សាសនបដ្ឋានវារវណ្ណនា

៨៩. សង្គហវារាទីសូតិ សង្គហវារឧទ្ទេសនិទ្ទេសវារេសុ. សរូបតោ ន ទស្សិតំ, អត្ថតោ បន ទស្សិតមេវាតិ អធិប្បាយោ. តមេវ ហិ អត្ថតោ ទស្សនត្ថំ ឧទាហរណភាវេន និក្ខិបតិ, យថា មូលបទេហិ បដ្ឋានំ និទ្ធារេតព្ពន្តិ. ‘‘អញ្ញមញ្ញសង្គហោ’’តិ ឥទំ មូលបទបដ្ឋានានំ អញ្ញមញ្ញតោ និទ្ធារេតព្ពតាយ ការណវចនំ ‘‘សតិ អនុប្បវេសេ តតោ វិនិគ្គាមោ សិយា’’តិ. បដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ ប-ឥតិ ឧបសគ្គបទំ, តំ បន ‘‘វិភត្តេសុ ធម្មេសុ យំ សេដ្ឋំ, តទុបាគមុ’’ន្តិអាទីសុ វិយ បការត្ថជោតកន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បការេហិ ឋាន’’ន្តិអាទីសុ វិយ បការត្ថជោតកន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘បការេហិ ឋាន’’ន្តិ អាហ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ នេត្តិប្បករណេ. តស្សាតិ ទេសនាសង្ខាតស្ស បរិយត្តិសាសនស្ស. តថាភាវទីបនន្តិ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរូបេន បវត្តិតត្តា សំកិលេសភាគិយតាទិប្បការេហិ ឋិតភាវេន ទីបេតព្ពត្តា ‘‘ទីបិស្សតីតិ ទីបន’’ន្តិ កត្វា. បតិដ្ឋហន្តិ អធិសីលសិក្ខាទយោ សមុទាយរូបេន គហិតា. ឯតេហិ សំកិលេសធម្មាទីហិ, សំកិលេសធម្មាទីនំ អធិសីលសិក្ខាទីនំ បវត្តនុបាយតា អនុបុព្ពិកថាយ សាមុក្កំសិកាយ ធម្មទេសនាយ ទីបេតព្ពា. តេសន្តិ សំកិលេសធម្មាទីនំ. បុន តេសន្តិ សុត្តានិ សន្ធាយាហ.

គោដ្ឋាតិ វជា. បដ្ឋិតគាវោតិ គតគាវោ. អាគតដ្ឋានស្មិន្តិ សីហនាទសុត្តំ (ម. និ. ១.១៥៦) វទតិ. បវត្តគមនត្តា ឯត្ថាតិ វចនសេសោ. អថ វា គច្ឆតិ ឯត្ថាតិ គមនំ, ទេសនាញាណស្ស និស្សង្គវសេន បវត្តគមនទេសភាវតោ បដ្ឋានំ នាមាតិ អត្ថោ. វោមិស្សាតិ ‘‘សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ចា’’តិអាទិនា ទុកតិកចតុក្កភាវេន មិស្សិតា.

សំកិលេសភាវេ ញាបេតព្ពេ បវត្តំ, តំ វិសយំ កត្វា ទេសិតន្តិ អត្ថោ, អត្ថមត្តវចនញ្ចេតំ, សំកិលេសភាគេ ភវន្តិ សទ្ទនយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘សំកិលេសភាគិក’’ន្តិបិ បាឋោ, តស្ស សំកិលេសភាគោ ឯតស្ស អត្ថិ, សំកិលេសភាគេ វា និយុត្តំ, សំកិលេសភាគស្ស វា បពោធនសីលំ សំកិលេសភាគិកំ, តទេវ សំកិលេសភាគិយន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. បទាលនំ សមុច្ឆិន្ទនំ, បទាលនសន្និស្សយតា ចេត្ថ បទាលនគ្គហណេន គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អសេក្ខេតិ អសេក្ខធម្មេ. តេសំ វោមិស្សកនយវសេនាតិ តេសំ សំកិលេសភាគិយាទីនំ ចតុន្នំ បដិក្ខេបាបដិក្ខេបវោមិស្សកនយវសេន.

‘‘តានិ បន ឆ ទុកា’’តិអាទិនា បទានំ គហណបរិច្ឆេទតោ វវត្ថាបនតំ វត្វា បរតោ ‘‘សាធារណានិ កតានី’’តិ បទស្ស អត្ថសំវណ្ណនាយ សយមេវ សរូបតោ ទស្សេស្សតិ. ‘‘អនុទ្ធរណេ ការណំ នត្ថី’តិ វត្វា ឧទ្ធរណេ បន ការណំ ទស្សេន្តោ ‘‘តថា ហិ វក្ខតី’’តិអាទិនា បាឡិមាហរិ. វោទានំ នាម សំកិលេសតោ ហោតិ សំកិលិដ្ឋស្សេវ វោទានស្ស ឥច្ឆិតត្តា. យស្មា វោទានំ តទង្គាទិវសេន សំកិលេសតោ វិសុជ្ឈនំ, តស្មា ‘‘តំ បន អត្ថតោ វាសនាភាគិយាទិ ឯវ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ តទង្គវិក្ខម្ភនេហិ វោទានំ វាសនាភាគិយាទិវសេន ហោតិ, សមុច្ឆេទបដិប្បស្សទ្ធីហិ វោទានំ និព្ពេធភាគិយវសេន, អសេក្ខភាគិយវសេន វោទានំ បដិប្បស្សទ្ធិយា ឯវ វេទិតព្ពំ. យាយំ ទេសនា រាគាទិភាគិនី សិយា, សា សំកិលេសភាគិយា. យាយំ ទេសនា ចាគាទិភាគិនី សិយា, សា វាសនាភាគិយា. យា បន អាបត្តិវិច្ឆេទនី សាវសេសំ, អនវសេសញ្ច, សា និព្ពេធភាគិយា, អសេក្ខភាគិយា ច.

‘‘តណ្ហាសំកិលេសភាគិយំ សុត្ត’’ន្តិអាទិនា បឋមមេវ សំកិលេសភាគស្ស ទស្សិតត្តា វុត្តំ ‘‘សំកិលេសោ តិវិធោ…បេ… វិសយទស្សនត្ថំ អារទ្ធ’’ន្តិ. ភវរាគោ ភវបត្ថនា. ឧប្បជ្ជតីតិ ន វិគច្ឆតិ. តត្រ តត្រ ភវេតិ យទិ វា កាមភវេ, យទិ វា រូបភវេ, យទិ វា អរូបភវេ. បទន្តរសំយោជនវសេនាតិ ទុកនយេនេវ បទន្តរេន យោជនវសេន. មិស្សិតានិ កតានីតិ សំសដ្ឋានិ កតានិ.

ឯកកចតុក្កវសេន ទស្សិតព្ពានិ បទានិ ឯវ គហេត្វា អាវុត្តិនយទស្សនវសេន មិស្សេត្វា អវសិដ្ឋទុកវសេន, តិកចតុក្កវសេន ច ឥតរេ អដ្ឋ បដ្ឋានភាគា ទស្សិតាតិ អាហ ‘‘តានិយេវ យថាវុត្តានិ អដ្ឋ សុត្តានី’’តិអាទិ. ចត្តារោ ឯកកាយេវ បាឡិយំ អាទិតោ ទស្សិតា. ឆទុកា បាឡិយំ អាគតា ចត្តារោ, អដ្ឋកថាយំ ទ្វេតិ. ចត្តារោ តិកា បាឡិយំ អាគតា ទ្វេ, អដ្ឋកថាយំ ទ្វេតិ. ទ្វេ ចតុក្កា បន អដ្ឋកថាយមេវ អាគតា. ‘‘បាឡិយំ អនាគតា’’តិ ឥទំ សរូបតោ អនាគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ, នយតោ បន អាគតភាវោ ទស្សិតោ ឯវ. យេ បនេត្ថ បាឡិយំ អនាគតា, តេសំ ឧទាហរណានិ បរតោ ទស្សយិស្សាម.

សោឡសហីតិ សោឡសវិធេហិ. ន ហិ តានិ សុត្តានិ សោឡសេវ, អថ ខោ សោឡសប្បការានីតិ មូលគណនំ ឋបេត្វា ការណសុត្តលទ្ធេន សង្ខារគព្ភេន តទនុរូបោ យោ គណនវិត្ថារោ, តស្ស បត្ថរណវិធិ បដ្ឋាននយោ. ឥមិនា…បេ… នត្ថីតិ យថាវុត្តបដ្ឋានវិនិមុត្តោ បរិយត្តិសាសនប្បទេសោ ន វិជ្ជតិ យថារហំ តំតំបដ្ឋានភាវេន បវត្តត្តាតិ ទស្សេតិ. យទិ សុត្តគេយ្យាទិ នវវិធំ បរិយត្តិសាសនំ យថាវុត្តបដ្ឋានវសេនេវ បវត្តំ, តត្ថ កថមិធ អនិទស្សិតានំ គាថាទីនំ សំកិលេសភាគិយាទិភាវោ គហេតព្ពោតិ បញ្ហំ សន្ធាយ ‘‘គាថាយ គាថា អនុមិនិតព្ពា’’តិអាទិបាឡិ បវត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘កថំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ អយំ គាថា វិយាតិ ‘‘កាមន្ធា ជាលសញ្ឆន្នា, មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, ឧទ្ធំ អធោ សព្ពធិ វិប្បមុត្តោ, យស្ស សេលូបមំ ចិត្ត’’ន្តិអាទិនា ឥធ ឧទាហដគាថា វិយ. គាថាតិ អញ្ញាបិ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ អាគតា ឥធ អនុទាហដា. សំវណ្ណនាកាលេ សម្មុខីភាវេន ‘‘អយំ គាថា វិយា’’តិ វុត្តា យា កាចិ គាថា ‘‘សំកិលេសភាគិយា’’តិ វា ‘‘សំកិលេសវាសនានិព្ពេធអសេក្ខភាគិយា’’តិ វា អនុមិនិតព្ពា នយគ្គាហេន ញាបេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ ‘‘សំកិលេស…បេ… ជានិតព្ពាតិ អត្ថោ’’តិ. វា-សទ្ទោ ហិ ឥធ អវុត្តវិកប្បនត្ថោ. សេសបទេសូតិ វេយ្យាករណសុត្តបទេសុ.

៩០. អរិយានំ ធម្មន្តិ ចារិត្តវារិត្តភេទំ សីលាចារំ. ឯកន្តករណីយស្ស អករណម្បិ វីតិក្កមោ ឯវ.

អវិជ្ជាទិកេ សំកិលេសធម្មេ តទង្គាទិវសេន ធុនាតីតិ ធោនា វុច្ចតិ បញ្ញា. បច្ចវេក្ខិត្វា បរិភុញ្ជនបញ្ញាតិ បន បករណេន អវច្ឆិន្នត្តា វុត្តំ. តំ អតិក្កមិត្វា ចរន្តោតិ បច្ចយានំ អបច្ចវេក្ខិត្វា បច្ចយបរិភោគេ អាទីនវំ អបស្សន្តោ ឥណបរិភោគវសេន បរិភុញ្ជន្តោ ន បរិមុច្ចតិ និរយាទិទុក្ខតោ, វដ្ដទុក្ខតោ ច.

កុក្កុជនកំ នាម កទលិយា បុប្ផនាឡិ. បរាភវាយាតិ វិនាសាយ. តថាតិ យថា ផលបាកន្តា កទលី, ឯវំ វេឡុនឡាបិ ឱសធិជាតិកត្តាតិ ឧបសំហារត្ថោ តថា-សទ្ទោ. តេនាហ ‘‘ផលំ វេឡុំ ផលំ នឡ’’ន្តិ.

សុខេត្តេបីតិ បិ-សទ្ទេន កោ បន វាទោ ឩសរាទិទោសទុដ្ឋេសុ ខេត្តេសូតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឆកណ…បេ… អត្ថោ’’តិ ឯតេន យថាវុត្តអភិសង្ខរណាភាវេន ពីជទោសទុដ្ឋន្តិ ទស្សេតិ.

៩១. សជ្ជិតន្តិ សញ្ជិតំ. អបរិក្ខតេតិ បដិបក្ខេហិ ធម្មេហិ អវិក្ខម្ភិតេ អរោគេ.

យាយ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ ‘‘កិំ សុតំ មយា, កិំ វា សុណាមី’’តិ កុសលំ គវេសី ចរតិ, សា ធម្មោជបញ្ញា កិស្សវា នាម. ទុព្ភាសិតាតិ ទុដ្ឋុ ភាសិតា, ឥស្សាមច្ឆរិយទោសាទីហិ ទុដ្ឋា វា ភាសិតា.

៩២. វិចិនាតីតិ វិសេសតោ ចិនាតិ បសវតិ.

វិគតភូតាតិ វិគតសច្ច. តេនាហ ‘‘អលីកវាទី’’តិ.

អវជាតបុត្តាតិ លាមកបុត្ត. ភគវតោ សាសនេ បព្ពជិត្វា និហីនវុត្តិតំ សន្ធាយ វទតិ. នេរយិកោតិ និរយេ និព្ពត្តនកោ. បាបកម្មិនោ បបតន្តិ ឯត្ថាតិ បបតំ, នរកំ.

តណ្ហាទីនំ សភាវភេទតោតិ តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតានំ តណ្ហាយនវិបរីតទស្សនទុដ្ឋចរិតតាសង្ខាតសភាវវិភាគតោ. អវត្ថាភេទតោតិ តណ្ហាយ ឆន្ទបេមលោភរាគនន្ទីបិបាសាមុច្ឆាទយោ, ទិដ្ឋិយា គាហបរាមាសមិច្ឆាភិនិវេសវិសុកវិប្ផន្ទិតវិបរីតទស្សនាទយោ, ទុច្ចរិតស្ស តិរច្ឆានបេត្តិវិសយអសុរយោនិគាមិតាទយោ អវត្ថាវិសេសា. ច-សទ្ទេន តេសំ កាមតណ្ហាទិរូបតណ្ហាទិអត្តានុទិដ្ឋាទិសស្សតគាហាទិកាយទុច្ចរិតាទិ- បាណាតិបាតាទិប្បការភេទោ សង្គយ្ហតិ.

៩៣. វិបុលន្តិ ឧឡារំ, តេលាទីហិ ចេវ ធនធញ្ញាទីហិ ច បហូតសន្និចយន្តិ អត្ថោ. សម្ពាធាតិ ជនសំមទ្ទសង្ឃដា.

ទណ្ឌេន ន ហិំសតីតិ ឯត្ថ វុត្តំ យំ ទណ្ឌនិធានំ, តំ វដ្ដវិវដ្ដនិស្សិតំ. តទុភយស្សាបិ ផលំ ទស្សេន្តោ ‘‘សោ បុគ្គលោ’’តិអាទិមាហ.

៩៤. កិញ្ចតិ តំសមង្គិនំ វិមទ្ទតីតិ កិញ្ចនំ, រាគាទិ, បលិពុន្ធតិ កុសលប្បវត្តិំ និវារេតីតិ បលិពោធោ, រាគាទិយេវ, កិញ្ចនមេវ បលិពោធោ កិញ្ចនបលិពោធោ. អថ វា កិញ្ចនញ្ច បលិពោធោ ច កិញ្ចនបលិពោធោ, អាមិសកិញ្ចិក្ខញ្ច រាគាទិសំកិលេសោ ចាតិ អត្ថោ.

វិសេសិតន្តិ វិលោមំ, វិសមំ កិរិយន្តិ អត្ថោ. រាជភណ្ឌន្តិ ឱរោធេ សន្ធាយ វទន្តិ.

យាចយោគោតិ យាចនយោគោ, យាចកានំ មនោរថបរិបូរណតោ. តេនាហ ‘‘យាចិតព្ពយុត្តោ’’តិ. ទានយុត្តោតិ សតតំ ទានកិរិយាសមង្គី. ទានសំវិភាគរតោតិ ឯត្ថ ទានំ នាម អត្ថិកានំ យថាធិប្បាយបដិយត្តបរិច្ចាគោ, សំវិភាគោ អត្តនា បរិភុញ្ជិតព្ពតោ អប្បមត្តកតោបិ សំវិភជនំ. ឥមេហិ ខោ…បេ… ហោតីតិ ឯត្ថ ហោតិសទ្ទេន ‘‘សមន្នាគតោ’’តិ បទំ សម្ពន្ធិតព្ពំ, ន ‘‘សោតាបន្នោ’’តិ ទស្សេតុំ ‘‘សោតាបន្នោ…បេ… ហោតី’’តិ វុត្តំ. តេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគមោ ហិ ឥធ វិធីយតិ, ន សោតាបន្នភាវោ, តេន សោតាបន្នលក្ខណមេតេ ធម្មា, ន សោតាបន្នភាវលក្ខណន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ‘‘សោតាបន្នេន…បេ… លព្ភមានតំ ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ.

៩៥. លបតិ កថេតិ ឯតេនាតិ លបនំ, ឱដ្ឋំ.

៩៧. មុទិតោតិ ទិព្ពសម្បត្តិយា បមុទិតោ.

៩៩. កិញ្ចាបិ ឧទតារីតិ តរណកិរិយា អតីតភាវេន វុត្តា, តរណមេវ បន គហេត្វា អាហ ‘‘ឱឃតរណស្ស អរិយមគ្គកិច្ចត្តា’’តិ. ឯវំ វិប្បមុត្តោ, វិមុត្តោតិ ច ឯត្ថ មុច្ចនកិរិយាយបិ វត្តព្ពំ.

១០០. បាតុ-សទ្ទបុព្ពកោ ភវន្តិ-សទ្ទោ សិយា ឧប្បាទបរិយាយោ សិយា អាវិភាវបរិយាយោតិ ‘‘បាតុភវន្តី’’តិ បទស្ស ‘‘ឧប្បជ្ជន្តិ, បកាសេន្តិ ចា’’តិ អត្ថោ វុត្តោ. បាតុភូតធម្មស្សាតិ ឧប្បន្នពោធិបក្ខិយធម្មស្ស, វិភូតចតុសច្ចធម្មស្ស វា. នោ កល្លោតិ ន យុត្តោ. សហេតុធម្មន្តិ ឯត្ថ បច្ចយុប្បន្នធម្មាវ គហិតា, ន បច្ចយធម្មាតិ? នយិទមេវំ ទដ្ឋព្ពំ បច្ចយធម្មានម្បិ បច្ចយុប្បន្នភាវានតិវត្តនតោ. អថ វា សហេតុធម្មន្តិ បច្ចយុប្បន្នធម្មោ បធានភាវេន វុត្តោ, បច្ចយធម្មោ បន គុណភាវេនាតិ ឯវមេត្ថ ឧភយេសំ វុត្តភាវោ វេទិតព្ពោ.

អារញ្ញកន្តិ អារញ្ញកង្គសមន្នាគតំ. អញ្ញាតោតិ បរិចយវសេន ន ញាតោ, អសំសដ្ឋោតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘និច្ចនវោ’’តិ.

ព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កវិរហេ វេរិបរិសង្កាយ អភាវេ អកិត្តិបរិមុត្តីតិ ឯវមាទីហិបិ ការណេហិ កោធប្បហានេន សុខំ សុបតិ. កោធបរិឡាហាភាវោ បន បាកដតរោតិ អាហ ‘‘កោធ…បេ… សយតី’’តិ. វិសមូលស្សាតិ ឯត្ថ វិសសរិក្ខតាយ ‘‘វិស’’ន្តិ ទុក្ខំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘ទុក្ខវិបាកស្សា’’តិ. សុខន្តិ ចេតសិកសុខំ. អក្កុដ្ឋស្ស បច្ចក្កោសិត្វា ច បច្ចក្កោសនហេតុ ឧប្បជ្ជតីតិ យោជនា.

១០១. សល្លុព្ពាហនំ សល្លុទ្ធរណំ.

វិសយភេទេន, បវត្តិអាការភេទេន ច អនេកភេទត្តា កាមសញ្ញាយ វុត្តំ ‘‘យាយ កាយចី’’តិ.

ទានមុខេនាតិ ទានេន មុខភូតេន, ទានំ បមុខំ កត្វាតិ អត្ថោ.

‘‘អរិយមគ្គសម្បាបនវសេនា’’តិ ឥមិនា អនុកម្បានុទ្ទយានំ ឯកន្តានវជ្ជតមេវ វិភាវេតិ. ‘‘អនុកម្បា’’តិ បទស្សត្ថវិវរណំ ‘‘ករុណាយនា’’តិ, ឥតរស្ស ‘‘មេត្តាយនា’’តិ.

១០២. បកតិអាទីតិ អាទិសទ្ទេន អណុឥស្សរបជាបតិបុរិសកាលាធិដ្ឋាយការិអាទិកេ សង្គណ្ហាតិ.

កាមេសូតិ កាមគុណេសុ រូបាទិវិសយេសុ.

ពហលកិលេសតាយាតិ ពហុលកិលេសភាវេន. បុព្ពហេតុមន្ទតាយាតិ វិវដ្ដូបនិស្សយស្ស កុសលស្ស អកតត្តា.

ចិត្តវូបសមភាវនាយាតិ ចិត្តវូបសមករភាវនាយ សមថវិបស្សនាយ.

បរិស្សយា សីលាទិបរិបូរណស្ស បរិពន្ធភូតា កិលេសា ឯវ. អនរិយា បញ្ញាសីសំ ឧក្ខិបិត្វា ឋាតុមេវ ន សក្កោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ញាណសិរេន អធោសិរា ហុត្វា’’តិ.

១០៣. ភគវតោ, ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច វសនយោគ្យភាវោ, តេហិ និវុត្ថភាវោ ច តស្ស សាតិសយោ វណ្ណោតិ វុត្តំ ‘‘បឋមគាថាយ ជេតវនស្ស វណ្ណំ កថេត្វា’’តិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘គាមេ វា យទិ វារញ្ញេ, និន្នេ វា យទិ វា ថលេ;

យត្ថ អរហន្តោ វិហរន្តិ, តំ ភូមិរាមណេយ្យក’’ន្តិ. (ធ. ប. ៩៨; ថេរគា. ៩៩១);

ឥធ ធម្មសទ្ទោ សមាធិបរិយាយោ ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៣; ម. និ. ៣.១៩៨; សំ. និ. ៥.៣៧៨) វិយាតិ អាហ ‘‘ធម្មោតិ សមាធី’’តិ សមាធិបក្ខិកា ធម្មា សតិវាយាមា.

នានុគច្ឆេយ្យាតិ នានុតសេយ្យ. អនុតសនមេវ ហិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ អនុគមនំ. បដិវិបស្សេយ្យាតិ វិបស្សនាសម្មសនមាហ. យមកតោ, ហិ ខណិកតោ, បដិបាដិតោ ច សម្មសនំ វិបស្សនាយបិ សម្មសនតោ បដិវិបស្សនា នាម. សា ហិ វិបស្សនាយ ទិដ្ឋិឧគ្ឃាដនមានសមុគ្ឃាដននិកន្តិបរិយាទានហេតុតាយ វិសេសតោ បដិបក្ខេន អសំហីរអសំកុប្បនហេតុភូតា បរិព្រូហនា ហោតិ. ‘‘បុនប្បុនំ…បេ… អប្បេន្តោ’’តិ ឯតេន និព្ពានារម្មណធម្មានុព្រូហនំ យថា ‘‘ព្រូហេតា សុញ្ញាគារាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៦៤) ទស្សេតិ.

យំ កិញ្ចិ អបទិសិត្វា បដិញ្ញាទានំ សង្គរោ. សោ បន អត្តនោ កិច្ចវិសេសំ អបទិសិត្វា មិត្តសន្ថវវសេន វា កាលាគមនំ អបទិសិត្វា កិញ្ចិក្ខានុប្បទានេន វា បដិពាហករណំ អបទិសិត្វា ពលគ្គពោធវសេន វា សិយាតិ តស្ស មិត្តករណាទិបរិយាយតំ សន្ធាយាហ ‘‘សង្គរោតិ…បេ… នាម’’ន្តិ. ឯវំ បដិបន្នត្តាតិ ឯវំ អនិច្ចសញ្ញាមុខេន តិយទ្ធកេសុ សង្ខារេសុ អប្បមាទប្បដិបត្តិយា បដិបន្នត្តា.

ទិព្ពចក្ខុ សុវិសុទ្ធន្តិ សាវសេសា ទេសនាតិ អាហ ‘‘យំ សច្ឆិករោតី’’តិ. រូបាយតនញ្ហេត្ថ អធិប្បេតំ.

១០៤. អន្តន្តិ សង្ខារានំ បារិមន្តភូតំ. វេទានន្តិ មគ្គញាណវេទានមេវ. អរហត្តាធិគមេន អន្តំ បរិយោសានំ គតត្តា. កម្មវិបាកវដ្ដានំ, កិលេសវដ្ដស្សាបិ ច ឧស្សទេន ឧបចយេន ឧស្សទា, រាគាទយោ.

សុក្កោភាសតាយ សុក្កា, អភិវិសិដ្ឋគ្គហា. សព្ពានិ វា តារករូបានិ សុក្កា. វិន្ទតីតិ ឧបលភតិ, បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ.

‘‘អជ្ឈត្តំ វិបស្សនាភិនិវេសោ ហោតី’’តិ ឥទំ ‘‘សកេសុ ធម្មេសូ’’តិ បារគុភាវស្ស វិសេសិតត្តា វុត្តំ, តញ្ច ខោ អភិនិវេសេនេវ ទេសិតំ. ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អភិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤៦; បដិ. ម. ១.៣) វុត្តំ. បារគុតា ច តេសំ ខន្ធានំ បរិញ្ញាភិសមយវសេន ហោតិ. តតោ ច នេសំ ហេតុភូតសមុទយេ, តទប្បវត្តិលក្ខណេ និរោធេ, និរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ច បហានសច្ឆិកិរិយាភាវនាភិសមយបារិបូរិវសេន ឥតរសច្ចេសុបិ បារគុភាវោ វុត្តោ ឯវ ហោតិ. សព្ពសោ ហិ សកអត្តភាវពោធេនបិ ចតុសច្ចាភិសមយោ ហោតិយេវ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ឥមស្មិំយេវ ព្យាមមត្តេ កឡេវរេ សសញ្ញិម្ហិ សមនកេ លោកញ្ច បញ្ញបេមិ, លោកសមុទយញ្ចា’’តិអាទិ (សំ. និ. ១.១០៧; អ. និ. ៤.៤៥). អថ វា សកេសុ ធម្មេសូតិ អត្តនោ ធម្មេសុ. អត្តធម្មា នាម អត្ថកាមស្ស កុលបុត្តស្ស សីលាទិធម្មា. សីលសមាធិបញ្ញាទយោ ហិ វោទានធម្មា ឯកន្តហិតសុខសម្បាទនតោ បុរិសស្ស សកធម្មា នាម, ន អនត្ថាវហា សំកិលេសធម្មា វិយ បរធម្មា. តេសំ សីលាទីនំ បារិបូរិយា បារំ បរិយន្តំ គតោតិ បារគូ. ‘‘អក្កុល បក្កុល’’ឥតិ ឯវំ វិហិំសនកបយោគំ. អជកលាបេន (ឧទា. ៧) ហិ តទា ភគវន្តំ ភីសាបេតុកាមេន កតំ យក្ខគជ្ជិតំ ‘‘អក្កុល បក្កុល’’ ឥតិ ឥមិនា អាការេន សត្តានំ សោតបថំ អគមាសិ, តស្មា តំ ‘‘អក្កុលំ បក្កុលករណ’’ន្តិ វុត្តំ.

នាភិនន្ទតីតិ ‘‘អយំ មំ ទដ្ឋុំ អាគតា’’តិ ន តុស្សតិ. យស្មា បន ‘‘ភគវតោ ភាសិតំ អភិនន្ទី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៨៨) វិយ សម្បដិច្ឆនត្ថោបិ អភិនន្ទសទ្ទោ ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ចិត្តេន ន សម្បដិច្ឆតី’’តិ. ន សោចតីតិ ‘‘មយា អសម្មោទិតា គច្ឆតី’’តិ ន ចិត្តសន្តាបំ អាបជ្ជតិ. ‘‘សង្គា សង្គាមជិំ មុត្ត’’ន្តិ ឥទំ អភិនន្ទសោចនានំ អភាវស្ស ការណវចនំ.

តេនាតិ ឧទកេ ន្ហានេន. តេនេវាហ ‘‘ន ឧទកេន សុចី ហោតី’’តិ. តស្សត្ថោ – ឧទកុម្មុជ្ជនាទិនា នេវ សត្តានំ សុចិ បាបតោ សុទ្ធិ នាម ហោតីតិ. ឧទកុម្មុជ្ជនាទីនិ ហិ ឥធ ឧត្តរបទលោបេន ‘‘ឧទក’’ន្តិ វុត្តំ. ឧទកេនាតិ វា ឧម្មុជ្ជនាទិកិរិយាសាធនភូតេន ឧទកេន សត្តានំ សុចិ បាបសុទ្ធិ ន ហោតីតិ. អថ វា សុចិតេន យថាវុត្តេន ឧទកេន បាបមលតោ សុទ្ធោ នាម សត្តោ ន ហោតីតិ. យទិ សិយា, សព្ពេសមេវ មច្ឆពន្ធានំ បាបសុទ្ធិ សិយា. តេនាហ ‘‘ពហ្វេត្ថ ន្ហាយតី ជនោ’’តិ. មាតុឃាតាទិបាបកម្មការីនំ, អញ្ញេសញ្ច គោមហិំសាទីនំ ឧទកំ ឱរោហន្តានំ អន្តមសោ មច្ឆកច្ឆបេ ឧបាទាយ សព្ពេសម្បិ បាបសុទ្ធិ សិយា, ន បនេវំ ហោតិ. កស្មា? ន្ហានីយបាបហេតូនំ អប្បដិបក្ខភាវតោ. យញ្ហិ យំ វិនាសេតិ, សោ តស្ស បដិបក្ខោ. យថា អាលោកោ អន្ធការស្ស, វិជ្ជា អវិជ្ជាយ, ន ឯវំ ន្ហានំ បាបស្ស, តស្មា និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ ‘‘ន ឧទកេន សុចី ហោតី’’តិ. យេន បន សុចិ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘យម្ហិ សច្ចញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សច្ចន្តិ វចីសច្ចញ្ច វិរតិសច្ចញ្ច. អថ វា សច្ចន្តិ ញាណសច្ចញ្ចេវ បរមត្ថសច្ចញ្ច. ធម្មោតិ សេសោ អរិយធម្មោ. សច្ចស្ស បនេត្ថ វិសុំ គហណំ តស្ស ពហុការតាទស្សនត្ថំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

ជាតិពលនិសេធកន្តិ ជាតិមត្តព្រាហ្មណានំ ភោវាទិកានំ បដិសេធកំ. ជាតិវាទស្ស វា និសេធកំ, ‘‘ន ជច្ចា ព្រាហ្មណោ ហោតី’’តិ (សុ. និ. ៦៥៥) ហិ វុត្តំ. ថេរោ ហិ តថាវាទេន តេ អនិគ្គណ្ហន្តោបិ និគ្គណ្ហន្តោ វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ.

១០៥. វិមុត្តិយន្តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានធាតុយំ.

សវាសនន្តិ ឯត្ថ ខីណាសវស្សាបិ អខីណាសវសទិសកាយវចីបយោគហេតុភូតា សន្តានេ កិលេសភាវនា វាសនា នាម អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស (អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.២១៥; ធ. ប. អដ្ឋ. ២.បិលិន្ទវច្ឆត្ថេរវត្ថុ) វសលវោហារោ វិយ, សហ វាសនាយាតិ សវាសនំ, ភាវនបុំសកញ្ចេតំ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ. យថាវុត្តវាសនម្បិ អសេសេត្វាតិ អត្ថោ. កុម្មគ្គបរិហរណវសេន មគ្គសម្បដិបត្តីតិ មគ្គេ កុសលោ អមគ្គេបិ កុសលោ ឯវ ហោតិ. ភគវា បន សព្ពញ្ញុតាយ សព្ពត្ថេវ កុសលោតិ អាហ ‘‘មគ្គេ ច អមគ្គេ ច កោវិទោ’’តិ.

១០៦. តមេន យុត្តោតិ យថាវុត្តតមោ តស្ស អត្ថីតិ តមោ, បុគ្គលោ. អប្បកាសភាវេន ឋិតា ខន្ធាវ តមោ. អាលោកភូតោតិ ជាតិគុណាលោកោ, បាកដគុណោតិ អត្ថោ.

កិលេសមយំ ពន្ធនំ ‘‘ទឡ្ហ’’ន្តិ វទន្តិ. យតោ សច្ចានិ បដិវិជ្ឈន្តា ពុទ្ធាវ នំ ឆិន្ទន្តិ, ន អញ្ញេ.

ទុច្ឆេទនត្ថេន សតិបិ ទឡ្ហភាវេ សិថិលវុត្តិតំ តស្ស ទីបេតុំ ‘‘ពន្ធនភាវម្បី’’តិអាទិមាហ. តេន ‘‘អហោ សុខុមតរំ ខោ, ភិក្ខវេ, មារពន្ធន’’ន្តិ វុត្តំ.

១០៧. យទិបិ ចេតនា កុសលាកុសលសាធារណា, អបុញ្ញាភិសង្ខារោ ឥធាធិប្បេតោតិ តស្ស វសេន អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អកុសលចេតនាវសេន ចេតេតី’’តិ អាហ. ចេតនំ អភិសន្ទហនំ, ចិត្តស្ស ព្យាបារាបត្តិភាវេន បវត្តីតិ អត្ថោ. យស្មា បន ចេតនា យទា វិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេតិ, តទា ទិគុណុស្សាហាទិគុណវាយាមា វិយ ហុត្វា បាកដំ បយោគំ និប្ផាទេតិ, តស្មា ‘‘បកប្បេតី’’តិ វុត្តា. បាកដប្បយោគកប្បនញ្ហេត្ថ បកប្បនំ អធិប្បេតំ. តេនាហ ‘‘តមេវ បកប្បេតី’’តិ. បច្ចយដ្ឋោ ឥធ អារម្មណត្ថោតិ វុត្តំ ‘‘បវត្តិយា បច្ចយោ ហោតី’’តិ.

១០៨. យថា ជលសមុទ្ទស្ស វីចិសមុដ្ឋានវសេន លព្ភមានោ វេគោ ‘‘វីចិមយោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ ចក្ខុសមុទ្ទស្សាបិ រូបាវភាសនវសេន លព្ភមានោ វេគោ ‘‘រូបមយោ’’តិ វុត្តោ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ. អាវិញ្ឆនតោតិ អាកឌ្ឍនតោ, អាកឌ្ឍនញ្ចេត្ថ សន្តានស្ស តន្និន្នភាវហេតុតាយ ទដ្ឋព្ពំ.

សមុទនំ កិលេសតេមនំ, អវស្សវហេតុតា, កិលេសានំ ឩមិអាទិសទិសតា សមាវដ្ដនេន សត្តានំ អនត្ថាវហតាយ វេទិតព្ពា. ឧបរូបរិវេគុប្បត្តិយា ឧបគតស្ស ឧដ្ឋាតុំ អប្បទានេន, គុណសារវិនាសនេន ច កោធុបនាហាទីនំ ឩមិអាទិសទិសតា ទដ្ឋព្ពា.

អភិមុខោ នន្ទតីតិ តទារម្មណំ សុខំ សោមនស្សំ សាទិយន្តោ សម្បដិច្ឆតិ. អភិវទតីតិ តណ្ហាភិនិវេសវសេន អភិនិវិស្ស វទតិ. តញ្ហិស្ស អភិនិវេសំ ទីបេតុំ ‘‘អហោ សុខ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. អជ្ឈោសានំ អធិមុច្ចនភូតាយ តណ្ហាយ តណ្ហាវត្ថុកស្ស អនុបវិសិត្វា អាវេណិកតាករណន្តិ អាហ ‘‘អជ្ឈោសាយ តិដ្ឋតីតិ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា’’តិ.

១០៩. ‘‘កស្មា’’តិអាទិនា សន្តាបទុក្ខានំ អសុប្បតិការតំ អាហ ‘‘យេន វា បការេនា’’តិ. យេនាតិ យេន វា កាមជ្ឈោសានទិដ្ឋិជ្ឈោសានភូតេន មិច្ឆាភិនិវេសប្បការេន. គហដ្ឋបព្ពជិតា តថារូបំ កត្វា អត្តនោ វឌ្ឍិញ្ច មញ្ញន្តិ. អវឌ្ឍិ ឯវ បន ហោតិ តស្ស បការស្ស វឌ្ឍិយំ អនុបាយភាវតោ ច ឧបាយភាវតោ ច អវឌ្ឍិយំ. តថាបីតិ តត្ថ តត្ថ ឥច្ឆាវិឃាតំ បាបុណន្តោបិ. យស្មា ឥតោ ពាហិរកា សព្ពេន សព្ពំ ភវនិស្សរណំ អប្បជានន្តោ មន្ទកិលេសំ ទីឃាយុកំ សុខពហុលំ ឯកច្ចំ ភវំ តេនេវ មន្ទកិលេសាទិភាវេន ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ សមនុបស្សន្តិ, តស្មា ភវេន ភវវិប្បមោក្ខំ វទន្តីតិ.

ភវទិដ្ឋិសហគតា តណ្ហា បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេន ភវតណ្ហាតិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ភវតណ្ហាតិអាទីសុ វិយា’’តិ.

យត្ថាតិ យស្មិំ ភវេ.

តតោ ឯវាតិ ភូតរតិយា ឯវ. អញ្ញមញ្ញញ្ហិ សត្តានំ ឆន្ទរាគោ ពលវា ហោតិ. អនវសេសតោតិ អនវសេសេន, ន កិញ្ចិ សេសេត្វា.

សំសារសោតស្ស អនុកូលភាវេន គច្ឆតីតិ អនុសោតគាមី. តស្សេវ បដិក្កូលវសេន និព្ពិទានុបស្សនាទីហិ បវត្តតីតិ បដិសោតគាមី, អចលប្បសាទាទិសមន្នាគមេន ឋិតសភាវោតិ អត្ថោ.

១១០. ‘‘បលព្ភតិ, និខជ្ជតី’’តិអាទីសុ វិយ ឧបសគ្គោ បទវឌ្ឍនមត្តន្តិ អាហ ‘‘អភិជាតិកោតិ ជាតិយោ’’តិ. កណ្ហធម្មសមន្នាគតត្តា វា កណ្ហោ. បឋមវយេបិ មជ្ឈិមវយេបិ បាបសមង្គី ហុត្វា ឋិតោ កណ្ហធម្មេ អភិជាយតិ, បច្ឆាបិ បាបំ បសវតីតិ អត្ថោ. សុក្កោតិ វា ឯត្ថ វុត្តវិបរិយាយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

១១១. បុរិមស្មិន្តិ បុរិមស្មិំ បទេ. វិសយេ ភុម្មំ តត្ថ ទេយ្យធម្មស្ស បតិដ្ឋាបនតោ. ទុតិយេ អធិករណេ, តទធិករណញ្ហិ និព្ពានន្តិ. គហដ្ឋបព្ពជិតកិច្ចេសុ វា វិសិដ្ឋធម្មទស្សនត្ថំ បច្ចយទានារហត្តានំ សមធុរតានិទ្ទេសោ. អថ វា យេន យេន បន វត្ថុនាតិ រូបារូបនិរោធាទិនា តណ្ហាវត្ថុនា. អមរាវិក្ខេបវត្ថុអាទិនាតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន សុភសុខាទិមិច្ឆាភិនិវេសវត្ថុំ សង្គណ្ហាតិ. យថា វា តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតានំ វសេន សំកិលេសភាគិយស្ស សុត្តស្ស វិភាគោ, ឯវំ សមថវិបស្សនាសុចរិតវសេន តណ្ហាវោទានភាគិយាទិសុត្តវិភាគោតិ ទស្សេតុំ បាឡិយំ ‘‘តណ្ហា…បេ… និទ្ទិសិតព្ព’’ន្តិ វុត្តំ.

ឥទំ ឯវំ បវត្តន្តិ យថា ទុចិន្តិតាទិវសេន ពាលោ ហោតិ បុគ្គលោ, ឯវំ តស្ស ទុចិន្តិតចិន្តិតាទិភាវនាវសេន បវត្តំ ឥទំ សំកិលេសភាគិយំ នាម សុត្តន្តិ បុព្ពេ សំកិលេសធម្មវិភាគេន វុត្តំ ឥទានិ សាមញ្ញតោ សង្គហេត្វា វទតិ. ឥទំ វាសនាភាគិយំ សុត្តន្តិ ឯត្ថាបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

កិលេសដ្ឋានេហីតិ កិលេសានំ បវត្តិដ្ឋានេហិ. កិលេសាវត្ថាហីតិ កិលេសានំ បវត្តិអាការវិសេសេហិ. កាមរាគាទីហិ សំយុជ្ជតិ កាមរាគាទិហេតុ កម្មវិបាកាទិនា. សតិបិ តេសំ កាលន្តរវុត្តិយំ សំយុត្តោ នាម ហោតិ, យតោ កាមរាគាទយោ ‘‘សំយោជន’’ន្តិ វុច្ចន្តិ. ឧបាទិយតីតិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ បវត្តេតិ. សេសំ វុត្តនយត្តា, ឧត្តានត្តា ច សំវណ្ណិតំ.

១១២. ឧទាហរណវសេនាតិ និទស្សនវសេន, ឯកទេសទស្សនវសេនាតិ អត្ថោ. សកលស្ស ហិ បរិយត្តិសាសនស្ស សោឡសហិ បដ្ឋានភាគេហិ គហិតត្តា. យថា តទេកទេសានំ សោឡសន្នម្បិ បដ្ឋានភាគានំ គហណំ ឧទាហរណមត្តំ, តេសំ បន សោឡសន្នំ ឯកទេសគ្គហណំ ឧទាហរណន្តិ កិមេត្ថ វត្តព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកទេសទស្សនវសេនាតិ អត្ថោ’’តិ. កស្មា បនេត្ថ បាឡិយំ បដ្ឋានស្ស ឯកទេសោវ ឧទាហដោ, ន អវសេសោតិ? នយនិទស្សនត្ថំ. ឥមិនា នយេន អវសេសោបិ បដ្ឋានភាវោ វេទិតព្ពោតិ.

តត្ថ ‘‘អប្បម្បិ ចេ សំហិត ភាសមានោ…បេ… ស ភាគវា សាមញ្ញស្ស ហោតី’’តិ (ធ. ប. ២០) ឥទំ វាសនាភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច. ឯត្ថ ហិ ‘‘អប្បម្បិ ចេ សំហិត ភាសមានោ’’តិ ឥទំ វាសនាភាគិយំ, ‘‘ស ភាគវា សាមញ្ញស្ស ហោតី’’តិ ឥទំ អសេក្ខភាគិយំ.

តថា មឃទេវសុត្តំ. តត្ថ ហិ ‘‘ភូតបុព្ពំ, អានន្ទ, ឥមិស្សាយេវ មិថិលាយំ មឃទេវោ នាម រាជា អហោសិ ធម្មិកោ ធម្មរាជា ធម្មេ ឋិតោ មហាធម្មរាជា, ធម្មំ ចរតិ ព្រាហ្មណគហបតិកេសុ នេគមេសុ ចេវ ជនបទេសុ ច, ឧបោសថញ្ច ឧបវសតិ ចាតុទ្ទសិំ, បញ្ចទសិំ, អដ្ឋមិញ្ច បក្ខស្សា’’តិអាទិ (ម. និ. ២.៣០៨), ឥទំ វាសនាភាគិយំ. ‘‘ឥទំ ខោ បនានន្ទ, ឯតរហិ មយា កល្យាណំ វត្តំ នីហរិតំ ឯកន្តនិព្ពិទាយ វិរាគាយ និរោធាយ ឧបសមាយ អភិញ្ញាយ សម្ពោធាយ និព្ពានាយ សំវត្តតី’’តិ (ម. និ. ៣.១៨៩) ឥទំ អសេក្ខភាគិយំ. ‘‘បមាទំ អប្បមាទេន, យទា នុទតិ បណ្ឌិតោ’’តិ (ធ. ប. ២៨) ឥទំ និព្ពេធភាគិយំ. ‘‘បញ្ញាបាសាទ…បេ… អវេក្ខតី’’តិ (ធ. ប. ២៨) ឥទំ អសេក្ខភាគិយន្តិ ឥទំ និព្ពេធភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច.

តថា ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានី’’តិ (សំ. និ. ៥.៤៩៣) សុត្តំ. តត្ថ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, ឥន្ទ្រិយានិ. កតមានិ តីណីតិ? អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ អញ្ញិន្ទ្រិយ’’ន្តិ ឥទំ និព្ពេធភាគិយំ, ‘‘អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.៤៩៣) ឥទំ អសេក្ខភាគិយំ.

រដ្ឋបាលសុត្តំ (ម. និ. ២.២៩៣ អាទយោ) សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច. តត្ថ ហិ ‘‘ឩនោ លោកោ អតិត្តោ តណ្ហាទាសោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.៣០៦) សំកិលេសោ វិភត្តោ, ‘‘ឯកោ វូបកដ្ឋោ’’តិអាទិនា (ម. និ. ២.២៩៩) អសេក្ខធម្មា, ឥតរេន វាសនាធម្មាតិ.

‘‘ធម្មេ ច យេ អរិយបវេទិតេ រតា, អនុត្តរោ តេ វចសា មនសា កម្មុនា ច;

តេ សន្តិសោរច្ចសមាធិសណ្ឋិតា, សុតស្ស បញ្ញាយ ច សារមជ្ឈគូ’’តិ. (សុ. និ. ៣៣២);

ឥទំ វាសនាភាគិយញ្ច និព្ពេធភាគិយញ្ច អសេក្ខភាគិយញ្ច. ឯត្ថ ហិ ‘‘ធម្មេ ច យេ អរិយបវេទិតេ រតា’’តិ អយំ វាសនា, ‘‘អនុត្តរា…បេ… សណ្ឋិតា’’តិ អយំ និព្ពេធោ, ‘‘សុតស្ស បញ្ញាយ ច សារមជ្ឈគូ’’តិ អសេក្ខធម្មា.

តថា ‘‘សទ្ធោ សុតវា និយាមទស្សី’’តិ គាថា (សុ. និ. ៣៧៣). តត្ថ ហិ ‘‘សទ្ធោ សុតវា’’តិ វាសនា, ‘‘និយាមទស្សី វគ្គគតេសុ ន វគ្គសារិ ធីរោ, លោភំ ទោសំ វិនេយ្យ បដិឃ’’ន្តិ និព្ពេធោ, ‘‘សម្មា សោ លោកេ បរិព្ពជេយ្យា’’តិ អសេក្ខធម្មា.

សព្ពាសវសំវរោ បរិស្សយាទីនំ វសេន សព្ពភាគិយំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ហិ សំកិលេសធម្មា, លោកិយសុចរិតធម្មា, សេក្ខធម្មា, អសេក្ខធម្មា ច វិភត្តា. អសព្ពភាគិយំ បន ‘‘បស្សំ បស្សតី’’តិអាទិកំ (ម. និ. ១.២០៣) ឧទកាទិអនុវាទនវចនំ វេទិតព្ពំ. ឯវមេតស្មិំ សោឡសវិធេ សាសនបដ្ឋានេ ឯតេ តណ្ហាទិវសេន តយោ សំកិលេសភាគា, វោទានាទិវសេន តយោ វាសនាភាគា, សេក្ខានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ វសេន តយោ និព្ពេធភាគា, អសេក្ខានំ សីលក្ខន្ធាទីនំ ឯវ វសេន តយោ អសេក្ខភាគា, តេសំ វសេន មូលបដ្ឋានានិ ឯវ ទ្វាទស ហោន្តិ. តានិ បន វិត្ថារនយេន វិភជិយមានានិ ឆន្នវុតាធិកានិ ចត្តារិ សហស្សានិ ហោន្តិ. យថាទស្សនំ បនេតានិ ឧទ្ធរិតព្ពានិ. តានិ បន យស្មា សង្គហតោ កាមតណ្ហាទិវសេន តយោ តណ្ហាសំកិលេសភាគា, សស្សតុច្ឆេទវសេន ទ្វេ ទិដ្ឋិសំកិលេសភាគា, កាយទុច្ចរិតាទិវសេន តយោ ទុច្ចរិតសំកិលេសភាគាតិ អដ្ឋ សំកិលេសភាគា. ធម្មាមិសាភយទានវសេន តិវិធំ ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, កាយសុចរិតាទិវសេន តិវិធំ សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, សមថវិបស្សនាវសេន ទុវិធំ ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូតិ អដ្ឋេវ វាសនាភាគា.

សទ្ធានុសារី សទ្ធាវិមុត្តោ ធម្មានុសារី ទិដ្ឋិប្បត្តោ កាយសក្ខីតិ (បុ. ប. មាតិកា ៧.៣២-៣៦; បុ. ប. ២៦-៣០) បញ្ចន្នំ សេក្ខានំ បច្ចេកំ តយោ សីលាទិក្ខន្ធាតិ បន្នរស និព្ពេធភាគា, សុញ្ញតានិមិត្តាបណិហិតភេទា បញ្ញាវិមុត្តានំ តយោ អគ្គផលធម្មា, តេសុ បច្ចេកំ តយោ តយោ សីលាទិក្ខន្ធា, តថា ឧភតោភាគវិមុត្តានន្តិ អដ្ឋារស, សិក្ខិតព្ពាភាវសាមញ្ញេន អសង្ខតធាតុំ បក្ខិបិត្វា ឯកូនវីសតិ អសេក្ខភាគា, ឥតិ បុរិមានិ ឯកតិំស, ឥមានិ ឯកូនវីសតីតិ សមបញ្ញាស សំកិលេសភាគិយាទិធម្មា ហោន្តិ. តស្មា ឥមេសំ សមបញ្ញាសាយ សំកិលេសភាគិយាទិធម្មានំ វសេន សមបញ្ញាស សុត្តានិ ហោន្តិ.

យស្មា ច តេ បញ្ញាវិមុត្តា ឧភតោភាគវិមុត្តវិភាគំ អកត្វា អសង្ខតាយ ធាតុយា អគ្គហណេន និប្បរិយាយេន អសេក្ខភាគាភាវតោ នវេវ អសេក្ខភាគាតិ សមចត្តាលីស ហោន្តិ, តស្មា បេដកេ ‘‘ចត្តារីសាយ អាការេហិ បរិយេសិតព្ពំ, បញ្ញាសាយ អាការេហិ សាសនបដ្ឋានំ និទ្ទិដ្ឋ’’ន្តិ (បេដកោ. ២១) ច វុត្តំ. សង្គហតោ ឯវ បន បុព្ពេ វុត្តវិត្ថារនយេន សោឡស ហោន្តិ, បុន តិវិធសំកិលេសភាគិយាទិវសេន ទ្វាទស ហោន្តិ, បុន តណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតសំកិលេសតណ្ហាទិដ្ឋិទុច្ចរិតវោទានភាវេន ឆ ហោន្តិ, បុន សំកិលេសភាគិយំ វាសនាភាគិយំ ទស្សនភាគិយំ វាសនាភាគិយំ អសេក្ខភាគិយន្តិ បញ្ច ហោន្តិ, បុន មូលបដ្ឋានវសេន ចត្តារិ ហោន្តិ, បុថុជ្ជនភាគិយសេក្ខភាគិយអសេក្ខភាគិយភាវេន តីណិ ហោន្តិ, បុន សំកិលេសភាគិយវោទានភាគិយភាវេន ទ្វេ ឯវ ហោន្តិ. បដ្ឋានភាវេន បន ឯកវិធមេវ, ឥតិ បដ្ឋានភាវេន ឯកវិធម្បិ សំកិលេសវោទានភាគិយភាវេន ទុវិធន្តិ វិភាគតោ យាវ ឆន្នវុតាធិកំ ចតុសហស្សប្បភេទំ ហោតិ, តាវ នេតព្ពំ. ឯវមេតំ បដ្ឋានំ សង្គហតោ, វិភាគតោ ច វេទិតព្ពំ.

ឥមស្សាបិ បដ្ឋានវិភាគស្ស, ន បុរិមស្សេវាតិ អធិប្បាយោ. លោកិកំ អស្សត្ថីតិ, លោកិកសហចរណតោ វា លោកិយំ, សុត្តំ បទេសេនាតិ ឯកទេសេន. សព្ពបទេសូតិ តំតំតិកានំ តតិយបទេសុ. ពុទ្ធាទីនន្តិ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធពុទ្ធសាវកានំ. ធម្មោ បនេត្ថ ពុទ្ធាទិគ្គហណេន វេទិតព្ពោ, អាទិសទ្ទេន វា.

បរិណមតីតិ បរិបច្ចតិ. ធរន្តីតិ បពន្ធវសេន បវត្តន្តិ. ន្តិ បាបកម្មំ. តេតិ កុសលាភិនិព្ពត្តក្ខន្ធា. រក្ខន្តិ វិបាកទានតោ វិបច្ចិតុំ ឱកាសំ ន ទេន្តីតិ អត្ថោ. អយញ្ច អត្ថោ ឧបបជ្ជវេទនីយេសុ យុជ្ជតិ, ឥតរស្មិម្បិ យថារហំ លព្ភតេវ. តេនាហ ‘‘ទុតិយេ វា តតិយេ វា អត្តភាវេ’’តិ.

១១៣. អត្តនោ អនវជ្ជសុខាវហំ បដិបត្តិំ បដិបជ្ជន្តោ បរមត្ថតោ អត្តកាមោ នាមាតិ អាហ ‘‘អត្តនោ សុខកាមោ’’តិ. សុខានុពន្ធញ្ហិ សុខំ កាមេន្តោ សុខមេវ កាមេតីតិ ច សុខកាមោតិ.

វិត្ថតដ្ឋេនាតិ សុវិប្ផារទិដ្ឋីនំ បវត្តនដ្ឋានតាសង្ខាតេន វិត្ថារដ្ឋេន.

១១៤. ទិដ្ឋេ ទុក្ខាទិធម្មេតិ ភាវេនភាវលក្ខណេ ភុម្មំ, ទុក្ខាទិធម្មេ ទិដ្ឋេ ញាតេតិ អត្ថោ.

‘‘ឧទ្ធ’’ន្តិអាទិ កាលទេសានំ អនវសេសបរិយាទានន្តិ អាហ ‘‘ឧទ្ធន្តិ អនាគតំ, ឧបរិ ចា’’តិអាទិ. គមនេនាតិ ចុតូបបាតគមនេន.

១១៥. នគរទ្វារថិរករណត្ថន្តិ នគរស្ស ទ្វារពាហថិរករណត្ថំ. គម្ភីរនេមតាយាតិ ‘‘នេមំ’’វុច្ចតិ និខាតថម្ភាទីនំ បថវិំ អនុបវិសិត្វា ឋិតប្បទេសោ, គម្ភីរំ នេមំ ឯតស្សាតិ គម្ភីរនេមោ, តស្ស ភាវោ គម្ភីរនេមតា, តាយ. កម្បនំ យថាឋិតស្ស ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចោបនំ, ចាលនំ ឋិតដ្ឋានតោ ចាវនំ. អជ្ឈោគាហេត្វាតិ អវិបរីតសភាវាភិសមយវសេន អនុបវិសិត្វា, អនុបវិដ្ឋោ វិយ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

សំយោជនានំ បជហនវសេនាតិ គាថាយ វចនសេសំ អានេត្វា ទស្សេតិ. អថ វា បហាតព្ពស្ស បហានេន វិនា ន ភាវនាសិទ្ធីតិ អត្ថសិទ្ធំ បហាតព្ពបហានំ អជ្ឈត្តំ, ពហិទ្ធាតិ បទទ្វយេន យោជេត្វា ទស្សេតុំ អជ្ឈត្តំ ពហិទ្ធាតិ ឱរម្ភាគិយឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ វិសំយោគគហិតោតិ ឥមមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘តេនាហ សព្ពលោកេ’’តិ វុត្តំ.

អលោភសីសេនាតិ អលោភេន បុព្ពង្គមេន, យតោ យោគាវចរោ ‘‘នេក្ខម្មច្ឆន្ទោ’’តិ វុច្ចតិ. អសុភសញ្ញា រាគប្បដិបក្ខតាយ ‘‘វិសេសតោ អលោភប្បធានា’’តិ វុត្តា, ទសាសុភវសេន វា. អធិគតជ្ឈានាទីនីតិ អាទិសទ្ទេន វិបស្សនាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. វិហិំសារតិរាគានំ ព្យាបាទហេតុកតោ ចត្តារោបិ ព្រហ្មវិហារា អព្យាបាទបធានាតិ អាហ ‘‘ចតុ…បេ… អព្យាបាទោ ធម្មបទ’’ន្តិ. អធិគតានិ ឈានាទីនីតិ យោជនា. ទសានុស្សតិ…បេ… អធិគតានិ សម្មាសតិ ធម្មបទំ សតិសីសេន តេសំ អធិគន្តព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. អានាបានភាវនាយំ សមាធិបិ បធានោ, ន សតិ ឯវាតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ទសកសិណ…បេ… សម្មាសមាធិ ធម្មបទ’’ន្តិ វុត្តំ. ចតុធាតុវវត្ថានវសេន អធិគតានម្បិ ឯត្ថេវ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

១១៦. ឧបលក្ខណការណានីតិ សញ្ជានននិមិត្តានិ.

បាបមេវ បាបិយោតិ អាហ ‘‘បាបំ ហោតី’’តិ, ‘‘បាបិយោ’’តិ ច លិង្គវិបល្លាសវសេន វុត្តំ. ឯកវចនេ ពហុវចនន្តិ ឯកវចនេ វត្តព្ពេ ពហុវចនំ វុត្តំ.

១១៧. ឱលីយនតណ្ហាភិនិវេសវសេនាតិ ភវតណ្ហាភវទិដ្ឋិវសេន. តា ហិ ភវេសុ សត្តេ អល្លីយាបេន្តិ. អតិធាវនាភិនិវេសវសេនាតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិវសេន. សា ហិ អវដ្ដុបច្ឆេទមេវ វដ្ដុបច្ឆេទំ កត្វា អភិនិវិសនតោ អតិធាវនាភិនិវេសោ នាម. ឱលីយន្តីតិ សម្មាបដិបត្តិតោ សង្កោចំ អាបជ្ជន្តិ. អភិធាវន្តីតិ សម្មាបដិបត្តិំ អតិក្កមន្តិ.

តេសញ្ចាតិ តេសំ ឧភិន្នំ អភិនិវេសានំ, តទញ្ញេសញ្ច សព្ពមញ្ញិតានំ.

១១៨. ឥទំ ឥដ្ឋវិបាកំ អនិដ្ឋវិបាកន្តិ ឥទំ ឥដ្ឋវិបាកសង្ខាតំ អនិដ្ឋវិបាកសង្ខាតំ ផលំ.

‘‘អកង្ខតោ ន ជានេយ្យុ’’ន្តិ ឯតេន ‘‘អាកង្ខតោ’’តិ ឥមិនា បទេន សទ្ធិំ សម្ពន្ធទស្សនមុខេន ‘‘ន ជញ្ញា’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ.

ន ឧបលព្ភតីតិ នត្ថីតិ អត្ថោ.

១២០. តានីតិ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តានិ. បត្ថរណាការោយេវ ហេស, យទិទំ ឆាយានំ វោលម្ពនំ. ឯវំ ហោតីតិ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិប្បការេន វិប្បដិសារោ ហោតិ.

១២២. ឯសកេហីតិ គវេសកេហិ សបរសន្តានេ សម្បាទកេហិ. ទុក្ខុទ្រយន្តិ ទុក្ខផលំ. តីហិ ការណេហីតិ កាយវាចាចិត្តេហិ. តានិ ហិ តំតំសំវរានំ ទ្វារភាវេន ការណានីតិ វុត្តានិ. តីហិ ឋានេហីតិ វា តីហិ ឧប្បត្តិដ្ឋានេហិ. បិហិតន្តិ បិធាយកំ.

‘‘ឧដ្ឋានដ្ឋានសង្ខាត’’ន្តិ ឥទំ បាសាណភាវសាមញ្ញំ គហេត្វា វុត្តំ.

១២៣. រជមិស្សកន្តិ បុប្ផរជមិស្សកំ. តស្សាតិ តស្ស សេក្ខាសេក្ខមុនិនោ. មហិច្ឆាទីនំ វិយ គាមេ ចរណប្បច្ចយា គាមវាសីនំ សទ្ធាហានិ វា ភោគហានិ វា ន ហោតិ, អថ ខោ ឧបរូបរិ វុទ្ធិយេវ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បាកតិកមេវ ហោតី’’តិ អាហ. អជ្ឈត្តិកកម្មដ្ឋានន្តិ ចតុសច្ចកម្មដ្ឋានំ.

តេនាតិ កុសលេន កាយវចីកម្មេន. ថិរភាវោ ថាមំ នាមាតិ តស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ថាមវាតិ ឋិតិមា’’តិ អាហ.

អត្តសំនិស្សយំ បេមំ អត្តាតិ គហេត្វា ‘‘អត្តសម’’ន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អត្តបេមេន សមំ បេមំ នត្ថី’’តិ. ភគវតោ វិបស្សនាញាណោភាសប្បវត្តិំ សន្ធាយាហ ‘‘បញ្ញា បន…បេ… សក្កោតី’’តិ. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, បន អភិញ្ញាញាណានិ ច អនន្តាបរិមាណំ លោកធាតុំ ឱភាសេន្តិ.

១២៤. កិស្ស ភីតាតិ កេន ការណេន ភីតា.

ឋបេត្វាតិ បវត្តេត្វា. វចនីយោ យាចកានន្តិ យោជនា, យាចិតព្ពយុត្តោតិ អត្ថោ. យញ្ញឧបក្ខរោតិ យញ្ញោបករណំ. ‘‘ឯតេសុ ធម្មេសុ ឋិតោ ចតូសូ’’តិ វុត្តំ ចតុក្កំ វវត្ថបេតុំ ‘‘សទ្ធោតិ ឯកំ អង្គ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

គាថាយំ វុត្តធម្មេ ទ្វេ ទ្វេ ឯកំ កត្វា អង្គករណំ ទុកនយោ.

ជាតិធម្មន្តិ បវត្តិធម្មំ សន្ធាយ វទតិ.

១២៥. សច្ចេកទេសតោ សច្ចសមុទាយោ អនវសេសបរិយាទានតោ វិសិដ្ឋោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘បរមត្ថសច្ចំ វា ហោតូ’’តិ អាហ. ចតុរោ បទាតិ ចត្តារិ បទានិ, លិង្គវិបល្លាសេន វុត្តំ, ចត្តារោ ធម្មកោដ្ឋាសាតិ អត្ថោ. កេវលំ សត្តវិភាគទស្សនត្ថមេវ ចតុបទគ្គហណំ, ន អធិគតធម្មានុរូបតាយ.

និម្មទាតិ ន មទា.

‘‘សច្ចវាទី ជិនោ រោមោ’’តិបិ បាឋោ. តត្ថ រោមោតិ ទិដ្ឋិរាគរត្តានំ តិត្ថិយានំ, តិត្ថករានញ្ច អធម្មវាទីនំ រាគវិបរីតធម្មទេសនតោ ភយជនកោ, អធម្មវាទីនំ វា តត្ថ អាទីនវទស្សនេន ភាយិតព្ពោ, អប្បហីនាសំវរានំ វា ទុរុបសង្កមនតោ ទុរាសទោតិ អត្ថោ.

សច្ចោ ច សោ ធម្មោ ចាតិ សច្ចធម្មោ. តេនាហ ‘‘ឯកន្តនិស្សរណភាវេនា’’តិអាទិ.

ឯកាយនភាវន្តិ ឯកមគ្គភាវំ, អញ្ញមគ្គភាវន្តិ អត្ថោ.

ទស្សនភាគិយំ ភាវនាភាគិយន្តិ និព្ពេធភាគិយមេវ ទ្វិធា វិភជិត្វា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘សំកិលេសភាគិយាទីហិ ចតូហិ បទេហី’’តិ. សេសត្តិកានន្តិ សត្តាធិដ្ឋានត្តិកាទីនំ អដ្ឋន្នំ តិកានំ. សេសបទានញ្ចាតិ សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ចាតិអាទិមិស្សកបទានញ្ច. ច-សទ្ទេន សំកិលេសភាគិយាទិបទានិ ច សង្គណ្ហាតិ. លោកិយត្តិកស្សេវ ហិ ‘‘សេសបទានី’’តិ វុត្តេហិ មិស្សកបទេហិ ឯវំ សំសន្ទនេ នយទស្សនំ, ឥតរេសំ បន តិកានំ សំកិលេសភាគិយាទិបទេហិ ចេវ សេសបទេហិ ច សំសន្ទនេ ឥទំ នយទស្សនន្តិ ‘‘វុត្តនយានុសារេន សុវិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ វុត្តំ. សមតិក្កមនន្តិ បហានំ. សតិបិ វាសនាភាគិយសំកិលេសភាគិយធម្មានំ លោកិយភាវេ បុរិមេហិ បន បច្ឆិមា បហាតព្ពា តទង្គវសេន, វិក្ខម្ភនវសេន ច. ឯវំ បជហនសមត្ថតាយ បហានន្តិ វុត្តំ ‘‘វាសនាភាគិយំ សុត្តំ សំកិលេសភាគិយស្ស សមតិក្កមាយ ហោតី’’តិ. សំកិលេសធម្មានំ សមតិក្កមេន អធិគន្តព្ពា វោទានធម្មា វិយាតិ យោជនា. ភាវនា នាម តិវិធា ឈានភាវនា, វិបស្សនាភាវនា, មគ្គភាវនាតិ. តាសុ មគ្គភាវនាយ គហិតាយ វិបស្សនាភាវនា គហិតា ឯវ ហោតីតិ តំ អនាមសិត្វា ឥតរា ទ្វេ ឯវ គហិតា. តថាបិ ‘‘ភាវនាភាគិយស្ស សុត្តស្ស បដិនិស្សគ្គាយា’’តិ វុត្តេ កិំ សព្ពេន សព្ពំ អសេក្ខស្ស ឈានភាវនាបិ បដិនិស្សដ្ឋាតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា បាឡិយំ ‘‘អសេក្ខភាគិយំ សុត្តំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថ’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘អសេក្ខធម្មេសុ ឧប្បន្នេសុ មគ្គភាវនាកិច្ចំ នាម នត្ថី’’តិ វត្វា ‘‘ឈានភាវនាបិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារត្ថា ឯវា’’តិ អាហ.

ឯកំ ឯវ ភវពីជំ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ ឯកពីជំ, តំ អស្ស អត្ថីតិ ឯកពីជី. សន្ធាវិត្វា សមាគន្ត្វា, និព្ពត្តនវសេន ឧបគន្ត្វាតិ អត្ថោ. សំសរិត្វាតិ តស្សេវ វេវចនំ. កុលំ កុលំ គច្ឆតីតិ កោលំកោលោ. បុរិមបទេ អនុនាសិកលោបំ អកត្វា និទ្ទេសោ.

តេសំ សោតាបន្នានំ. ឯតំ បភេទន្តិ ឯកពីជិអាទិវិភាគំ. បុរិមភវសិទ្ធំ វិវដ្ដូបនិស្សយបុញ្ញកម្មំ ឥធ បុព្ពហេតុ នាម. យោ ‘‘កតបុញ្ញតា’’តិ វុច្ចតិ, សោ បឋមមគ្គេ សាធិតេ ចរិតត្ថតាយ វិបក្កវិបាកំ វិយ កម្មំ ឧបរិមមគ្គានំ ឧបនិស្សយោ ន សិយាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឧបរិ…បេ… អាបជ្ជតី’’តិ. តិណ្ណំ មគ្គានំ និរត្ថកតា អាបជ្ជតិ បឋមមគ្គេនេវ តេហិ កាតព្ពកិច្ចស្ស សាធិតត្តា. បឋមមគ្គេ…បេ… អាបជ្ជតីតិ អនុប្បន្នស្ស អត្ថកិរិយាសម្ភវតោ. ឯវំ តិណ្ណំ វាទានំ យុត្តិអភាវំ ទស្សេត្វា ចតុត្ថវាទោ ឯវេត្ថ យុត្តោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘វិបស្សនា…បេ… យុជ្ជតី’’តិ. ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិនា តំ យុត្តិំ វិភាវេតិ. វិមុត្តិបរិបាចនីយានំ ធម្មានំ បរិបក្កតាយ ឥន្ទ្រិយានំ តិក្ខតាយ ញាណស្ស វិសទតាយ វិបស្សនាយ ពលវភាវោ វេទិតព្ពោ. សោ ហិ វោមិស្សកនយេន សំសរណកោ ឥធាធិប្បេតោ ‘‘ទេវេ ចេវ មានុសេ ច សន្ធាវិត្វា’’តិ វុត្តត្តា. ឥធ កាមភវេ ឋិតោ ឥធដ្ឋកោ. មនុស្សទេវលោកូបបជ្ជនតោ ឱការេន វោកិណ្ណោ. អរិយសាវកស្ស តំតំសត្តនិកាយុបបត្តិ តស្ស តស្ស សោធនសទិសំ កិលេសមលាទិអនត្ថាបនយនតោតិ អាហ ‘‘ឆ ទេវលោកេ សោធេត្វា’’តិ. ‘‘អកនិដ្ឋេ ឋត្វា’’តិ ឯតេន ហេដ្ឋាព្រហ្មលោកសោធនំ វុត្តមេវាតិ វេទិតព្ពំ.

សទ្ធំ ធុរំ កត្វាតិ សទ្ធំ ធុរំ ជេដ្ឋកំ បុព្ពង្គមំ កត្វា. សទ្ធាយ អនុស្សតិ បដិបត្តិ, សទ្ធំ វា បុព្ពភាគិយំ អនុស្សតិ, សទ្ធាយ វា អនុសរណសីលោតិ សទ្ធានុសារី. ធម្មានុសារីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. ធម្មោតិ បនេត្ថ បញ្ញា វេទិតព្ពា. សទ្ទហន្តោ វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. យទិបិ សព្ពថា អវិមុត្តោ, សទ្ធាមត្តេន បន វិមុត្តោតិ អត្ថោ. សទ្ធាយ វា អធិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. វុត្តនយេនាតិ ឧបរិមគ្គវិបស្សនាយ ពលវមន្ទមន្ទតរភាវេន. ទិដ្ឋិយា បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ, ចតុសច្ចទស្សនសង្ខាតាយ ទិដ្ឋិយា និរោធប្បត្តោតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋន្តំ វា បត្តោតិ ទិដ្ឋិប្បត្តោ, ទស្សនសង្ខាតស្ស សោតាបត្តិមគ្គញាណស្ស អនន្តរប្បវត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. បឋមផលតោ បដ្ឋាយ ហិ យាវ អគ្គមគ្គា ទិដ្ឋិប្បត្តាតិ. ឥទន្តិ យថាវុត្តសោតាបន្នានំ សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តតាវចនំ. អដ្ឋន្នំ វិមោក្ខានន្តិ ចតស្សោ រូបាវចរសមាបត្តិយោ, ចតស្សោ អរូបាវចរសមាបត្តិយោតិ អដ្ឋ វិមោក្ខា, តេសំ.

ផុដ្ឋន្តំ សច្ឆិករោតីតិ កាយសក្ខី, ផុដ្ឋានំ អន្តោ ផុដ្ឋន្តោ, ផុដ្ឋានំ អរូបជ្ឈានានំ អនន្តរោ កាលោតិ អធិប្បាយោ. អច្ចន្តសំយោគេ ចេតំ ឧបយោគវចនំ, ផុដ្ឋានន្តរកាលមេវ សច្ឆិកាតព្ពំ សច្ឆិករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ, ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ វា ភាវនបុំសកន្តិ ឯតំ ទដ្ឋព្ពំ. យោ ហិ អរូបជ្ឈានេន រូបកាយតោ, នាមកាយេកទេសតោ ច វិក្ខម្ភនវិមោក្ខេន វិមុត្តោ, តេន និរោធសង្ខាតោ វិមោក្ខោ អាលោចិតោ បកាសិតោ វិយ ហោតិ, ន កាយេន សច្ឆិកតោ, និរោធំ បន អារម្មណំ កត្វា ឯកច្ចេសុ អាសវេសុ ខេបិតេសុ តេន សោ សច្ឆិកតោ ហោតិ. តស្មា សោ សច្ឆិកាតព្ពំ និរោធំ យថាអាលោចិតំ នាមកាយេន សច្ឆិករោតីតិ ‘‘កាយសក្ខី’’តិ វុច្ចតិ, ន តុ វិមុត្តោ ឯកច្ចានំ ឯវ អាសវានំ អបរិក្ខីណត្តា.

អភេទេនាតិ អន្តរាបរិនិព្ពាយិអាទិភេទេន វិនា. ‘‘អភេទេនា’’តិ ច ឥទំ ‘‘សទ្ធាវិមុត្តទិដ្ឋិប្បត្តកាយសក្ខិនោ’’តិ ឥធាបិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. យថេវ ហិ អន្តរាបរិនិព្ពាយិអាទិភេទានាមសនេនេវ ឯកោ អនាគាមី ហោតិ, ឯវំ យថាវុត្តភេទអាមសនេនេវ សទ្ធាវិមុត្តោ, ទិដ្ឋិប្បត្តោ, កាយសក្ខីតិ តយោ អនាគាមិនោ ហោន្តិ. អយញ្ច អនាគាមិនោ តាទិសមវត្ថាភេទំ គហេត្វា គណនា កតាតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘អវិហាទីសូ’’តិអាទិ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

បញ្ញាយ ឯវ វិមុត្តោ, ន ចេតោវិមុត្តិភូតេន សាតិសយេន សមាធិនាបីតិ បញ្ញាវិមុត្តោ. ឧភតោភាគវិមុត្តោតិ ឧភោហិ ភាគេហិ ឧភតោភាគតោ វិមុត្តោ. កិលេសានំ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆិន្នេហិ រូបកាយនាមកាយតោ វិមុត្តោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘វិក្ខម្ភន…បេ… វិមុត្តោ នាមា’’តិ អាហ. អរូបសមាបត្តិយា រូបកាយតោ, អគ្គមគ្គេន អរូបកាយតោ វិមុត្តំ. យថាហ –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ឯកច្ចោ បុគ្គលោ យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អារុប្បា, តេ កាយេន ផុសិត្វា វិហរតិ, បញ្ញាយ ចស្ស ទិស្វា អាសវា បរិក្ខីណា ហោន្តិ, អយំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, បុគ្គលោ ឧភតោភាគវិមុត្តោ’’តិ (ម. និ. ២.១៨២).

យំ បន មហានិទានសុត្តេ ‘‘រូបី រូបានិ បស្សតី’’តិអាទិកេ (ទី. និ. ២.១២៩) និរោធសមាបត្តិអន្តេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ វត្វា –

‘‘យតោ ខោ, អានន្ទ, ភិក្ខុ ឥមេ អដ្ឋ វិមោក្ខេ អនុលោមម្បិ សមាបជ្ជតិ…បេ… អយំ វុច្ចតានន្ទ, ភិក្ខុ ឧភតោភាគវិមុត្តោ, ឥមាយ ច, អានន្ទ, ឧភតោភាគវិមុត្តិយា អញ្ញា ឧភតោភាគវិមុត្តិ ឧត្តរិតរា វា បណីតតរា វា នត្ថី’’តិ (ទី. និ. ២.១៣០) –

វុត្តំ, តំ ឧភតោភាគវិមុត្តសេដ្ឋវសេន វុត្តំ. តត្ថ យស្មា អារុប្បសមាបត្តីសុ ឯកាយបិ រូបកាយោ វិក្ខម្ភិតោ ឯវ នាម ហោតិ, តស្មា ចតុន្នំ អារុប្បសមាបត្តីនំ, និរោធសមាបត្តិយា ច លាភីនំ វសេន បញ្ច ឧភតោភាគវិមុត្តា វេទិតព្ពា. ឯស នយោ កាយសក្ខិម្ហិបិ. អដ្ឋវិមោក្ខេកទេសេបិ ហិ អដ្ឋវិមោក្ខសមញ្ញា យថា ‘‘លោកេ សត្តា’’តិ.

តេរសសុ សីសេសុ បលិពោធសីសាទីនិ, បវត្តសីសញ្ច បរិយាទិយិតព្ពានិ, អធិមោក្ខសីសាទីនិ បរិយាទកានិ, គោចរសីសំ បរិយាទកផលំ. តញ្ហិ វិសយជ្ឈត្តំ ផលំ, វិមោក្ខោ បរិយាទកស្ស មគ្គស្ស, ផលស្ស ច អារម្មណំ. សង្ខារសីសំ សង្ខារវិវេកភូតោ និរោធោតិ បរិយាទិយិតព្ពានំ, បរិយាទកផលានញ្ច សហ វិសយសំសិទ្ធិទស្សនេន សមសីសិភាវំ ទស្សេតុំ បដិសម្ភិទាយំ (បដិ. ម. ១.៨៧) តេរស សីសានិ វុត្តានិ. ឥធ បន ‘‘យស្ស បុគ្គលស្ស អបុព្ពំ អចរិមំ អាសវបរិយាទានញ្ច ហោតិ ជីវិតបរិយាទានញ្ចា’’តិ (បុ. ប. ១៦) បុគ្គលបញ្ញត្តិយំ អាគតត្តា តេសុ កិលេសបវត្តសីសានំ ឯវ វសេន យោជនំ ករោន្តោ ‘‘កិលេសសីស’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ បវត្តសីសម្បិ មគ្គោ បវត្តិតោ វុដ្ឋហន្តោ ចុតិតោ ឧទ្ធំ អប្បវត្តិករណេន យទិបិ បរិយាទិយតិ, យាវ បន ចុតិ, តាវ បវត្តិសម្ភវតោ ‘‘បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចុតិចិត្តំ បរិយាទិយតី’’តិ អាហ.

កិលេសបរិយាទានេន អត្តនោ អនន្តរំ វិយ និប្ផាទេតព្ពា, បច្ចវេក្ខណវារា ច កិលេសបរិយាទានស្សេវ វារាតិ វត្តព្ពតំ អរហន្តិ. ‘‘វិមុត្តស្មិំ វិមុត្តមិតិ ញាណំ ហោតី’’តិ (ម. និ. ១.៧៨; សំ. និ. ៣.១២, ១៤) ហិ វចនតោ បច្ចវេក្ខណបរិសមាបនេន កិលេសបរិយាទានំ សមាបិតំ នាម ហោតិ. តំ បន បរិសមាបនំ យទិ ចុតិចិត្តេន ហោតិ, តេនេវ ជីវិតបរិសមាបនញ្ច ហោតីតិ ឥមាយ វារចុតិសមតាយ កិលេសបរិយាទានជីវិតបរិយាទានានំ អបុព្ពាចរិមតា ហោតីតិ អាហ ‘‘វារសមតាយា’’តិ. ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតោតិ ឯត្ថ បរិនិព្ពានចិត្តមេវ ភង្គោត្តរណភាវេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ចរិតន្តិ ចរិតា កាយវចីមនប្បវត្តិ. ឯត្ថ ច យេន រាគាធិកភាវេន បុគ្គលោ ‘‘រាគចរិតោ’’តិ លក្ខីយតិ, តយិទំ លក្ខណំ. តេនាហ ‘‘រាគជ្ឈាសយោ រាគាធិកោតិ អត្ថោ’’តិ, តេន អប្បហីនភាវេន សន្តានេ ថាមគតស្ស រាគស្ស ពលភាវោ លក្ខីយតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯសេវ នយោ សេសេសុបិ.

សីលវន្តេហីតិ អាទិសទ្ទស្ស លោបំ កត្វា និទ្ទេសោ កតោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘សីលវន្តាទីហី’’តិ. អាទិសទ្ទេន ទាយកាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

អារម្មណភូតា ញេយ្យន្តិ អារម្មណភូតាវ ញេយ្យំ.

បុថុជ្ជនភូមិអាទីសូតិ បុថុជ្ជនសេក្ខាសេក្ខភូមីសុ. តត្ថ បុថុជ្ជនភូមិវសេន សំវរោ, សេក្ខភូមិវសេន បហានភាវនា, អសេក្ខភូមិវសេន សច្ឆិកិរិយា, បុថុជ្ជនភូមិសេក្ខភូមិវសេន វា យថារហំ សំវរបហានភាវនា. បុព្ពភាគិយា ហិ សំវរបហានភាវនា បុថុជ្ជនស្ស សម្ភវន្តិ, ឥតរា សេក្ខស្ស, អសេក្ខភូមិវសេន សច្ឆិកិរិយា. នយតោ ទស្សិតន្តិ ‘‘យំ, ភិក្ខវេ, មយា ‘ឥទំ ន កប្បតី’តិ អប្បដិក្ខិត្តំ, តំ ចេ កប្បិយំ អនុលោមេតិ, អកប្បិយំ បដិពាហតិ, តំ វោ កប្បតី’’តិអាទិនា (មហាវ. ៣០៥) នយទស្សនវសេន បកាសិតំ. សរាគាទិសំវត្តនន្តិ សរាគាទិភាវាយ សំវត្តនំ.

អញ្ញមញ្ញំ សំសគ្គតោតិ ‘‘សំកិលេសភាគិយញ្ច វាសនាភាគិយញ្ចា’’តិអាទិនា សំកិលេសភាគិយាទីនំ បទានំ អញ្ញមញ្ញសំសគ្គតោ. អនេកវិធោតិ ទ្វាទសវិធោ យាវ ទ្វានវុតាធិកចតុសហស្សវិធោបិ អនេកប្បការោ. លោកិយសត្តាធិដ្ឋានាទិសំសគ្គតោតិ អាទិសទ្ទេន លោកិយំ ញាណំ, លោកុត្តរំ ញាណំ, លោកិយញ្ច លោកុត្តរញ្ច ញាណំ, លោកិយំ ញេយ្យំ, លោកុត្តរំ ញេយ្យំ, លោកិយញ្ច លោកុត្តរញ្ច ញេយ្យំ, លោកិយំ ញាណញ្ច ញេយ្យញ្ច, លោកុត្តរំ ញាណញ្ច ញេយ្យញ្ច, លោកិយញ្ច លោកុត្តរញ្ច ញាណញ្ច ញេយ្យញ្ចាតិអាទិកោ សម្ភវន្តោ បដ្ឋានភេទោ សង្គហិតោ. ឧភយត្ថាតិ សំកិលេសភាគិយាទិកេ, លោកិយាទិកេ ច. យថារហន្តិ យោ យោ សំសគ្គវសេន យោជនំ អរហតិ, សោ សោ ធម្មោ. សម្ភវាវិរោធេនេវ ហិ យោជនា. ន ហិ ‘‘លោកិយំ និព្ពេធភាគិយ’’ន្តិអាទិនា យោជនា សម្ភវតិ.

តីសុ បិដកេសុ លព្ភមានស្សាតិ តិស្សោ សង្គីតិយោ អារុឡ្ហេ តេបិដកេ ពុទ្ធវចនេ ឧបលព្ភមានស្ស វិជ្ជមានស្ស, ឯតេន ន កេវលំ សង្គហោ ឯវ យថាវុត្តភេទានំ បដ្ឋានភាគានំ និទ្ធារណាយ ការណំ, អថ ខោ បាឡិយំ ទស្សនញ្ចាតិ វិភាវេតិ. តេនាហ ‘‘យំ ទិស្សតិ តាសុ តាសុ ភូមីសូ’’តិ. ‘‘តេនេវ ហី’’តិអាទិនា យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស បាឋានុគមំ ទស្សេតិ.

សាសនបដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថាវណ្ណនា

សទ្ធម្មាវតរដ្ឋានេតិ ទេសន្តរតោ អាគន្ត្វា សទ្ធម្មស្ស អវតរណោកាសភូតេ សទ្ធម្មស្សវនធារណបរិចយបរិបុច្ឆាមនសិការពហុលានំ និវាសដ្ឋានតំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ, អត្តនោ វា សន្តានេ បរិយត្តិសទ្ធម្មស្ស អនុប្បវេសនដ្ឋានតាយ ឯវំ វុត្តំ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យមេវាតិ.

នេត្តិអដ្ឋកថាយ លីនត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

នេត្តិប្បករណ-ដីកា និដ្ឋិតា.