៤. បដិនិទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា

៥. អន្វត្ថសញ្ញតន្តិ អត្ថានុគតសញ្ញភាវំ, ‘‘ទេសនាហារោ’’តិ អយំ សញ្ញា អន្វត្ថា អត្ថានុគតាតិ អត្ថោ.

អវុត្តមេវាតិ បុព្ពេ អសំវណ្ណិតបទមេវ. ‘‘ធម្មំ វោ’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៤២០) វចនស្ស សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘កត្ថ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេបិដកស្ស ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សំវណ្ណនាលក្ខណំ នេត្តិប្បករណំ, តញ្ច បរិយត្តិធម្មសង្គាហកេ សុត្តបទេ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន គហិតេ គហិតមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាហារេន…បេ… ទស្សេតី’’តិ.

យេសំ អស្សាទាទីនំ វិភជនលក្ខណោ ទេសនាហារោ, តេ គាថាយ, ឥធាបិ ច អាគតេ ‘‘អស្សាទំ អាទីនវ’’ន្តិអាទិនា ឧទាហរណវសេន វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ គាថាយំ វុត្តោ កតមោ អស្សាទោ. អថ វា ‘‘អស្សាទំ អាទីនវ’’ន្តិអាទិនា យោ ឥធ អស្សាទាទីនំ ឧទ្ទេសោ, តត្ថ កតមោ អស្សាទោតិ ចេតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. កម្មករណត្ថភិន្នស្ស វិសយវិសយិតាលក្ខណស្ស អស្សាទទ្វយស្ស និទស្សនត្ថំ គាថាទ្វយុទាហរណំ, តថា កាមវិបរិណាមលក្ខណស្ស, វដ្ដទុក្ខលក្ខណស្ស ចាតិ ទុវិធស្សាបិ អាទីនវស្ស និទស្សនត្ថំ ‘‘អរិយមគ្គោ និព្ពាន’’ន្តិ ទុវិធស្សាបិ និស្សរណស្ស និទស្សននិទស្សនត្ថញ្ច ទ្វេ ទ្វេ គាថា ឧទាហដា.

ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ (ជា. ១.១០.១០២-១០៣; នេត្តិ. ៥, ២៦, ៣១; បេដកោ. ២២) ឯត្ថ ធម្មចារិនោ មគ្គផលនិព្ពានេហិ សាតិសយារក្ខា សម្ភវតិ, សម្បត្តិភវស្សាបិ វិបរិណាមសង្ខារទុក្ខតាហិ ទុគ្គតិភាវោ ឥច្ឆិតោវាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘និស្សរណំ អនាមសិត្វា’’តិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និព្ពានំ វា ឧបនិធាយ សព្ពា ឧបបត្តិយោ ទុគ្គតី’’តិ.

អវេក្ខស្សូតិ វិធានំ. តស្សា បន អវេក្ខាយ បវត្តិអាការោ, វិសយោ, កត្តា ច ‘‘សុញ្ញតោ, លោកំ, មោឃរាជា’’តិ បទត្តយេន វុត្តាតិ អាហ – ‘‘សុញ្ញតោ…បេ… អាណត្តី’’តិ. តត្ថ សង្ខារានំ សុញ្ញតា អនត្តសភាវតាយ, អត្តសុញ្ញតាយ ច សិយា. យតោ តេ ន វសវត្តិនោ, អត្តសារវិរហិតា ច, យតោ តេ អនត្តា, រិត្តា, តុច្ឆា ច អត្តនា, តទុភយំ ទស្សេតិ ‘‘អវសវត្តិតា’’តិអាទិនា. ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ ឯវំ បដិបត្តិយា មច្ចុតរោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. បរិកប្បេត្វា វិធិយមានស្ស មច្ចុតរណស្ស បុព្ពភាគបដិបទា ទេសនាយ បច្ចក្ខតោ សិជ្ឈមានំ សាតិសយំ ផលន្តិ អាហ ‘‘តស្ស យំ…បេ… ផល’’ន្តិ.

៦. ឧទាហរណវសេនាតិ និទស្សនវសេន. តត្ថ ‘‘បុគ្គលវិភាគេនា’’តិ ឥមិនា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលបយោជិតោ អស្សាទាទីសុ ភគវតោ ទេសនាវិសេសោតិ ទស្សេតិ.

ឃដិតមត្តន្តិ សោតទ្វារានុសារេន មនោទ្វារិកវិញ្ញាណសន្តានេន អាលម្ពិតមត្តំ. សស្សតាទិអាការស្សាតិ សស្សតុច្ឆេទាការស្ស. ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ធម្មទេសនាយ ចាលេតព្ពំ, ន អនុលោមិកខន្តិ, យថាភូតញាណំ វា. ឯតស្មិញ្ហិ ចតុក្កេ អាសយសាមញ្ញតា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋី ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកា;

យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសញ្ញិត’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៣៦; ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា, វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិ. វិ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា);

ចលនាយាតិ វិក្ខម្ភនាយ. បរានុវត្តិយាតិ សមុច្ឆេទនាយ. ឧគ្ឃដិតេ ជានាតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ មូលវិភុជាទិបក្ខេបេន សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. វិបញ្ចិតន្តិ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘មន្ទំ សណិក’’ន្តិ. និស្សរណអាទីនវនិស្សរណអស្សាទាទីនវនិស្សរណានំ វិភាវនា វេនេយ្យត្តយវិនយនសមត្ថា.

ចត្តារោតិ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច អស្សាទោ អាទីនវោ ច អស្សាទោ និស្សរណញ្ចាតិ ឯតេ ចត្តារោ. យទិ និស្សរណវិភាវនា វេនេយ្យវិនយនសមត្ថា, កស្មា បញ្ចមោ ន គហិតោតិ អាហ ‘‘អាទីនវាវចនតោ’’តិ. យទិ ហិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុំ សន្ធាយ អយំ នយោ វុច្ចតិ, និស្សរណមត្តេន សិទ្ធំ សិយា. អថ វិបញ្ចិតញ្ញុំ, នេយ្យំ វា, អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច អស្សាទោ ច អាទីនវោ និស្សរណញ្ច វត្តព្ពោ សិយា? តថា អប្បវត្តត្តា ន គហិតោ. តេនាហ ‘‘អាទីនវាវចនតោ’’តិអាទិ. ទេសនន្តិ សាមញ្ញតោ គហិតំ ‘‘សុត្តេកទេសំ គាថំ វា’’តិ វិសេសេតិ. បទបរមអគ្គហណញ្ចេត្ថ សឧបាយស្ស និស្សរណស្ស អនាមដ្ឋត្តា.

‘‘កល្យាណ’’ន្តិ ឥមិនា ឥដ្ឋវិបាកោ, ‘‘បាបក’’ន្តិ អនិដ្ឋវិបាកោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អយំ អស្សាទោ, អយំ អាទីនវោ’’តិ. លាភាទីនំ បុញ្ញផលត្តា តទនុរោធំ វា សន្ធាយ ‘‘អយំ អស្សាទោ’’តិ វុត្តំ. តព្ពិបរិយាយេន អលាភាទីនំ អាទីនវតា វេទិតព្ពា.

កាមាតិ កិលេសកាមសហិតា វត្ថុកាមា. វិរូបរូបេនាតិ អប្បតិរូបាការេន. មថេន្តីតិ មទ្ទន្តិ. បព្ពជិតោម្ហីតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតោ អម្ហិ. អបណ្ណកន្តិ អវិរជ្ឈនកំ. សាមញ្ញន្តិ សមណភាវោ. សមិតបាបភាវោយេវ សេយ្យោ សុន្ទរតរោ.

តត្ថ ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា’’តិ អយំ អស្សាទោ, ‘‘វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្ត’’ន្តិ អយំ អាទីនវោ, ‘‘អបណ្ណកំ សាមញ្ញ’’ន្តិ ឥទំ និស្សរណន្តិ អាហ ‘‘អយំ…បេ… និស្សរណញ្ចា’’តិ.

ផលាទីនំ ឯកកវសេន ច តិកវសេន ច បាឡិយំ ឧទាហដត្តា វុត្តំ ‘‘ទុកវសេនបី’’តិ.

សុខា បដិបទា, ទុក្ខា បដិបទាតិ យា ទ្វេ បដិបទា, តាសុ ឯកេកា ទន្ធខិប្បាភិញ្ញតាយ ទ្វេ ទ្វេ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘បដិបទាភិញ្ញាកតោ វិភាគោ បដិបទាកតោ ហោតី’’តិ. កតបុព្ពកិច្ចស្ស បថវីកសិណាទីសុ សព្ពបឋមំ ‘‘បថវី’’តិអាទិនា បវត្តមនសិការោ បឋមសមន្នាហារោ. ឧបចារន្តិ ឧបចារជ្ឈានំ. បដិបជ្ជិតព្ពតាយ ឈានម្បិ ‘‘បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. តទញ្ញា ហេដ្ឋិមបញ្ញតោ អធិកា បញ្ញាតិ កត្វា ‘‘អភិញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ.

កិលេសេតិ នីវរណប្បការេ, តំសហគតកិលេសេ ច. អង្គបាតុភាវន្តិ វិតក្កាទិឈានង្គបដិលាភំ.

អភិនិវិសន្តោតិ បដ្ឋបេន្តោ. រូបារូបំ បរិគ្គណ្ហន្តោតិ រូបារូបធម្មេ លក្ខណាទីហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តោ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស មគ្គបាតុភាវទន្ធតា ច នាមរូបវវត្ថានាទីនំ កិច្ឆសិទ្ធិយា សិយាតិ ន រូបារូបបរិគ្គហកិច្ឆតាយ ឯវ ទុក្ខាបដិបទតា វត្តព្ពាតិ ចេ? ន, នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ បច្ចនីកកិលេសមន្ទតាយ សុខសិទ្ធិយម្បិ តថាសិទ្ធវិបស្សនាសហគតានំ ឥន្ទ្រិយានំ មន្ទតាយ មគ្គបាតុភាវតោ. រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ អកិច្ឆេនបិ បរិគ្គហេត្វា, កិច្ឆេន បរិគ្គហិតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯវំ សេសេសុបិ. នាមរូបំ វវត្ថាបេន្តោតិ ‘‘នាមរូបមត្តមេតំ, ន អញ្ញោ កោចិ សត្តាទិកោ’’តិ វវត្ថាបនំ ករោន្តោ. កតរោ បនេត្ថ វារោ យុត្តរូបោតិ? យោ កោចិ សកិំ, ទ្វិក្ខត្តុំ, អនេកសតក្ខត្តុន្តិ ឯវមាទីសុ ហិ វិក្ខម្ភនវារេសុ សកិំ, ទ្វិក្ខត្តុញ្ច វិក្ខម្ភនវារោ សុខា បដិបទា ឯវ, ន តតោ ឧទ្ធំ សុខា បដិបទា ហោតិ, តស្មា តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារតោ បដ្ឋាយ ទុក្ខា បដិបទា វេទិតព្ពា. អបិច កលាបសម្មសនាវសានេ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឧប្បន្នស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសស្ស តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនេន កិច្ឆតាវារោ ទុក្ខា បដិបទា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ទន្ធត្តា បដិបទាយ ឯតស្ស អកិច្ឆត្តេបិ បុរិមានំ កិច្ឆត្តេ ទុក្ខាបដិបទតា វុត្តនយាវ. យស្ស បន សព្ពត្ថ អកិច្ឆតា, តស្ស បរមុក្កំសគតា សុខា បដិបទា វេទិតព្ពា.

យថា នាមរូបបរិគ្គហកិច្ឆតាយ មគ្គបាតុភាវទន្ធតាយ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា វុត្តា, តថា តព្ពិបរិយាយេន ចតុត្ថី, តទុភយវោមិស្សតាវសេន ទុតិយា, តតិយា ច ញាតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមិនា…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ. វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យានស្ស អធិប្បេតត្តា ‘‘វិបស្សនាបក្ខិកា ឯវា’’តិ វុត្តំ.

ហេតុបាយផលេហីតិ ឯត្ថ តណ្ហាចរិតតា, មន្ទបញ្ញតា ច បឋមាយ បដិបទាយ ហេតុ, តណ្ហាចរិតតា, ឧទត្ថបញ្ញតា ច ទុតិយាយ, ទិដ្ឋិចរិតតា, មន្ទបញ្ញតា ច តតិយាយ, ទិដ្ឋិចរិតតា, ឧទត្ថបញ្ញតា ច ចតុត្ថិយា. ឧបាយោ បន យថាក្កមំ សតិសមាធិវីរិយបញ្ញិន្ទ្រិយានិ, សតិបដ្ឋានឈានសម្មប្បធានសច្ចានិ ច ឧបនិស្សយភូតានិ. ផលំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យានំ.

សមាធិមុខេនាតិ សមាធិមុខេន ភាវនានុយោគេន. តេនេវាហ ‘‘សមថបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនាយា’’តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ នេត្តិប្បករណេ. វក្ខតិ ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ សេក្ខផល’’ន្តិ, ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិកាមធាតុសមតិក្កម’’ន្តិ ច. សោតិ អនាគាមី.

តេនាតិ បដិបក្ខេន. តតោតិ បដិបក្ខតោ. សមានាធិករណវសេន ច ចេតោវិមុត្តិសទ្ទានំ សមាសំ កត្វា ភិន្នាធិករណវសេន វត្តុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុន ‘‘ចេតសោ វា’’តិអាទិនា អញ្ញបទត្ថវសេន ចេតោវិមុត្តិបទានំ សមាសំ ទស្សេតិ. វិញ្ញាណបរិយាយេន ចេតោ-សទ្ទេន វុត្តយោជនា ន សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘យថាសម្ភវ’’ន្តិ.

ហា-សទ្ទោ គតិអត្ថោ, គតិ ចេត្ថ ញាណគតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ហាតព្ពាតិ គមេតព្ពា’’តិ. នេតព្ពាតិ ញាបេតព្ពា.

៧. តន្តិ បុគ្គលវិភាគំ. ញាណវិភាគេនាតិ សុតមយាទិញាណប្បភេទេន. និព្ពត្តនន្តិ ឧប្បាទនំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុតាតិអាទិបុគ្គលវិភាគភូតេ ទេសនាភាជនេ. ទេសនាយន្តិ សុត្តេ. តំ ទស្សេតុន្តិ តំ បុគ្គលវិភាគំ ទស្សេតុំ. ‘‘ស្វាយំ ហារោ កថំ សម្ភវតី’’តិ កេចិ បឋន្តិ.

សាតិ វុត្តប្បការធម្មត្ថានំ វីមំសនបញ្ញា. អធិការតោតិ ‘‘សត្ថា វា ធម្មំ ទេសយតី’’តិអាទិអធិការតោ. សាមត្ថិយតោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវេនេយ្យវិនយនសមត្ថភាវតោ. បរិយត្តិធម្មស្ស ឧបធារណន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘អធិការតោ សាមត្ថិយតោ វា’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

‘‘វីមំសាទិបរិយាយវតី បឋមវិកប្បវសេន, វីមំសាទិវិភាគវតី ទុតិយវិកប្បវសេន, ចិន្តាយ ហេតុភូតាយ និព្ពត្តា ចិន្តាមយី’’តិ ឯវមាទិវុត្តនយានុសារេន សក្កា យោជេតុន្តិ អាហ ‘‘សេសំ វុត្តនយមេវា’’តិ.

សុតចិន្តាមយញាណេសូតិ សុតមយញាណេ ច ចិន្តាមយញាណេ ច សុតចិន្តាមយញាណេសុ ច សុតចិន្តាមយញាណេសូតិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ វេទិតព្ពោ. ចិន្តាមយញាណេយេវ ហិ បតិដ្ឋិតា មហាពោធិសត្តា ចរិមភវេ វិបស្សនំ អារភន្តិ, ឥតរេ សុតចិន្តាមយញាណេសូតិ. តេហីតិ តថា បឋន្តេហិ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ឧបាទារូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, អរូបំ បរិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិនា បដិបទាកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥) វុត្តនយេន.

៨. បរតោ ឃោសោ បច្ចយភូតោ ឯតិស្សាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បច្ចត្តសមុដ្ឋិតេន ច យោនិសោមនសិការេនា’’តិ ឥទំ អាវុត្តិនយេន ទុតិយំ អាវដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. តេន សាវកានំ ភាវនាមយញាណុប្បត្តិ សង្គហិតា ហោតិ. សាវកានមេវ វា ញាណុប្បត្តិ ឥធាធិប្បេតា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវិភាគកថនតោ. ឯតស្មិំ បក្ខេ បុព្ពេ វុត្តឯកសេសនយោបិ បដិក្ខិត្តោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អាសយបយោគបពោធស្ស និប្ផាទិតត្តា’’តិ ឯតេន បច្ឆិមចក្កទ្វយបរិយាបន្នានិ បុព្ពហេតុសង្គហានិ សុតចិន្តាមយញាណានិ សន្ធាយ ‘‘ឥមា ទ្វេ បញ្ញា អត្ថី’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. អត្ថិភាវោ ចេតាសំ បដិបក្ខេន អនុបទ្ទុតតា វេទិតព្ពា. អបរិក្ខតត្តា អនភិសង្ខតត្តា. សុតមយញាណស្សាបិ បុរិមសិទ្ធស្ស.

៩. ទេសនាបដិបទាញាណវិភាគេហីតិ និស្សរណទេសនាទិទេសនាវិភាគេហិ, ទុក្ខាបដិបទាទិបដិបទាវិភាគេហិ, សុតមយញាណាទិញាណវិភាគេហិ.

អវសិដ្ឋបារិសជ្ជេនាតិ ខត្តិយគហបតិបរិសបរិយាបន្នេន. អដ្ឋន្នន្តិ ខត្តិយបរិសា ព្រាហ្មណគហបតិសមណចាតុមហារាជិកតាវតិំសមារព្រហ្មបរិសាតិ ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ.

សមត្ថេតីតិ សមត្ថំ សម្ពន្ធត្ថំ ករោតិ.

តមេវ ទ្វាទសបទភាវំ ទីបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តទត្ថស្សាតិ ឆឆក្កបរិយាយត្ថស្ស (ម. និ. ៣.៤២០ អាទយោ). សព្ពបរិយត្តិធម្មសង្គាហកត្តា ឆឆក្កបរិយាយស្ស, តទត្ថស្ស ច ធម្មចក្កប្បវត្តេន សុត្តេន (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) សង្គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘សព្ពស្សាបិ…បេ… វិភាវេន្តោ’’តិ. វិសយិភាវេន ព្យញ្ជនបទានំ, វិសយភាវេន អត្ថបទានំ សម្ពន្ធំ សន្ធាយាហ ‘‘តេសំ…បេ… សម្ពន្ធភាវ’’ន្តិ.

បទាវយវោ អក្ខរានិ. បទត្ថោតិ បទត្ថាវយវោ. បទត្ថគ្គហណស្សាតិ បទត្ថាវពោធស្ស. វិសេសាធានំ វិសេសុប្បត្តិ. វាក្យភេទេតិ វាក្យវិសេសេ. ចិត្តបរិតោសនំ ចិត្តារាធនំ. ពុទ្ធិនិសានំ បញ្ញាយ តេជនំ តិក្ខភាវករណំ. នានាវាក្យវិសយតាបិ សិទ្ធា ហោតិ បទាទីហិបិ សង្កាសនស្ស សិទ្ធត្តា. ឯកវាក្យវិសយតាយ ហិ អត្ថបទានំ សង្កាសនាទយោ យថាក្កមំ អក្ខរាទិវិសយា ឯវាតិ និយមោ សិយា. ឯតេនាតិ អត្ថបទានំ នានាវាក្យវិសយត្ថេន.

ឧគ្ឃដនាទិអត្ថានីតិ ឧគ្ឃដនវិបញ្ចននយនប្បយោជនានិ.

១០. ឧបតិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឧបដ្ឋិតន្តិ ឧបដ្ឋិតសទ្ទស្ស អធិករណត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបតិដ្ឋនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ យថា ‘‘បទក្កន្ត’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ នេស’’ន្តិអាទិ. បដិបត្តិទេសនាគមនេហីតិ បដិបត្តិគមនទេសនាគមនេហិ. ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច…បេ… ជរាមរណស្សា’’តិអាទិនា ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសិត្វា មហាគហនំ ឆិន្ទិតុំ និសានសិលាយំ ផរសុំ និសេន្តោ វិយ កិលេសគហនំ ឆិន្ទិតុំ លោកនាថោ ញាណផរសុំ តេជេន្តោ ពុទ្ធភាវាយ ហេតុសម្បត្តិយា បរិបាកគតត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមាយ វិបស្សនាគព្ភំ គណ្ហាបេន្តោ អន្តរន្តរា នានាសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន អនេកាការវោការសង្ខារេ សម្មសន្តោ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន យំ ញាណំ បវត្តេសិ, តំ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៤១) អាគតំ, តំ ទេវសិកំ វឡញ្ជនកសមាបត្តីនំ បុរេចរានុចរញាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘ញាណវជិរមោហជាលបទាលន’’ន្តិ, តំ សហ វិបស្សនាយ មគ្គញាណំ វេទិតព្ពំ. ឯតំ ព្រហ្មចរិយន្តិ សាសនព្រហ្មចរិយំ អធិប្បេតន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ព្រហ្មុនោ’’តិអាទិមាហ.

ទេសនាយាតិ ករណត្ថេ ឥទំ ករណវចនំ. និយុត្តោតិ ឯត្ថ ហេតុអត្ថោ អន្តោនីតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និទ្ធារេត្វា យោជិតោ’’តិ អាហ.

ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២. វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា

១១. ជាតិលិង្គកាលសាធនវិភត្តិសង្ខ្យាវិសេសាទិតោ សទ្ទតោ បទវិចយោ កាតព្ពោ. តត្ថ ករិយមានោ ច យថាសភាវនិរុត្តិយា ឯវ កតោ សុកតោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ នាមបទំ …បេ… អយំ សទ្ទតោ បទវិចយោ’’តិ វត្វា ‘‘សោ បនាយ’’ន្តិអាទិមាហ. វត្តព្ពអត្ថសំវណ្ណនាតិ តំតំបទវចនីយស្ស អត្ថស្ស ភេទំ វត្វា បរិយាយេហិ វិវរិត្វា កថនំ.

វិចិយមានស្ស សុត្តបទស្សាតិ បុច្ឆាវសេន បវត្តសុត្តបទស្ស. ‘‘សុត្តន្តរបទានិបិ បុច្ឆាវសេនេវ បវត្តានី’’តិ វទន្តិ ‘‘ន សព្ពម្បិ សុត្តបទ’’ន្តិ. ឯកស្សេវ បទស្ស សម្ភវន្តានំ អនេកេសំ អត្ថានំ ឧទ្ធារោ អត្ថុទ្ធារោ. ឯកស្សេវ បន អត្ថស្ស សម្ភវន្តានំ អនេកេសំ បទានំ ឧទ្ធារោ បទុទ្ធារោ. សព្ពេ ហិ សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ លព្ភមានេ សព្ពេ បទត្ថេ. នវ សុត្តន្តេតិ សុត្តគេយ្យាទិវសេន នវប្បការេ សុត្តស្មិំ អានេត្វា វិចិនតីតិ យោជនា. អថ វា ‘‘សព្ពេ នវ សុត្តន្តេ’’តិ ឥមិនា បវិចយលក្ខណេន ហារេន សុត្តគេយ្យាទីនិ សព្ពានិបិ នវប្បការានិ សុត្តានិ វិចិនតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សុត្តគេយ្យាទិកេ’’តិអាទិ.

‘‘កោសលានំ បុរា រម្មា’’តិអាទិកា (សុ. និ. ៩៨២) ឆបញ្ញាស គាថា វត្ថុគាថា. ‘‘បារាយនមនុគាយិស្ស’’ន្តិ (សុ. និ. ១១៣៧ អាទយោ) បន អាទិកា ឯកូនវីសតិ គាថា អនុគីតិគាថា. ឥទំ នាមំ កតន្តិ ឥទំ ‘‘បារាយន’’ន្តិ នាមំ កតំ. តេនាហ ‘‘បារំ គមនីយា ឥមេ ធម្មា, តស្មា ឥមស្ស ធម្មបរិយាយស្ស ‘បារាយនន្ត្វេវ អធិវចន’’’ន្តិ (សុ. និ. បារាយនត្ថុតិគាថា; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថា ១៤៩ អាទយោ). ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានន្តិ ឥមស្ស វិចយហារវិភង្គស្ស ទេសនាកាលេ អាយស្មា មហាកច្ចានោ អត្តនោ ពុទ្ធិយំ វត្តមានំ កត្វា ឯវមាហាតិ យោជនា.

ឯកំសព្យាករណស្ស អយន្តិ ឯកំសព្យាករណីយា, ឯកំសេន វា ព្យាកាតព្ពត្តា ឯកំសព្យាករណីយា, ឯកំសព្យាករណយោគ្គាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឋបនីយាតិ ឋបេតព្ពត្តា អព្យាករណីយាតិ អត្ថោ. សមយន្តរបរិចយេន និវារណធម្មំ បតិ សំសយបក្ខន្ទោ បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វិមតិច្ឆេទន’’ន្តិ. បកតិយា បន និវារណធម្មំ អជានន្តោ ញាតុកាមតាយ បុច្ឆតីតិ អទិដ្ឋជោតនាយ បុច្ឆាបិ សិយា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘លោកស្ស និវារណាទីនិ អជានន្តេនា’’តិ.

ឯកវត្ថុបរិគ្គហាតិ ឯកស្ស អភិធេយ្យត្ថស្ស គហណតោ.

វិមុត្តិបរិបាចកឥន្ទ្រិយានិ វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតស្ស សទ្ធាទយោ ធម្មា, កិំ បនេត្ថ អរិយានម្បិ ឥន្ទ្រិយលោកេន សង្គហោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បរិយាបន្នធម្មវសេនា’’តិអាទិ.

កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីឃនវនសណ្ឌមេឃបដលច្ឆាទនអឌ្ឍរត្តីនំ វសេន ចតុរង្គសមន្នាគតេន. វិវិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆាយ. តេនាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាហេតូ’’តិ. ទុក្ខមស្ស មហព្ភយន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ ‘‘អស្សា’’តិ បទំ ‘‘ជប្បាភិលេបនំ អស្ស ព្រូមី’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជប្បា តណ្ហា អស្ស លោកស្សា’’តិ អាហ. ‘‘សព្ពសត្តាន’’ន្តិអាទិនា, ‘‘សព្ពសោវា’’តិអាទិនា ច អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច សាតិសយំ អវិជ្ជាយ នីវរណភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសន្តិ (ធ. ប. ៣០៤; នេត្តិ. ១១), រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតី’’តិ (នេត្តិ. ១១, ២៧) គាថាទ្វយេនាបិ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេតីតិ យោជេតព្ពំ.

រូបាវចរាតិ រូបាវចរសត្តា. វិបរិណាមទុក្ខតាយ មុច្ចនស្ស ការណវចនន្តិ សម្ពន្ធោ. យតោ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចនំ. តំ វដ្ដទុក្ខំ អនវសេសបរិយាទានវសេន សង្ខារទុក្ខតាគហណេន.

ឯកាធារន្តិ ឯកវត្ថុ អធិដ្ឋានំ. និវារណំ វិក្ខម្ភនំ បិធានំ សមុច្ឆេទោតិ អត្ថទ្វយស្ស បុច្ឆិតត្តា ‘‘អនេកាធារំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘និវារណសង្ខាតំ សំវរំ…បេ… បិធិយ្យន្តិ បច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.១០៤១; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៣). តស្សត្ថោ ‘‘និវារណសង្ខាតំ វិក្ខម្ភនំ, សំវរំ, បិធានញ្ច កថេហី’’តិ.

‘‘វោទាន’’ន្តិ ឥមិនា សោតានំ វិក្ខម្ភនវិសុទ្ធិ, ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា សមុច្ឆេទវិសុទ្ធិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘បុច្ឆាយ ទុវិធត្ថវិសយតំ វិវរិតុំ ‘ឯវ’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ. តថា ចាហ ‘‘វោទាយតិ…បេ… អរិយមគ្គោ’’តិ.

ទិដ្ឋិមានាវិជ្ជាសោតាបិ តណ្ហាសោតានុគាតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យេន អនុរោធវសេនា’’តិ. ឧបចារវសេនាតិ និស្សិតុបចារវសេន. សព្ពស្មាតិ ចក្ខុតោ យាវ មនតោតិ សព្ពស្មា ទ្វារតោ. សព្ពប្បការេនាត្តិ តណ្ហាយនមិច្ឆាភិនិវេសនឧន្នមនាទិប្បការេន.

តមេវ សតិន្តិ យាយំ សតិ បុព្ពភាគេ សោតានំ វិក្ខម្ភនវសេន វុត្តា, តមេវ សតិំ. មគ្គក្ខណេ សោតានំ សំវរំ បិធានំ ព្រូមិ. យស្មា បន បិធាយិកាបិ សតិ មគ្គក្ខណេ បញ្ញានុគា, បញ្ញាកិច្ចមេវេត្ថ អធិកំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ.

សំវរបិធានានន្តិ ឯត្ថ សំវរសទ្ទេន និវារណំ វុត្តំ.

យស្មិំ យស្មិំ អរិយមគ្គេ អនធិគតេ យំ យំ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជនារហំ, តស្មិំ តស្មិំ អធិគតេ តំ តំ វិញ្ញាណំ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈតិ សទ្ធិំ អត្តនា សម្បយុត្តនាមរូបេនាតិ អាហ ‘‘តស្ស តស្ស វិញ្ញាណស្ស និរោធេន សហេវា’’តិ. អនុប្បាទនិរោធោ ហិ ឯត្ថ ‘‘និរោធោ’’តិ អធិប្បេតោ អនុបាទិសេសនិព្ពានស្ស អធិប្បេតត្តាតិ. អនុសន្ធីយតិ ឯតេនាតិ អនុសន្ធិ, ឥធ បុច្ឆិយមានោ អត្ថោ.

សហ វិសយេន ទស្សេតុន្តិ ឯត្ថ សច្ចានិ ឯវ វិសយោ. បហាតព្ពសភាវំ សមុទយសច្ចំ, តស្ស វិសយោ ទុក្ខសច្ចំ. ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣, ៥៧) ហិ វុត្តំ. បហាយកសភាវំ មគ្គសច្ចំ, តស្ស វិសយោ និរោធសច្ចន្តិ អាហ ‘‘សហ វិសយេន…បេ… សច្ចេសូ’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘សមុទយោ ទ្វីសុ ភូមីសុ បហីយតី’’តិ អារទ្ធំ, ‘‘ទស្សនេន តីណិ សំយោជនានិ បហីយន្តិ, ភាវនាយ សត្ត សំយោជនានិ បហីយន្តី’’តិ បន វិភាគវចនមេវ វត្តន្តិ អាហ ‘‘បហាយកវិភាគមុខេន បហាតព្ពវិភាគំ ទស្សេតុ’’ន្តិ.

និរវសេសកាមរាគព្យាបាទា តតិយមគ្គេន បហីយន្តិ, ឥតរេ ចតុត្ថមគ្គេនាតិ វុត្តំ ‘‘ឥតរេហិ បន និរវសេស’’ន្តិ. តត្ថាតិ កម្មវិបាកវដ្ដប្បភេទេន តេធាតុកេ ភវត្តយេ. សំយោជនវសេនាតិ សព្ពទា យោជនវសេន ពន្ធនវសេន.

១២. អគ្គផលញាណតាយ ឯកម្បិ សមានំ តន្និមិត្តស្ស ខយានុប្បាទារម្មណស្ស បច្ចវេក្ខណញាណស្ស វសេន ផលវោហារេន ទ្វេ នាមានិ លភតិ.

សោមនស្សនាមលាភោ ឥមិនា អារម្មណសង្កេតេនាតិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ខយេ…បេ… សមញ្ញាយា’’តិ អាហ.

១៣. តគ្គហណេនេវាតិ ផស្សបញ្ចមកបញ្ចរូបិន្ទ្រិយគ្គហណេនេវ. សហចរណាទិនាតិ សហជាតាទិអនន្តរាទិបច្ចយភាវេន ចេវ និស្សយារម្មណាទិនា ច. ‘‘សម្បយុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា សហិតតា អវិសិដ្ឋតា ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘អវិភាគេន គហណីយភាវំ សន្ធាយា’’តិ.

កថំ សមាធិន្ទ្រិយំ ឧប្បាទេតីតិ អាហ ‘‘សតិគ្គហណេន ចេត្ថ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ ឥធាធិប្បេត’’ន្តិ. ន ហិ សមាធិនា បរិយុដ្ឋានប្បហានំ សម្ភវតិ.

បទហតិ ឯតេនាតិ បធានំ, វីរិយំ. តេតិ វីរិយសង្ខារា. ឯករសេនាតិ យថា ឥន្ទ្រិយានិ ឯករសានិ ហោន្តិ, ឯវំ ឯករសភាវេន សរណតោ បវត្តនតោ. តថា បវត្តិយា ឯវ សុដ្ឋុ វត វីរិយំ វាហេសីតិ យោគិនា សង្កប្បេតព្ពតោ តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ‘‘សម្បហំសនា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ មេ…បេ… ហេតុភាវតោ’’តិ.

ឥទ្ធិសទ្ទស្ស បឋមោ កត្តុអត្ថោ, ទុតិយោ ករណត្ថោ វុត្តោ, បាទសទ្ទស្ស ឯកោ ករណត្ថោ ឯវ. បជ្ជិតព្ពា ច ឥទ្ធី វុត្តា, ន ច ឥជ្ឈន្តិ. បជ្ជិតព្ពា ច ឥទ្ធី បជ្ជនករណេន បាទេន សមានាធិករណា ន ហោន្តីតិ ‘‘បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ’’តិ កថំ សក្កា វត្តុំ, តថា ឥទ្ធិកិរិយាករណេន សាធេតព្ពា ពុទ្ធិសង្ខាតា ឥទ្ធិ បជ្ជនកិរិយាករណេន បជ្ជិតព្ពាតិ ទ្វិន្នំ ករណានំ ន សមានាធិករណតា សម្ភវតីតិ ‘‘ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ’’តិ កថំ សក្កា វត្តុន្តិ ចេ? សក្កា, បាទស្ស ឥជ្ឈមានកោដ្ឋាស ឥជ្ឈនករណូបាយភាវតោ. អថ វា ‘‘បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ, ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ ឯវំ យោជនតោ. កថំ? អនន្តរត្ថោ បច្ចាសត្តិញាយេន ឥធ បឋមោតិ អធិប្បេតោ, តតោ បុរិមោ ទុតិយោតិ.

‘‘ឆន្ទំ ចេ ភិក្ខុ អធិបតិំ ករិត្វា លភតិ សមាធិ’’ន្តិអាទិ (វិភ. ៤៣២) វចនតោ ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ ឯត្ថាបិ ឆន្ទាធិបតិ សមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ អធិបតិសទ្ទលោបំ កត្វា សមាសោ វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ. អធិបតិសទ្ទត្ថទស្សនវសេនេវ បន ‘‘ឆន្ទហេតុកោ, ឆន្ទាធិកោ វា សមាធី’’តិ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៤៣១) វុត្តំ, តស្មា ឥធាបិ ឆន្ទាធិបតិ សមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ វេទិតព្ពោ. តំ បន ឆន្ទំ វុត្តនយេន សទ្ធាសីសេន ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ បធាន’’ន្តិ វា វីរិយំ វុត្តំ. វីរិយសទ្ទាបេក្ខាសហិតំ ឯកវចនេន វត្វា ចតុព្ពិធស្សបិ វីរិយស្ស អធិប្បេតត្តា និព្ពត្តេតព្ពធម្មវិភាគេន ច ‘‘ឥមេ សង្ខារា’’តិ វុត្តំ. តេន បធានភូតា សង្ខារាតិ ឯវំ សមាសោ វេទិតព្ពោ. សង្ខតសង្ខារាទិនិវត្តនត្ថញ្ចេត្ថ បធានគ្គហណំ. អថ វា តំ តំ វិសេសំ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, សព្ពម្បិ វីរិយំ. តត្ថ ចតុកិច្ចសាធកតោ អញ្ញស្ស និវត្តនត្ថំ បធានគ្គហណន្តិ បធានភូតា សេដ្ឋភូតាតិ អត្ថោ.

វីរិយិទ្ធិបាទនិទ្ទេសេ ‘‘វីរិយសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគត’’ន្តិ (វិភ. ៤៣៥) ទ្វិក្ខត្តុំ វីរិយំ អាគតំ. តត្ថ បុរិមំ សមាធិវិសេសនំ ‘‘វីរិយាធិបតិ សមាធិ វីរិយសមាធី’’តិ, ទុតិយំ សមន្នាគមង្គទស្សនត្ថំ. ទ្វេ ឯវ ហិ សព្ពត្ថ សមន្នាគមង្គានិ សមាធិ, បធានសង្ខារោ ច. ឆន្ទាទយោ សមាធិវិសេសនានិ. បធានសង្ខារោ បន បធានវចនេនេវ វិសេសិតោ, ន ឆន្ទាទីហីតិ ន ឥធ វីរិយាធិបតិតា បធានសង្ខារស្ស វុត្តា ហោតិ. វីរិយញ្ច សមាធិំ វិសេសេត្វា ឋិតមេវ សមន្នាគមង្គវសេន បធានសង្ខារវចនេន វុត្តន្តិ នាបិ ទ្វីហិ វីរិយេហិ សមន្នាគមោ វុត្តោ ហោតិ. យស្មា បន ឆន្ទាទីហិ វិសិដ្ឋោ សមាធិ តថា វិសិដ្ឋេនេវ តេន សម្បយុត្តោ បធានសង្ខារោ, សេសធម្មា ច, តស្មា សមាធិវិសេសនានំ វសេន ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ វុត្តា. វិសេសនភាវោ ច ឆន្ទាទីនំ តំតំអបស្សយនវសេន ហោតីតិ ឆន្ទសមាធិ…បេ… ឥទ្ធិបាទន្តិ ឯត្ថ និស្សយត្ថេបិ បាទសទ្ទេន ឧបាយត្ថេន ឆន្ទាទីនំ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា ហោតិ. តថា ហិ អភិធម្មេ ឧត្តរចូឡភាជនីយេ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៥៧) ឆន្ទាទីនមេវ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា. បញ្ហាបុច្ឆកេ ច ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា – ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធី’’តិ (វិភ. ៤៦២) អារភិត្វាបិ បុន ឆន្ទាទីនំយេវ កុសលាទិភាវោ វិភត្តោ. ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនត្ថមេវ ហិ និស្សយិទ្ធិបាទទស្សនំ កតំ. អញ្ញថា ចតុព្ពិធតាវ ន ហោតីតិ. អយមេត្ថ បាឡិវសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តទង្គសមុច្ឆេទនិស្សរណវិវេកនិស្សិតត្តំ វត្វា បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតស្ស អវចនំ ‘‘ឆន្ទសមាធិ…បេ… ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតី’’តិ (វិភ. ៤៣២) ភាវេតព្ពានំ ឥទ្ធិបាទានំ វុត្តត្តា. ភាវិតិទ្ធិបាទស្ស ហិ សច្ឆិកាតព្ពា ផលបរិយាបន្នា ឥទ្ធិបាទាតិ.

វោស្សគ្គសទ្ទោ បរិច្ចាគត្ថោ, បក្ខន្ទនត្ថោ ចាតិ វោស្សគ្គស្ស ទុវិធតា វុត្តា. យថាវុត្តេន បការេនាតិ តទង្គសមុច្ឆេទប្បការេន, តន្និន្នភាវារម្មណប្បការេន ច. បរិណមន្តំ វិបស្សនក្ខណេ.

១៤. បុព្ពភាគបញ្ញាយាតិ ឯកាវជ្ជននានាវជ្ជនវីថីសុ បវត្តឧបចារបញ្ញាយ. អធិគមបញ្ញាយាតិ អប្បនាបញ្ញាយ. បុន បុព្ពភាគបញ្ញាយាតិ នានាវជ្ជនុបចារបញ្ញាយ, បដិសន្ធិបញ្ញាយ វា. ឧបចារបញ្ញាយាតិ ឯកាវជ្ជនេ, សព្ពត្ថ វា បវត្តឧបចារបញ្ញាយ.

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយោបីតិ យថាវុត្តាយ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនវិចយោបិ. វុត្តនយានុសារេនាតិ អទិដ្ឋជោតនា, វិមតិច្ឆេទនា ចាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុគមនេន.

១៥. សេខេ អសេខេតិ សេក្ខេ អរិយបុគ្គលេ, អសេក្ខេ អរិយបុគ្គលេ. វិបស្សនាបុព្ពង្គមប្បហានេតិ វិបស្សនំ បុរេចារិកំ កត្វា បវត្តកិលេសប្បហានេ, បហានាភិសមយេតិ អត្ថោ.

‘‘យំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ បាឡិំ ទស្សេត្វា បុន ‘‘យំ អនិច្ចេ ទុក្ខេ អនត្តនី’’តិ វចនំ ឯវម្បេត្ថ បឋន្តីតិ ទស្សេតុំ.

សេសសំកិលេសវោទានធម្មាតិ គេធតោ អវសិដ្ឋសំកិលេសធម្មា ច សព្ពវោទានធម្មា ច. អភាវេនាតិ អភាវនេន អភាវករណេន.

បយោគបរក្កមន្តិ ភុសំ យោគោ បយោគោ, បយោគោវ បរក្កមោ បយោគបរក្កមោ, ចិត្តំ. ឧក្ខិបតីតិ កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទេន្តោ កុសលបក្ខេ ឧទ្ធំ ខិបេន្តោ វិយ បវត្តតិ. បធានវីរិយន្តិ អកុសលានំ អនុប្បាទនដ្ឋេន ឧត្តមវីរិយំ. យោជេតព្ពានីតិ ‘‘អាសេវមានោ វាយមតី’’តិអាទិនា យោជេតព្ពានិ. អនុប្បន្នាតិ អវត្តព្ពតំ អាបន្នានន្តិ ភូមិលទ្ធារម្មណាធិគ្គហិតាវិក្ខម្ភិតាសមុគ្ឃាដិតុប្បន្នានំ.

១៦. ‘‘អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយានី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘បឋមមគ្គេ សទ្ធាទយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយគ្គហណញ្ច បាឡិយំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ.

អសុភានុបស្សនា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘សតិបដ្ឋានភាវនាយ សុនិគ្គហិតោ កាមវិតក្កោ’’តិ. សមាធិ ឧប្បជ្ជមានោ កាមវិតក្កម្បិ និគ្គហេត្វា ឯវ ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនវជ្ជសុខបទដ្ឋានេនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘កុសលេសុ ធម្មេសុ អារទ្ធវីរិយោ’’តិអាទិនា ធម្មច្ឆន្ទតោ ឧប្បជ្ជមានោ វីរិយច្ឆន្ទោ ខន្តិំ បរិព្រូហេតីតិ ទស្សេតិ. អនវជ្ជធម្មានំ ឧបការកធម្មាសេវនំ វិយ អនុបការកធម្មបរិវជ្ជនម្បិ បញ្ញានិសេវនេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សមាធិអាទីន’’ន្តិអាទិ.

១៧. សព្ពធម្មាធិដ្ឋានំ ទេសនំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វិភជិតុំ ‘‘លោកោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពធម្មានន្តិ…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ អាហ. មហគ្គតធម្មេសុ ឋានំ តំសម្បាទនាវ. តថា សេសេសុ. វឌ្ឍិយមានេសូតិ យថា វិមុត្តិំ បរិបាចយន្តិ, ឯវំ ព្រូហិយមានេសុ.

ទស្សនបរិញ្ញាតិ រូបារូបធម្មានំ សលក្ខណតោ, បច្ចយតោ ច បរិជាននា. តេនាហ ‘‘ញាតបរិញ្ញា’’តិ. បដិបក្ខវិធមនេន សទ្ធិំ លក្ខណត្តយវិភាវនា ឥធ ‘‘ភាវនាបរិញ្ញា’’តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ភាវនា…បេ… បរិញ្ញា ចា’’តិ. ទស្សនត្ថា បរិញ្ញា ទស្សនបរិញ្ញា, ភាវនត្ថា បរិញ្ញា ភាវនាបរិញ្ញាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កក្ខឡផុសនាទីតិ កក្ខឡាទិផុសនាទិ. អភិជានិត្វាតិ អភិញ្ញាយ បញ្ញាយ ជានិត្វា, ឋិតស្ស អភិជាននហេតុ វាតិ អត្ថោ. អត្ថោតិ ផលំ. នយោតិ វុត្តនយោ.

‘‘យំ អសង្ខត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ចតុនយកោវិទោតិ ឯកត្តនានត្តាទិនយចតុក្កេ និបុណោ. ទេសនាយុត្តិកុសលោតិ ធម្មានំ ទេសនាវិធិម្ហិ កុសលោ.

សទិសី កាតព្ពា សំសន្ទនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. អានេតព្ពា ‘‘អយំ ទេសនា ឥមាយ ទេសនាយ ឯវំ សំសន្ទតី’’តិ. អត្ថតោ អបេតន្តិ អយុត្តត្ថំ. អសម្ពន្ធត្ថន្តិ អញ្ញមញ្ញំ អសម្ពន្ធបទត្ថំ. ននុ បដ្ឋានវិចារោ នយវិចារោ វិយ ហារេហិ អសម្មិស្សោ វិចារណន្តរោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ឥធ និក្ខិត្តោតិ ឥធ សុត្តវិចយេ សុត្តត្ថវិចារភាវតោ និក្ខិត្តោ, ឯតេន វា បដ្ឋានស្ស ហារន្តោគធភាវទស្សនេនេវ មូលបទានំ វិយ បដ្ឋានស្ស បទត្ថន្តរាភាវោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមស្ស សុត្តស្សាតិ សំវណ្ណិយមានសុត្តំ សន្ធាយាហ. កស្មិំ វា បទេតិ សំវណ្ណិយមានំ គាថំ សន្ធាយាហ. តព្ពិចយេនាតិ បុច្ឆាទិវិចយេន, អស្សាទាទិវិចយេន ច.

វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៣. យុត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា

១៨. ឯវមេតស្ស សុត្តស្ស អត្ថោ ន គហេតព្ពោ, ឯវំ បន គហេតព្ពោតិ អគ្គហេតព្ពគហេតព្ពានំ អត្ថានំ វិជហនគ្គហណត្ថាយ យុត្តាយុត្តិវិចារណាយំ វជ្ជេតព្ពេសុ តាវ បឋមំ បដិបត្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អតថាការេន គយ្ហមានា សុត្តត្ថា វិសយោ’’តិ យថា ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤; សំ. និ. ដី. ១.១.២១៣). វជ្ជេតព្ពភាវតោ ហិ សុត្តបទេហិ សុត្តត្ថេ វិវេចិតេ គហេតព្ពភាវោ ច អវសិដ្ឋោ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘មេត្តាវិហារស្ស សតោ ព្យាបាទោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ‘ព្យាបាទោ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតី’តិ យុជ្ជតិ ទេសនា’’តិ (នេត្តិ. ២១).

យុត្តិនិទ្ធារណេន អយថាសភាវតោ វិវេចិត្វា យថាសភាវតោ ធម្មស្ស គហណការណានិ កថេន្តោ ‘‘មហន្តា អបទិសិតព្ពា ឯតេសន្តិ មហាបទេសា’’តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘ពុទ្ធាទយោ’’តិអាទិនា. បតិដ្ឋានានីតិ បតិដ្ឋានសាធនានិ. សេសេសូតិ សង្ឃាបទេសាទីសុ. បឋមត្ថោ ឯវ ហិ ឥធ បាឡិ អាគតោ, វិនិច្ឆយនេ ការណំ មហាបទេសោតិ អធិប្បាយោ. សុត្តោតរណាទីតិ អាទិសទ្ទេន សុត្តានោតរណាទិបិ សង្គយ្ហតិ. សុត្តោតរណវិនយសន្ទស្សនានិ ហិ កេនចិ យថាភតស្ស គន្ថស្ស ‘‘ធម្មោ’’តិ វិនិច្ឆយនេ ការណំ. សុត្តានោតរណវិនយាសន្ទស្សនានិ ‘‘អធម្មោ’’តិ. យទិ ឯវន្តិ យទិ យថាភតស្ស គន្ថស្ស សុត្តវិនយេហិ សំសន្ទនំ ‘‘ធម្មោ’’តិ, អសំសន្ទនំ ‘‘អធម្មោ’’តិ វិនិច្ឆយការណំ, ឯវំ សន្តេតិ អត្ថោ. សម្បទីយតិ ញាបីយតិ ធម្មោ ឯតេហីតិ សម្បទាយា, អក្ខាតារោ.

វិនីយន្តិ រាគាទយោ ឯតេនាតិ វិនយោ, ការណំ. តេនាហ ‘‘រាគាទិវូបសមនិមិត្ត’’ន្តិ. កិំ បន តំ? សាធិដ្ឋានសមថវិបស្សនាទិធម្មា. យេ បរតោ ‘‘តេចត្តាលីសំ ពោធង្គមា ធម្មា’’តិ (នេត្តិ. ២៤) វក្ខតិ.

វិនយមហាបទេសា កប្បិយានុលោមតោ អនុលោមកប្បិយំ នាម, តំសទិសតាយ សុត្តន្តមហាបទេសាបិ អនុលោមកប្បិយន្តិ អដ្ឋកថាវោហារោ. តេន វុត្តំ ‘‘យំ អនុលោមកប្បិយន្តិ វុច្ចតី’’តិ.

យទិបិ តត្ថ តត្ថ បវត្តា ភគវតោ បកិណ្ណកទេសនា អដ្ឋកថា, សា បន ធម្មសង្គាហកេហិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សង្គាយិត្វា តស្ស អត្ថសំវណ្ណនានុរូបេន វាចនាមគ្គំ អារោបិតត្តា អាចរិយវាទោ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘អាចរិយវាទោ នាម អដ្ឋកថា’’តិ. តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហោ ឯវ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភូតោ កថាមគ្គោ បច្ឆា តម្ពបណ្ណិយេហិ មហាថេរេហិ សីហឡភាសាយ ឋបិតោ. អត្តនោមតិ ថេរវាទោ. សមេន្តមេវ គហេតព្ពន្តិ យថា បាឡិយា សំសន្ទតិ, ឯវំ មហាបទេសតោ អត្ថា ឧទ្ធរិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. បមាទបាឋវសេន អាចរិយវាទស្ស កទាចិ បាឡិយា អសំសន្ទនាបិ សិយា, សោ ន គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សុត្តេន សមេន្តោ ឯវ គហេតព្ពោ’’តិ.

ចតូហិ មហាបទេសេហិ យុជ្ជតីតិ ចតូហិ មហាបទេសេហិ ន វិរុជ្ឈតិ. ឥទានិ តំ អវិរុជ្ឈនាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘យេន យេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុត្តោតរណាទិ ឯវ ហេត្ថ ការណំ. តស្ស ច អនេកាការតាយ ‘‘បការេនា’’តិ វុត្តោ. សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ សំវណ្ណនាវសេន គហេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អាភតេនាតិ អានីតេន. សុត្តតោតិ សុត្តន្តរតោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – កេនចិ បសង្គេន សុត្តន្តរតោ ឧទ្ធរិត្វា អានីតេន សុត្តបទេន សុត្តោតរណាទិនា, ការណប្បការេន ច ចតុមហាបទេសាវិរោធេន សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ សំវណ្ណនាវសេន អត្ថជាតំ គហេតព្ពន្តិ. តេនាហ ‘‘តេន…បេ… កាតព្ពា’’តិ. តត្ថ យុត្តិហារយោជនា កាតព្ពាតិ យុត្តិនិទ្ធារណវសេន អយំ យុត្តិហារោ យោជេតព្ពោ. អថ វា យុត្តិហារយោជនា កាតព្ពាតិ ឥមិនា ហារេន វក្ខមាននយេន យុត្តិគវេសនំ កត្វា តាយ យុត្តិយា សព្ពហារយោជនា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. លក្ខណញ្ហេតំ យុត្តិគវេសនាយ, យទិទំ យុត្តិហារោ. តេនាហ ‘‘សព្ពេសំ ហារានំ, យា ភូមី, យោ ច គោចរោ តេសំ. ‘‘យុត្តាយុត្តបរិក្ខា’’តិ (នេត្តិ. ៤), ‘‘ឥមាយ យុត្តិយា អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ គវេសិតព្ព’’ន្តិ (នេត្តិ. ២០) ច.

១៩. យទិ វា សព្ពានិ បទានិ ឯកំ អត្ថំ អភិវទន្តីតិ យោជនា.

២០. ជរាយំ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តន្តិ ឋិតស្ស យំ អញ្ញថត្តំ អញ្ញថាភាវោ, អយំ ជរា នាម. ខណិកមរណំ ខណិកនិរោធោ. សមុច្ឆេទមរណំ ខីណាសវានំ ខន្ធបរិនិព្ពានំ.

កេវលស្សាតិ ជរាយ អមិស្សស្ស. អញ្ញាវ ជរា, អញ្ញំ មរណន្តិ ‘‘បដិញ្ញាតស្ស កេវលស្ស មរណស្ស ទិដ្ឋត្តា’’តិ ហេតុ. យថា តំ ទេវានន្តិ សទិសូទាហរណំ, វិសទិសូទាហរណំ បន ឥទ្ធិបាទាទយោ, អន្វយព្យតិរេកា គហេត្វា យោជេតព្ពា.

តេហីតិ ជរាមរណេហិ.

‘‘ជីរណភិជ្ជនសភាវា’’តិ ឥមិនា លេសេន តណ្ហាជរាមរណានំ អនញ្ញត្តំ យោជេតិ. យទិបិ ‘‘អញ្ញា តណ្ហា, អញ្ញា ជរា, អញ្ញំ មរណ’’ន្តិ សិទ្ធោវាយមត្ថោ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន ឥទ’’ន្តិអាទិ, តថាបិ សក្កុណេយ្យបរិហារាយំ ចោទនាតិ អជ្ឈារុឡ្ហំ តត្ថ ទោសំ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ ច យថា ជរាមរណ’’ន្តិ បាឡិបវត្តានិ ទស្សេន្តោ ‘‘យទិ…បេ… ទស្សេតី’’តិ អាហ. ភាវោតិ អធិប្បាយោ. ឯតេសន្តិ តណ្ហាជរាមរណានំ.

‘‘ឥមាយ យុត្តិយា អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ គវេសិតព្ព’’ន្តិ ច កេចិ បឋន្តិ, ព្យញ្ជនតោបិ គវេសិតព្ពំ, អញ្ញត្ថ អត្ថតោ អញ្ញត្ថម្បីតិ អធិប្បាយោ. តមេវ ព្យញ្ជនតោ អញ្ញត្ថំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘សល្លោតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមេសន្តិ សល្លធូបាយនានំ. ឥច្ឆាវិបរិយាយេតិ ឥច្ឆិតាលាភេ, អប្បច្ចយសមវាយេ វា. ឥទម្បិ សមត្ថនំ ហោតិ យថាធិប្បេតស្ស អញ្ញត្ថស្ស ព្យតិរេកទស្សនភាវតោ. ជរាមរណវិបរិយាយេតិ ជរាមរណេ អសតិ. ន ហិ យថាធិប្បេតជរាមរណាភាវេ តណ្ហា ន ហោតីតិ.

ទ្វិធា វុត្តាតិ ទ្វិប្បការេន វុត្តា, ទ្វិក្ខត្តុំ វា វុត្តា. យំ ឥទំ…បេ… អារម្មណករណវសេន វា អភិលបនន្តិ ឯវំ កិរិយាបរាមសនំ យោជេតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. វិសេសោតិ អយំ ឯតាសំ ឥច្ឆាតណ្ហានំ បកតិសង្ខាតោ វិសេសោ. ‘‘ទ្វីហិ នាមេហី’’តិបិ បាឡិ. យទិបិ ឯវន្តិ កាមំ វិសយវិសេសេសុ ឯវំ យថាវុត្តអវត្ថាវិសេសេន ឥច្ឆាតណ្ហានំ អត្ថិ កាចិ ភេទមត្តាតិ អត្ថោ. សភាវតោ បន ភេទោ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាបី’’តិ អាហ.

ឥច្ឆន្តីតិ កាមេន្តិ. តណ្ហាយនា បាតុកាមតា. សន្តាបនដ្ឋេនាតិ បរិទហនភាវេន. អាកឌ្ឍនដ្ឋេនាតិ អវហរណដ្ឋេន. សរិតានីតិ រាគវសេន អល្លានិ. តំសម្បយុត្តបីតិវសេន សិនិទ្ធានិ សិនេហិតានិ. វិសត្តិកាតិ វិត្ថតា រូបាទីសុ តេភូមកធម្មេសុ ព្យាបនវសេន. វិសដាតិ បុរិមវេវចនមេវ ត-ការស្ស ដ-ការំ កត្វា វុត្តំ. វិសាលាតិ វិបុលា. វិសក្កតីតិ បរិសក្កតិ សហតិ. រត្តោ ហិ រាគវត្ថុនា បាទេន តាឡិយមានោបិ សហតិ. ‘‘ឱសក្កនំ, វិប្ផន្ទនំ វា វិសក្កន’’ន្តិ វទន្តិ. អនិច្ចាទិកំ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តី វិសំវាទិកា ហោតិ. វិសំហរតីតិ តថា តថា កាមេសុ អានិសំសំ ទស្សេន្តី វិវិធេហិ អាការេហិ នេក្ខម្មាភិមុខប្បវត្តិតោ ចិត្តំ សំហរតិ សំខិបតិ. វិសំ វា ទុក្ខំ, តំ ហរតិ, វហតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស ហេតុភាវតោ វិសមូលា, វិសំ វា ទុក្ខាទិភេទា វេទនា មូលំ ឯតាយាតិ វិសមូលា, ទុក្ខសមុទយត្តា វិសំ ផលំ ឯតិស្សាតិ វិសផលា. រូបាទិទុក្ខស្សេវ បរិភោគោ ឯតាយ, ន អមតស្សាតិ វិសបរិភោគា. សព្ពត្ថ និរុត្តិវសេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យោ បនេត្ថ បធានោ អត្ថោ, តំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘វិសតា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សិនេហនំ បេមករណំ. ពន្ធនដ្ឋេនាតិ សំយោជនដ្ឋេន. អាសីសនដ្ឋេនាតិ ឥច្ឆនដ្ឋេន. អភិនន្ទនដ្ឋេនាតិ អស្សាទនដ្ឋេន, សម្បដិច្ឆនដ្ឋេន វា.

២១. អនភិរតីតិ ឧក្កណ្ឋា. ញាណនិព្ពិទាតិ និព្ពិទានុបស្សនា. យថា ច ទុក្ខូ…បេ… ចារេសុ យុត្តិ វុត្តាតិ យោជនា.

សុខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញា សុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា សុខាបដិបទាទយោ. យោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ វិសេសំ អធិគន្តុំ ភព្ពោ, តស្ស សុខាបដិបទាយោគ្យស្ស វិយ ករិយមានា ធម្មទេសនា វិសេសាវហា ន ហោតិ, តស្មា សា ន យុត្តាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘រាគចរិតោ’’តិអាទិនា. រាគចរិតស្ស តថា តថា កាមានំ អាទីនវំ, ឱការំ, សំកិលេសំ, នេក្ខម្មេ អានិសំសញ្ច អវិភាវេត្វា អាទិតោ វិបស្សនាកថាវ ករិយមានា ន វិសេសាវហា ហោតិ អាសយស្ស អសោធិតត្តាតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ បាឡិយំ ‘‘វិបស្សនា…បេ… ទេសនា’’តិ អាហាតិ វេទិតព្ពំ. សេសបទេសុបីតិ យថា ‘‘រាគចរិតស្សា’’តិអាទិនា រាគចរិតកោដ្ឋាសវសេន បាឡិយំ ទេសនាយ អយុត្តិ វុត្តា, ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ ទោសចរិតកោដ្ឋាសាទីសុបិ ‘‘ទោសចរិតស្ស បុគ្គលស្ស អសុភំ ទេសេយ្យា’’តិអាទិនា បាឡិយំ អវុត្តោបិ យថាសម្ភវមត្ថោ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពោ. កស្មា បន យុត្តិហារេ អយុត្តិនិទ្ធារណា កតាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោតិ សេសេសុបិ ទោសចរិតាទិវសេន និទ្ធារិតេសុ អយុត្តិគវេសនេសុ អយមេវ ឧបាយោ. អនុលោមប្បហាន’’ន្តិបិ បាឡិ, សោ ឯវត្ថោ.

‘‘យាវតិកា ញាណស្ស ភូមី’’តិ ឯតេន យុត្តិហារស្ស មហាវិសយតំ ទស្សេតិ. កស្មា បនាយំ មហាវិសយោតិ? យុត្តិវិចារភាវតោ, សំវណ្ណេតព្ពស្ស ច ធម្មស្ស នានានយនិបុណាទិគុណវិសេសយោគតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិ អាហ.

អបរភាគេតិ បច្ឆាភាគេ. មេត្តាវិហារិភាគស្ស អបរិហីនតាវចនតោ អយោគោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘សតោ’’តិ. យថាវុត្តការណតោ ឯវាតិ បដិបក្ខត្តា ឯវ.

បហានេកដ្ឋភាវតោ ទិដ្ឋិមញ្ញិតស្ស. អាទីនវទស្សនេន វិតក្កំ ជិគុច្ឆន្តា ទុតិយជ្ឈានស្ស អាសន្នឧបចារជ្ឈានធម្មាបិ វិតក្ការម្មណា ន ហោន្តិ, បគេវ ទុតិយជ្ឈានធម្មាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អារម្មណករណត្ថោ ហេត្ថ សហគតសទ្ទោ’’តិ.

ឯវំ យុត្តិហារលក្ខណំ អាគមតោ យុត្តាយុត្តវិចារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អាគមានុគតាយ យុត្តិយាបិ តំ ទស្សេតុំ គុណមុខេន ទោសវិភជនំ វិភជន្តោ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានត្ថមេវ.

យុត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤. បទដ្ឋានហារវិភង្គវណ្ណនា

២២. តេសំ តេសន្តិ អនវសេសបរិយាទានំ, តេន យេ សុត្តេ វុត្តា ច ធម្មា, យេ ច តេសំ ការណភូតំ, តេសំ សព្ពេសម្បីតិ វុត្តំ ហោតិ. សព្ពធម្មយាថាវអសម្បដិវេធោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘កត្ថ បន សោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

បិយាយិតព្ពជាតិយន្តិ បេមនីយសភាវំ. មិច្ឆាបដិបទាតិ បមាទាបត្តិ, មិច្ឆាភិនិវេសោ វា. ឯកវារំ ឧប្បន្នាបិ បាណាតិបាតចេតនា វេរប្បសវនតោ ទោសស្ស, ឯកវារំ ឧប្បន្នាបិ បមាទាបត្តិ, មិច្ឆាភិនិវេសោ វា មោហស្ស ឧប្បត្តិការណន្តិ បាឡិយំ អវុត្តម្បិ នយតោ និទ្ធារេតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ទោសស្ស…បេ… ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ’’តិ អាហ. និមិត្តត្ថគ្គហណលក្ខណំ វណ្ណសណ្ឋានំ, អនុព្យញ្ជនត្ថគ្គហណលក្ខណំ អនុព្យញ្ជនន្តិ ‘‘និមិត្តានុព្យញ្ជនគ្គហណលក្ខណា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តត្ថ និមិត្តំ ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តំ. អនុព្យញ្ជនំ ហត្ថបាទហសិតកថិតាទិ. ផស្សោ បច្ចយោ ឯតិស្សាតិ ផស្សបច្ចយា, តំភាវោ ផស្សបច្ចយតា. អស្សាទេតិ ឯតាយាតិ អស្សាទោ, តណ្ហា.

វត្ថូនិ ញេយ្យធម្មោតិ អាហ ‘‘វត្ថុអវិប្បដិបត្តិ វិសយសភាវបដិវេធោ’’តិ. ឥធាធិប្បេតំ សម្មាបដិបត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សីលសមាធិសម្បទាន’’ន្តិ វុត្តំ. ឯកទេសុបលក្ខណវសេន, វណ្ណគន្ធរាគិសប្បាយវសេន វា បាឡិយំ ‘‘វិនីលកវិបុព្ពកគ្គហណលក្ខណា អសុភសញ្ញា’’តិ វត្វា ‘‘តស្សា និព្ពិទាបទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ និព្ពិទំ ទស្សេន្តោ ‘‘និព្ពិទា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ បរិតស្សនតោ វិសេសេតុំ ‘‘ញាណេនា’’តិ វិសេសិតំ. តថា បវត្តន្តិ និព្ពិទនាការេន បវត្តនំ.

យោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តិយា វិទេហរញ្ញោ ធីតាយ រុចាយ ជាតិស្សរញាណំ កម្មស្សកតញ្ញាណស្ស ការណំ អហោសិ, ន បន អសប្បុរិសូបនិស្សយតោ, អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន្តស្ស តស្សេវ រញ្ញោ សេនាបតិនោ អលាតស្ស ពីជកស្ស ទាសស្សាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមស្ស ច…បេ… ឧទាហរិតព្ពោ’’តិ អាហ. សោតិ បសាទោ. អវត្ថាវិសេសោតិ សម្បយុត្តធម្មានំ អនាវិលភាវលក្ខិតោ អវត្ថាភេទោ. អាយតនគតោតិ ឋានគតោ, រតនត្តយវិសយោតិ អត្ថោ. ‘‘កាយោ’’តិអាទិនា អវត្ថាវិសេសេន វិនា សភាវសិទ្ធមេវ បទដ្ឋានំ ទស្សេតិ.

ឥមស្មិំ ច ឋានេ បាឡិយំ បុព្ពេ យេសំ ធម្មានំ បទដ្ឋានំ និទ្ធារិតំ, តេ ធម្មា យេសំ ធម្មានំ បទដ្ឋានានិ ហោន្តិ, តេ ទស្សេតុំ ‘‘អបរោ នយោ’’តិអាទិ អារទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. អស្សាទមនសិការោ អយោនិសោមនសិការលក្ខណោ វុត្តោ និទស្សនមត្តអត្ថោតិ វេទិតព្ពោ, យេភុយ្យេន សត្តានំ លោភវសេន អយោនិសោមនសិការា សំវត្តន្តីត្តិ ទស្សនត្ថំ វា ឯវំ វុត្តំ. ឧបបត្តិ ឯវ ឱបបច្ចយំ, តស្ស ភាវោ ឱបបច្ចយិកន្តិ អាហ ‘‘ឧបបត្តិភវភាវេនា’’តិ. វវត្ថិតភាវោតិ វវត្ថិតភាវោ រូបស្ស ទស្សនាទិបដិនិយតារម្មណកិច្ចតា. ភវស្ស អង្គានីតិ ភវស្ស ការណានិ. ទុតិយេ អង្គានីតិ អវយវា, កម្មវដ្ដម្បិ វា ការណង្គភាវេន យោជេតព្ពំ.

កម្មដ្ឋានស្សាតិ ភាវនាយ ព្រូហនា វឌ្ឍនា. តេសូតិ តិត្ថញ្ញុតាទីសុ. កល្យាណមិត្តស្ស សម្មទេវ បយិរុបាសនាយបីតិ តំ និស្សាយ លទ្ធេន សព្ពាយ ធម្មស្សវនេន ធម្មុបសំហិតំ បាមោជ្ជំ ហោតីតិ តិត្ថញ្ញុតា បីតញ្ញុតាយ បទដ្ឋានំ. ឯវំ យាយ វិមុត្តិយា សតិ វិមុត្តិញាណទស្សនំ ហោតីតិ សា តស្ស បទដ្ឋានន្តិ អយមត្ថោ បាកដោតិ អាហ ‘‘បុរិមានំ…បេ… សុវិញ្ញេយ្យោ ឯវា’’តិ. សហ អធិដ្ឋានេនាតិ ញាតបរិញ្ញាយ សទ្ធិំ. ញាតបរិញ្ញា ហិ តីរណបរិញ្ញាយ អធិដ្ឋានំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បទដ្ឋានហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៥. លក្ខណហារវិភង្គវណ្ណនា

២៣. ‘‘លក្ខណហារស្ស វិសយំ បុច្ឆតី’’តិ វុត្តំ, ‘‘កោ បន តស្ស វិសយោ’’តិ វុត្តេ សមានលក្ខណា អវុត្តធម្មា. កាយានុបស្សនាយ សមារទ្ធាយ វេទនានុបស្សនាទយោ សុខេនេវ សិជ្ឈន្តីតិ តព្ពចនេន វេទនាគតាសតិអាទីនំ វុត្តភាវោ ទស្សិតោ សតិបដ្ឋានភាវេន ឯកលក្ខណត្តាតិ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានស្ស សទ្ធានុគ្គហិតានិ វីរិយសតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយានិ សាធនំ, ឯវំ ឥតរេសម្បីតិ កត្វា វុត្តំ. អយំ អត្ថោ អដ្ឋកថាយមេវ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥១) បរតោ អាគមិស្សតិ. ឥមិនា នយេន សេសេសុបិ ឯកលក្ខណតានិទ្ទេសេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បរតោតិ ចតុព្យូហហារវណ្ណនាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ២០).

អសម្មិស្សតោតិ វេទនាទយោបិ ឯត្ថ សិតា ឯត្ថ បដិសន្ធាតិ កាយេ វេទនាទិអនុបស្សនាបសង្គេបិ អាបន្នេ តទសម្មិស្សតោតិ អត្ថោ.

អវយវិគាហសមញ្ញាតិធាវនសារាទានាភិនិវេសនិសេធនត្ថំ កាយំ អង្គបច្ចង្គេហិ, តានិ ច កេសាទីហិ, កេសាទិកេ ច ភូតុបាទាយរូបេហិ វិនិព្ភុជិតុំ ‘‘តថា ន កាយេ’’តិអាទិមាហ. បាសាទាទិនគរាវយវសមូហេ អវយវិវាទិនោបិ អវយវិគាហណំ ករោន្តិ. នគរំ នាម កោចិ អត្ថោ អត្ថីតិ បន កេសញ្ចិ សមញ្ញាតិធាវនំ សិយាតិ ឥត្ថិបុរិសាទិសមញ្ញាតិធាវនេ នគរនិទស្សនំ វុត្តំ. អញ្ញោ កោចិ សត្តាទិកោ. យំ បស្សតិ ឥត្ថិំ, បុរិសំ វា. ននុ ចក្ខុនា ឥត្ថិបុរិសទស្សនំ នត្ថីតិ? សច្ចំ នត្ថិ, ‘‘ឥត្ថិំ បស្សាមិ, បុរិសំ បស្សាមី’’តិ បន បវត្តសមញ្ញាវសេន ‘‘យំ បស្សតី’’តិ វុត្តំ. មិច្ឆាទស្សនេន វា ទិដ្ឋិយា យំ បស្សតិ, ន តំ ទិដ្ឋំ រូបាយតនំ ហោតិ, រូបាយតនំ វា តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. អថ វា តំ កោសាទិភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតំ ទិដ្ឋំ ន ហោតិ, ទិដ្ឋំ វា យថាវុត្តំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. យំ ទិដ្ឋំ តំ ន បស្សតីតិ យំ រូបាយតនំ, កេសាទិភូតុបាទាយសមូហសង្ខាតំ វា ទិដ្ឋំ, តំ បញ្ញាចក្ខុនា ភូតតោ ន បស្សតីតិ អត្ថោ.

ន អញ្ញធម្មានុបស្សីតិ ន អញ្ញសភាវានុបស្សី, អសុភាទិតោ អញ្ញាការានុបស្សី ន ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

បថវីកាយន្តិ កេសាទិំ បថវីធម្មសមូហត្តា ‘‘កាយោ’’តិ វទតិ, លក្ខណបថវិមេវ វា អនេកភេទភិន្នំ សកលសរីរគតំ បុព្ពាបរិយភាវេន បវត្តមានំ សមូហវសេន គហេត្វា ‘‘កាយោ’’តិ វទតិ. ឯវំ អញ្ញត្ថាបិ.

អាការសមូហសង្ខាតស្សាតិ អនិច្ចតាទិអាការសមុទាយបរិយាយស្ស.

តីសុ ភវេសុ កិលេសេតិ ភវត្តយវិសយកិលេសេ. សព្ពត្ថិកន្តិ សព្ពត្ថ លីនេ, ឧទ្ធតេ ច ចិត្តេ ឥច្ឆិតព្ពត្ថា, សព្ពេ វា លីនេ, ឧទ្ធតេ ច ភាវេតព្ពា ពោជ្ឈង្គា អត្ថិកា ឯតាយាតិ សព្ពត្ថិកា. អន្តោ សង្កោចោតិ អន្តោ ឱលីយនា, កោសជ្ជន្តិ អត្ថោ.

២៤. គហិតេសូតិ ភាវនាគ្គហណេន គហិតេសុ, ភាវិតេសូតិ អត្ថោ, វចនេន វា គហិតេសុ. ភាវនាគ្គហណទីបនត្ថត្តា បន វចនេន គហណស្ស ភាវនាគ្គហណមេត្ថ បធានំ. យស្ស សតិបដ្ឋានា ភាវិតា, តស្ស សម្មប្បធានាទយោ ពោធិបក្ខិយធម្មា ន ភាវិតាតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតីតិ ច សមានលក្ខណតាបទេសេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ភាវិយមានេសុ ចត្តារោ សម្មប្បធានា ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ.

វិបល្លាសា បហីយន្តិ ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ. ‘‘អាហារសមុទយា កាយស្ស សមុទយោ, ផស្សសមុទយា វេទនានំ សមុទយោ (សំ. និ. ៥.៤០៨), សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ (សំ. និ. ១.១, ៣៩; ម. និ. ៣.១២៦; មហាវ. ១; ឧទា. ១; វិភ. ២២៥) វចនតោ កាយាទីនំ សមុទយភូតា កពឡីការាហារផស្សមនោសញ្ចេតនាវិញ្ញាណាហារាកាយាទីនំ បរិជាននេន បរិញ្ញាតា ហោន្តិ តប្បដិបក្ខប្បហានតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ចត្តារោ អាហារា’’តិអាទិមាហ. សព្ពត្ថាតិ ‘‘ឧបាទានេហិ អនុបាទានោ ភវតី’’តិ ឯវមាទីសុ.

តត្ថ យស្មា បញ្ច កាមគុណា សវិសេសា កាយេ លព្ភន្តីតិ វិសេសេន កាយោ កាមុបាទានស្ស វត្ថុ, សុខវេទនស្សាទវសេន បរលោកនិរបេក្ខោ ‘‘នត្ថិ ទិន្ន’’ន្តិអាទិ (ទី. និ. ១.១៧១; ម. និ. ១.៤៤៥; ២.៩៤-៩៥, ២២៥; ៣.៩១, ១១៦; សំ. និ. ៣.២១០; ធ. ស. ១២២១; វិភ. ៩៣៨) បរាមាសំ ឧប្បាទេតីតិ ទិដ្ឋុបាទានស្ស វេទនា, ចិត្តេ និច្ចគ្គហណវសេន សស្សតស្ស ‘‘អត្តនោ សីលាទិវសេន បរិសុទ្ធបរាមសនំ ហោតី’’តិ សីលព្ពតុបាទានស្ស ចិត្តំ, នាមរូបបរិច្ឆេទេន ភូតំ ភូតតោ អបស្សន្តស្ស ‘‘អត្តាភិនិវេសោ ហោតី’’តិ អត្តវាទុបាទានស្ស ធម្មា វត្ថុ, តស្មា ‘‘ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ ភាវិយមានេសុ ឧបាទានេហិ អនុបាទានោ ភវតី’’តិ វុត្តំ.

យស្មា បន វុត្តនយេនេវ កាយោ កាមយោគស្ស វត្ថុ, ភវេសុ សុខគ្គហណវសេន ភវស្សាទោ ហោតីតិ ភវយោគស្ស វេទនា, សន្តតិឃនគ្គហណវសេន ចិត្តេ អត្តាភិនិវេសោ ហោតីតិ ទិដ្ឋិយោគស្សចិត្តំ, ធម្មវិនិព្ភោគស្ស ទុក្ករត្តា, ធម្មានំ ធម្មមត្តតាយ ច ទុប្បដិវិជ្ឈត្តា សម្មោហោ ហោតីតិ អវិជ្ជាយោគស្ស ធម្មា, វត្ថុ, តស្មា ចតុសតិបដ្ឋានភាវនាយ តេសុ តេសំ បហានសិទ្ធិតោ យោគេហិ វិសំយុត្តតា វុត្តា. ឯតេនេវ អាសវេហិ អនាសវតា, ឱឃេហិ និត្តិណ្ណតា ច សំវណ្ណិតា ហោតិ កាមរាគាទីនំ ឯវ កាមយោគកាមាសវកាមោឃាទិភាវតោ.

វុត្តនយេនេវ កាយោ អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស វត្ថុ, ‘‘ទុក្ខាយ វេទនាយ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) ទុក្ខទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខសង្ខារទុក្ខភូតា វេទនា វិសេសេន ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស វត្ថុ, ចិត្តេ និច្ចាភិនិវេសវសេន សស្សតស្ស ‘‘អត្តនោ សីលេន សុទ្ធី’’តិអាទិបរាមសនំ ហោតីតិ សីលព្ពតបរាមាសស្ស ចិត្តំ វត្ថុ, សប្បច្ចយនាមរូបទស្សនាភាវតោ ភវវិភវទិដ្ឋិសង្ខាតោ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ ហោតីតិ តស្ស ធម្មា វត្ថូតិ ចតុសតិបដ្ឋានាតិ យោជេតព្ពំ.

វុត្តនយេនេវ វិសេសតោ កាយោ រាគសល្លស្ស វត្ថុ, វេទនា ទោសសល្លស្ស, ‘‘ចិត្តំ និច្ចគ្គហណវសេន អត្តាភិនិវេសំ អត្តានំ សេយ្យាទិតោ ទហតី’’តិ ចិត្តំ មានសល្លស្ស, វុត្តនយេនេវ ធម្មា មោហសល្លស្ស វត្ថូតិ ចតុសតិបដ្ឋានាតិ យោជេតព្ពំ.

យស្មា បន កាយានុបស្សនាទីហិ កាយវេទនាចិត្តធម្មេសុ បរិញ្ញាតេសុ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារក្ខន្ធា បរិញ្ញាតា ហោន្តិ, ចិត្តេ ហិ បរិញ្ញាតេ សញ្ញាបិ បរិញ្ញាតាវ ហោតិ, តស្មា ‘‘វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ ចស្ស បរិញ្ញំ គច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ.

តថា វិសេសតោ កាយេ សាបេក្ខា ឆន្ទាគតិំ គច្ឆតីតិ កាយោ ឆន្ទាគតិយា វត្ថុ, វុត្តនយេនេវ វេទនា ព្យាបាទស្ស និមិត្តន្តិ សា ទោសាគតិយា វត្ថុ, សន្តតិឃនគ្គហណវសេន សរាគាទិចិត្តេ សម្មោហោ ហោតីតិ មោហាគតិយា ចិត្តំ, ធម្មសភាវានវពោធេន ភយំ ហោតីតិ ភយាគតិយា ធម្មា វត្ថូតិ ចតុសតិបដ្ឋានភាវនាយ អគតិគមនប្បហានំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អគតិគមនេហិ ច ន អគតិំ គច្ឆតី’’តិ.

‘‘អកុសលស្ស សោមនស្សស្ស វសេនា’’តិ ឥទំ ‘‘អយម្បិ អត្ថោ សម្ភវតី’’តិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘សុខាយ វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥) បន វចនតោ សុខវេទនាគ្គហណេន តត្ថានុសយនេន សមុទយសច្ចំ ទេសិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ទេសិតំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចន្តិ ទុក្ខទុក្ខគ្គហណេន សាតិសយំ ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ បកាសិតំ ហោតីតិ បាឡិយំ ‘‘ទុក្ខំ អរិយសច្ចំ ទេសិត’’ន្តិ វុត្តំ. សហចរណាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា និទ្ទេសវារវណ្ណនាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥ អាទយោ) វុត្តំ.

លក្ខណហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៦. ចតុព្យូហហារវិភង្គវណ្ណនា

២៥. ហារានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ហារេសុ ឥមស្ស ចតុព្យូហហារស្ស វិសេសតោ សុត្តស្ស ព្យញ្ជនវិចយភាវតោតិ យោជនា. តេន វុត្តំ ‘‘ព្យញ្ជន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. យាយាតិ និរុត្តិយា.

យថារហន្តិ សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ យំ យំ អរហតិ និព្ពចនំ វត្តុំ, តំតំលោកសមញ្ញានុរោធេនេវ. បុព្ពភាគបដិបទា សម្បាទេត្វា បច្ឆា សច្ចាភិសមយំ បាបុណាតីតិ អាហ ‘‘សម្មុតិ…បេ… ហោតី’’តិ, តំតំបញ្ញត្តិគ្គហណមុខេន បរមត្ថគ្គហណំ ហោតីតិ ឯវំ វា ឥមិនា សម្ពន្ធោ.

យមិទំ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបសន្តានំ សន្ធាយ ‘‘ឧភយមន្តរេនា’’តិ ឥធ វុត្តំ. ឱតរណហារេ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤២ អាទយោ) បនស្ស ទ្វារប្បវត្តផស្សាទិធម្មេ សន្ធាយ វុត្តភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភយមន្តរេនាតិ ផស្សសមុទិតេសុ ធម្មេសូ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. អដ្ឋកថាចរិយា បនាហុ ‘‘អន្តរេនាតិ វចនំ បន វិកប្បន្តរទីបន’’ន្តិ. តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – ន ឥមំ លោកំ, ន ហុរំ លោកំ, អថ ខោ ឧភយមន្តរេនាតិ. អបរោ វិកប្បោ – ឧភយមន្តរេនាតិ វា វចនំ វិកប្បន្តរាភាវទីបនំ. តស្សត្ថោ – ន ឥមំ លោកំ, ន ហុរំ លោកំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី, ឧភយមន្តរេន បន អញ្ញំ ឋានំ អត្ថីតិ.

យេបិ ច ‘‘អន្តរាបរិនិព្ពាយី, សម្ភវេសី’’តិ ច ឥមេសំ សុត្តបទានំ អត្ថំ មិច្ឆា គហេត្វា អត្ថិ ឯវ អន្តរាភវោតិ វទន្តិ, តេបិ យស្មា អវិហាទីសុ តត្ថ តត្ថ អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អន្តរា អគ្គមគ្គាធិគមេន អនវសេសកិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយន្តីតិ អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ន អន្តរាភវភូតោតិ បុរិមស្ស សុត្តបទស្ស អត្ថោ. បច្ឆិមស្ស ច យេ ភូតា ឯវ, ន បុន ភវិស្សន្តិ, តេ ហិ (កថា. អនុដី. ៥០៧) ខីណាសវា, បុរិមបទេហិ ‘‘ភូតា’’តិ វុត្តា. តព្ពិបរីតតាយ សម្ភវំ ឯសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ. អប្បហីនភវសំយោជនត្តា សេក្ខា, បុថុជ្ជនា ច. ចតូសុ វា យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជសត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ, វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសី នាម. អណ្ឌកោសតោ, វត្ថិកោសតោ ច ពហិ និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសី នាម, ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ ភូតា នាម. យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសី, តតោ បរំ ភូតាតិ អត្ថោ, តស្មា នត្ថីតិ បដិក្ខិបិតព្ពំ. សតិ ហិ ឧជុកេ បាឡិអនុគតេ អត្ថេ កិំ អនិទ្ធារិតសាមត្ថិយេន អន្តរាភវេន អត្តភាវបរិកប្បិតេន បយោជនន្តិ.

យំ បន យេ ‘‘សន្តានវសេន បវត្តមានានំ ធម្មានំ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេសុ បាតុភាវោ ទិដ្ឋោ. យថា តំ វីហិអាទិអវិញ្ញាណកសន្តានេ, ឯវំ សវិញ្ញាណកសន្តានេបិ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេសុ បាតុភាវេន ភវិតព្ពំ. អយញ្ច នយោ សតិ អន្តរាភវេ យុជ្ជតិ, នាញ្ញថា’’តិ យុត្តិំ វទន្តិ. តេហិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស ចិត្តានុគតិកំ កាយំ អធិដ្ឋហន្តស្ស ខណេន ព្រហ្មលោកតោ ឥធូបសង្កមនេ, ឥតោ វា ព្រហ្មលោកគមនេ យុត្តិ វត្តព្ពា. យទិ សព្ពត្ថេវ វិច្ឆិន្នទេសេ ធម្មានំ បវត្តិ ន ឥច្ឆិតា, យទិបិ សិយា ‘‘ឥទ្ធិវិសយោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ, តំ ឥធាបិ សមានំ ‘‘កម្មវិបាកោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ វចនតោ, តស្មា តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. អចិន្តេយ្យសភាវា ហិ សភាវធម្មា, តេ កត្ថចិ បច្ចយវិសេសេន វិច្ឆិន្នទេសេ បាតុភវន្តិ, កត្ថចិ អវិច្ឆិន្នទេសេ ច. តថា ហិ មុខឃោសាទីហិ អញ្ញស្មិំ ទេសេ អាទាសបព្ពតប្បទេសាទិកេ បដិពិម្ពបដិឃោសាទិកំ បច្ចយុប្បន្នំ និព្ពត្តមានំ ទិស្សតិ, តស្មា ន សព្ពំ សព្ពត្ថ ឧបនេតព្ពន្តិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន បដិពិម្ពស្ស ឧទាហរណភាវសាធនាទិកោ អន្តរាភវវិចារោ កថាវត្ថុប្បករណស្សដីកាយំ (កថា. អនុដី. ៥០៧) គហេតព្ពោ.

អបរេ បន ‘‘ឥធាតិ កាមភវោ, ហុរន្តិ អរូបភវោ, ឧភយមន្តរេនាតិ រូបភវោ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ, ‘‘ឥធាតិ បច្ចយធម្មា, ហុរន្តិ បច្ចយុប្បន្នធម្មា, ឧភយមន្តរេនាតិ បណ្ណត្តិធម្មា វុត្តា’’តិ ច វទន្តិ, តំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ នត្ថិ, តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អវសិដ្ឋំ រូបន្តិ អាបោធាតុអាកាសធាតូហិ សទ្ធិំ លក្ខណរូបានិ, ឱជញ្ច សន្ធាយាហ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបស្ស អធិប្បេតត្តា. តស្ស ខីណាសវស្ស តំ និព្ពានារម្មណំ ចិត្តំ ន ជានន្តិ ន ញាយន្តិ ‘‘ឈាយមានា’’តិ វុត្តត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចតុព្យូហហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៧. អាវដ្ដហារវិភង្គវណ្ណនា

២៩. អកុសលានំ ធម្មានំ វិទ្ធំសនសភាវត្តា, អកុសលានំ វា បជហនេ កុសលានំ សម្បាទនេ បដ្ឋបនសភាវត្តា អារម្ភធាតុ. តថាភូតាតិ សីលាទីហិ សមង្គីភូតា. កាមធាតុអាទិកា តិធាតុយោវ តេធាតុ. តស្ស អភិភវនតោ តេធាតុឥស្សរោ មច្ចុរាជា. អនាទិមតិសំសារេ ចិរកាលំ លទ្ធបតិដ្ឋាបិ អចិរកាលំ ភាវិតេហិ កុសលេហិ ធម្មេហិ សមុច្ឆិន្ទនីយត្តា អពលា កិលេសាតិ វុត្តំ ‘‘អពលំ ទុព្ពល’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘អពលា នំ ពលីយន្តី’’តិ.

ឥទំ វចនំ អយំ គាថាបាទោ. សមាធិស្ស បទដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ សមាធិស្ស ការណំ សមតានុយោគេ និយោជនតោតិ យោជេតព្ពំ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បបញ្ចាតិ រាគាទយោវ. តថា ចេវ សំវណ្ណិតន្តិ ទេសនាយ បទដ្ឋានភាវេនេវ អត្ថសំវណ្ណនា កតាតិ អត្ថោ.

ន្តិ តំ ទេសនំ. តស្សាតិ សភាគាទិវសេន អាវដ្ដនស្ស. បរិបក្កញាណានំ វិសេសាធិគមាយ. លាភវិនិច្ឆយបរិគ្គហមច្ឆរិយានីតិអាទីសុ លាភោតិ រូបាទិអារម្មណប្បដិលាភោ. សោ បរិយេសនាយ សតិ ហោតីតិ បរិយេសនាគ្គហណេន គហិតោ. វិនិច្ឆយោតិ ‘‘ឯត្តកំ មេ រូបារម្មណត្ថាយ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ សទ្ទាទិអារម្មណត្ថាយ, ឯត្តកំ មយ្ហំ, ឯត្តកំ បរស្ស, ឯត្តកំ បរិភុញ្ជិស្សាមិ, ឯត្តកំ និទហិស្សាមី’’តិ ឯវំ បវត្តោ វិតក្កោ វិនិច្ឆយោ. សោ លាបិតហេតុកត្តា បរិយេសនមូលកតាយ បរិយេសនាគ្គហណេនេវ គហិតោ, តថា បរិគ្គហមច្ឆរិយានិ. តត្ថ បរិគ្គហោ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ បរិគ្គណ្ហនំ. មច្ឆរិយំ ‘‘មយ្ហេវ ហោតូ’’តិ បរេហិ សាធារណភាវាសហនំ. តេនេវស្ស បោរាណា ឯវំ វចនត្ថំ វទន្តិ ‘‘មយ្ហេវិទមច្ឆរិយំ ហោតុ, មា អញ្ញេសំ អច្ឆរិយំ ហោតូតិ បវត្តត្តា មច្ឆរិយន្តិ វុច្ចតី’’តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១០៣; អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៩.២៣). បរិភោគត្ថានំ បន វិនិច្ឆយាទីនំ បរិភោគន្តោគធតា វេទិតព្ពា. ឆន្ទរាគោ ទុព្ពលរាគោ. អជ្ឈោសានំ ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ តណ្ហាវសេន ពលវសន្និដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘ឆន្ទរាគអជ្ឈោសានា តណ្ហា ឯវា’’តិ. អារក្ខនិមិត្តំ ទ្វារបិទហនមញ្ជូសាគោបនាទិនា សុដ្ឋុ រក្ខណនិមិត្តំ. បាបានិ ករោន្តោ បរិភោគនិមិត្តំ រត្តោ គិទ្ធោ គធិតោ មុច្ឆិតោ ហុត្វា មិគោវ បរិភុញ្ជននិមិត្តំ បមាទំ អាបជ្ជតីតិ ឯវំ បរិយេនារក្ខា បរិភោគនិមិត្តំ. បមាទោ តិវិធោ តណ្ហាយ វសេន កថិតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តិវិធោ តណ្ហាយាតិ វុត្ត’’ន្តិ អាហ.

អវិសេសេន វុត្តន្តិ ‘‘កតមេន ឧបាទានេន សឧបាទានា’’តិ វិភាគេន បុច្ឆិត្វាបិ ‘‘អវិជ្ជាយ ច តណ្ហាយ ចា’’តិ អវិនិព្ភុជិត្វា វុត្តំ. តណ្ហញ្ច អវិជ្ជញ្ច ចតុរុបាទានំ វសេនាតិ កាមុបាទានាទីនំ ចតុន្នំ ឧបាទានានំ វសេន វិភជិត្វា ខន្ធានំ ទុក្ខភាវេន ទុក្ខសច្ចភាវេន សហ បរិញ្ញេយ្យភាវំ, ឧបាទានានំ សមុទយភាវេន សមុទយសច្ចភាវេន សហ បហាតព្ពភាវំ ទស្សេតីតិ យោជនា.

៣០. ‘‘យោ’’តិអាទិនា វុត្តោ តិវិធោ បមាទោ បរិយេសតិ, អារក្ខណញ្ច ករោតិ, បរិភោគនិមិត្តញ្ចាតិ សម្ពន្ធោ. បមាទោ ហិ បមជ្ជន្តស្ស បុគ្គលស្ស ភោគានំ បរិយេសនាយ, អារក្ខណាយ ច ហេតុភូតោ កត្តុភាវេន ឧបចរិតោ, បរិភោគស្ស បន និមិត្តំ. ‘‘តប្បដិបក្ខេនា’’តិ បទស្ស អត្ថំ វិវរតិ ‘‘អប្បមាទានុយោគេនា’’តិ, តេន សមថភាវំ ទស្សេតិ. ខេបនាតិ ខយបាបនា. វោទានបក្ខវិសភាគធម្មវសេនាតិ វោទានបក្ខោ ច សោ បមាទស្ស វិសភាគធម្មោ ចាតិ វោទាន…បេ… ធម្មោ, សមថោ, តស្ស វសេន.

សមថេ សតីតិ អធិដ្ឋានភូតេ ឈានេ សតិ, តំ បាទកំ កត្វាតិ អត្ថោ. យា បញ្ញាតិ នាមរូបបរិច្ឆេទាទិវសេន បវត្តបញ្ញា. តេនាហ ‘‘អយំ វិបស្សនា’’តិ. បហីនេសូតិ បហីយមានេសុ.

វោទានបក្ខន្តិ អារម្ភធាតុអាទិវោទានបក្ខំ និក្ខិបិត្វា. វិសភាគធម្មវសេនាតិ បមាទវសេនេវ. សភាគធម្មវសេនាតិ បុព្ពេ និក្ខិត្តស្ស អារម្ភធាតុអាទិវោទានធម្មស្ស សមថាទិសភាគធម្មវសេន.

បុន អបរិយោទាបនិយំ សិខាប្បត្តបរិយោទាបនំ ឥធាធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘តំ បន អរហត្តេន ហោតី’’តិ.

មោហសមុដ្ឋានតា វុត្តា ‘‘មោហោ ឯវ សមុដ្ឋាន’’ន្តិ កត្វា. អញ្ញថា បិសុណាវាចាយ ទោសសមុដ្ឋានតា មុសាវាទស្ស វិយ មោហសមុដ្ឋានភាវា វត្តព្ពា សិយា.

កម្មបថភាវំ បត្តានំ, អប្បត្តានញ្ច អកុសលធម្មានំ ‘‘សព្ពបាប’’ន្តិ បទេន បរិគ្គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘កម្មបថកម្មវិភាគេនា’’តិ.

៣១. សេសបទានន្តិ ‘‘កុសលស្ស ឧបសម្បទា’’តិអាទីនំ (ទី. និ. ២.៩០; ធ. ប. ១៨៣; នេត្តិ. ៣០, ៥០, ១១៦, ១២៤; បេដកោ. ២៩) គាថាយ អវសិដ្ឋបទានំ. យថាធិគតន្តិ អត្តនា អធិគតប្បការំ, បច្ឆា ភូមិទិសា.