នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

ខុទ្ទកនិកាយេ

នេត្តិវិភាវិនី

គន្ថារម្ភកថា

យជិតព្ពំ យជិត្វាន, នមិតព្ពំ នមាមហំ;

យជនាទ្យានុភាវេន, អន្តរាយេ ជហំ សទា.

យេន យា រចិតា នេត្តិ, យេន សា អនុមោទិតា;

យេហិ សំវណ្ណនា កតា, តេសានុភាវនិស្សិតោ.

កិញ្ចិ កិញ្ចិ សរិត្វាន, លីនាលីនានុសន្ធ្យាទិំ;

ករិស្សំ ជិនសុត្តានំ, ហិតំ នេត្តិវិភាវនំ.

អប្បមេយ្យគុណោ មហាធម្មរាជវ្ហយោ ភវេ;

អច្ឆរិយោ អព្ភុតោ យោ, ពោធិសម្ភារបូរណោ.

នានារដ្ឋិស្សរិស្សរោ, សេដ្ឋោ សាសនបគ្គហោ;

បាសំសរាជបាសំសោ, នរាចិន្តេយ្យចិន្តកោ.

ចិន្តិតការកោ រាជា, សិរដ្ឋិមាលបាលកោ;

អជេយ្យជេយ្យកោ មហាចេត្យាទិការកោ សទា.

អស្សាមច្ចេន ព្យត្តេន, ជិនចក្កហិតត្ថិនា;

អនន្តសុតិនាមេន, សក្កច្ចំ អភិយាចិតោ.

កាមំ សំវណ្ណនា កតា, ថេរាសភេហិ គម្ភីរា;

គម្ភីរត្តា តុ ជានិតុំ, ជិនបុត្តេហិ ទុក្ករា.

តស្មា យាចិតានុរូបេន, ករិស្សំ សាទរំ សុណ;

សិស្សសិក្ខនយានុគំ, យោត្តំ នេត្តិវិភាវនន្តិ.

១. សង្គហវារអត្ថវិភាវនា

តត្ថ យស្ស សិក្ខត្តយសង្គហស្ស នវង្គស្ស សត្ថុសាសនវរស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ យំ នេត្តិប្បករណំ កាតុកាមោ, តស្ស នេត្តិប្បករណស្ស និស្សយំ វិសយភូតំ សំវណ្ណេតព្ពសហិតំ, សំវណ្ណេតព្ពំ ឯវ វា សលោកបាលេន តិលោកេន សទា បូជេតព្ពស្ស ចេវ នមស្សិតព្ពស្ស ច នរុត្តមស្ស សត្ថុនោ សាសនវរំ វិទូហេវ ញាតព្ពំ. ឯតំ សាសនវរំ តាវ ទស្សេន្តោ តំជនកេន, តំវិជានកវិទូហិ ច និយមេតុំ, រតនត្តយគុណបរិទីបនញ្ច កាតុំ –

‘‘យំ លោកោ បូជយតេ, សលោកបាលោ សទា នមស្សតិ ច;

តស្សេត សាសនវរំ, វិទូហិ ញេយ្យំ នរវរស្សា’’តិ. – បឋមគាថមាហ;

ឥមាយ ហិ បឋមគាថាយ ‘‘ឯតំ សាសនវរំ ញេយ្យ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ ឯកន្តតោ ករណវិសេសភាវេន អធិប្បេតំ. ឯតេនេវ វិសេសករណេន ឯកន្តាធិប្បេតនេត្តិវិសយសាសនវរស្ស ទស្សិតត្តា. ឯកន្តាធិប្បេតសាសនវរមេវ នេត្តិសំវណ្ណនាយ សំវណ្ណេតព្ពត្តា វិសយំ តេនេវ វក្ខតិ អដ្ឋកថាចរិយោ –

‘‘ឯតំ ឥទានិ អម្ហេហិ វិភជិតព្ពហារនយបដ្ឋានវិចារណវិសយភូតំ សាសនំ អាទិកល្យាណតាទិគុណសម្បត្តិយា វរំ អគ្គំ ឧត្តមំ និបុណញាណគោចរតាយ បណ្ឌិតវេទនីយមេវា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា) ច,

‘‘ឯតំ តិវិធម្បិ ‘សាសនវរ’ន្តិ បទេន សង្គណ្ហិត្វា តត្ថ យំ បឋមំ, តំ ឥតរេសំ អធិគមូបាយោតិ សព្ពសាសនមូលភូតំ, អត្តនោ បករណស្ស ច វិសយភូតំ បរិយត្តិសាសនមេវា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា) ច,

‘‘ឥទានិ យំ វុត្តំ ‘សាសនវរំ វិទូហិ ញេយ្យ’ន្តិ, តត្ថ នេត្តិសំវណ្ណនាយ វិសយភូតំ បរិយត្តិធម្មមេវ បការន្តរេន និយមេត្វា ទស្សេតុ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា) ច.

តត្ថ បរិយត្តិសាសនស្សាបិ មូលំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សព្ពសាសនមូលភូត’’ន្តិ. ឯតេន កម្មសាធនេនបិ អធិប្បេតត្ថេ សិទ្ធេ នានាវិធសាធកវចនំ នានាវាទានំ អនោកាសករណត្ថាយ កតំ. ស្វាក្ខាតតាទិធម្មគុណា បន សាសនស្ស វិសេសទេសកនរវរសទ្ទេន វា បរិទីបកត្ថភាវេន វា ទីបិតា អវិនាភាវតោ. សាសនវរស្ស បន ជនកសម្ពន្ធិបេក្ខត្តា ‘‘នរវរស្សា’’តិ វុត្តំ. តេន ច អគ្គបុគ្គលោ សាសនវរជនកោ វាចកត្ថសម្ពន្ធិភាវេន វុត្តោ. អនញ្ញសាធារណមហាករុណាសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិគុណវិសេសា បន ជនកសម្ពន្ធិភូតស្ស នរស្ស វិសេសកេនវរសទ្ទេន វា បរិទីបកត្ថភាវេន វា ទីបិតោ.

កិំ នុ សោ សាសនវរជនកោ នរវរោ បរមត្ថោវ, ឧទាហុ បូជនីយោ ចេវ នមស្សនីយោ ចាតិ វុត្តំ ‘‘យំ លោកោ…បេ… នមស្សតិ ចា’’តិ, តេន សាសនវរជនកោ នរវរោ បរមត្ថោវ ន ហោតិ, អថ ខោ សលោកបាលេន លោកេន សទា សព្ពកាលេសុ បូជនីយោ ចេវ នមស្សនីយោ ចាតិ វិសេសិតោ ថោមិតោតិ.

ឯត្ថ ច បូជននមស្សនចេតនាវាចកេន វា បូជននមស្សនសទ្ទេន ផលូបចារត្ថោ បុញ្ញមហត្តសង្ខាតោ បូជនីយភាវោ ចេវ អាសវក្ខយញាណបទដ្ឋានសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិគុណសង្ខាតោ នមស្សនីយភាវោ ច ទីបកត្ថភាវេន បរិគ្គហេត្វា ទីបិតោ. តេនាហ អដ្ឋកថាចរិយោ ‘‘ភគវតោ សទេវកស្ស លោកស្ស បូជនីយវន្ទនីយភាវោ, អគ្គបុគ្គលភាវោ ច វុច្ចមានោ គុណវិសិដ្ឋតំ ទីបេតី’’តិអាទិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា).

តាទិសស្ស នរវរស្ស តាទិសំ សាសនវរំ កិំ យេន កេនចិ វិញ្ញេយ្យន្តិ វុត្តំ ‘‘វិទូហី’’តិ. តេន តិបិដកធរា អរិយភូតា បណ្ឌិតា វាចកត្ថភាវេន គហិតា, សុប្បដិបន្នតាទិសង្ឃគុណា បន វន្ទធាតុវចនេន វា ទីបកត្ថភាវេន វា ទីបិតាតិ. ឯវំ បរិគ្គហេត្វា ទីបិតេ រតនត្តយគុណេ សន្ធាយ ‘‘ឯវំ បឋមគាថាយ សាតិសយំ រតនត្តយគុណបរិទីបនំ កត្វា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា) វក្ខតិ, ន គាថាយ និរវសេសត្ថេ. តត្ថ ឯវន្តិ ឯវំ សាសនវរទស្សនភូតាយ បឋមគាថាយាតិ អត្ថោវ ទដ្ឋព្ពោ. អបរេ បនាចរិយា ‘‘ឥមាយ បឋមគាថាយ ឯកន្តតោ អធិប្បេតានាធិប្បេតវចនានិ ចេវ វាចកត្ថទីបកត្ថវិសេសានិ ច សុដ្ឋុ អវិចារេត្វា ‘ឯវំ បឋមគាថាយ សាតិសយំ រតនត្តយគុណបរិទីបនំ កត្វា’តិ វចនច្ឆាយំ និស្សាយ សាតិសយំ រតនត្តយគុណបរិទីបនំ កាតុំ ‘យំ លោកោត្យាទិមាហា’តិ ច សាតិសយរតនត្តយគុណេ ទស្សេន្តោ ‘យំ លោកោត្យាទិមាហា’តិ’’ ច វទន្តិ. តេសំ វាទោ អម្ហាកំ នក្ខមតិ. ការណំ បន មយា ហេដ្ឋា វុត្តានុសារេន ញាតព្ពន្តិ អយំ បទានុក្កមានុរូបានុសន្ធ្យត្ថោ.

អថ វា ឯកំ សមយំ ជម្ពុវនសណ្ឌេ និសីទិត្វា សិស្សានំ ហិតំ ចិន្តេន្តោ, អត្តនោ អភិនីហារសម្បត្តិំ បស្សន្តោ, សម្មាសម្ពុទ្ធេន បសំសិតោ, មហាកច្ចាយនោ សត្ថារា អនុមោទិតំ សាសនាយត្តំ នវង្គស្សត្ថវណ្ណនំ សោឡសហារាទិអនេកត្ថវិធំ នេត្តិប្បករណំ អារភន្តោ, ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិមាហ. យទិ ឯវំ យថាវុត្តប្បការំ នេត្តិប្បករណភូតំ សោឡសហារាត្យាទិកំ អារភិតព្ពំ, តំ អនារភិត្វា កស្មា នេត្តិប្បករណតោ ពហិភូតំ ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិកំ អារភិតព្ពំ, សេយ្យថាបិ អម្ពំ បុដ្ឋោ លពុជំ ព្យាករេយ្យ, លពុជំ បុដ្ឋោ អម្ពំ ព្យាករេយ្យ, ឯវមេវ នេត្តិប្បករណមារភន្តោ អញ្ញំ អារភតីតិ? តថាបិ យស្ស យថាវុត្តស្ស សាសនវរស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ យំ នេត្តិប្បករណំ កាតុកាមោ យស្ស នេត្តិប្បករណស្ស វិសយភូតំ សំវណ្ណេតព្ពសហិតំ, សំវណ្ណេតព្ពំ ឯវ វា តំ សាសនវរំ តាវ ទស្សេន្តោ តំជនកេន, តំវិជានកវិទូហិ ច និយមេតុំ, រតនត្តយគុណបរិទីបនញ្ច កាតុំ ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិមាហ. អយំ លីនន្តរចោទនាសហិតោ អនុសន្ធ្យត្ថោ.

‘‘យំ លោកោ បូជយតេ, សលោកបាលោ សទា នមស្សតិ ច;

តស្សេត សាសនវរំ, វិទូហិ ញេយ្យំ នរវរស្សា’’តិ. –

និគ្គហិតលោបំ កត្វា រចិតា គាថា អរិយាសាមញ្ញលក្ខណេន សម្បន្នា. កថំ? បុព្ពឌ្ឍេ តិំស មត្តា, អបរឌ្ឍេ សត្តវីស មត្តា. សម្បិណ្ឌិតា សត្តបញ្ញាស មត្តាវ ភវន្តិ. អក្ខរានំ បន ឥមិស្សំ គាថាយំ សត្តតិំស. តេសុ គរុក្ខរា វីសតិ, លហុក្ខរា សត្តរស ភវន្តិ. ‘‘តស្សេតំ សាសនវរ’’ន្តិ បន សានុនាសិកំ វិរុជ្ឈតិ.

តត្ថ និទ្ទេសត្ថោ អដ្ឋកថានុសារេន វិជានិតព្ពោ. សលោកបាលោ សព្ពោ សត្តលោកោ សក្កច្ចំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអនេកគុណានុស្សរណេន វា បូជេតព្ពបូជនេន វា បដិបត្តិបូជនេន វា សទា សព្ពកាលេសុ សក្កច្ចំ យំ នរវរំ បូជយតេ ចេវ នមស្សតិ ច, តស្ស បូជេតព្ពស្ស ចេវ នមស្សិតព្ពស្ស ច សត្ថុនោ នរវរស្ស តិលោកគ្គស្ស មយា សំវណ្ណេតព្ពសហិតំ, សំវណ្ណេតព្ពំ ឯវ វា វិទូហេវ ញេយ្យំ ញាតព្ពំ. និបុណញាណគោចរំ ឯតំ មយា ពុទ្ធិយំ ឋបិតំ សាសនវរំ មយា អារភិតព្ពស្ស នេត្តិប្បករណស្ស វិសយន្តិ បឋមំ ជានិតព្ពំ ទស្សេត្វា តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភូតំ នេត្តិប្បករណំ អហំ អារភិស្សាមិ, តំ តុម្ហេ សាធវោ សុណាថ មនសិ ករោថាតិ សមុទាយយោជនា, អវយវយោជនាបិ កាតព្ពា.

កថំ? ‘‘សលោកបាលោ លោកោ’’តិ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន យោជនា. លោកបាលោ វជ្ជេត្វា អវសេសោ លោកោ ច ន ហោតិ, អថ ខោ លោកបាលសហិតោ លោកោតិ វិសេសេតិ. ‘‘លោកោ បូជយតេ ចេវ នមស្សតិ ចា’’តិ កត្តុការកអាខ្យាតកិរិយាភាវេន យោជនា ‘‘យោ ករោតិ, ស កត្តា’’តិ វុត្តត្តា. យោ លោកោ ការកោ, សោ កត្តា ហោតុ. យោ លោកោ បូជយតេ ចេវ នមស្សតិ ច, កថំ សោ កត្តាតិ? ‘‘យោ ករោតិ, ស កត្តា’’តិ សុត្តស្ស ‘‘យោ ករោតិ កិរិយំ និប្ផាទេតិ, សោ កិរិយានិប្ផាទកោ កត្តា’’តិ អត្ថសម្ភវតោ សយនភុញ្ជនាទិសព្ពកិរិយានិប្ផាទកោ កត្តាយេវ ហោតិ. អយញ្ច លោកោ បូជននមស្សនកិរិយានិប្ផាទកោយេវាតិ. កថំ អយំ លោកោ កិរិយានិប្ផាទកោតិ? ‘‘លោកោ’’តិ សត្តបញ្ញត្តិយា បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានាយបិ បញ្ញាបេតព្ពោ សន្តានេ បវត្តមានោ ហទយវត្ថុនិស្សិតោ ចិត្តុប្បាទោ គហេតព្ពោ, សោ យថារហំ ហេតាធិបតិសហជាតាទិបច្ចយេន បច្ចយោ និប្ផាទកោ ភវេ. ឯវំ លោកស្ស កត្តុការកភាវោ វិជានិតព្ពោតិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន យោជនា. ឯស នយោ តីសុ បិដកេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ.

‘‘យំ នរវរំ បូជយតេ ចេវ នមស្សតិ ចា’’តិ កម្មការកអាខ្យាតកិរិយាភាវេន យោជនា ‘‘យំ ករោតិ, តំ កម្ម’’ន្តិ វុត្តត្តា. យំ កាតព្ពំ, តំ កម្មំ ហោតុ. យំ បូជយតិ ចេវ នមស្សតិ ច, កថំ តំ កម្មន្តិ? ‘‘យំ ករោតិ, តំ កម្ម’’ន្តិ សុត្តស្ស ‘‘យំ ករោតិ កិរិយាយ សម្ពជ្ឈតិ, កិរិយាយ សម្ពជ្ឈិតព្ពំ កម្ម’’ន្តិ អត្ថសម្ភវតោ ករណវាចកវចនីយាទិសព្ពកិរិយាយ សម្ពជ្ឈិតព្ពំ កម្មំ ហោត្វេវ. អយញ្ច នរវរោ បូជននមស្សនកិរិយាយ វាចកវចនីយភាវេន សម្ពជ្ឈិតព្ពោយេវាតិ. កថំ អយំ នរវរោ វចនីយោតិ? បូជននមស្សនចេតនាយ អារម្មណករណវសេន នរវរោ វចនីយោ, ចេតនា វាចកា, ឯវំ វាចកវចិតព្ពភាវោ ហោត្វេវ. ‘‘យំ នរវរ’’ន្តិ បញ្ញត្តិយា បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានាយបិ បញ្ញាបេតព្ពោ សន្តានវសេន បវត្តមានោ លោកិយលោកុត្តរគុណសហិតោ ខន្ធបញ្ចកោ វុត្តោ, សោ អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, ចេតនា បច្ចយុប្បន្នាតិ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន យោជនា. ឯស នយោ តីសុ បិដកេសុ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ.

‘‘តស្ស នរវរស្សា’’តិ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន យោជនា. នរវរោ នាម និមន្តិតព្ពាទិកោ ន ហោតិ, អថ ខោ បូជេតព្ពោ នមស្សិតព្ពោ ឯវាតិ វិសេសេតិ. តស្ស បូជេតព្ពស្ស ចេវ នមស្សិតព្ពស្ស ច នរវរស្ស សាសនវរន្តិ ជញ្ញជនកភាវេន យោជនា. សាសនវរំ នាម បច្ចេកពុទ្ធសាវកពុទ្ធរាជរាជាទីនំ សាសនវរំ ន ហោតិ, បូជេតព្ពស្ស ចេវ នមស្សិតព្ពស្ស ច នរវរស្ស តិលោកស្សេវ សាសនវរន្តិ និយមេតិ.

‘‘វិទូហិ ញេយ្យ’’ន្តិ កត្តុការកកិតកិរិយាភាវេន យោជនា. កត្តុភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. ‘‘វិទូហី’’តិ សត្តបញ្ញត្តិយា បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានាយបិ បញ្ញាបេតព្ពោ សន្តានេ បវត្តមានោ សាសនវរេ សម្មោហធំសកញាណសហិតោ ហទយវត្ថុនិស្សិតោ ចិត្តុប្បាទោ វុត្តោ, សោ យថារហំ ហេតាធិបតិសហជាតាទិបច្ចយេន បច្ចយោ និប្ផាទកោ ភវេ. ញា-ឥតិធាតុយា អត្ថភូតំ ញាណំ បច្ចយុប្បន្នំ និប្ផាទេយ្យំ ភវេ, ឯវំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវេន យោជនា.

‘‘ញេយ្យំ សាសនវរ’’ន្តិ វិសេសនវិសេស្យភាវេន យោជនា. សាសនវរំ នាម ន យេន កេនចិ ញេយ្យំ, អថ ខោ វិទូហេវ សណ្ហសុខុមញាណេន ញេយ្យំ សាសនវរន្តិ វិសេសេតិ.

‘‘ឯតំ សាសនវរ’’ន្តិ វិសេសនវិសេស្យភាវេន យោជនា. សាសនវរំ នាម មយា ពុទ្ធិយំ អដ្ឋបិតំ អប្បវត្តេតព្ពំ ហោតិ, មយា ឥទានិ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយភាវេន ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានំ ឋបេតព្ពំ បវត្តេតព្ពំ សាសនវរន្តិ វិសេសេតិ. ឯតំ សាសនវរំ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយន្តិ យោជនា កាតព្ពា. តេនាហ ‘‘ឯតំ ឥទានិ អម្ហេហិ វិភជិតព្ពហារនយបដ្ឋានវិចារណវិសយភូតំ សាសន’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា). ឥច្ចេវំ នេត្តិយា បឋមគាថាយ សង្ខេបេន យោជនត្ថោ សមត្តោ.

តត្ថ យន្តិ អនិយមនរវរស្ស សត្ថុនោ វាចកំ បយោគវន្តសព្ពនាមំ. អនិយមោ ច បូជននមស្សនកិរិយាយ អនិយមិតត្តា វុត្តោ, ន នរវរតោ អញ្ញសត្តស្ស សម្ភវតោតិ. ឯស នយោ សេសានិយតេសុបិ តីសុ បិដកេសុ. លោកិយន្តិ ឯត្ថ បុញ្ញាបុញ្ញានិ, តព្ពិបាកោ ចាតិ លោកោ.ឯត្ថ សត្តនិកាយេ បុញ្ញាបុញ្ញានិ លោកិយន្តិ បវត្តន្តិ, តព្ពិបាកោ ច លោកិយតិ បវត្តតិ, ឥតិ សត្តនិកាយស្ស បុញ្ញាបុញ្ញានំ, តព្ពិបាកស្ស ច បវត្តនស្ស អាធារភាវតោ ‘‘ឯត្ថា’’តិបទេន និទ្ទិដ្ឋោ សត្តនិកាយោ លោកោនាម. បូជយតេតិ វិគ្គហវិរហិតំ អាខ្យាតបទំ, សក្កច្ចំ បូជនំ ករោតិ.

លោកំ បាលេន្តីតិ លោកបាលា, បុញ្ញាបុញ្ញានញ្ចេវ តព្ពិបាកស្ស ច បវត្តនាធារត្តា លោកា ច. កេ តេ? ចត្តារោ មហារាជានោ, ឥន្ទយមវរុណកុវេរា វា, ខត្តិយចតុមហារាជសក្កសុយាមសន្តុសិតសុនិម្មិតបរនិម្មិតវសវត្តិមហាព្រហ្មាទយោ វា. បាលនញ្ចេត្ថ ឥស្សរិយាធិបច្ចេន តំតំសត្តលោកស្ស អញ្ញមញ្ញវិហេសននិវារណាទិអាណាបវត្តាបនយសបរិវារដ្ឋានន្តរាទិនិយ្យាទនា, សហ លោកបាលេហិ យោ វត្តតីតិ សលោកបាលោ. អថ វា យេ ហិរោត្តប្បា លោកំ បាលេន្តិ, ឥតិ បាលនតោ តេ ហិរោត្តប្បា លោកបាលា. តេនាហ ភគវា ‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តី’’តិ (អ. និ. ២.៩; ឥតិវុ. ៤២). លោកបាលេហិ ហិរោត្តប្បេហិ សមន្នាគតោ លោកោ សលោកបាលោ នាម. ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ ហិ សប្បុរិសោ លោកោ សក្កច្ចំ សទា សព្ពកាលេសុ បូជយតិ ចេវ នមស្សតិ ច បាបហិរិជិគុច្ឆនតោ, ធម្មច្ឆន្ទវន្តតាយ ច.

អញ្ញេ បន បូជេន្តា នមស្សន្តាបិ កទាចិយេវ បូជេន្តិ នមស្សន្តិ, ន សព្ពទាតិ. សទាតិ បូជននមស្សនកាលវាចកវិគ្គហវិរហិតំ វិកប្បនាមំ, សព្ពនាមំ វា. នមស្សតីតិ វិគ្គហវិរហិតំ អាខ្យាតបទំ, សក្កច្ចំ នមស្សនំ ករោតិ. តស្សេតាតិ ឯត្ថ តស្សាតិ និយមវាចកំ បយោគវន្តសព្ពនាមំ វិគ្គហវិរហិតមេវ. និយមោ ច បូជននមស្សនកិរិយាយ វិសេសិតោ. តស្មា តស្ស បូជននមស្សនកិរិយាយ និយមិតព្ពស្ស បូជេតព្ពស្ស នមស្សិតព្ពស្ស នរវរស្សាតិ អត្ថោ យុត្តោវ. សេសនិយមេសុ អញ្ញេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯតន្តិ អាចរិយេន វិភជិតព្ពហារនយបដ្ឋានវិចារណវិសយភូតស្ស សាសនវរបរាមសនំ បយោគវន្តសព្ពនាមំ វិគ្គហវិរហិតំ.

សាសតិ ឯតេនាតិ សាសនំ, ឯតេន នវវិធសុត្តន្តេន, នវវិធសុត្តន្តសហិតេន វា វរេន សព្ពេន សមត្ថេ វេនេយ្យេ ទិដ្ឋធម្មិកសម្បរាយិកបរមត្ថេហិ តិវិធយានមុខេន យថារហំ សត្តេ សាសតិ អនុសាសតិ វិនេតិ. ឥតិ សាសនានុសាសនកិរិយានុសារេន វេនេយ្យសត្តានំ ជាននបដិបជ្ជនាធិគមស្ស ការណករណត្តា ‘‘ឯតេនា’’តិ បទេន និទ្ទិដ្ឋំ នវវិធសុត្តន្តំ, នវវិធសុត្តន្តសហិតំ វា វរំ សព្ពំ សាសនំ នាម. នវវិធសុត្តន្តទេសនាយ ហិ វេនេយ្យានំ ជាននំ បុរិមជាននេន បច្ឆិមជាននំ, ជាននេន បដិបជ្ជនេន បច្ឆិមបដិបជ្ជនេន អធិគមោ, បុរិមាធិគមេន បច្ឆិមាធិគមោ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សទ្ធា សីលំ សុតំ ចាគោ បញ្ញា សទ្ធាយ សីលស្ស សុតស្ស ចាគស្ស បញ្ញាយា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) ច ‘‘បឋមស្ស ឈានស្ស បរិកម្មំ បឋមស្ស ឈានស្ស’’ត្យាទិ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) ច. សាសធាតុយា ទេសនាសទ្ទោ ច តំជនកោ ទេសនាញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ ច មុខ្យត្ថោ, តំឧបនិស្សយបច្ចយា វេនេយ្យានំ អត្ថជាននបដិបជ្ជនអធិគមនាទិ ការណូបចារត្ថោ, ‘‘ឯតេនា’’តិ បទេន វុត្តាយ សាសនភូតាយ នាមបញ្ញត្តិយា ករណសត្តិសង្ខាតា ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិ ផលូបចារត្ថោ. ឥតិ-សទ្ទោបិ តមេវ នាមបញ្ញត្តិយា ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិំ ហេតុភាវេន បរាមសតិ, តស្សា សត្តិយា អាធារភូតា នាមបញ្ញត្តិ យុ-បច្ចយត្ថោ. ឯសេវ នយោ តីសុ បិដកេសុ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ.

ឯកន្តនិយ្យានដ្ឋេន, អនញ្ញសាធារណគុណតាយ ច ឧត្តមដ្ឋេន វរំ ឧត្តមំ, បរិយត្តិសាសនម្ហិ ផលនិយ្យាទនតោ, មគ្គនិយ្យានហេតុភាវតោ ច និយ្យានដ្ឋេន, សាវកាទីហិ អជនិយត្តា អសាធារណដ្ឋេន ច ឧត្តមដ្ឋេន វរំ, វរិតព្ពន្តិ វា វរំ. យថាវុត្តស្ស សាសនស្ស បណ្ឌិតេហិ អភិបត្ថិតសមិទ្ធិហេតុតាយ វរិតព្ពត្តា បត្ថេតព្ពត្តា សាសនវរំ នាម, យថាវុត្តដ្ឋេន វា សាសនញ្ច តំ វរញ្ចាតិ សាសនវរំ. ច-សទ្ទេន សត្តិភេទំ, តំ-សទ្ទេន អត្ថាភេទំ ទេស្សេតិ.

វិទន្តីតិ វិទូ. យេ បណ្ឌិតា យថាសភាវតោ កម្មកម្មផលានិ, កុសលាទិភេទេ ច ធម្មេ វិទន្តិ, ឥតិ វិទនតោ តេ បណ្ឌិតា វិទូ នាម, តេហិ. ញាតព្ពន្តិ ញេយ្យំ. ញា-ធាតុយា និប្បរិយាយតោ អារម្មណិកំ ញាណំ វុត្តំ, ឋានូបចារតោ សាសនវរស្ស អារម្មណបច្ចយភាវោ ទស្សិតោ, ឥតិ-សទ្ទេន អារម្មណបច្ចយភាវោ បរាមសិតោ. តស្ស ឥតិ-សទ្ទេន បរាមសិតព្ពស្ស អារម្មណបច្ចយភាវស្ស អាធារំ សាសនវរំ ណ្យ-បច្ចយត្ថោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ញាណំ អរហតីតិ វា ញេយ្យំ, វិទូនំ ញាណំ ជាននំ អារម្មណភាវេន អរហតីតិ អត្ថោ. ឥមស្មិំ នយេ តទ្ធិតបទំ ទដ្ឋព្ពំ.

នរតិ នេតីតិ នរោ. យោ បុរិសោ អត្តានំ ឥត្ថីនំ ឧច្ចដ្ឋានំ នរតិ នេតិ, ឥតិ នរនតោ នយនតោ សោ បុរិសោ នរោ នាម. សោ ហិ បុត្តភូតោបិ មាតុយា បិតុដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, កនិដ្ឋភាតុភូតោបិ ជេដ្ឋភគិនីនំ បិតុដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. អថ វា នរិតព្ពោ នេតព្ពោតិ នរោ. សោ ហិ ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ យាវ អត្តនោ សភាវេន អត្តានំ ធារេតុំ សមត្ថោ ន ហោតិ, តាវ បរេហិ នេតព្ពោ, ន តថា អញ្ញោ តិរច្ឆានាទិកោតិ. ឯត្ថ បន សត្ថុវិសយតាយ នរតិ វេនេយ្យសត្តេតិ នរោតិ អត្ថោ អធិប្បេតោ. សត្ថា ហិ សត្តេ អបាយាទិតោ សុគតិំ វា មគ្គផលនិព្ពានំ វា នេតីតិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអនេកគុណសមន្នាគតត្តា វរោ ឧត្តមោ, វរិតព្ពោ បត្ថេតព្ពោតិ វា វរោ, តិលោកគ្គោ. បកតិយា ឧច្ចដ្ឋានដ្ឋោ នរោ គុណុត្តមេន សមន្នាគតោ វរោ, នរោ ច សោ វរោ ចាតិ នរវរោ. ច-ត-សទ្ទានំ អត្ថភេទោ វុត្តោវ, វិសេសនបរបទសមាសោយំ. យេន វុត្តំ ‘‘អគ្គបុគ្គលស្សាតិ អត្ថោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា). អញ្ញេ បន ‘‘នរានំ, នរេសុ វា វរោតិ នរវរោ’’តិ វទន្តិ, តំ វចនំ ‘‘អគ្គបុគ្គលស្សាតិ អត្ថោ’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា) អដ្ឋកថាវចនេន វិរុជ្ឈតិ មញ្ញេ. តស្ស នរវរស្សាតិ. ឥច្ចេវំ នេត្តិប្បករណស្ស អាទិគាថាយ សមាសេន ច វចនត្ថោ សមត្តោ.

សរូបត្ថោ យោជនត្ថវចនត្ថានុសារេន វិជានិតព្ពោ. តថាបិ វិសុំ សុដ្ឋុ ជាននត្ថាយ បុន វត្តព្ពោ. ‘‘យ’’ន្តិ បទស្ស អនញ្ញសាធារណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអនេកគុណសម្បន្នោ សលោកបាលេន លោកេន បូជេតព្ពោ ចេវ នមស្សិតព្ពោ ច សាសនវរទេសកោ តិលោកគ្គោ សរូបត្ថោ. ‘‘លោកោ’’តិ បទស្ស យថាវុត្តលោកបាលសហិតោ សទ្ធាចាគាទិសម្បន្នោ សព្ពសត្តលោកោ សរូបត្ថោ. លោកសទ្ទោ ឯកវចនយុត្តោបិ ជាតិសទ្ទត្តា និរវសេសតោ សត្តេ សង្គណ្ហាតិ យថា ‘‘មហាជនោ’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ លោកសទ្ទោ ‘‘លោកវិទូ’’ត្យាទីសុ សង្ខារភាជនេសុបិ បវត្តោ, បូជននមស្សនកិរិយាសាធនត្តា បន សត្តលោកេវ វាចកភាវេន បវត្តោតិ. តេនាហ ‘‘បូជនកិរិយាយោគ្យភូតតាវសេនា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា).

បូជយតេតិ ឯត្ថ បូជនកិរិយាយ មុខ្យតោ បូជនសង្ខាតោ បូជេន្តានំ ចិត្តុប្បាទោ សរូបត្ថោ, ផលូបចារេន តំចិត្តុប្បាទស្ស អារម្មណបកតូបនិស្សយភូតា វុត្តប្បការា សព្ពេ ពុទ្ធគុណា សរូបត្ថា. តេ-វិភត្តិបច្ចយស្ស បូជនកិរិយាសាធកោ វុត្តប្បការោ លោកោ ច សរូបត្ថោ, ឯវំ សតិ អត្ថភេទាភាវតោ ទ្វីសុ វាចកេសុ ឯកោវ វាចកោ វត្តព្ពោ, កស្មា ឯកស្មិំ អត្ថេ ទ្វេ វាចកា វុត្តាតិ? នាយំ ទោសោ ទ្វិន្នំ វាចកានំ សាមញ្ញវិសេសវាចកត្តា. លោកសទ្ទោ ហិ បូជនកិរិយាសាធកោ, អញ្ញកិរិយាសាធកោ ច វទតីតិ សាមញ្ញវាចកោ ច ហោតិ. បូជយតេ-សទ្ទោ លោកបូជនឥត្ថិបូជនបុរិសបូជនតិរច្ឆានបូជនាទិកិរិយាសាធកញ្ច វទតីតិ សាមញ្ញវាចកោ. តស្មា បូជយតេ-សទ្ទោ លោកសទ្ទស្ស សរូបត្ថោ, បូជនកិរិយាសាធកោ ច ន អញ្ញកិរិយាសាធកោតិ និយមេតិ. លោកសទ្ទោ ច បូជយតេសទ្ទស្ស សរូបត្ថោ បូជនកិរិយាសាធកោ. លោកោ បន បូជនកិរិយាសាធកោ ឥត្ថិបុរិសតិរច្ឆានាទិកោតិ និយមេតិ. តីសុ បិដកេសុ អញ្ញេសុបិ ឯវរូបេសុ ឋានេសុ ឯសេវ នយោ.

‘‘សលោកបាលោ’’តិ បទស្ស យថាវុត្តសេដ្ឋលោកបាលសហគតោ, បូជននមស្សនកិរិយាសាធកោ ច សត្តនិកាយោ សរូបត្ថោ. ‘‘សទា’’តិ បទស្ស រត្តិទិវសកាលោ អតីតភគវតោ ធរមានកាលោ តតោ បរកាលោ អភិនីហារតោ យាវ សាសនន្តរធានា កាលោ តតោ បរកាលោ សរូបត្ថោ. សោ បន អនាគតពុទ្ធុប្បជ្ជនកាលោ អតីតសម្មាសម្ពុទ្ធេ ឥទានិ បូជយន្តិ នមស្សន្តិ វិយ បូជយិស្សតិ ចេវ នមស្សិស្សតិ ច. នមស្សតីតិ ឯត្ថ នមស្សនកិរិយាយ មុខ្យតោ នមស្សនសង្ខាតោ ចិត្តុប្បាទោ សរូបត្ថោ, ផលូបចារេន តំចិត្តុប្បាទស្ស អារម្មណបកតូបនិស្សយភូតា វុត្តប្បការា សព្ពេ ពុទ្ធគុណា សរូបត្ថោ. តិ-វិភត្តិបច្ចយស្ស នមស្សនកិរិយាសាធកោ យថាវុត្តសត្តនិកាយោ លោកោ ច សរូបត្ថោ, អត្ថភេទាភាវេបិ ទ្វិន្នំ វាចកានំ បវត្តភាវោ ហេដ្ឋា វុត្តោវ. ‘‘ចា’’តិ បទស្ស ឥធេកច្ចោ បូជេន្តោបិ ន នមស្សតិ, នមស្សន្តោបិ ន បូជេតិ ច, អយំ បន សត្តនិកាយោ លោកោ បូជយតិ ចេវ នមស្សតិ ចាតិ សមុច្ចយត្ថោ សរូបត្ថោ.

តស្សាតិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទិអនេកគុណសមន្នាគតោ បូជេតព្ពោ នមស្សិតព្ពោ តិលោកគ្គោ សត្ថា សរូបត្ថោ, ឆដ្ឋីវិភត្តិយា ជនកស្ស នរវរស្ស ជញ្ញេន សាសនវរេន សម្ពន្ធោ បធានសរូបត្ថោ, ជញ្ញសាសនវរស្ស ជនកេន នរវរេន សម្ពន្ធោ អបធានសរូបត្ថោ. តីសុ បិដកេសុ ឯវរូបេសុ អញ្ញេសុបិ ឯសេវ នយោ.

‘‘ឯត’’ន្តិ បទស្ស អាចរិយេន វិភជិតព្ពហារនយបដ្ឋានវិចារណវិសយភូតំ សាសនំ សរូបត្ថោ. ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ បទស្សាបិ តមេវ សរូបត្ថោ, ឯតំ សាសនវរំ បរិយត្តិបដិបត្តិបដិវេធភេទេន តិវិធម្បិ បរិយត្តិសាសនមេវ សព្ពសាសនមូលភូតត្តា, នេត្តិប្បករណស្ស វិសយភូតត្តា ច វិសេសតោ អធិប្បេតំ តស្ស មូលភូតភាវតោ វិនយសំវណ្ណនាទីសុ ពហូបការេន ទស្សិតោតិ អម្ហេហិ ន វត្តព្ពោ. វទន្តោបិ អញ្ញំ រចិតព្ពំ រចិតុំ អសមត្ថោវ ហុត្វា វទតីតិ គហិតព្ពោ វទេយ្យ.

តំ បន បរិយត្តិសាសនំ វិមុត្តិរសវសេន ឯកវិធំ, ធម្មវិនយវសេន ទុវិធំ, វិនយបិដកសុត្តន្តបិដកអភិធម្មបិដកវសេន តិវិធំ, អាណាទេសនាវោហារទេសនាបរមត្ថទេសនាវសេន តិវិធំ, យថាបរាធសាសនាយថានុលោមសាសនាយថាធម្មសាសនាភេទេនបិ តិវិធំ, សំវរាសំវរកថាទិដ្ឋិវិនិវេឋនកថានាមរូបបរិច្ឆេទកថាភេទេនបិ តិវិធំ. ឯត្ថ ច ទេសនា ទេសកាធីនា, សាសនំ សាសិតព្ពាយត្តំ, កថា កថេតព្ពត្ថាបេក្ខាតិ វិសេសោ. ទីឃនិកាយោ, មជ្ឈិមនិកាយោ, សំយុត្តនិកាយោ, អង្គុត្តរនិកាយោ, ខុទ្ទកនិកាយោតិ និកាយភេទេន បន បញ្ចវិធំ; សុត្តគេយ្យវេយ្យាករណគាថាឧទានឥតិវុត្តកជាតកអព្ភុតធម្មវេទល្លភេទេន បន នវវិធំ; ធម្មក្ខន្ធភេទេន បន ចតុរាសីតិធម្មក្ខន្ធសហស្សវិធំ; ‘‘សំកិលេសភាគិយវាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយអសេក្ខភាគិយាតិ អមិស្សានិ ចត្តារិ; សំកិលេសភាគិយវាសនាភាគិយសំកិលេសភាគិយនិព្ពេធ ភាគិយសំកិលេសភាគិយអសេក្ខភាគិយវាសនាភាគិយនិព្ពេធភាគិយាតិ មិស្សកទុកានិ ចត្តារិ; សំកិលេសភាគិយវាសនាភាគិយអសេក្ខភាគិយសំកិលេសភាគិយវាសនា ភាគិយនិព្ពេធភាគិយាតិ មិស្សកតិកានិ ទ្វេ; តណ្ហាសំកិលេសទិដ្ឋិសំកិលេសទុច្ចរិតសំកិលេសតណ្ហាវោទានភាគិយទិដ្ឋិវ- ឧទានភាគិយទុច្ចរិតវោទានភាគិយាតិឆា’’តិ (នេត្តិ. ៨៩) សោឡសន្នំ សុត្តានំ ភេទេន សោឡសវិធំ; ‘‘លោកិយលោកុត្តរលោកិយលោកុត្តរសត្តាធិដ្ឋានធម្មាធិដ្ឋានសត្តធម្មាធិដ្ឋានញាណញេយ្យ- ញាណញេយ្យទស្សនភាវនាទស្សនភាវនាសកវចនបរវចនសកវចនបរវចន វិស្សជ្ជនីយអវិស្សជ្ជនីយវិស្សជ្ជនីយអវិស្សជ្ជនីយកម្មវិបាកកម្មវិបាកកុសល អកុសលកុសលាកុសលអនុញ្ញាតបដិក្ខិត្តអនុញ្ញាតបដិក្ខិត្តថវស្ស ភេទេន អដ្ឋវីសតិវិធ’’ន្តិ (នេត្តិ. ១១២) ឯវមាទិពហុវិធំ បរិយត្តិសាសនំ នេត្តិប្បករណស្ស វិសេសតោ វិសយំ. តស្ស វិសយភាវេ សតិ បដិបត្តិបដិវេធសង្ខាតំ សាសនទ្វយម្បិ តម្មូលកត្តា វិសយំ ហោតិ បរិយាយតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘វិទូហី’’តិ បទស្ស យថាវុត្តសាសនវរស្ស សបរសន្តានបវត្តនបវត្តាបនាទិវសេន វិជាននសមត្ថោ សណ្ហសុខុមញាណាទិគុណសម្បន្នោ កល្យាណបុថុជ្ជនសោតាបន្នាទិកោ បុគ្គលោ សរូបត្ថោ. ‘‘ញេយ្យ’’ន្តិ បទស្ស តាទិសេហិ វិទូហិ សណ្ហសុខុមញាណាទិនា វិជានិតព្ពំ សាសនវរំ សរូបត្ថោ. ‘‘នរវរស្សា’’តិ បទស្ស ឯកវិធាទិភេទស្ស សាសនវរស្ស ជនកោ អនេកគុណសម្បន្នោ តិលោកគ្គោ សរូបត្ថោ. ឥច្ចេវំ នេត្តិយា អាទិគាថាយ សរូបត្ថោ សង្ខេបេន វិជានិតព្ពោ.

ឯវំ តស្សា អនុសន្ធ្យាទីនំ ជានិតព្ពភាវេ សតិបិ អជានន្តោ វិយ បុច្ឆិត្វា ទោសំ អារោបេត្វា បរិហារវសេនាបិ គម្ភីរាធិប្បាយស្ស អនាកុលស្ស វិសេសជាននំ ភវិស្សតិ. តស្មា បុច្ឆិត្វា ទោសំ រោបេត្វា បរិហារវសេន គម្ភីរាធិប្បាយំ សម្បិណ្ឌេត្វា កថយិស្សំ. អម្ហាកាចរិយ កិមត្ថំ ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិមាហ? នេត្តិប្បករណំ កាតុំ. ឯវំ សតិ នេត្តិប្បករណភូតំ ‘‘សោឡសហារា នេត្តិ’’ត្យាទិកំ ឯវ វត្តព្ពំ, កស្មា តំ អវត្វា តតោ នេត្តិប្បករណតោ អញ្ញំ ‘‘យំ លោកោ បូជយតេ’’ត្យាទិមាហ. សេយ្យថាបិ សមុទ្ទំ គច្ឆន្តោ ហិមវន្តំ គច្ឆតិ, ហិមវន្តំ គច្ឆន្តោ សមុទ្ទំ គច្ឆតិ, ឯវមេវ នេត្តិប្បករណំ ករោន្តោ សាសនវរទស្សនំ ករោតីតិ? សច្ចំ, តថាបិ យស្ស សំវណ្ណនំ នេត្តិប្បករណំ កាតុកាមោ តំ សាសនវរំ បឋមំ ទស្សេតុំ ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិមាហ. ឯវំ សតិ ‘‘ឯតំ សាសនវរ’’ន្តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ, កស្មា ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិ វុត្តន្តិ? តំ សាសនវរំ ជនកេន នរវរេន និយមេត្វា ថោមេតុំ វុត្តំ. តថាបិ ‘‘តស្ស នរវរស្សា’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពំ, កស្មា ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិ វុត្តន្តិ? តំ ជនកំ នរវរំ លោកបាលេន លោកសេដ្ឋេន សទ្ធិំ សព្ពេន លោកេន បូជនីយនមស្សនីយភាវេន ថោមេតុំ ‘‘យំ លោកោ’’ត្យាទិ វុត្តំ. បូជេន្តាបិ វន្ទិត្វា បូជេន្តិ, តស្មា ‘‘បូជយតេ’’តិ ឯត្តកមេវ វត្តព្ពន្តិ? តថាបិ កេចិ កេសញ្ចិ បូជាសក្ការាទីនិ ករោន្តាបិ តេសំ អបាកដគុណតាយ នមក្ការំ ន ករោន្តិ. ឯវំ ភគវតោ យថាភូតអព្ភុគ្គតសទ្ទតាយ បន ភគវន្តំ បូជេត្វាបិ វន្ទតិយេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘នមស្សតិ ចា’’តិ វុត្តំ. បូជេន្តោ, នមស្សន្តោ ច ន កទាចិយេវ, អថ ខោ សព្ពកាលន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សទា’’តិ វុត្តំ. តាទិសស្ស នរវរស្ស តាទិសំ សាសនវរំ សណ្ហសុខុមញាណសម្បន្នេហិ វិទូហេវ សុខុមញាណេនេវ ញេយ្យន្តិ សាសនវរំ ថោមេតុំ ‘‘វិទូហិ ញេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ‘‘បូជយតេ, នមស្សតី’’តិ ឯតេហិ បូជននមស្សនកិរិយាយ ហេតុភូតា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទយោ អនេកេ លោកិយលោកុត្តរគុណា បកាសិតា ហោន្តិ តេ គុណេ អាគម្ម សព្ពលោកស្ស បូជននមស្សនចេតនាយ បវត្តនតោ. តេសុ ហិ កិញ្ចិ សរូបតោ, កិញ្ចិ អនុមានតោ សារិបុត្តត្ថេរាទយោ អនុស្សរន្តិ, បូជេន្តិ, នមស្សន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនុស្សរេថ សម្ពុទ្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២៤៩). ឯកទេសគុណាបិ បូជារហា នមស្សនារហា, កស្មា សព្ពេបិ គុណា បកាសិតាតិ? សព្ពគុណទស្សនេន ពោធិសម្ភារសម្ភរណមហាករុណាយោគសង្ខាតហេតុញាណបហាន- អានុភាវរូបកាយសម្បត្តិសង្ខាតផលហិតជ្ឈាសយិន្ទ្រិយ- បាកកាលាគមនទេសនាញាណសង្ខាតសត្តុ- បការសម្បទាវសេន ថោមនា ទស្សិតា. តេន អត្តហិតបដិបត្តិ, បរហិតបដិបត្តិ ច និរុបក្កិលេសូបគមនាបគមនញ្ច លោកសមញ្ញានុបបវត្តិ, តទនតិធាវនញ្ច ចរណសម្បត្តិ, វិជ្ជាសម្បត្តិ ច អត្តាធិបតិតា, ធម្មាធិបតិតា ច លោកនាថអត្តនាថតា ច បុព្ពការិកតញ្ញុតា ច អបរន្តបតា, អនត្តន្តបតា ច ពុទ្ធករណធម្មពុទ្ធភាវសិទ្ធិ ច បរតារណអត្តតារណញ្ច សត្តានុគ្គហចិត្តតា, ធម្មវិរត្តចិត្តតា ច បកាសិតា ភវន្តិ. តេន សព្ពប្បការេន អនុត្តរទក្ខិណេយ្យតាឧត្តមបូជនីយនមស្សនីយភាវបូជននមស្សនកិរិយាយ ច ខេត្តង្គតភាវំ បកាសេតិ. តេន បូជនកនមស្សនកានំ យថិច្ឆិតព្ពបយោជនសម្បត្តិ បកាសិតាតិ សព្ពគុណា បកាសិតាតិ.

អាទិកល្យាណតាទិគុណសម្បត្តិយា វរំ អគ្គំ ឧត្តមំ, និបុណញាណគោចរតាយ បណ្ឌិតវេទនីយញ្ច, តស្មា ‘‘វរំ ញេយ្យ’’ន្តិ វចនេហិ ស្វាក្ខាតតាទយោ សព្ពេ ធម្មគុណា បកាសិតា. អរិយសច្ចបដិវេធេន សមុគ្ឃាតកិលេសសម្មោហាយេវ បរមត្ថតោ បណ្ឌិតា ពាល្យាទិសមតិក្កមនតោ, តស្មា ភាវិតលោកុត្តរមគ្គា, សច្ឆិកតសាមញ្ញផលា ច បុគ្គលា វិសេសតោ ‘‘វិទូ’’តិ វុច្ចន្តិ. តេ ហិ យថាវុត្តសាសនវរំ អវិបរីតតោ ញាតុំ, នេតុញ្ច សបរសន្តានេ សក្កុណន្តិ. តស្មា យេ សុប្បដិបន្នតាទយោ អនេកេហិ សុត្តបទេហិ សំវណ្ណិតា, តេ អរិយសង្ឃគុណាបិ និរវសេសតោ ‘‘វិទូហី’’តិ បទេន បកាសិតាតិ. ឯវំ នេត្តិយា បឋមគាថាយ ‘‘ឯតំ សាសនវរ’’ន្តិ បទេន សាសនត្តយំ សង្គណ្ហិត្វា តត្ថ ឥតរេសំ ទ្វិន្នំ អធិគមូបាយភាវតោ សព្ពសាសនមូលភូតស្ស, អត្តនោ នេត្តិប្បករណស្ស ច វិសយភូតស្ស បរិយត្តិសាសនវរស្ស ទស្សនមុខេន សព្ពេ រតនត្តយគុណាបិ ថោមនាវសេន នយតោវ បកាសិតា ហោន្តិ. នយតោ ហិ ទស្សិតា សព្ពេ គុណា និរវសេសា គហិតា ភវន្តិ, ន សរូបតោ. តេនាហ ភគវន្តំ ឋបេត្វា បញ្ញវន្តានំ អគ្គភូតោ ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោបិ ពុទ្ធគុណបរិច្ឆេទនមនុយុត្តោ ‘‘អបិច មេ ធម្មន្វយោ វិទិតោ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦) ភគវតាបិ –

‘‘ឯវំ អចិន្តិយា ពុទ្ធា, ពុទ្ធធម្មា អចិន្តិយា;

អចិន្តិយេ បសន្នានំ, វិបាកោ ហោតិ អចិន្តិយោ’’តិ. (អប. ថេរ ១.១.៨២; នេត្តិ. ៩៥) –

គាថា វុត្តា. តត្ថ ពុទ្ធធម្មាតិ ពុទ្ធគុណា. អម្ហាកំ បន យាវជីវំ រតនត្តយគុណបរិទីបនេ អតិឧស្សាហន្តានម្បិ សរូបតោ នីហរិត្វា ទស្សេតុំ អសមត្ថភាវោ បគេវ បណ្ឌិតេហិ វេទិតព្ពោតិ.

ឥច្ចេវំ –

‘‘យំ លោកោ បូជយតេ, សលោកបាលោ សទា នមស្សតិ ច;

តស្សេត សាសនវរំ, វិទូហិ ញេយ្យំ នរវរស្សា’’តិ. –

និគ្គហិតលោបវសេន វុត្តាយ គាថាយ សង្ខេបេន កថិតោ អនុសន្ធ្យាទិកោ សមត្តោតិ.

‘‘យំ លោកោ បូជយតេ, ស លោកបាលោ សទា នមស្សតិ ច;

តំ តស្ស សាសនវរំ, វិទូហិ ញេយ្យំ នរវរស្សា’’តិ. –

គាថំ អបរេ បឋន្តិ. តស្សាបិ អនុសន្ធ្យត្ថោ វុត្តនយោវ. យោជនត្ថោ បន វិសេសោ. តត្ថ ហិ សលោកបាលោ លោកោ យស្ស សត្ថុនោ នរវរស្ស យំ សាសនវរំ សំវណ្ណេតព្ពសហិតំ, សំវណ្ណេតព្ពំ ឯវ វា បូជយតេ ចេវ នមស្សតិ ច, តស្ស លោកបាលស្ស សត្ថុនោ តំ បូជេតព្ពំ, នមស្សិតព្ពញ្ច វិទូហេវ វិញ្ញាតព្ពំ, ឯតំ សាសនវរំ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយន្តិ គហេតព្ពន្តិ យោជនា. យោជនាការោបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយោវ.

វិគ្គហត្ថោបិ វិសេសោ. ឥមស្មិញ្ហិ នយេ លោកំ បាលេន្តីតិ លោកបាលា, យថាវុត្តចតុមហារាជាទយោ. តេហិ លោកបាលេហិ សហិតំ សព្ពលោកំ បាលេតិ លោកគ្គនាយកត្តាតិ លោកបាលោតិ ភគវាបិ លោកបាលសទ្ទេន វុត្តោ. សោ ហិ ‘‘តស្សា’’តិ ឯត្ថ តំ-សទ្ទេន បរាមសីយតិ, តស្មា តស្ស លោកបាលស្ស សត្ថុនោ នរវរស្សាតិ អត្ថោ គហិតោ. យទិ ឯវំ លោកបាលោ គុណីភូតោ អបធានោ បធានភូតំ លោកំ វិសេសេត្វា វិនិវត្តោ, កថំ តំ-សទ្ទេន បរាមសីយតីតិ? លោកវិសេសកោ សមានោបិ សាសនវរាបេក្ខតាយ ជនកសាមិភាវេន សម្ពន្ធិវិសេសភូតត្តា បធានភូតោ វិយ បរាមសីយតីតិ. ភគវា សាសនវរស្ស សាមិភាវេន គហិតោ. កថំ សាសនវរស្ស សាមី ភគវា សាសនវរំ បូជយតីតិ? ន ចាយំ វិរោធោ. ពុទ្ធា ហិ ភគវន្តោ ធម្មគរុនោ, តេ សព្ពកាលំ ធម្មមបចយមានាវ វិហរន្តីតិ. ពុទ្ធានញ្ហិ ធម្មគរុធម្មាបចយមានភាវោ ‘‘យំនូនាហំ…បេ… តមេវ ធម្មំ សក្កត្វា គរុំ កត្វា មានេត្វា បូជេត្វា ឧបនិស្សាយ វិហរេយ្យ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.២១) វុត្តោ, តស្មា លោកបាលោ ភគវា សាសនវរំ បូជយតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ សតិ លោកបាលោ ភគវា សាសនវរំ បូជយតីតិ អត្ថោ យុត្តោ ហោតុ, កថំ លោកបាលោ ភគវា សាសនវរំ នមស្សតីតិ យុត្តោតិ? យុត្តោវ ‘‘នមស្សតី’’តិ បទស្ស គរុករណេន តន្និន្នបោណបព្ភារោតិ អត្ថស្សាបិ លព្ភនតោ. ភគវា ហិ ធម្មគរុតាយ សព្ពកាលំ ធម្មនិន្នបោណបព្ភារភាវេន វិហរតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘យេន សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន វា សំវណ្ណនាសុ វុត្តនយេន វា ញាតព្ពន្តិ អម្ហេហិ ន វិត្ថារីយតិ.

ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ បទេន តិវិធម្បិ សាសនំ សង្គណ្ហិត្វា តត្ថ បរិយត្តិសាសនមេវ អត្តនោ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយំ និយមេត្វា ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វាទស បទានិ’’ត្យាទិមាហ. អថ វា បឋមគាថាយ រតនត្តយថោមនេន សហ នេត្តិប្បករណតាវិសយំ សាសនវរំ អាចរិយេន ទស្សិតំ, ‘‘តស្ស សាសនវរំ កិំ សព្ពំយេវ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយំ, ឧទាហុ បរិយត្តិសាសនមេវា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា បរិយត្តិសាសនភូតំ សុត្តមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទ្វាទស បទានិ សុត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ សាមញ្ញេន វុត្តម្បិ បរិយត្តិសុត្តមេវ សាសនវរន្តិ គហេតព្ពន្តិ អត្ថោ. ‘‘តំ បន កតិវិធ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘ទ្វាទស បទានី’’តិ វុត្តំ, សង្ខេបតោ បភេទេន ទ្វាទសវិធន្តិ អត្ថោ. បភេទតោ ទ្វាទសវិធម្បិ ព្យញ្ជនបទអត្ថបទតោ បន ទុវិធមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តំ សព្ពំ ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘តស្មិំ ទ្វយេ ឯកមេវ សរូបតោ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយន្តិ វិញ្ញេយ្យំ, ឧទាហុ ឧភយ’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឧភយន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តំ វិញ្ញេយ្យំ ឧភយ’’ន្តិ វុត្តំ. វចនវចនីយភាវេន សម្ពន្ធេ យស្មិំ ព្យញ្ជនេ, អត្ថេ ច ‘‘សុត្ត’’ន្តិ វោហារោ បវត្តោ, តំ ឧភយំ សរូបតោ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយន្តិ វិញ្ញេយ្យន្តិ អត្ថោ. ‘‘កិន្តិ វិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា ‘‘កោ អត្ថោ, ព្យញ្ជនំ កតម’’ន្តិ វុត្តំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឆព្យញ្ជនបទឆអត្ថបទភេទេន ទ្វាទសវិធំ ព្យញ្ជនបទអត្ថបទវសេន ទុវិធំ សព្ពបរិយត្តិសង្ខាតំ សុត្តំ មម នេត្តិប្បករណស្ស វិសយំ សាសនវរន្តិ ញាតព្ពំ. សរូបតោ បុច្ឆិត្វា អត្ថបទំ, ព្យញ្ជនបទញ្ច សរូបតោ ញាតព្ពន្តិ.

ឯវំ បឋមគាថាយ ‘‘សាសនវរ’’ន្តិ វុត្តស្ស សុត្តស្ស បរិយត្តិភាវញ្ចេវ អត្ថបទព្យញ្ជនបទភាវេន វេទិតព្ពត្តញ្ច ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស សុត្តស្ស បវិចយូបាយំ នេត្តិប្បករណំ បទត្ថវិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘សោឡសហារា’’ត្យាទិមាហ. អថ វា ទុតិយគាថាយ នេត្តិប្បករណស្ស វិសយំ សាសនវរំ និយមេត្វា ទស្សិតំ, ‘‘នេត្តិ នាម កតមា, កតិវិធា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា នេត្តិនាម ឯត្តិកាតិ សង្ខេបតោ ទស្សេតុំ ‘‘សោឡសហារា’’ត្យាទិមាហ. តត្ថ តស្ស សាសនស្ស សុត្តស្ស អត្ថបរិយេដ្ឋិ នេត្តិសំវណ្ណនា មយា មហាកច្ចាយនេន និទ្ទិដ្ឋា នេត្តិ នាម សោឡសហារសមុទាយា បញ្ចនយសមុទាយា អដ្ឋារសមូលបទសមុទាយាតិ វិជានិតព្ពាតិ.

តេ ហារាទយោ កេនដ្ឋេន នេត្តិ នាម? វេនេយ្យសត្តេ អរិយធម្មំ នេតីតិ នេត្តីតិ ឯវមាទិ អត្ថោ សំវណ្ណនាសុ (នេត្តិ. អដ្ឋ. គន្ថារម្ភកថា) វុត្តោវ. ឥមាយ តតិយគាថាយបិ ‘‘មហាកច្ចានេន និទ្ទិដ្ឋា’’តិ បាឋោ សុន្ទរោ. ‘‘មហាកច្ចាយនេន និទ្ទិដ្ឋា’’តិ វា បាឋោ, ន សុន្ទរោ. លក្ខណញ្ហិ មយា ហេដ្ឋា វុត្តន្តិ. ‘‘សោឡសហារាទិសមុទាយា នេត្តី’’តិ វុត្តា, តេ ហារា សុត្តស្ស ព្យញ្ជនវិចយោ វា ហោន្តិ, អត្ថវិចយោ វា, នយា ច ព្យញ្ជនវិចយោ វា ហោន្តិ, អត្ថវិចយោ វាតិ វិចារណាយំ សតិ ‘‘ឥមេ ឥមស្ស វិចយោ’’តិ និយមេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘ហារា ព្យញ្ជនវិចយោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ហារា សុត្តស្ស ព្យញ្ជនវិចយោ ហោន្តិ, ន អត្ថវិចយោ សោឡសហារានំ មូលបទនិទ្ធារណំ វជ្ជេត្វា ព្យញ្ជនមុខេនេវ សំវណ្ណនាភាវតោ. តយោ បន នយា សុត្តស្ស អត្ថវិចយោ ហោន្តិ, តិណ្ណំ នយានំ មូលបទសង្ខាតអវិជ្ជាទិសភាវធម្មនិទ្ធារណមុខេនេវ សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភាវតោតិ.

‘‘តំ ឧភយំ សុត្តេ សំវណ្ណនាភាវេន កេនចិ កត្ថចិយេវ យោជេតព្ពំ, ឧទាហុ សព្ពថា សព្ពត្ថ យោជិត’’ន្តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ តំ ឧភយំ សព្ពត្ថ សុត្តេសុ សព្ពថា យោជិតន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភយំ បរិគ្គហីត’’ន្តិ វុត្តំ. ហារា ចេវ នយា ច ឧភយំ សុត្តស្ស អត្ថនិទ្ធារណវសេន បរិតោ សមន្តតោ គហិតំ សព្ពថា សុត្តេសុ យោជិតន្តិ.

‘‘ហារាទិសមុទាយភូតំ នេត្តិសង្ខាតំ សុត្តំ កថំ សំវណ្ណេតព្ពំ សុត្តំ សំវណ្ណេតី’’តិ វត្តព្ពភាវតោ វុត្តំ ‘‘វុច្ចតិ សុត្តំ យថាសុត្ត’’ន្តិ. នេត្តិសង្ខាតំ សំវណ្ណនាសុត្តំ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តានុរូបំ យថា យេន យេន ទេសនាហារេន វា អញ្ញេន វា សំវណ្ណេតព្ពំ, តេន តេន វុច្ចតិ សំវណ្ណេតីតិ អត្ថោ. អថ វា ‘‘នេត្តិសង្ខាតំ សុត្តំ កិត្តកំ សំវណ្ណេតព្ពំ សុត្តំ សំវណ្ណេតី’’តិ វត្តព្ពភាវតោ វុត្តំ ‘‘វុច្ចតិ សុត្តំ យថាសុត្ត’’ន្តិ. តត្ថ យថាសុត្តំ យំ យំ សុត្តំ ភគវតា វុត្តំ, តំ តំ សព្ពំ សុត្តំ នេត្តិសង្ខាតំ សុត្តំ វុច្ចតិ វទតិ អស្សាទាទីនវទស្សនវសេន សំវណ្ណេតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘នេត្តិនយេន ហិ សំវណ្ណេតុំ អសក្កុណេយ្យំ នាម សុត្តំ នត្ថី’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. សង្គហវារវណ្ណនា).

‘‘យំ យំ ភគវតា ទេសិតំ សុត្តំ នេត្តិសំវណ្ណនាយ សំវណ្ណិតំ, សា សំវណ្ណេតព្ពា ទេសនា ច វិញ្ញេយ្យា, ឧទាហុ ទេសិតព្ពញ្ចា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘យា ចេវ ទេសនា’’ត្យាទិមាហ. យា ចេវ ទេសនា បាឡិ សំវណ្ណិតា, សា ច, តាយ ទេសនាយ ទេសិតំ យំ ធម្មជាតំ, តញ្ច ឧភយំ វិមុត្តាយតនទេសនាសីសេន បរិចយំ ករោន្តេហិ ឯកន្តេន វិញ្ញេយ្យំ ឧភយស្សេវ អនុបាទិសេសបរិនិព្ពានបរិយោសានានំ សម្បត្តីនំ ហេតុភាវតោ. ‘‘តស្ស ឧភយស្ស វិជាននេ សាធេតព្ពេ សាធេតព្ពស្ស វិជាននស្ស ហេតុភូតា កតមា អនុបុព្ពី’’តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ វុត្តំ ‘‘តត្រា’’ត្យាទិ. តត្ថ តត្រ វិជាននេ សាធេតព្ពេ សុត្តាទិនវង្គស្ស សាសនស្ស អត្ថបរិយេសនា អត្ថវិចារណា ហារនយានំ អយំ អនុបុព្ពី វិជាននស្ស សាធេតព្ពស្ស ហេតុភូតា អនុបុព្ពី នាមាតិ អត្ថោ. អថ វា តស្ស ឧភយស្ស វិជាននេ សាធេតព្ពេ សុត្តាទិនវង្គស្ស សាសនស្ស អត្ថបរិយេសនាយ អត្ថវិចារណាយ អយំ អនុបុព្ពី វិជាននស្ស សាធេតព្ពស្ស ហេតុភូតា អនុបុព្ពី នាមាតិ. អថ វា វក្ខមានាយ ហារនយានុបុព្ពិយា នវវិធសុត្តន្តបរិយេសនា វិជាននស្ស ហេតុភូតាតិ វេទិតព្ពា. តេនាការេនេវ អដ្ឋកថាយំ តិធា វុត្តាតិ.

សង្គហវារស្ស អត្ថវិភាវនា និដ្ឋិតា.

២. ឧទ្ទេសវារអត្ថវិភាវនា

១. ឯវំ សង្គហវារេន សង្ខេបតោ ទស្សិតេ ហារាទយោ ឥទានិ វិភាគេន ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា’’តិអាទិទេសនា អារទ្ធា. អថ វា សោឡសហារាទិសមុទាយា នេត្តិ នាម មយា មហាកច្ចានេន និទ្ទិដ្ឋាតិ វុត្តា, ‘‘កតមេ តេ សោឡស ហារា’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘តត្ថ សោឡស ហារា’’ត្យាទិ. តត្ថ តត្ថាតិ តេសុ សោឡសហារាទីសុ. ទេសនា ហារោ, វិចយោ ហារោ…បេ… សាមារោបនោ ហារោតិ ឥមេ សោឡស ហារាតិ ទដ្ឋព្ពា.

តត្ថ សព្ពសាធារណត្តា ហារបទស្ស វចនត្ថោ បឋមំ វត្តព្ពោ. កេនដ្ឋេន ហារាតិ? ហរីយន្តិ ឯតេហីតិ ហារា. ឯតេហិ សំវណ្ណនាវិសេសេហិ សំវណ្ណិយេសុ សុត្តគេយ្យាទីសុ អញ្ញាណសំសយវិបល្លាសា ហរីយន្តិ, ឥតិ អញ្ញាណាទិហរណការណត្តា ‘‘ឯតេហី’’តិ បទេន និទ្ទិដ្ឋា សំវណ្ណនាវិសេសា ហារា នាម, ហរ-ធាតុយា អាចរិយស្ស វចីភេទសទ្ទោ, តំសមុដ្ឋាបកោ ចិត្តុប្បាទោ ច មុខ្យត្ថោ, វេនេយ្យានំ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តស្ស អត្ថជាននាទិញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ ការណូបចារត្ថោ, តស្ស ឧបនិស្សយបច្ចយភូតានំ សំវណ្ណនាវិសេសានំ ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិ ផលូបចារត្ថោ, ឥតិ-សទ្ទេន សា ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិយេវ បរាមសីយតិ. តំសត្តិសម្បន្នា សំវណ្ណនាវិសេសា ណ-បច្ចយត្ថា ហោន្តិ. ឯស នយោ ឯវរូបេសុ ឋានេសុបិ. វិត្ថារោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១) វុត្តោ ឯវ.

អសាធារណតោ បន ទេសីយតិ ឯតាយាតិ ទេសនា. ឯតាយ សំវណ្ណនាយ សំវណ្ណេតព្ពសុត្តត្ថោ ទេសីយតិ សំវណ្ណីយតិ សំវណ្ណនានុសារេន ញាបីយតិ, ឥតិ ញាបនការណត្តា ‘‘ឯតាយា’’តិ បទេន និទ្ទិដ្ឋា វិសេសសំវណ្ណនា ទេសនា នាម, ន បាឡិទេសនា, បាឡិទេសនាយ សំវណ្ណេតព្ពសំវណ្ណនាភាវេន សហចរណតោ វា ទេសនា. កិញ្ចាបិ អញ្ញេ ហារា ទេសនាបាឡិសង្ខាតស្ស សុត្តស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភាវតោ ទេសនាយ សហចារិនោ ហោន្តិ, អយំ បន ហារោ យេភុយ្យេន យថារុតវសេនេវ វិញ្ញាយមានត្តា បាឡិទេសនាយ សហ ចរតីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, ន តថា បរេ. ន ហិ អស្សាទាទីនវនិស្សរណាទិសន្ទស្សនលក្ខណរហិតា បាឡិទេសនា អត្ថិ, អយញ្ច ហារោ អស្សាទាទិសន្ទស្សនលក្ខណោតិ.

វិចិយន្តិ ឯតេនាតិ វិចយោ. ឯតេន សំវណ្ណនាវិសេសេន សុត្តេ បទបញ្ហាទយោ វិចិយន្តិ, ឥតិ វិចារណការណត្តា សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយោ នាម. កត្វត្ថាធិករណត្ថាបិ លព្ភន្តិ. សំវណ្ណេតព្ពសុត្តេន បទបញ្ហាទិវិចយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយោ ហារោ.

យុត្តាយុត្តិ វិចារីយតិ ឯតាយាតិ យុត្តិ. ឯតាយ វិសេសសំវណ្ណនាយ សព្ពេសំ ហារានំ ភូមិគោចរានំ យុត្តាយុត្តិ វិចារីយតិ, ឥតិ វិចារណការណត្តា ‘‘ឯតាយា’’តិ បទេន និទ្ទិដ្ឋា វិសេសសំវណ្ណនា យុត្តិ នាម. ឥធ ឧត្តរបទលោបោ ទដ្ឋព្ពោ, យុត្តិយា វិចារណា, វិចារណីយភាវេន សហចរណតោ វា យុត្តិ. សព្ពហារានំ ភូមិគោចរានំ យុត្តាយុត្តិវិចារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ យុត្តិ ហារោ.

បទតិ បវត្តេតិ ផលំ ឯតេនាតិ បទំ, ការណំ. ឋន្តិ តិដ្ឋន្តិ ឯត្ថ ផលានិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ឋានំ, ការណំ. បទញ្ច តំ ឋានញ្ចាតិ បទដ្ឋានំ, អាសន្នការណំ. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានំ វិចារីយតិ ឯតាយាតិ បទដ្ឋានា, វិសេសសំវណ្ណនា, វិចារណលោបោវ, សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានានំ, តេសញ្ច បទដ្ឋានានំ វិចារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បទដ្ឋានោ ហារោ.

សុត្តេ អវុត្តាបិ សមានលក្ខណា ធម្មា លក្ខីយន្តិ ឯតេន សំវណ្ណនាវិសេសេនាតិ លក្ខណោ, សុត្តេ វុត្តេន ធម្មេន សមានលក្ខណានំ ធម្មានំ អវុត្តានម្បិ និទ្ធារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ លក្ខណោ ហារោ.

សុត្តេ ទស្សិយមានា និព្ពចនាទយោ ចត្តារោបិ វិយូហីយន្តិ វិភាគេន សម្បិណ្ឌីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ ព្យូហោ, ចតុន្នំ និព្ពចនាទីនំ ព្យូហោ ចតុព្យូហោ. និព្ពចនាធិប្បាយព្យញ្ជនានញ្ចេវ ទេសនានិទានស្ស ច បុព្ពាបរេន សទ្ធិំ សន្ទស្សនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ចតុព្យូហោ ហារោ.

ទេសនាយ គហិតធម្មេន សភាគា, វិសភាគា ច ធម្មា អាវដ្ដីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ អាវដ្ដោ, ទេសនាយ គហិតធម្មានំ សភាគវិសភាគធម្មវសេន អាវដ្ដនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អាវដ្ដោ ហារោ.

អសាធារណាសាធារណានំ សំកិលេសធម្មេ, វោទានធម្មេ ច សាធារណាសាធារណតោ, បទដ្ឋានតោ, ភូមិតោ ច វិភជនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិភត្តិ ហារោ.

សុត្តេ និទ្ទិដ្ឋា ធម្មា បដិបក្ខវសេន បរិវត្តីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វាតិ បរិវត្តោ, សុត្តេ និទ្ទិដ្ឋានំ ធម្មានំ បដិបក្ខតោ បរិវត្តនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិវត្តនោ ហារោ.

សុត្តេ វុត្តស្ស ឯកស្សេវ អត្ថស្ស វាចកំ វិវិធំ វចនំ ឯត្ថ សំវណ្ណនាវិសេសេតិ វិវចនំ, វិវចនមេវ វេវចនំ, សុត្តេ វុត្តេ ឯកស្មិំ អត្ថេ អនេកបរិយាយសទ្ទយោជនាលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វេវចនោ ហារោ.

សុត្តេ វុត្តា អត្ថា បការេហិ ញាបីយន្តិ ឥមិនា, ឯត្ថ វាតិ បញ្ញត្តិ, ឯកេកស្ស ធម្មស្ស អនេកាហិ បញ្ញត្តីហិ បញ្ញាបេតព្ពាការលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បញ្ញត្តិ ហារោ.

សុត្តាគតា ធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទាទីសុ ឱតរីយន្តិ អនុប្បវេសីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ ឱតរណោ, បដិច្ចសមុប្បាទាទិមុខេហិ សុត្តត្ថស្ស ឱតរណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ឱតរណោ ហារោ.

សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភា សោធីយន្តិ សមាធីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ សោធនោ, សុត្តេ បទបទត្ថបញ្ហារម្ភានំ សោធនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សោធនោ ហារោ.

សាមញ្ញវិសេសភូតា ធម្មា វិនា វិកប្បេន អធិដ្ឋីយន្តិ អនុប្បវត្តីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ អធិដ្ឋានោ, សុត្តាគតានំ ធម្មានំ អវិកប្បនវសេន សាមញ្ញវិសេសនិទ្ធារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ អធិដ្ឋានោ ហារោ.

យោ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច ផលំ បរិករោតិ អភិសង្ខរោតិ, ឥតិ សោ ហេតុ ចេវ បច្ចយោ ច បរិក្ខារោ, យោ សំវណ្ណនាវិសេសោ តំ បរិក្ខារំ ហេតុញ្ចេវ បច្ចយញ្ច អាចិក្ខតិ, ឥតិ សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារោ នាម. សុត្តេ អាគតធម្មានំ បរិក្ខារសង្ខាតេ ហេតុបច្ចយេ និទ្ធារេត្វា សំវណ្ណនាលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ បរិក្ខារោ ហារោ.

សុត្តេ អាគតធម្មា បទដ្ឋានាទិមុខេន សមារោបីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ សមារោបនោ, សុត្តេ អាគតធម្មានំ បទដ្ឋានវេវចនភាវបហានសមារោបនវិចារណលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សមារោបនោ ហារោ. ភាវសាធនវសេនាបិ សព្ពត្ថ វចនត្ថោ វត្តព្ពោតិ តស្សាបិ វសេន យោជេតព្ពន្តិ. សេសំ សំវណ្ណនានុសារេន ញាតព្ពន្តិ.

‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា ទេសនា’’ត្យាទិនា ហារសរូបំ វុត្តំ, កិមត្ថំ ‘‘តស្សានុគីតិ’’ត្យាទិ វុត្តន្តិ? អនុគីតិគាថាយ សុខគ្គហណត្ថំ បុន ‘‘តស្សានុគីតិ ទេសនា វិចយោ យុត្តិ’’ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្សាតិ ហារុទ្ទេសស្ស. អនុគីតីតិ អនុ បច្ឆា គាយនគាថា. បញ្ចទសោតិ បញ្ចទសមោ. សោឡសោតិ សោឡសមោ. អត្ថតោ អសំកិណ្ណាតិ ទេសនាទិបទត្ថតោ លក្ខណត្ថតោ សង្ករតោ រហិតា. តេន វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘សោ ច នេសំ អសង្ករោ លក្ខណនិទ្ទេសេ សុបាកដោ ហោតី’’តិ. សេសំ សំវណ្ណនានុសារេន ញាតព្ពន្តិ. ‘‘កេចិ ហារា កេហិចិ ហារេហិ សំកិណ្ណា វិយ ទិស្សន្តិ, កស្មា អសំកិណ្ណាតិ ញាតព្ព’’ន្តិ វត្តព្ពត្តា វុត្តំ ‘‘ឯតេសញ្ចេវា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯតេសញ្ចេវ ភវតីតិ ឯតេសំ សោឡសន្នំ ហារានំ យថា យេនាការេន អសង្ករោ ហោតិ, តថា អសង្ករាការេន ភវតិ. អយតិ បវត្តតិ នយវិភត្តីតិ អយា, វិត្ថារេន អយាតិ វិត្ថារតយា, ត-ការោ មិស្សកទោសាបគមត្ថាយ អាគតោ, នយវិភត្តិវិសេសវចនំ. នយេន ញាយេន វិភត្តិ នយវិភត្តិ, ន បញ្ចនយវិភត្តាហារានំ វិត្ថារេន បវត្តា ញាយវិភត្តិ តថា អសង្ករាការេន ភវតិ តស្មិំ អសំកិណ្ណាតិ ញាតព្ពាតិ អធិប្បាយោ.

២. សោឡស ហារា សរូបតោ វុត្តា, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតា, ‘‘កតមេ បញ្ច នយា’’តិ វត្តព្ពភាវតោ តថា បុច្ឆិត្វា សរូបតោ ឧទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ កតមេ បញ្ច នយា’’ត្យាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ហារេ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ នយេ ឧទ្ទិសិតុំ ‘តត្ថ កតមេ’តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២) វុត្តំ. ‘‘តត្ថ នយន្តិ សំកិលេសេ, វោទានេ ច វិភាគតោ ញាបេន្តីតិ នយា, នីយន្តិ វា តានិ ឯត្ថ, ឯតេហិ វាតិ នយា’’តិអាទិនា (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២) អដ្ឋកថាយំ វិត្ថារេន វចនត្ថោ វុត្តោ. នី-ធាតុយា នន្ទិយាវដ្ដាទិនយានុសារេន សំកិលេសេ, វោទានេ ច អាលម្ពិត្វា បវត្តោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទោ មុខ្យត្ថោ, នន្ទិយាវដ្ដាទិនយានំ ឧបនិស្សយបច្ចយសត្តិ ផលូបចារតោ គហិតា, ឥតិ-សទ្ទោ តំ ផលូបចារតោ គហិតសត្តិំ បរាមសិ, តំសត្តិសហិតា នន្ទិយាវដ្ដាទិនយា អ-បច្ចយត្ថា.

តណ្ហាអវិជ្ជាហិ សំកិលេសបក្ខស្ស សុត្តស្ស, សមថវិបស្សនាហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ នន្ទិយាវដ្ដោ នយោ. តត្ថ ចតុសច្ចន្តិ តណ្ហា ច អវិជ្ជា ច ភវមូលត្តា សមុទយសច្ចំ, អវសេសា តេភូមកា ធម្មា ទុក្ខសច្ចំ, សមថវិបស្សនា មគ្គសច្ចំ, តេន បត្តព្ពា អសង្ខតធាតុ និរោធសច្ចន្តិ.

តីហិ អវយវេហិ លោភាទីហិ សំកិលេសបក្ខេ, តីហិ អវយវេហិ អលោភាទីហិ ច វោទានបក្ខេ បុក្ខលោ សោភនោតិ តិបុក្ខលោ, អកុសលមូលេហិ សំកិលេសបក្ខស្ស, កុសលមូលេហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ តិបុក្ខលោ.

សីហស្ស ភគវតោ វិក្កីឡិតំ ឯត្ថ នយេតិ សីហវិក្កីឡិតោ, សុភសញ្ញាទីហិ វិបល្លាសេហិ សកលសំកិលេសបក្ខស្ស, សទ្ធិន្ទ្រិយាទីហិ វោទានបក្ខស្ស សុត្តត្ថស្ស ចតុសច្ចយោជនមុខេន នយនលក្ខណោ សំវណ្ណនាវិសេសោ សីហវិក្កីឡិតនយោ.

អត្ថនយត្តយទិសាភាវេន កុសលាទិធម្មានំ អាលោចនំ ទិសាលោចនំ. តស្ស តស្ស អត្ថនយស្ស យោជនត្ថំ កតេសុ សុត្តស្ស អត្ថវិស្សជ្ជនេសុ យេ វោទានាទយោ, សំកិលេសិកា ច តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភូតា ធម្មា សុត្តតោ និទ្ធារេត្វា កថិតា, តេសំ យថាវុត្តធម្មានំ ចិត្តេនេវ ‘‘អយំ បឋមា ទិសា, អយំ ទុតិយា ទិសា’’តិអាទិនា អាលោចនំ ទិសាលោចនំ.

តថា អាលោចិតានំ ធម្មានំ អត្ថនយត្តយយោជនេ សមានយនតោ អង្កុសោ វិយាតិ អង្កុសោ, តស្ស តស្ស នយស្ស ទិសាភូតានំ កុសលាទិធម្មានំ សមានយនំ អង្កុសោ នយោ.

លញ្ជេតីតិ លញ្ជកោ. យោ នយោ សុត្តត្ថំ លញ្ជេតិ បកាសេតិ, ឥតិ លញ្ជនតោ បកាសនតោ សោ នយោ លញ្ជកោ នាម, នយោ ច សោ លញ្ជកោ ចាតិ នយលញ្ជកោ. នយលញ្ជកោ បឋមោ នន្ទិយាវដ្ដោ នាម, នយលញ្ជកោ ទុតិយោ តិបុក្ខលោ នាម, នយលញ្ជកោ តតិយោ សីហវិក្កីឡិតោ នាមាតិ យោជេតព្ពោ.

ឧគ្គតានំ វិសេសេន ឧគ្គតោតិ ឧត្តមោ, តំ ឧត្តមំ. គតាតិ ញាតា, មតាតិ អត្ថោ. ‘‘មតា’’តិ វា បាឋោ. សេសមេត្ថ វុត្តនយានុសារេនបិ សំវណ្ណនានុសារេនបិ ជានិតព្ពន្តិ.

យថាវុត្តនយវិសេសសំវណ្ណនាយ ដីកាយំ –

‘‘សមូហាទិំ ឧបាទាយ លោកសង្កេតសិទ្ធា វោហារមត្តតា សម្មុតិសភាវោ, បថវីផស្សាទីនំ កក្ខឡផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសភាវោ. អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ – យស្មិំ ភិន្នេ, ឥតរាបោហេ វា ចិត្តេន កតេ ន តថា ពុទ្ធិ, ឥទំ សម្មុតិសច្ចំ យថា ឃដេ, សសម្ភារជលេ ច, តព្ពិបរិយាយេន បរមត្ថសច្ច’’ន្តិ –

វចនេ ឃដកថលអាបជលកទ្ទមាទិសង្ខាតំ សមូហាទិំ ឧបាទាយ លោកស្ស បុព្ពេ ឃដកថលអាបជលកទ្ទមាទិសង្កេតសិទ្ធា ឃដកថលអាបជលកទ្ទមាទិវោហារមត្តតា សម្មុតិសភាវោ សង្កេតវសេន អវិតថត្តា. បថវីអាទីនំ កក្ខឡាទិលក្ខណំ, ផស្សាទីនំ ផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសភាវោ. ‘‘យទិ ឯវំ ឃដាទិកេ អភិន្នេ វា អាបាទិកេ វា អនុរូបេន ឩនភាវេន អប្បវត្តមានេ វា សតិ សម្មុតិភាវោ ហោតុ, ភិន្នេ វា ឩនេ វា កថំ សម្មុតិភាវោ ភវេយ្យ, បថវីផស្សាទីនម្បិ ភិជ្ជមានត្តា, កក្ខឡផុសនាទីនញ្ច បថវីផស្សាទីហិ អនញ្ញត្តា កថំ បរមត្ថសភាវោ ភវេយ្យ, កតមេន សង្ខេបេន អត្ថេន សម្មុតិសភាវោ, បរមត្ថសភាវោ ច អម្ហេហិ ជានិតព្ពោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯត្ថាតិ ឯតេសុ សម្មុតិសភាវបរមត្ថសភាវេសុ អយំ នយោ វុច្ចមានោ សង្ខេបោ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

យស្មិំ ឃដាទិកេ ភិន្នេ សតិ តតោ ឃដាទិតោ ឥតរោ កថលាទិភាវោ ចិត្តេន បុព្ពេ កតេន យថា យេន កថលាទិវោហារេន ភវតិ, យស្មិំ អាបាទិកេ សម្ភារជលាទិកេ ឩនភាវេន បវត្តមានេ សតិ វា តតោ អាបាទិតោ ឥតរោ កទ្ទមាទិភាវោ ចិត្តេន បុព្ពេ កតេន យថា យេន កទ្ទមាទិវោហារេន ភវតិ, តថា តេន វោហារេន ពុទ្ធិ កថលាទិសភាវជាននំ កទ្ទមាទិសភាវជាននំ ភវតិ, ឥទំ អភិន្នេ ឃដាទិកំ វា ភិន្នេ កថលាទិកំ វា អនូនេ អាបាទិកំ វា ឩនេ កទ្ទមាទិកំ វា សព្ពំ សម្មុតិសច្ចំ ហោត្វេវ. ‘‘កទ្ទមស្មិំ ភិន្នេ, កទ្ទមស្មិំ ឩនេ វា សតិ ឥតរោ សម្មុតិសភាវោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពភាវតោ ‘‘ឃដេ, សម្ភារជលេ ចា’’តិ វុត្តំ.

សម្មុតិសច្ចសភាវោ តុម្ហេហិ វុត្តោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ បរមត្ថសច្ចសភាវោ’’តិ វត្តព្ពភាវតោ ‘‘តព្ពិបរិយាយេន បរមត្ថសច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. បថវីអាទីនំ កក្ខឡាទិលក្ខណតោ ឥតរស្ស ផុសនាទិលក្ខណស្ស អសម្ភវតោ, ផស្សាទីនញ្ច ផុសនាទិលក្ខណតោ ឥតរស្ស កក្ខឡាទិលក្ខណស្ស អសម្ភវតោ បថវីផស្សាទីនំ លក្ខឡផុសនាទិលក្ខណំ បរមត្ថសច្ចំ ហោត្វេវាតិ ឥមស្មិំ សង្ខេបត្ថេ គហិតេ កោចិ វិរោធោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោតិ.

៣. បញ្ច នយា សរូបតោ អាចរិយេន ឧទ្ទិដ្ឋា, អម្ហេហិ ច វិញ្ញាតា, ‘‘យានិ បទានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ, កតមានិ តានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា តានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ កតមានិ អដ្ឋារស មូលបទានិ’’ត្យាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ នយេបិ ឧទ្ទិសិត្វា ឥទានិ មូលបទានិ ឧទ្ទិសិតុំ ‘តត្ថ កតមានី’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ កុសលានិ នវ បទានិ, អកុសលានិ នវ បទានិ អដ្ឋារស មូលបទានីតិ ទដ្ឋព្ពានីតិ យោជនា. មូលន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯតេហិ នយា, បតិដ្ឋានវិភាគា ចាតិ មូលានិ, បទន្តិ បតិដ្ឋហន្តិ ឯត្ថ នយា, បដ្ឋានវិភាគា, អធិគមា ចាតិ បទានិ, វុត្តប្បការដ្ឋេន មូលានិ ច តានិ បទានិ ចាតិ មូលបទានិ. កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយន្តីតិ កុសលានិ, កុសេ រាគាទយោ លុនន្តីតិ កុសលានិ, កុសា វិយ លុនន្តីតិ កុសលានិ, កុសេន ញាណេន លាតព្ពានិ បវត្តេតព្ពានីតិ កុសលានិ. កុសលានំ បដិបក្ខានីតិ អកុសលានិ អ-សទ្ទោ ចេត្ថ បដិបក្ខត្ថោតិ.

នវ បទានិ កុសលានិ, នវ បទានិ អកុសលានីតិ គណនបរិច្ឆេទតោ, ជាតិភេទតោ ច ឧទ្ទិដ្ឋានិ, ‘‘កតមានិ តានី’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា នវ បទានិ អកុសលានិ បច្ចាសត្តិន្យាយេន សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘កតមានិ នវ បទានិ អកុសលានី’’តិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយំ បន –

‘‘ឯវំ គណនបរិច្ឆេទតោ, ជាតិភេទតោ ច មូលបទានិ ទស្សេត្វា ឥទានិ សរូបតោ ទស្សេន្តោ សំកិលេសបក្ខំយេវ បឋមំ ឧទ្ទិសតិ ‘តណ្ហា’តិអាទិនា’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៣) –

វុត្តំ. តត្ថ រូបាទិកេ ខន្ធេ តសតិ បរិតសតីតិ តណ្ហា. អវិន្ទិយំ កាយទុច្ចរិតាទិំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិន្ទិយំ កាយសុចរិតាទិំ ន វិន្ទតីតិ អវិជ្ជា, វិជ្ជាយ បដិបក្ខាតិ វា អវិជ្ជា. លុព្ភន្តិ តេនាតិ លោភោ, លុព្ភតីតិ វា លោភោ, លុព្ភនំ វា លោភោ. ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. អសុភេ រូបក្ខន្ធាទិកេ ‘‘សុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា សុភសញ្ញា. ទុក្ខទុក្ខាទិកេ ‘‘សុខ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា សុខសញ្ញា. អនិច្ចេ សង្ខារធម្មេ ‘‘និច្ច’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញា និច្ចសញ្ញា. អនត្តសភាវេសុ ចក្ខាទីសុ ខន្ធេសុ ‘‘អត្តា’’តិ បវត្តា សញ្ញា អត្តសញ្ញា. យត្ថាតិ យេសុ បទេសុ សព្ពោ អកុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ, តានិ បទានិ អកុសលានីតិ យោជនា. សង្គហំ គណនំ. សមោសរណំ សមារោបនំ.

បច្ចនីកធម្មេ ឧទ្ធច្ចាទិកេ នីវរណេ សមេតិ វូបសមេតិ តទង្គវិក្ខម្ភនវសេនាតិ សមថោ. សង្ខារេ អនិច្ចាទីហិ វិវិធេហិ អាការេហិ បស្សតីតិ វិបស្សនា. លោភស្ស បដិបក្ខោ អលោភោ. ទោសស្ស បដិបក្ខោ អទោសោ. មោហស្ស បដិបក្ខោ អមោហោ. ឯត្ថាបិ អ-សទ្ទោ បដិបក្ខត្ថោ, ន អភាវត្ថាទិកោតិ អធិប្បាយោ. អសុភេ រូបក្ខន្ធាទិកេ, ចក្ខាទិម្ហិ វា ‘‘អសុភ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា អសុភសញ្ញា, វិសេសតោ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. ទុក្ខទុក្ខតាទីសុ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា ទុក្ខសញ្ញា, វិសេសតោ វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. អនិច្ចេ ខន្ធាទិកេ វិបរិណាមធម្មេ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា អនិច្ចសញ្ញា, វិសេសតោ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានំ. អនត្តសភាវេ ខន្ធេ, ចក្ខាទិម្ហិ វា ‘‘អនត្តា’’តិ បវត្តា សញ្ញាបធានចិត្តុប្បាទា អនត្តសញ្ញា, វិសេសតោ ធម្មានុបស្សនាសតិបធានំ. បញ្ញាសតិសីសេន ហិ បវត្តា អយំ ទេសនា. តេន វុត្តំ ភគវតា ‘‘កថញ្ច, ភិក្ខវេ, សតិពលំ ទដ្ឋព្ពំ? ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ, ឯត្ថ សតិពលំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. យត្ថាតិ យេសុ បទេសុ សព្ពោ កុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ, តានិ បទានិ កុសលានីតិ យោជនា.

ឧទ្ទានន្តិ ឧទ្ធំ ទានំ រក្ខណំ ឧទ្ទានំ, សង្គហវចនន្តិ អត្ថោ. ឧទ្ទានេ អវុត្តេ សតិ ហេដ្ឋា វុត្តស្ស អត្ថស្ស វិប្បកិណ្ណភាវោ ទិន្នោ វិយ ភវេយ្យ, តស្មា វិប្បកិណ្ណភាវស្ស និវារណត្ថំ ឧទ្ទានន្តិ អធិប្បាយោ. ចតុរោ ច វិបល្លាសាតិ សុភសុខនិច្ចអត្តសញ្ញា. កិលេសា ភវន្តិ ឯត្ថ នវបទេសូតិ ភូមី, កិលេសានំ ភូមីតិ កិលេសភូមី, កិលេសបវត្តនដ្ឋានានិ នវ បទានីតិ វុត្តំ ហោតិ.

ចតុរោ សតិបដ្ឋានាតិ អសុភទុក្ខអនិច្ចអនត្តសញ្ញា. ឥន្ទ្រិយភូមីតិ សទ្ធាទីនំ វិមុត្តិបរិបាចនិន្ទ្រិយានំ ភូមី បវត្តនដ្ឋានានិ សមោសរណដ្ឋានានិ.

នវហិ កុសលបទេហិ កុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យោជីយន្តិ, នវហិ អកុសលបទេហិ អកុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យោជីយន្តិ. នវហិ កុសលបទេហិ សហ កុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យុជ្ជន្តា ភវន្តិ, នវហិ អកុសលបទេហិ សហ អកុសលបក្ខា យុជ្ជន្តិ យុជ្ជន្តា ភវន្តីតិ ឧទ្ទេសវារេ វុត្តាវសេសោ សំវណ្ណនានុសារេន វិជានិតព្ពោ.

ឥតិ សត្តិពលានុរូបា រចិតា

ឧទ្ទេសវារស្ស អត្ថវិភាវនា និដ្ឋិតា.

៣. និទ្ទេសវារអត្ថវិភាវនា

សោឡសហារនិទ្ទេសវិភាវនា

៤. ហារាទីសុ សមុទាយស្ស នេត្តិប្បករណស្ស ឧទ្ទេសោ ឧទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ និទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា ឧទ្ទិដ្ឋេ ហារាទយោ និទ្ទិសិតុំ ‘‘តត្ថ សង្ខេបតោ នេត្តី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ឯវំ ឧទ្ទិដ្ឋេ ហារាទយោ និទ្ទិសិតុំ ‘តត្ថ សង្ខេបតោ’តិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤) វុត្តំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ ‘‘តត្ថ កតមេ សោឡស ហារា? ទេសនា វិចយោ’’តិអាទិឧទ្ទេសបាឋេ. សង្ខេបតោតិ សមាសតោ. នេត្តីតិ នេត្តិប្បករណំ. កិត្តិតាតិ កថិតា, ឥទានិ និទ្ទេសតោ កថេស្សាមីតិ វុត្តំ ហោតិ.

១. ‘‘អស្សាទាទីនវតា, និស្សរណម្បិ ច ផលំ ឧបាយោ ច.

អាណត្តី ច ភគវតោ, យោគីនំ ទេសនាហារោ’’តិ. –

គាថាយំ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន សុត្តេ អាគតា អស្សាទោបិ អាទីនវតា អាទីនវោបិ និស្សរណម្បិ ផលម្បិ ឧបាយោបិ យោគីនំ អត្ថាយ ភគវតោ អាណត្តិបិ ឥមេ ធម្មា ទស្សិតា សំវណ្ណិតា សំវណ្ណនាវសេន ញាបិតា, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារោ នាមាតិ អត្ថយោជនា.

វចនត្ថាទយោ អដ្ឋកថាយំ វិត្ថារតោ វុត្តាវ, តស្មា កិញ្ចិមត្តមេវ កថេស្សាមិ. អស្សាទីយតេតិ អស្សាទោ, កោ សោ? សុខំ, សោមនស្សំ, ឥដ្ឋារម្មណភូតា បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា ច. អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ វា អស្សាទោ, កោ សោ? តណ្ហា, វិបល្លាសា ច. វិបល្លាសវសេន ហិ ឯកច្ចេ សត្តា អនិដ្ឋម្បិ អារម្មណំ ឥដ្ឋាការេន អស្សាទេន្តិ.

អាភុសំ កម្មេន ទីនំ ទុក្ខាទិ ហុត្វា វាតិ បវត្តតីតិ អាទីនវោ, ទុក្ខាទិ. អថ វា អតិវិយ អាទីនំ កបណំ ហុត្វា វាតិ បវត្តតីតិ អាទីនវោ, កបណមនុស្សោ, តថាភាវា ច តេភូមកា ធម្មា អនិច្ចតាទិយោគតោ.

និស្សរតិ ឯតេនាតិ និស្សរណំ, អរិយមគ្គោ. និស្សរតីតិ វា និស្សរណំ, និព្ពានំ. បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. និស្សរណភេទោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤ ហារសង្ខេប) ពហុធា វុត្តោវ.

ផលតិ បវត្តតីតិ ផលំ, ទេសនាយ ផលំ. យទិបិ ទេសនា ផលនិប្ផាទិកា ន ហោតិ, តថាបិ ភគវតោ ធម្មទេសនំ សុត្វា បុញ្ញសម្ភារា សម្ភវន្តិ, បុញ្ញសម្ភារហេតុតោ ផលំ បវត្តំ, តស្មា ទេសនាយ ផលំ នាមាតិ. កតមំ តំ? ទេវមនុស្សេសុ អាយុវណ្ណសុខពលយសបរិវារអធិបតេយ្យឧបធិសម្បត្តិចក្កវត្តិសិរិទេវរជ្ជ- សិរិចតុសម្បត្តិចក្កសីលសមាធិសម្បទា វិជ្ជាភិញ្ញា បដិសម្ភិទា សាវកពោធិបច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិយោ.

បច្ចយសាមគ្គិំ ឧបគន្ត្វា អយតិ បវត្តតិ ផលំ ឯតេនាតិ ឧបាយោ, កោ សោ? អរិយមគ្គស្ស បុព្ពភាគបដិបទា. បុរិមា បដិបទា ហិ បច្ឆិមាយ បដិបទាយ អធិគមូបាយោ, បរម្បរាយ មគ្គនិព្ពានាធិគមស្ស ច ឧបាយោ. កេចិ ‘‘មគ្គោបិ ឧបាយោ’’តិ វទន្តិ, តេសំ មតេន និព្ពានមេវ និស្សរណន្តិ វុត្តំ សិយា. ‘‘តេ បហាយ តរេ ឱឃន្តិ ឥទំ និស្សរណ’’ន្តិ (នេត្តិ. ៥) បន អរិយមគ្គស្ស និស្សរណភាវំ វក្ខតិ, តស្មា កេសញ្ចិ វាទោ ន គហេតព្ពោ.

អាណត្តីតិ អាណារហស្ស ភគវតោ វេនេយ្យានំ ហិតសិទ្ធិយា ‘‘ឯវំ សម្មាបដិបត្តិំ បដិបជ្ជាហិ, មិច្ឆាបដិបត្តិំ មា បដិបជ្ជាហី’’តិ វិធានំ អាណាឋបនំ អាណត្តិ នាម.

យុជ្ជន្តិ បយុជ្ជន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានភាវនាសូតិ យោគិនោ, វេនេយ្យា, តេសំ យោគីនំ អត្ថាយាតិ វចនសេសំ នីហរិត្វា យោជនា កាតព្ពា. សុត្តេ អាគតានំ សព្ពេសំ អស្សាទាទីនំ ឯកទេសាគតានម្បិ នីហរិត្វា សព្ពេសំ វិភជនសំវណ្ណនាវិសេសោ ទេសនាហារោតិ និទ្ទេសតោ គហេតព្ពោ, សោ ច វិភជនាការោ ទេសនាហារវិភង្គេ (នេត្តិ. ៥) អាគមិស្សតីតិ ឥធ ន ទស្សិតោតិ.

ទេសនាហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ វិចយហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –

២. ‘‘យំ បុច្ឆិតញ្ច វិស្សជ្ជិតញ្ច, សុត្តស្ស យា ច អនុគីតិ.

សុត្តស្ស យោ បវិចយោ, ហារោ វិចយោតិ និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. –

គាថា វុត្តា. តត្ថ សុត្តស្ស យំ បុច្ឆិតញ្ច យា បុច្ឆា វិចយមានា ច សុត្តស្ស យំ វិស្សជ្ជិតញ្ច យា វិស្សជ្ជនា វិចយមានា ច សុត្តស្ស យោ បទាទិវិចយោ, អស្សាទាទិវិចយោ ច អត្ថិ, តេ វុត្តប្បការា វិចយមានា បុច្ឆាទយោ យេន សំវណ្ណនាវិសេសេន វិចិយន្តិ, សោ សំវណ្ណនាវិសេសោ វិចយោ ហារោតិ និទ្ទិដ្ឋោតិ អត្ថយោជនា កាតព្ពា.

បុច្ឆីយតេ បុច្ឆិតំ. វិស្សជ្ជីយតេ វិស្សជ្ជិតន្តិ ភាវសាធនត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ, ន កម្មសាធនត្ថោ. តេន វុត្តំ ដីកាយំ ‘‘ភាវត្ថេ តោតិ អាហ – ‘វិស្សជ្ជិតន្តិ វិស្សជ្ជនា’’’តិ.

‘‘សុត្តស្សា’’តិ និយមិតត្តា សំវណ្ណនាវសេន អដ្ឋកថាយំ អាគតំ ន គហេតព្ពន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សោ វិចយោ ហារោ អដ្ឋកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤ ហារសង្ខេប) វុត្តោវ. កថំ? –

‘‘អយំ បុច្ឆា អទិដ្ឋជោតនា ទិដ្ឋសំសន្ទនា វិមតិច្ឆេទនា អនុមតិបុច្ឆា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា សត្តាធិដ្ឋានា ធម្មាធិដ្ឋានា ឯកាធិដ្ឋានា អនេកាធិដ្ឋានា សម្មុតិវិសយា បរមត្ថវិសយា អតីតវិសយា អនាគតវិសយា បច្ចុប្បន្នវិសយា’’តិអាទិនា បុច្ឆាវិចយោ វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥទំ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ វិភជ្ជព្យាករណំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ ឋបនំ សាវសេសំ និរវសេសំ សឧត្តរំ និរុត្តរំ លោកិយំ លោកុត្តរ’’ន្តិអាទិនា វិស្សជ្ជនវិចយោ.

‘‘អយំ បុច្ឆា ឥមិនា សមេតិ, ឯតេន ន សមេតី’’តិ បុច្ឆិតត្ថំ អានេត្វា, វិចយោ បុព្ពេនាបរំ សំសន្ទិត្វា ច វិចយោ បុព្ពាបរវិចយោ. ‘‘អយំ អនុគីតិ វុត្តត្ថសង្គហា អវុត្តត្ថសង្គហា តទុភយត្ថសង្គហា កុសលត្ថសង្គហា អកុសលត្ថសង្គហា’’តិអាទិនា អនុគីតិវិចយោ. អស្សាទាទីសុ សុខវេទនាយ ‘‘ឥដ្ឋារម្មណានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, តណ្ហាយ ‘‘អារម្មណគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, វិបល្លាសានំ ‘‘វិបរីតគ្គហណលក្ខណា’’តិអាទិនា, អវសិដ្ឋានំ តេភូមកធម្មានំ ‘‘យថាសកលក្ខណា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ, ទ្វាចត្តាលីសាធិកេ ច ទុកសតេ លព្ភមានបទវសេន តំតំអស្សាទត្ថវិសេសនិទ្ធារណំ អស្សាទវិចយោ.

ទុក្ខវេទនាយ ‘‘អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា’’តិអាទិនា, ទុក្ខសច្ចានំ ‘‘បដិសន្ធិលក្ខណា’’តិអាទិនា, អនិច្ចតាទីនំ អាទិអន្តវន្តតាយ អនិច្ចន្តិកតាយ ច ‘‘អនិច្ចា’’តិអាទិនា សព្ពេសញ្ច លោកិយធម្មានំ សំកិលេសភាគិយហានភាគិយតាទិវសេន អាទីនវវុត្តិយា ឱការនិទ្ធារណេន អាទីនវវិចយោ. និស្សរណបទេ អរិយមគ្គស្ស អាគមនតោ កាយានុបស្សនាទិបុព្ពភាគបដិបទាវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេន, និព្ពានស្ស យថាវុត្តបរិយាយវិភាគវិសេសនិទ្ធារណវសេនាតិ ឯវំ និស្សរណវិចយោ. ផលាទីនំ តំតំសុត្តទេសនាយ សាធេតព្ពផលស្ស តទុបាយស្ស តត្ថ តត្ថ សុត្តវិធិវចនស្ស ច វិភាគនិទ្ធារណវសេន វិចយោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ បទបុច្ឆាវិស្សជ្ជនបុច្ឆាបុព្ពាបរានុគីតីនំ, អស្សាទាទីនញ្ច វិសេសនិទ្ធារណវសេនេវ វិចយលក្ខណោ ‘‘វិចយោ ហារោ’’តិ វេទិតព្ពោតិ –

ឯវំ វុត្តោវ.

វិស្សជ្ជនវិសេសោ បន ដីកាយំ វុត្តោ. កថំ? –

‘‘ចក្ខុ អនិច្ច’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘អាម, ចក្ខុ អនិច្ចមេវា’’តិ ឯកន្តតោ វិស្សជ្ជនំ ឯកំសព្យាករណំ, ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ ភាវេតព្ពំ, សច្ឆិកាតព្ពញ្ចា’’តិ បុដ្ឋេ ‘‘មគ្គបរិយាបន្នំ ភាវេតព្ពំ, ផលបរិយាបន្នំ សច្ឆិកាតព្ព’’ន្តិ វិភជិត្វា វិស្សជ្ជនំ វិភជ្ជព្យាករណំ, ‘‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ កុសល’’ន្តិ បុដ្ឋេ ‘‘កិំ អនវជ្ជដ្ឋោ កុសលត្ថោ, ឧទាហុ សុខវិបាកដ្ឋោ’’តិ បដិបុច្ឆិត្វា វិស្សជ្ជនំ បដិបុច្ឆាព្យាករណំ, ‘‘សស្សតោ អត្តា, អសស្សតោ វា’’តិ វុត្តេ ‘‘អព្យាកតមេត’’ន្តិអាទិនា អវិស្សជ្ជនំ ឋបនំ, ‘‘កិំ បនេតេ ‘កុសលា’តិ វា ‘ធម្មា’តិ វា ឯកត្ថា, ឧទាហុ នានត្ថា’’តិ ឥទំ បុច្ឆនំ សាវសេសំ. វិស្សជ្ជនស្ស បន សាវសេសតោ វេនេយ្យជ្ឈាសយវសេន ទេសនាយំ វេទិតព្ពា. អបាដិហីរកំ សឧត្តរំ សប្បាដិហីរកំ និរុត្តរំ, សេសំ វិចយហារនិទ្ទេសេ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ –

វុត្តោវ. សំវណ្ណនាសុ វុត្តោ អត្ថោ អនាកុលោ បាកដោ យតិបោតេហិ វិញ្ញាតោ, សោ សព្ពត្ថ អម្ហេហិ ន វិភត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

វិចយហារនិទ្ទេសោ និទ្ទិដ្ឋោ, អម្ហេហិ ច ញាតោ, ‘‘កតមោ យុត្តិហារនិទ្ទេសោ’’តិ បុច្ឆិតព្ពត្តា –