៣. យុត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា

១៨. ឯវមេតស្ស សុត្តស្ស អត្ថោ ន គហេតព្ពោ, ឯវំ បន គហេតព្ពោតិ អគ្គហេតព្ពគហេតព្ពានំ អត្ថានំ វិជហនគ្គហណត្ថាយ យុត្តាយុត្តិវិចារណាយំ វជ្ជេតព្ពេសុ តាវ បឋមំ បដិបត្តីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អតថាការេន គយ្ហមានា សុត្តត្ថា វិសយោ’’តិ យថា ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ (ធ. ស. អដ្ឋ. ៤៩៨; វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៤; សំ. និ. ដី. ១.១.២១៣). វជ្ជេតព្ពភាវតោ ហិ សុត្តបទេហិ សុត្តត្ថេ វិវេចិតេ គហេតព្ពភាវោ ច អវសិដ្ឋោ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘មេត្តាវិហារស្ស សតោ ព្យាបាទោ ចិត្តំ បរិយាទាយ ឋស្សតី’តិ ន យុជ្ជតិ ទេសនា, ‘ព្យាបាទោ បហានំ អព្ភត្ថំ គច្ឆតី’តិ យុជ្ជតិ ទេសនា’’តិ (នេត្តិ. ២១).

យុត្តិនិទ្ធារណេន អយថាសភាវតោ វិវេចិត្វា យថាសភាវតោ ធម្មស្ស គហណការណានិ កថេន្តោ ‘‘មហន្តា អបទិសិតព្ពា ឯតេសន្តិ មហាបទេសា’’តិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘ពុទ្ធាទយោ’’តិអាទិនា. បតិដ្ឋានានីតិ បតិដ្ឋានសាធនានិ. សេសេសូតិ សង្ឃាបទេសាទីសុ. បឋមត្ថោ ឯវ ហិ ឥធ បាឡិ អាគតោ, វិនិច្ឆយនេ ការណំ មហាបទេសោតិ អធិប្បាយោ. សុត្តោតរណាទីតិ អាទិសទ្ទេន សុត្តានោតរណាទិបិ សង្គយ្ហតិ. សុត្តោតរណវិនយសន្ទស្សនានិ ហិ កេនចិ យថាភតស្ស គន្ថស្ស ‘‘ធម្មោ’’តិ វិនិច្ឆយនេ ការណំ. សុត្តានោតរណវិនយាសន្ទស្សនានិ ‘‘អធម្មោ’’តិ. យទិ ឯវន្តិ យទិ យថាភតស្ស គន្ថស្ស សុត្តវិនយេហិ សំសន្ទនំ ‘‘ធម្មោ’’តិ, អសំសន្ទនំ ‘‘អធម្មោ’’តិ វិនិច្ឆយការណំ, ឯវំ សន្តេតិ អត្ថោ. សម្បទីយតិ ញាបីយតិ ធម្មោ ឯតេហីតិ សម្បទាយា, អក្ខាតារោ.

វិនីយន្តិ រាគាទយោ ឯតេនាតិ វិនយោ, ការណំ. តេនាហ ‘‘រាគាទិវូបសមនិមិត្ត’’ន្តិ. កិំ បន តំ? សាធិដ្ឋានសមថវិបស្សនាទិធម្មា. យេ បរតោ ‘‘តេចត្តាលីសំ ពោធង្គមា ធម្មា’’តិ (នេត្តិ. ២៤) វក្ខតិ.

វិនយមហាបទេសា កប្បិយានុលោមតោ អនុលោមកប្បិយំ នាម, តំសទិសតាយ សុត្តន្តមហាបទេសាបិ អនុលោមកប្បិយន្តិ អដ្ឋកថាវោហារោ. តេន វុត្តំ ‘‘យំ អនុលោមកប្បិយន្តិ វុច្ចតី’’តិ.

យទិបិ តត្ថ តត្ថ បវត្តា ភគវតោ បកិណ្ណកទេសនា អដ្ឋកថា, សា បន ធម្មសង្គាហកេហិ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ សង្គាយិត្វា តស្ស អត្ថសំវណ្ណនានុរូបេន វាចនាមគ្គំ អារោបិតត្តា អាចរិយវាទោ នាម. តេន វុត្តំ ‘‘អាចរិយវាទោ នាម អដ្ឋកថា’’តិ. តិស្សោបិ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហោ ឯវ ហិ ពុទ្ធវចនស្ស អត្ថសំវណ្ណនាភូតោ កថាមគ្គោ បច្ឆា តម្ពបណ្ណិយេហិ មហាថេរេហិ សីហឡភាសាយ ឋបិតោ. អត្តនោមតិ ថេរវាទោ. សមេន្តមេវ គហេតព្ពន្តិ យថា បាឡិយា សំសន្ទតិ, ឯវំ មហាបទេសតោ អត្ថា ឧទ្ធរិតព្ពាតិ ទស្សេតិ. បមាទបាឋវសេន អាចរិយវាទស្ស កទាចិ បាឡិយា អសំសន្ទនាបិ សិយា, សោ ន គហេតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ – ‘‘សុត្តេន សមេន្តោ ឯវ គហេតព្ពោ’’តិ.

ចតូហិ មហាបទេសេហិ យុជ្ជតីតិ ចតូហិ មហាបទេសេហិ ន វិរុជ្ឈតិ. ឥទានិ តំ អវិរុជ្ឈនាការំ ទស្សេន្តោ ‘‘យេន យេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សុត្តោតរណាទិ ឯវ ហេត្ថ ការណំ. តស្ស ច អនេកាការតាយ ‘‘បការេនា’’តិ វុត្តោ. សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ សំវណ្ណនាវសេន គហេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. អាភតេនាតិ អានីតេន. សុត្តតោតិ សុត្តន្តរតោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – កេនចិ បសង្គេន សុត្តន្តរតោ ឧទ្ធរិត្វា អានីតេន សុត្តបទេន សុត្តោតរណាទិនា, ការណប្បការេន ច ចតុមហាបទេសាវិរោធេន សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ សំវណ្ណនាវសេន អត្ថជាតំ គហេតព្ពន្តិ. តេនាហ ‘‘តេន…បេ… កាតព្ពា’’តិ. តត្ថ យុត្តិហារយោជនា កាតព្ពាតិ យុត្តិនិទ្ធារណវសេន អយំ យុត្តិហារោ យោជេតព្ពោ. អថ វា យុត្តិហារយោជនា កាតព្ពាតិ ឥមិនា ហារេន វក្ខមាននយេន យុត្តិគវេសនំ កត្វា តាយ យុត្តិយា សព្ពហារយោជនា កាតព្ពាតិ អត្ថោ. លក្ខណញ្ហេតំ យុត្តិគវេសនាយ, យទិទំ យុត្តិហារោ. តេនាហ ‘‘សព្ពេសំ ហារានំ, យា ភូមី, យោ ច គោចរោ តេសំ. ‘‘យុត្តាយុត្តបរិក្ខា’’តិ (នេត្តិ. ៤), ‘‘ឥមាយ យុត្តិយា អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ គវេសិតព្ព’’ន្តិ (នេត្តិ. ២០) ច.

១៩. យទិ វា សព្ពានិ បទានិ ឯកំ អត្ថំ អភិវទន្តីតិ យោជនា.

២០. ជរាយំ ឋិតស្ស អញ្ញថត្តន្តិ ឋិតស្ស យំ អញ្ញថត្តំ អញ្ញថាភាវោ, អយំ ជរា នាម. ខណិកមរណំ ខណិកនិរោធោ. សមុច្ឆេទមរណំ ខីណាសវានំ ខន្ធបរិនិព្ពានំ.

កេវលស្សាតិ ជរាយ អមិស្សស្ស. អញ្ញាវ ជរា, អញ្ញំ មរណន្តិ ‘‘បដិញ្ញាតស្ស កេវលស្ស មរណស្ស ទិដ្ឋត្តា’’តិ ហេតុ. យថា តំ ទេវានន្តិ សទិសូទាហរណំ, វិសទិសូទាហរណំ បន ឥទ្ធិបាទាទយោ, អន្វយព្យតិរេកា គហេត្វា យោជេតព្ពា.

តេហីតិ ជរាមរណេហិ.

‘‘ជីរណភិជ្ជនសភាវា’’តិ ឥមិនា លេសេន តណ្ហាជរាមរណានំ អនញ្ញត្តំ យោជេតិ. យទិបិ ‘‘អញ្ញា តណ្ហា, អញ្ញា ជរា, អញ្ញំ មរណ’’ន្តិ សិទ្ធោវាយមត្ថោ, យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ន ឥទ’’ន្តិអាទិ, តថាបិ សក្កុណេយ្យបរិហារាយំ ចោទនាតិ អជ្ឈារុឡ្ហំ តត្ថ ទោសំ ទស្សេតុំ ‘‘យទិ ច យថា ជរាមរណ’’ន្តិ បាឡិបវត្តានិ ទស្សេន្តោ ‘‘យទិ…បេ… ទស្សេតី’’តិ អាហ. ភាវោតិ អធិប្បាយោ. ឯតេសន្តិ តណ្ហាជរាមរណានំ.

‘‘ឥមាយ យុត្តិយា អញ្ញមញ្ញេហិ ការណេហិ គវេសិតព្ព’’ន្តិ ច កេចិ បឋន្តិ, ព្យញ្ជនតោបិ គវេសិតព្ពំ, អញ្ញត្ថ អត្ថតោ អញ្ញត្ថម្បីតិ អធិប្បាយោ. តមេវ ព្យញ្ជនតោ អញ្ញត្ថំ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘សល្លោតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥមេសន្តិ សល្លធូបាយនានំ. ឥច្ឆាវិបរិយាយេតិ ឥច្ឆិតាលាភេ, អប្បច្ចយសមវាយេ វា. ឥទម្បិ សមត្ថនំ ហោតិ យថាធិប្បេតស្ស អញ្ញត្ថស្ស ព្យតិរេកទស្សនភាវតោ. ជរាមរណវិបរិយាយេតិ ជរាមរណេ អសតិ. ន ហិ យថាធិប្បេតជរាមរណាភាវេ តណ្ហា ន ហោតីតិ.

ទ្វិធា វុត្តាតិ ទ្វិប្បការេន វុត្តា, ទ្វិក្ខត្តុំ វា វុត្តា. យំ ឥទំ…បេ… អារម្មណករណវសេន វា អភិលបនន្តិ ឯវំ កិរិយាបរាមសនំ យោជេតព្ពន្តិ វេទិតព្ពំ. វិសេសោតិ អយំ ឯតាសំ ឥច្ឆាតណ្ហានំ បកតិសង្ខាតោ វិសេសោ. ‘‘ទ្វីហិ នាមេហី’’តិបិ បាឡិ. យទិបិ ឯវន្តិ កាមំ វិសយវិសេសេសុ ឯវំ យថាវុត្តអវត្ថាវិសេសេន ឥច្ឆាតណ្ហានំ អត្ថិ កាចិ ភេទមត្តាតិ អត្ថោ. សភាវតោ បន ភេទោ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាបី’’តិ អាហ.

ឥច្ឆន្តីតិ កាមេន្តិ. តណ្ហាយនា បាតុកាមតា. សន្តាបនដ្ឋេនាតិ បរិទហនភាវេន. អាកឌ្ឍនដ្ឋេនាតិ អវហរណដ្ឋេន. សរិតានីតិ រាគវសេន អល្លានិ. តំសម្បយុត្តបីតិវសេន សិនិទ្ធានិ សិនេហិតានិ. វិសត្តិកាតិ វិត្ថតា រូបាទីសុ តេភូមកធម្មេសុ ព្យាបនវសេន. វិសដាតិ បុរិមវេវចនមេវ ត-ការស្ស ដ-ការំ កត្វា វុត្តំ. វិសាលាតិ វិបុលា. វិសក្កតីតិ បរិសក្កតិ សហតិ. រត្តោ ហិ រាគវត្ថុនា បាទេន តាឡិយមានោបិ សហតិ. ‘‘ឱសក្កនំ, វិប្ផន្ទនំ វា វិសក្កន’’ន្តិ វទន្តិ. អនិច្ចាទិកំ និច្ចាទិតោ គណ្ហន្តី វិសំវាទិកា ហោតិ. វិសំហរតីតិ តថា តថា កាមេសុ អានិសំសំ ទស្សេន្តី វិវិធេហិ អាការេហិ នេក្ខម្មាភិមុខប្បវត្តិតោ ចិត្តំ សំហរតិ សំខិបតិ. វិសំ វា ទុក្ខំ, តំ ហរតិ, វហតីតិ អត្ថោ. ទុក្ខនិព្ពត្តកស្ស កម្មស្ស ហេតុភាវតោ វិសមូលា, វិសំ វា ទុក្ខាទិភេទា វេទនា មូលំ ឯតាយាតិ វិសមូលា, ទុក្ខសមុទយត្តា វិសំ ផលំ ឯតិស្សាតិ វិសផលា. រូបាទិទុក្ខស្សេវ បរិភោគោ ឯតាយ, ន អមតស្សាតិ វិសបរិភោគា. សព្ពត្ថ និរុត្តិវសេន បទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. យោ បនេត្ថ បធានោ អត្ថោ, តំ ទស្សេតុំ បុន ‘‘វិសតា វា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

សិនេហនំ បេមករណំ. ពន្ធនដ្ឋេនាតិ សំយោជនដ្ឋេន. អាសីសនដ្ឋេនាតិ ឥច្ឆនដ្ឋេន. អភិនន្ទនដ្ឋេនាតិ អស្សាទនដ្ឋេន, សម្បដិច្ឆនដ្ឋេន វា.

២១. អនភិរតីតិ ឧក្កណ្ឋា. ញាណនិព្ពិទាតិ និព្ពិទានុបស្សនា. យថា ច ទុក្ខូ…បេ… ចារេសុ យុត្តិ វុត្តាតិ យោជនា.

សុខាបដិបទាទន្ធាភិញ្ញា សុខាបដិបទាខិប្បាភិញ្ញា សុខាបដិបទាទយោ. យោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ វិសេសំ អធិគន្តុំ ភព្ពោ, តស្ស សុខាបដិបទាយោគ្យស្ស វិយ ករិយមានា ធម្មទេសនា វិសេសាវហា ន ហោតិ, តស្មា សា ន យុត្តាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘រាគចរិតោ’’តិអាទិនា. រាគចរិតស្ស តថា តថា កាមានំ អាទីនវំ, ឱការំ, សំកិលេសំ, នេក្ខម្មេ អានិសំសញ្ច អវិភាវេត្វា អាទិតោ វិបស្សនាកថាវ ករិយមានា ន វិសេសាវហា ហោតិ អាសយស្ស អសោធិតត្តាតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ បាឡិយំ ‘‘វិបស្សនា…បេ… ទេសនា’’តិ អាហាតិ វេទិតព្ពំ. សេសបទេសុបីតិ យថា ‘‘រាគចរិតស្សា’’តិអាទិនា រាគចរិតកោដ្ឋាសវសេន បាឡិយំ ទេសនាយ អយុត្តិ វុត្តា, ឥមិនា នយេន សេសបទេសុបិ ទោសចរិតកោដ្ឋាសាទីសុបិ ‘‘ទោសចរិតស្ស បុគ្គលស្ស អសុភំ ទេសេយ្យា’’តិអាទិនា បាឡិយំ អវុត្តោបិ យថាសម្ភវមត្ថោ និទ្ធារេត្វា វត្តព្ពោ. កស្មា បន យុត្តិហារេ អយុត្តិនិទ្ធារណា កតាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោតិ សេសេសុបិ ទោសចរិតាទិវសេន និទ្ធារិតេសុ អយុត្តិគវេសនេសុ អយមេវ ឧបាយោ. អនុលោមប្បហាន’’ន្តិបិ បាឡិ, សោ ឯវត្ថោ.

‘‘យាវតិកា ញាណស្ស ភូមី’’តិ ឯតេន យុត្តិហារស្ស មហាវិសយតំ ទស្សេតិ. កស្មា បនាយំ មហាវិសយោតិ? យុត្តិវិចារភាវតោ, សំវណ្ណេតព្ពស្ស ច ធម្មស្ស នានានយនិបុណាទិគុណវិសេសយោគតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ កិស្ស ហេតូ’’តិ អាហ.

អបរភាគេតិ បច្ឆាភាគេ. មេត្តាវិហារិភាគស្ស អបរិហីនតាវចនតោ អយោគោ វុត្តោ. តេនាហ ‘‘សតោ’’តិ. យថាវុត្តការណតោ ឯវាតិ បដិបក្ខត្តា ឯវ.

បហានេកដ្ឋភាវតោ ទិដ្ឋិមញ្ញិតស្ស. អាទីនវទស្សនេន វិតក្កំ ជិគុច្ឆន្តា ទុតិយជ្ឈានស្ស អាសន្នឧបចារជ្ឈានធម្មាបិ វិតក្ការម្មណា ន ហោន្តិ, បគេវ ទុតិយជ្ឈានធម្មាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘អារម្មណករណត្ថោ ហេត្ថ សហគតសទ្ទោ’’តិ.

ឯវំ យុត្តិហារលក្ខណំ អាគមតោ យុត្តាយុត្តវិចារំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អាគមានុគតាយ យុត្តិយាបិ តំ ទស្សេតុំ គុណមុខេន ទោសវិភជនំ វិភជន្តោ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានត្ថមេវ.

យុត្តិហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.