៦. ចតុព្យូហហារវិភង្គវណ្ណនា

២៥. ហារានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. ហារេសុ ឥមស្ស ចតុព្យូហហារស្ស វិសេសតោ សុត្តស្ស ព្យញ្ជនវិចយភាវតោតិ យោជនា. តេន វុត្តំ ‘‘ព្យញ្ជន…បេ… ទស្សេតី’’តិ. យាយាតិ និរុត្តិយា.

យថារហន្តិ សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ យំ យំ អរហតិ និព្ពចនំ វត្តុំ, តំតំលោកសមញ្ញានុរោធេនេវ. បុព្ពភាគបដិបទា សម្បាទេត្វា បច្ឆា សច្ចាភិសមយំ បាបុណាតីតិ អាហ ‘‘សម្មុតិ…បេ… ហោតី’’តិ, តំតំបញ្ញត្តិគ្គហណមុខេន បរមត្ថគ្គហណំ ហោតីតិ ឯវំ វា ឥមិនា សម្ពន្ធោ.

យមិទំ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបសន្តានំ សន្ធាយ ‘‘ឧភយមន្តរេនា’’តិ ឥធ វុត្តំ. ឱតរណហារេ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៤២ អាទយោ) បនស្ស ទ្វារប្បវត្តផស្សាទិធម្មេ សន្ធាយ វុត្តភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧភយមន្តរេនាតិ ផស្សសមុទិតេសុ ធម្មេសូ’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. អដ្ឋកថាចរិយា បនាហុ ‘‘អន្តរេនាតិ វចនំ បន វិកប្បន្តរទីបន’’ន្តិ. តស្មា អយមេត្ថ អត្ថោ – ន ឥមំ លោកំ, ន ហុរំ លោកំ, អថ ខោ ឧភយមន្តរេនាតិ. អបរោ វិកប្បោ – ឧភយមន្តរេនាតិ វា វចនំ វិកប្បន្តរាភាវទីបនំ. តស្សត្ថោ – ន ឥមំ លោកំ, ន ហុរំ លោកំ និស្សាយ ឈាយតិ ឈាយី, ឧភយមន្តរេន បន អញ្ញំ ឋានំ អត្ថីតិ.

យេបិ ច ‘‘អន្តរាបរិនិព្ពាយី, សម្ភវេសី’’តិ ច ឥមេសំ សុត្តបទានំ អត្ថំ មិច្ឆា គហេត្វា អត្ថិ ឯវ អន្តរាភវោតិ វទន្តិ, តេបិ យស្មា អវិហាទីសុ តត្ថ តត្ថ អាយុវេមជ្ឈំ អនតិក្កមិត្វា អន្តរា អគ្គមគ្គាធិគមេន អនវសេសកិលេសបរិនិព្ពានេន បរិនិព្ពាយន្តីតិ អន្តរាបរិនិព្ពាយី, ន អន្តរាភវភូតោតិ បុរិមស្ស សុត្តបទស្ស អត្ថោ. បច្ឆិមស្ស ច យេ ភូតា ឯវ, ន បុន ភវិស្សន្តិ, តេ ហិ (កថា. អនុដី. ៥០៧) ខីណាសវា, បុរិមបទេហិ ‘‘ភូតា’’តិ វុត្តា. តព្ពិបរីតតាយ សម្ភវំ ឯសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ. អប្បហីនភវសំយោជនត្តា សេក្ខា, បុថុជ្ជនា ច. ចតូសុ វា យោនីសុ អណ្ឌជជលាពុជសត្តា យាវ អណ្ឌកោសំ, វត្ថិកោសញ្ច ន ភិន្ទន្តិ, តាវ សម្ភវេសី នាម. អណ្ឌកោសតោ, វត្ថិកោសតោ ច ពហិ និក្ខន្តា ភូតា នាម. សំសេទជឱបបាតិកា ច បឋមចិត្តក្ខណេ សម្ភវេសី នាម, ទុតិយចិត្តក្ខណតោ បដ្ឋាយ ភូតា នាម. យេន វា ឥរិយាបថេន ជាយន្តិ, យាវ តតោ អញ្ញំ ន បាបុណន្តិ, តាវ សម្ភវេសី, តតោ បរំ ភូតាតិ អត្ថោ, តស្មា នត្ថីតិ បដិក្ខិបិតព្ពំ. សតិ ហិ ឧជុកេ បាឡិអនុគតេ អត្ថេ កិំ អនិទ្ធារិតសាមត្ថិយេន អន្តរាភវេន អត្តភាវបរិកប្បិតេន បយោជនន្តិ.

យំ បន យេ ‘‘សន្តានវសេន បវត្តមានានំ ធម្មានំ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេសុ បាតុភាវោ ទិដ្ឋោ. យថា តំ វីហិអាទិអវិញ្ញាណកសន្តានេ, ឯវំ សវិញ្ញាណកសន្តានេបិ អវិច្ឆេទេន ទេសន្តរេសុ បាតុភាវេន ភវិតព្ពំ. អយញ្ច នយោ សតិ អន្តរាភវេ យុជ្ជតិ, នាញ្ញថា’’តិ យុត្តិំ វទន្តិ. តេហិ ឥទ្ធិមតោ ចេតោវសិប្បត្តស្ស ចិត្តានុគតិកំ កាយំ អធិដ្ឋហន្តស្ស ខណេន ព្រហ្មលោកតោ ឥធូបសង្កមនេ, ឥតោ វា ព្រហ្មលោកគមនេ យុត្តិ វត្តព្ពា. យទិ សព្ពត្ថេវ វិច្ឆិន្នទេសេ ធម្មានំ បវត្តិ ន ឥច្ឆិតា, យទិបិ សិយា ‘‘ឥទ្ធិវិសយោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ, តំ ឥធាបិ សមានំ ‘‘កម្មវិបាកោ អចិន្តេយ្យោ’’តិ វចនតោ, តស្មា តំ តេសំ មតិមត្តមេវ. អចិន្តេយ្យសភាវា ហិ សភាវធម្មា, តេ កត្ថចិ បច្ចយវិសេសេន វិច្ឆិន្នទេសេ បាតុភវន្តិ, កត្ថចិ អវិច្ឆិន្នទេសេ ច. តថា ហិ មុខឃោសាទីហិ អញ្ញស្មិំ ទេសេ អាទាសបព្ពតប្បទេសាទិកេ បដិពិម្ពបដិឃោសាទិកំ បច្ចយុប្បន្នំ និព្ពត្តមានំ ទិស្សតិ, តស្មា ន សព្ពំ សព្ពត្ថ ឧបនេតព្ពន្តិ អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារតោ បន បដិពិម្ពស្ស ឧទាហរណភាវសាធនាទិកោ អន្តរាភវវិចារោ កថាវត្ថុប្បករណស្សដីកាយំ (កថា. អនុដី. ៥០៧) គហេតព្ពោ.

អបរេ បន ‘‘ឥធាតិ កាមភវោ, ហុរន្តិ អរូបភវោ, ឧភយមន្តរេនាតិ រូបភវោ វុត្តោ’’តិ វទន្តិ, ‘‘ឥធាតិ បច្ចយធម្មា, ហុរន្តិ បច្ចយុប្បន្នធម្មា, ឧភយមន្តរេនាតិ បណ្ណត្តិធម្មា វុត្តា’’តិ ច វទន្តិ, តំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ នត្ថិ, តស្មា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អវសិដ្ឋំ រូបន្តិ អាបោធាតុអាកាសធាតូហិ សទ្ធិំ លក្ខណរូបានិ, ឱជញ្ច សន្ធាយាហ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបស្ស អធិប្បេតត្តា. តស្ស ខីណាសវស្ស តំ និព្ពានារម្មណំ ចិត្តំ ន ជានន្តិ ន ញាយន្តិ ‘‘ឈាយមានា’’តិ វុត្តត្តា. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ចតុព្យូហហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.