អាហ ‘‘បទនិព្ពចន’’ន្តិ. អធិប្បាយនិទានានិបេត្ថ ព្យញ្ជនមុខេនេវ និទ្ធារេតព្ពានិ. និព្ពចនបុព្ពាបរសន្ធីសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ អាហ ‘‘វិសេសតោ ព្យញ្ជនទ្វារេនេវ អត្ថបរិយេសនា’’តិ. បវត្តិនិមិត្តំ អជ្ឈាសយាទិ.

៧. ‘‘បទដ្ឋានេ’’តិ ឥទំ សុត្តេ អាគតធម្មានំ ការណភូតេបិ ធម្មេ និទ្ធារេត្វា សភាគតោ, វិសភាគតោ ច អាវដ្ដនំ កាតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ, ន តន្តិវសេន. តស្មា បទដ្ឋាននិទ្ធារណាយ វិនាបិ អាវដ្ដនំ យុត្តមេវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. បទស្ស វា សទ្ទបវត្តិដ្ឋានំ បទដ្ឋានំ បទត្ថោ. ឯតស្មិំ បក្ខេ ‘‘អារម្ភថ និក្កមថាតិ (សំ. និ. ១.១៨៥; នេត្តិ. ២៩; បេដកោ. ៣៨; មិ. ប. ៥.១.៤) វីរិយស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ (នេត្តិ. ២៩) ឯត្ថ យ្វាយមារម្ភធាតុអាទិកោ អត្ថោ វុត្តោ, តំ វីរិយសទ្ទស្ស បវត្តិដ្ឋានំ វីរិយសទ្ទាភិធេយ្យោ អត្ថោតិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. សេសកំ នាមគហិតតោ ឥតរំ, តំ បន តស្ស បដិបក្ខភូតំ វា សិយា, អញ្ញំ វាតិ អាហ ‘‘វិសភាគតាយ អគ្គហណេន វា’’តិ. សំវណ្ណនាយ យោជេន្តោតិ យថាវុត្តវិសភាគធម្មនិទ្ធារណភូតេន អត្ថកថនេន បាឡិយំ យោជេន្តោ. តេនាហ ‘‘ទេសន’’ន្តិ. ‘‘បដិបក្ខេ’’តិ ឥទំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ សភាគធម្មវសេនបិ អាវដ្ដនស្ស ឥច្ឆិតត្តា.

៨. នាមវសេនាតិ សាធារណនាមវសេន. បាឡិយំ បន ‘‘មិច្ឆត្តនិយតានំ សត្តានំ, អនិយតានញ្ច សត្តានំ ទស្សនបហាតព្ពា កិលេសា សាធារណា’’តិអាគតត្តា (នេត្តិ. ៣៤) ‘‘ទស្សនបហាតព្ពាទិនាមវសេនា’’តិ វុត្តំ. វត្ថុវសេនាតិ សត្តសន្តានវសេន. សោ ហិ ធម្មានំ បវត្តិដ្ឋានតាយ ឥធ ‘‘វត្ថូ’’តិ អធិប្បេតោ. តេនាហ – ‘‘បុថុជ្ជនស្ស, សោតាបន្នស្ស ច កាមរាគព្យាបាទា សាធារណា’’តិអាទិ (នេត្តិ. ៣៤). វុត្តវិបរិយាយេនាតិ នាមតោ, វត្ថុតោ ច អាវេណិកតាយ. តំតំមគ្គផលដ្ឋានញ្ហិ តំតំមគ្គផលដ្ឋតា, ភព្ពានំ ភព្ពតា, អភព្ពានំ អភព្ពតា អសាធារណា.

៩. ‘‘ភាវិតេ’’តិ ឥទំ ភាវនាកិរិយាយ ឧបលក្ខណំ, ន ឯត្ថ កាលវចនិច្ឆាតិ អាហ ‘‘ភាវេតព្ពេតិ អត្ថោ’’តិ. ភាវនា ចេត្ថ អាសេវនាតិ, កុសលសទ្ទោបិ អនវជ្ជដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ. បដិបក្ខតោតិ វិបក្ខតោ. វិសទិសូទាហរណេន ព្យតិរេកតោ យថាធិប្បេតធម្មប្បតិដ្ឋានា ហេសា.

១០. បទត្ថស្សាតិ បទាភិធេយ្យស្ស អត្ថស្ស, សភាវធម្មស្ស វា.

១១. និក្ខេបោ ទេសនា. បភវោ សមុទយោ.

១២. ‘‘អវុត្តានម្បិ សង្គហោ’’តិ ឥមិនា អវុត្តសមុច្ចយត្ថោ ច-សទ្ទោតិ ទស្សេតិ.

១៣. ‘‘គាថារុឡ្ហេ’’តិ ឥមិនា បាឡិអាគតោវ បញ្ហោ វេទិតព្ពោ, ន ឥតរោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘ពុទ្ធាទីហិ ព្យាកតេ’’តិ. តស្ស អត្ថស្សាតិ អារទ្ធស្ស អត្ថស្ស, តេន អារម្ភសោធនស្ស វិសយមាហ. ឯត្ថ ច អត្ថទ្វារេនេវ បទបុច្ឆាសោធនម្បិ ករីយតីតិ បុន ‘‘តស្ស អត្ថស្សា’’តិ វុត្តំ. អថ វា វិស្សជ្ជិតម្ហីតិ វិស្សជ្ជនេ. វិស្សជ្ជនសោធនេន ហិ បញ្ហាសោធនំ. បញ្ហេតិ បុច្ឆាយំ. គាថាយន្តិ ឧបលក្ខណំ, តេន គាថាយំ, សុត្តគេយ្យាទីសុ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. យមារព្ភាតិ យំ សីលាទិមារព្ភ គាថាទីសុ ទេសិតំ, តស្មិំ អារម្ភេតិ អត្ថោ. បុច្ឆិតាតិ បុច្ឆាការិនី, ‘‘កា ឯត្ថ បទសុទ្ធិ, កា បញ្ហាសុទ្ធិ, កា អារម្ភសុទ្ធី’’តិ ឯវំ បុច្ឆាការិនី បុច្ឆំ កត្វា បវត្តិតា សុទ្ធាសុទ្ធបរិក្ខាតិ យោជនា.

១៤. ន វិកប្បយិតព្ពាតិ យថា លោកេ ‘‘ជាតិ សាមញ្ញំ, ភេទោ សាមញ្ញំ, សម្ពន្ធោ សាមញ្ញ’’ន្តិអាទិនា សាមញ្ញំ ជាតិអាទិំ, តព្ពិធុរញ្ច វិសេសំ វិកប្បេន្តិ បរិកប្បេន្តិ, ឯវំ ន វិកប្បយិតព្ពាតិ អត្ថោ. យទា យោ កាលវិសេសោ ‘‘ស្វេ’’តិ លទ្ធវោហារោ, តទា សោ តំទិវសាតិក្កមេ ‘‘អជ្ជា’’តិ, បុន តំទិវសាតិក្កមេ ‘‘ហិយ្យោ’’តិ វោហរីយតីតិ អនវដ្ឋិតសភាវា ឯតេ កាលវិសេសា. ទិសាយបិ ‘‘ឯកំ អវធិំ អបេក្ខិត្វា បុរត្ថិមា ទិសា, តតោ អញ្ញំ អបេក្ខិត្វា បច្ឆិមា នាម ហោតី’’តិអាទិនា អនវដ្ឋិតសភាវតា វេទិតព្ពា. ជាតិអាទិអបេក្ខាយាតិ ជាតិអាទិទុក្ខវិសេសាបេក្ខាយ. សច្ចាបេក្ខាយាតិ សច្ចសាមញ្ញាបេក្ខាយ. ‘‘តណ្ហា’’តិ វុច្ចមានំ កាមតណ្ហាទិអបេក្ខាយ សាមញ្ញម្បិ សមានំ សច្ចាបេក្ខាយ វិសេសោ ហោតីតិ ឯវមាទិំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯស នយោ សមុទយាទីសុបី’’តិ.

១៦. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ពុទ្ធវចនេ. តេនាហ ‘‘សិក្ខត្តយសង្ខាតស្សា’’តិអាទិ. យថារុតំ យថាកថិតំ សទ្ទតោ អធិគតំ និទ្ធារិតំ, ន អត្ថប្បករណលិង្គសទ្ទន្តរសន្និធានាទិប្បមាណន្តរាធិគតំ. ‘‘អត្ថតោ ទស្សិតា’’តិ ឥទំ យស្មិំ សុត្តេ ភាវនាវ កថិតា, ន បហានំ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ.

នយសង្ខេបវណ្ណនា

១៧. តណ្ហាវិជ្ជាហិ ករណភូតាហិ. សំកិលេសោ បក្ខោ ឯតស្សាតិ សំកិលេសបក្ខោ, សំកិលេសបក្ខិកោ សុត្តត្ថោ, តស្ស នយនលក្ខណោតិ យោជនា. វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្សាតិ សម្ពន្ធោ. វុដ្ឋានគាមិនិយា, ពលវវិបស្សនាយ ច ទុក្ខាទីសុ បរិញ្ញេយ្យតាទីនិ មគ្គានុគុណោ គហណាការោ អនុគាហណនយោ. យទិ ឯវំ កថំ នយោតិ អាហ ‘‘តស្ស បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘នយវោហារោ’’តិ ឥមិនា នយាធិដ្ឋានំ នយោតិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ.

១៨. ពាធកាទិភាវតោតិ ពាធកបភវសន្តិនិយ្យានភាវតោ. អញ្ញថាភាវាភាវេនាតិ អពាធកអប្បភវអសន្តិ អនិយ្យានភាវាភាវេន. សច្ចសភាវត្តាតិ អមុសាសភាវត្តា. អវិសំវាទនតោតិ អរិយសភាវាទិភាវស្ស ន វិសំវាទនតោ ឯកន្តិកត្តាតិ អត្ថោ.

១៩. សំកិលិដ្ឋធម្មាតិ សំកិលេសសមន្នាគតា ធម្មា សទ្ធម្មនយកោវិទាតិ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទិធម្មនយកុសលា, ឯកត្តាទិនយកុសលា វា.

២០. អត្ថវិស្សជ្ជនេសូតិ ‘‘ឥមេ ធម្មា កុសលា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១) សុត្តេ កតបញ្ហវិស្សជ្ជនេសុ ចេវ អដ្ឋកថាយ កតអត្ថសំវណ្ណនាសុ ច. ‘‘វោទានិយា’’តិ ឥមិនា អនវជ្ជធម្មា ឥធ កុសលាតិ អធិប្បេតា, ន សុខវិបាកាតិ ទស្សេតិ. តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ មនសា វោលោកយតេតិ យោជនា.

២១. យទិ ករណភូតំ, កថំ តស្ស អត្ថន្តរាភាវោតិ អាហ ‘‘យេន ហី’’តិអាទិ. ទិសាភូតធម្មានំ វោលោកយនសមានយនភាវតោ វោហារភូតោ, កម្មភូតោ ច នយោ, ន នន្ទិយាវដ្ដាទយោ វិយ អត្ថភូតោតិ ‘‘វោហារនយោ, កម្មនយោ’’តិ ច វុច្ចតិ.

ទ្វាទសបទវណ្ណនា

២៣. អបរិយោសិតេ បទេតិ ឧច្ចារណវេលាយំ បទេ អសមត្តេ, វិប្បកតេតិ អត្ថោ. បរិយោសិតេ ហិ ‘‘បទ’’ន្ត្វេ សមញ្ញា សិយា, ន ‘‘អក្ខរ’’ន្តិ អធិប្បាយោ. បទស្ស វេវចនតាយ អត្ថវសេន បរិយាយំ ខរន្តំ សញ្ចរន្តំ វិយ ហោតិ, ន ឯវំ វណ្ណោ អវេវចនត្តាតិ អាហ បរិយាយវសេន អក្ខរណតោ’’តិ. ន ហិ វណ្ណស្ស បរិយាយោ វិជ្ជតី’’តិ ឥទំ អការាទិវណ្ណវិសេសំ សន្ធាយ វទតិ, ន វណ្ណសាមញ្ញំ. តស្ស ហិ វណ្ណោ អក្ខរន្តិ បរិយាយោ វុត្តោ ឯវាតិ.

អក្ខរសទ្ទស្ស អត្ថំ វត្វា តប្បសង្គេន វណ្ណសទ្ទស្សបិ វត្តុំ ‘‘កេនដ្ឋេន វណ្ណោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ននុ បទេន, វាក្យេន វា អត្ថោ សំវណ្ណីយតិ, ន អក្ខរេនាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘វណ្ណោ ឯវ ហី’’តិអាទិ. បទាទិភាវេនាតិ បទវាក្យភាវេន. យថាសម្ពន្ធន្តិ យថាសង្កេតំ. អយំ-សទ្ទោ ឥមស្សត្ថស្ស វាចកោ, អយំ អត្ថោ ឥមស្ស សទ្ទស្ស វចនីយោតិ យថាគហិតសង្កេតានុរូបំ សទ្ទត្ថានំ វាចកវចនីយភាវោ. អថ វា យ្វាយំ សទ្ទត្ថានំ អញ្ញមញ្ញំ អវិនាភាវោ, សោ សម្ពន្ធោ. តទនុរូបំ ឯកក្ខរំ នាមបទំ ‘‘មា ឯវំ មញ្ញសី’’តិអាទីសុ មា-ការាទិ. កេចីតិ អភយគិរិវាសិនោ. តេ ហិ អភិធម្មទេសនំ ‘‘មនសាទេសនា’’តិ វទន្តិ, យតោ រាហុលាចរិយោ ‘‘វិសុទ្ធករុណានំ មនសាទេសនា វាចាយ អក្ខរណតោ អក្ខរសញ្ញិតា’’តិ អាហ.

សត្វប្បធានន្តិ ទ្រព្យប្បធានំ. នាមបទេ ហិ ទ្រព្យមាវិភូតរូបំ, កិរិយា អនាវិភូតរូបា យថា ‘‘ផស្សោ’’តិ (ម. និ. ៣.១២៦; សំ. និ. ២.១, ៣៩; មហាវ. ១; វិភ. ២២៥; ឧទា. ១; នេត្តិ. ២៤). អាខ្យាតបទេ បន កិរិយា អាវិភូតរូបា, ទ្រព្យមនាវិភូតរូបំ យថា ‘‘ផុសតី’’តិ. តេន នេសំ សត្វកិរិយាប្បធានតា វុត្តា. កិរិយាវិសេសគ្គហណនិមិត្តន្តិ កិរិយាវិសេសាវពោធហេតុ កិរិយាវិសេសទីបនតោ, យថា ‘‘ចិរប្បវាសិ’’ន្តិ (ធ. ប. ២១៩) ឯត្ថ ប-សទ្ទោ វសនកិរិយាយ វិយោគវិសិដ្ឋតំ ទីបេតិ. ‘‘ឯវំ មនសិ ករោថ, មា ឯវំ មនសាកត្ថា’’តិអាទីសុ កិរិយាវិសេសស្ស ជោតកោ ឯវំ-សទ្ទោ. ‘‘ឯវំសីលា (ទី. និ. ៣.១៤២) ឯវំធម្មា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣. ១៩៨; សំ. និ. ៥.៣៧៨) សត្វវិសេសស្ស. ឯវំ សេសនិបាតបទានម្បីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘កិរិយាយ…បេ… និបាតបទ’’ន្តិ.

សង្ខេបតោ វុត្តំ, កិំ បន តន្តិ អាហ ‘‘បទាភិហិត’’ន្តិ. អថ វា សង្ខេបតោ វុត្តំ, យោ អក្ខរេហិ សង្កាសិតោតិ វុច្ចតិ. បទាភិហិតំ បទេហិ កថិតំ, យោ បទេហិ បកាសិតោតិ វុច្ចតិ. តទុភយំ, យទិ បទសមុទាយោ វាក្យំ, តស្ស កោ បរិច្ឆេទោ. យាវតា អធិប្បេតត្ថបរិយោសានំ, តាវតា ឯកវាក្យន្តិបិ វទន្តិ, ពហូបេត្ថ បការេ វណ្ណេន្តិ. កិំ តេហិ, សាខ្យាតំ សាព្យយំ សការកំ សវិសេសនំ ‘‘វាក្យ’’ន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ននុ ច បទេនបិ អត្ថោ ព្យញ្ជីយតីតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘បទមត្តសវនេបិ ហី’’តិអាទិ. អាការេសុ វាក្យវិភាគេសុ អភិហិតំ កថិតំ និព្ពចនំ អាការាភិហិតំ និព្ពចនំ. ‘‘អភិហិតន្តិ ច បាឡិអាគត’’ន្តិ វទន្តិ.

‘‘និព្ពានំ មគ្គតិ, និព្ពានត្ថិកេហិ វា មគ្គីយតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ’’តិអាទិនា (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៦) និព្ពចនានំ វិត្ថារោ. តំនិទ្ទេសកថនត្តា និទ្ទេសោតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘និព្ពចនវិត្ថារោ និរវសេសទេសនត្តា និទ្ទេសោ’’តិ. បទេហីតិ វាក្យាវយវភូតេហិ, វាក្យតោ វិភជ្ជមានេហិ វា អាខ្យាតាទិបទេហិ. តេនាហ ‘‘វាក្យស្ស វិភាគោ’’តិ, តថា ចាហ ‘‘អបរិយោសិតេ’’តិអាទិ. អបរេ បន ‘‘បកតិបច្ចយលោបាទេសាទិវសេន អក្ខរវិភាគោ អាការោ, និរុត្តិនយេន បទវិភាគោ និព្ពចនំ, វាក្យវិភាគោ និទ្ទេសោ. វណ្ណបទវាក្យានិ ហិ អវិភត្តានិ, វិភត្តានិ ច ឆ ព្យញ្ជនបទានី’’តិ វទន្តិ. ឆដ្ឋំ វចនន្តិ ឆដ្ឋំ បទំ. កាតព្ពន្តិ ‘‘អក្ខរំ បទំ ព្យញ្ជនំ អាការោ តថេវ និរុត្តិ និទ្ទេសោ ឆដ្ឋវចន’’ន្តិ គាថាយំ ឯវំ កត្តព្ពំ, សំវណ្ណនាវសេន វា អាការបទំ ចតុត្ថំ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. សព្ពោ សទ្ទវោហារោ វិភត្តេហិ, អវិភត្តេហិ ច អក្ខរបទវាក្យេហេវ, តទញ្ញប្បការោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘យានិមានី’’តិអាទិ.

២៤. កាសនាសទ្ទោ កម្មត្ថោតិ ទស្សេតុំ ‘‘កាសីយតី’’តិអាទិ វុត្តំ. បទេហិ តាវ អត្ថស្ស សង្កាសនា, បកាសនា ច ហោតុ, បទាវធិកាបិ សំវណ្ណនា ឥច្ឆិតាតិ អក្ខរេហិ បន កថន្តិ អាហ ‘‘អក្ខរេហិ សុយ្យមានេហី’’តិអាទិ. បទត្ថសម្បដិបត្តីតិ បទាភិធេយ្យអត្ថាវពោធោ. ‘‘អក្ខរេហិ សង្កាសេតី’’តិអាទិនា អក្ខរករណំ សង្កាសនភូតំ ឧគ្ឃដនកិរិយំ វទន្តេន យថាវុត្តោ អត្ថោ សាធិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ.

វិភជនុត្តានីកម្មបញ្ញត្តីតិ ឯកត្តនិទ្ទេសោ សមាហារោតិ អយំ ទ្វន្ទសមាសោ. ឧភយេនាតិ ‘‘វិវរណា, វិភជនា’’តិ ឥមិនា ទ្វយេន. ឯតេហីតិ ឯត្ថ ឯវ-ការោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ឯតេហិ ឯវា’’តិ. ‘‘សង្កាសនា…បេ… អភាវតោ’’តិ ឥមិនា យថាធិប្បេតអនូនាវធារណផលំ ទស្សេតិ. ឧគ្ឃដនាទីតិ អាទិសទ្ទេន វិបញ្ចននយានិ សង្គណ្ហាតិ.

២៥. សម្មា យុត្តោតិ សម្មា អវិបរីតំ, អនវសេសតោ ច យុត្តោ សហិតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘អនូនា’’តិ. សព្ពោ ហិ បាឡិអត្ថោ អត្ថបទអត្ថនយេហិ អនវសេសតោ សង្គហិតោ. តេនាហ ‘‘សព្ពស្ស ហី’’តិអាទិ.