នយសមុដ្ឋានវារវណ្ណនា

៧៩. ‘‘វិសយភេទតោ’’តិ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារតោ វិវរិតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ នយតោតិ នយគ្គាហតោ. ន ហិ បដិវេធញាណំ វិយ វិបស្សនាញាណំ បច្ចក្ខតោ បវត្តតីតិ. អនុពុជ្ឈិយមានោតិ អភិសមយញាណស្ស អនុរូបំ ពុជ្ឈិយមានោ. យថា ឯកបដិវេធេនេវ មគ្គញាណំ បវត្តតិ, ឯវំ តទនុច្ឆវិកំ វិបស្សនាញាណេន គយ្ហមានោតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច កត្វា នន្ទិយាវដ្ដាទីនំ តិណ្ណំ អត្ថនយភាវោ សមត្ថិតោ ហោតីតិ. តថា ហិ អត្ថវិសេសសរូបតាយ តយោ នយា ‘‘សុត្តត្ថោ’’តិ វុត្តា, បទត្ថវិចារភាវេបិ បន ហារា ‘‘ព្យញ្ជនវិចយោ’’តិ. យទិ ឯវំ កថំ តយោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘បដិវិជ្ឈន្តានំ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ឯកមេកោ សំកិលេសវោទានានំ វិភាគតោ ទ្វិសង្គហោតិ យោជនា. ចតុឆអដ្ឋទិសោ ចាតិ ន បច្ចេកំ តេ នន្ទិយាវដ្ដាទយោ ចតុឆអដ្ឋទិសា, អថ ខោ យថាក្កមន្តិ. ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស និគមនំ.

តថា ចាតិ យថាវុត្តស្ស អត្ថស្ស ឧបចយេន សមត្ថនា. បុព្ពា កោដិ ន បញ្ញាយតីតិ ឯត្ថ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ បដ្ឋានកថាយំ អាវិ ភវិស្សតិ. ‘‘អន្ធំ តមំ តទា ហោតិ, យំ លោភោ សហតេ នរ’’ន្តិអាទិ (ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១២៨) វចនតោ កាមតណ្ហាបិ បដិច្ឆាទនសភាវា, យតោ កាមច្ឆន្ទំ ‘‘នីវរណ’’ន្តិ វុត្តំ. អវិជ្ជាយ បន ភវេសុ អាទីនវប្បដិច្ឆាទនំ សាតិសយន្តិ. តថា អវិជ្ជាបិ សំយោជនសភាវា, យតោ សា ពហិទ្ធា សំយោជនភាវេន វុត្តា. ឯវំ សន្តេបិ តណ្ហាយ ពន្ធនដ្ឋោ សាតិសយោ អបេក្ខិតភាវតោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាបិ…បេ… វុត្ត’’ន្តិ អាហ.

‘‘សំយុត្តា’’តិ បទស្ស សម្បយុត្តាតិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘មិស្សិតា’’តិ. ‘‘អវិជ្ជាភិភូតា…បេ… អភិនិវិសន្តា’’តិ ឯតេន អវិជ្ជាយ អយាថាវគហណហេតុតំ ទស្សេតិ, តតោ សោ អវិន្ទិយំ វិន្ទតីតិ អវិជ្ជាតិ វុច្ចតិ. កិលិស្សនំ ឧបតាបនន្តិ អាហ ‘‘កិលិស្សនប្បយោគំ អត្តបរិតាបនបដិបត្តិ’’ន្តិ. អល្លីយនំ សេវនំ.

ទុក្ខន្តិ …បេ… ជានន្តីតិ អត្តនា អនុភូយមានំ តថា តថា ឧបដ្ឋិតំ កាយិកចេតសិកទុក្ខំ, ឥតរម្បិ វា ឯកទេសំ ជានន្តិ. តណ្ហាយបិ ឯសេវ នយោ. សភាគវិសភាគបដិបជ្ជិតព្ពាការតោ តត្ថ តេសំ ញាណំ នត្ថេវាតិទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ ទុក្ខ’’ន្តិអាទិមាហ. បវត្តិបវត្តិហេតុមត្តម្បីតិ ‘‘បវត្តិ បវត្តិហេតូ’’តិ ឯត្តកម្បិ. កា បន កថាតិ បចុរជនសាធារណេ លោកិយេបិ នាម អត្ថេ យេសំ ញាណស្ស បដិឃាតោ, បរមគម្ភីរេ អរិយានំ ឯវ វិសយភូតេ លោកុត្តរេ និវត្តិនិវត្តិហេតុសង្ខាតេ អត្ថេ កា នាម កថា, ឆិន្នា កថាតិ អត្ថោ. អដ្ឋសមាបត្តិបភេទស្ស កេវលស្ស សមថស្ស តាទិសេ កាលេ ពាហិរកានញ្ច ឥជ្ឈនតោ ‘‘វិបស្សនាធិដ្ឋាន’’ន្តិ វិសេសិតំ. វូបសមោ សមុច្ឆេទោ, បដិប្បស្សទ្ធិ ច.

‘‘សំសារស្ស អនុបច្ឆេទនតោ’’តិ ឥទំ ទិដ្ឋិគតានំ ទិដ្ឋិគតិកមតទស្សនំ. សោ ហិ បុត្តមុខទស្សនេ អសតិ សំសារោ ឧច្ឆិជ្ជេយ្យាតិ ភាយតិ. យតោ វុត្តំ –

‘‘គណ្ឌុប្បាទោ កិកី ចេវ, កុន្តី ព្រាហ្មណធម្មិកោ;

ឯតេ អភយំ ភាយន្តិ, សម្មូឡ្ហា ចតុរោ ជនា’’តិ. (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.២៩៣; អ. និ. ដី. ៣.៥.១៩២);

តទភិញ្ញាតិ តំ យថាវុត្តអន្តទ្វយំ អភិជានន្តិ គុណំ អារោបេត្វា ជានន្តីតិ តទភិញ្ញា. អត្ថភញ្ជនតោ, រោគគណ្ឌសល្លសទិសតាយ អត្តភាវសំកិលេសានញ្ច រោគគណ្ឌសល្លតា.

សក្កាយទស្សនេតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋិទស្សនំ, សក្កាយោវ ទស្សនំ សក្កាយទស្សនន្តិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេសន្តិ ទិដ្ឋិចរិតានំ. អត្តាភិនិវេសោ ពលវា. តស្មា យថាឧបដ្ឋិតំ រូបំ ‘‘អត្តា’’ឥច្ចេវ គណ្ហន្តីតិ អធិប្បាយោ. តថា វេទនាទិំ. តណ្ហាចរិតោ បន យថាឧបដ្ឋិតំ រូបំ តណ្ហាវត្ថុំ កត្វា អត្តនិយាភិនិវេសេន អភិនិវិសន្តា តទញ្ញមេវ អត្តតោ សមនុបស្សន្តិ. ឯវំ វេទនាទីសុ. តេនាហ ‘‘តណ្ហាចរិតា’’តិអាទិ. វិជ្ជមានេតិ បរមត្ថតោ ឧបលព្ភមានេ. កាយេតិ សមូហេ. ទិដ្ឋិយា បរិកប្បិតោ អត្តាទិ ឯវ បរមត្ថតោ នុបលព្ភតិ, ទិដ្ឋិ បន លព្ភតេវាតិ អាហ ‘‘សតី វា វិជ្ជមានា’’តិ.

សក្កាយទស្សនមុខេនាតិ សក្កាយទិដ្ឋិមុខេន.

ឧច្ឆេទសស្សតន្តិ តំសហចរណតោ ឧច្ឆេទសស្សតទិដ្ឋិ វុត្តា. ‘‘ឧច្ឆេទសស្សតវាទា’’តិបិ បាឋោ.

កសិណាយតនានីតិ កសិណជ្ឈានានិ.

តេជេត្វាតិ និសានេត្វា.

៨១. ឯត្តាវតា នន្ទិយាវដ្ដស្ស ភូមិរចនវសេន សំកិលេសបក្ខោ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘តត្ថ ទិដ្ឋិចរិតោតិអាទិនា វោទានបក្ខំ ទស្សេតី’’តិ. ‘‘យស្មា សល្លេខេ តិព្ពគារវោ’’តិ ឥមិនា តត្ថ តិព្ពគារវត្តា សំលេខានុសន្តតវុត្តិនា ភវតីតិ ទស្សេតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. មិច្ឆាធិមោក្ខោ សទ្ធាបតិរូបកោ អវត្ថុស្មិំ បសាទោ.

បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ធម្មមេវ វិភជតីតិ អាហ ‘‘សត្តាបិ…បេ… ទស្សេតី’’តិ.

យេ ហិ កេចីតិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ និបាតមត្តំ. ‘‘ឥមាហិ ឯវ ចតូហិ បដិបទាហី’’តិបិ បាឡិ. ទុក្ខាបដិបទាទិវិភាគេន មគ្គោ ឯវ ឥធ វុត្តោតិ អាហ ‘‘បដិបទា ហិ មគ្គោ’’តិ ចតុទ្ទិសាសង្ខាតំ មគ្គន្តិ ចតុទ្ទិសាសង្ខាតំ បវត្តនុបាយំ. ទ្វេ ទិសា ឯតិស្សាតិ ទ្វិទិសា. នន្ទិយាវដ្ដស្សាតិ នន្ទិយាវដ្ដនយស្ស.

៨២. វិវត្តតិ វដ្ដំ ឯត្ថាតិ វិវត្តំ, វិវត្តំ ឯវ វិវដ្ដំ, អសង្ខតធាតុ, និព្ពុតិ ឯវ វា. តេន វុត្តំ ‘‘និព្ពាន’’ន្តិ.

‘‘កត្ថ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វា បាឡិ. ឧបចយេតិ ឧបចយាវត្ថាយន្តិ អត្ថោ. ទសន្នន្តិ លោភាទិកិលេសវត្ថូនំ. វិបល្លាសហេតុភាវតោតិ សុភសញ្ញាទិវិបល្លាសហេតុកភាវតោ. វិបរិយេសគ្គាហវសេន ហិ អាទីនវេសុ ឯវ សំយោជនិយេសុ ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិតា. ន ហិ យថាភូតញាណេ សតិ តថា សម្ភវោ. តេន វុត្តំ ‘‘ទសន្នំ…បេ… ភាវតោ’’តិ. ទសវិធការណេតិ ទសវិធេ ការណេ, ទសវិធស្ស វា ការណេ. អយោនិសោមនសិការបរិក្ខតា ធម្មា សុភារម្មណាទយោ.

តព្ពិសយា កិលេសាតិ អាហារបរិញ្ញាបរិពន្ធភូតា កិលេសា. វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុបិ ឯសេវ នយោ. កាយេ បវត្តមានោ បឋមោ វិបល្លាសោ កាយសមុទាយេ, កាយេកទេសេ ច កពឡីការេ អាហារេ បវត្តោ ឯវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បឋមេ អាហារេ វិសយភូតេ បឋមោ វិបល្លាសោ បវត្តតី’’តិ. តថា វេទនាយំ បវត្តមានោ ទុតិយវិបល្លាសោ តប្បច្ចយេ ផស្សាហារេ, ចិត្តេ បវត្តមានោ តតិយវិបល្លាសោ តប្បច្ចយេ មនោសញ្ចេតនាហារេ, ធម្មេសុ បវត្តមានោ ចតុត្ថវិបល្លាសោ តប្បច្ចយេ វិញ្ញាណាហារេ បវត្តោ ឯវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ចតុត្ថេ អាហារេ ចតុត្ថោ វិបល្លាសោ’’តិ. តេនាហ ‘‘សេសាហារេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. អាហារសីសេន វា អាហារបដិពទ្ធោ ឆន្ទរាគោ គហិតោ. វិញ្ញាណដ្ឋិតីសុបិ ឯសេវ នយោ. តេនេវាហ ‘‘អាហារសីសេន តព្ពិសយា កិលេសា អធិប្បេតា’’តិ. បឋមេ អាហារេ វិសយភូតេតិ ច បឋមេ អាហារេ ឆន្ទរាគស្ស វិសយភាវំ បត្តេ, តព្ភាវំ អនតិក្កន្តេតិ អត្ថោ. អប្បហីនច្ឆន្ទរាគស្ស ហិ តត្ថ វិបល្លាសា សម្ភវន្តិ, ន ឥតរស្ស. តថា ទុតិយវិបល្លាសាទីសុ អប្បហីនេសុ. ឥតរេ ឧបាទានានិ បវត្តន្តេវ អប្បហីនត្តាតិ អាហ ‘‘សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ. យស្មា ច ឧបាទានាទីសុ អប្បហីនេសុបិ យោគាទយោ បវត្តន្តេវ យថារហំ តំសភាវត្តា, តទេកដ្ឋសភាវតោ ច, តស្មា វុត្តំ បាឡិយំ ‘‘បឋមេ ឧបាទានេ បឋមោ យោគោ’’តិអាទិ. តេនាហ ‘‘សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ’’តិ.

៨៣. អបរិជានន្តស្សាតិ ញាតបរិញ្ញាយ, តីរណបរិញ្ញាយ, បហានបរិញ្ញាយាតិ តីហិ បរិញ្ញាហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អជានន្តស្ស, តេសំ សមុទយញ្ច អត្ថង្គមញ្ច អស្សាទញ្ច អាទីនវញ្ច និស្សរណញ្ច យថាភូតំ អនវពុជ្ឈន្តស្សាតិ អត្ថោ. តិព្ពោ ពហលោ ឆន្ទរាគោ ហោតិ តណ្ហាចរិតភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ឥតិ ឧបក្កិលេសស្ស ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស ហេតុភាវតោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘វុត្តនយេនេវា’’តិ. សុភសុខសញ្ញាកាមុបាទានកាមភវយោគអភិជ្ឈាកាយគន្ថកាមភវាសវ- កាមភវោឃរាគសល្លឆន្ទាគតិគមនានិ តណ្ហាបក្ខិកតាយ, តណ្ហាសភាវតាយ ច តណ្ហាបធានានិ. សីលព្ពតុបាទានព្យាបាទកាយគន្ថទោសសល្លទោសាគតិគមនានិ បន តណ្ហាភាវេ ភាវតោ, វិញ្ញាណដ្ឋិតិយោ តណ្ហាវិសយតោ, សព្ពេសំ វា តណ្ហាវិសយតោ តណ្ហាបធានតា លព្ភតេវ. បច្ឆិមកានំ ទិដ្ឋិបធានតា វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពា.

៨៤. កពឡីការេ អាហារេតិ កពឡីការាហារវិសយេ ឆន្ទរាគេ. ‘‘អប្បហីនេ’’តិអាទិកំ បរិយាយកថំ មុញ្ចិត្វា និប្បរិយាយមេវ ទស្សេន្តោ កពឡីការាហារស្ស ‘‘អសុភសភាវត្តា, អសុភសមុដ្ឋានត្តា ចា’’តិ វុត្តំ. លព្ភមានេ ហិ ឧជុកេ អត្ថេ កិំ បរិយាយកថាយាតិ. ឆន្ទរាគោ វា តត្ថ អត្ថសិទ្ធោតិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វុត្តោ. ន ហិ តត្ថ អសតិ ឆន្ទរាគេ វិបល្លាសោ សម្ភវតិ. ទុក្ខសភាវត្តាតិ សង្ខារទុក្ខតាយ ទុក្ខសភាវត្តា. ទុក្ខបច្ចយត្តាតិ តិវិធទុក្ខតាលក្ខណស្ស ទុក្ខស្ស ការណតោ. វិញ្ញាណេ និច្ចសញ្ញិនោ. តថា ហិ សាតិ នាម ភិក្ខុ កេវដ្ដបុត្តោ ‘‘តំយេវ វិញ្ញាណំ សន្ធាវតិ សំសរតី’’តិ តត្ថ និច្ចាភិនិវេសំ សំវេទេសិ. យេភុយ្យេន សង្ខារេសុ អត្តសញ្ញិតា ទិដ្ឋិគតិកានំ ‘‘ចេតនា អត្តា’’តិអាទិទិដ្ឋិបរិទីបនេសុ វេទិតព្ពា. ‘‘ភវវិសុទ្ធី’’តិ បទស្ស អត្ថវចនំ ‘‘និព្ពុតិសុខ’’ន្តិ. ‘‘សីលព្ពតេហិ…បេ… សុខន្តិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតី’’តិ ឥមិនា សីលព្ពតុបាទានំ ឥធ ភវុបាទានន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សីលព្ពតុបាទានសង្ខាតេន ភវុបាទានេនា’’តិ.

បច្ចយា ហោន្តិ ឧបនិស្សយបច្ចយាទិនា. បឋមេ យោគេ ឋិតោតិ បឋមេ យោគេ បតិដ្ឋិតោ. អប្បហីនា ហិ កិលេសា កម្មវដ្ដាទីនំ ការណភូតា តំសមង្គិនោ សត្តស្ស បតិដ្ឋាតិ វុច្ចន្តិ. បរស្ស អភិជ្ឈាយនំ បរាភិជ្ឈាយនំ. ភវបត្ថនាយ ភវទិដ្ឋិភវរាគវសេន បិយាយិតស្ស វត្ថុនោ វិបរិណាមញ្ញថាភាវេ ទោមនស្សុប្បត្តិំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ភវរាគ…បេ… បទូសេន្តី’’តិ.

គន្ថិត្វាតិ គន្ថិំ កត្វា. ទ្វិធាភូតំ រជ្ជុអាទិកេ វិយ គន្ថិករណញ្ហិ គន្ថនំ. ចិត្តំ បរិយាទាយ តិដ្ឋន្តា អាសវានំ ឧប្បត្តិហេតុ ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បរិយុដ្ឋានប្បត្តា ឯកច្ចេ កិលេសា វិសេសតោ អាសវុប្បត្តិហេតុ ហោន្តីតិ ទស្សនត្ថំ អដ្ឋកថាយំ ឧប្បដិបាដិវចនំ. តប្បដិបក្ខេ វិសយេ បត្ថេតីតិ យោជនា. តព្ពិសយពហុលេ ភវេ បត្ថេតីតិ យថា មានុសកេហិ កាមេហិ និព្ពិន្នរូបា ទេវូបបត្តិ. តំសភាវត្តាតិ ទិដ្ឋិសភាវត្តា. អបរាបរន្តិ អញ្ញមញ្ញំ. ឯកច្ចា ហិ ទិដ្ឋិ ឯកច្ចស្ស ទិដ្ឋាភិនិវេសស្ស ការណំ ហោតិ, យថា សក្កាយទិដ្ឋិ ឥតរាសំ. អភិនិវិសន្តស្សាតិ អភិនិវេសនហេតុ. ‘‘អយោនិសោមនសិការតោ…បេ… អវិជ្ជាសវោ ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឥទំ សច្ចាភិនិវេសស្ស ផលភូតំ អវិជ្ជាសវំ ទស្សេតិ ឯកន្តវស្សិមេឃវុដ្ឋានេន វិយ មហោឃប្បវត្តិ. អវិជ្ជាសវោ សិទ្ធោ ហោតិ វុដ្ឋិហេតុកមហោឃសិទ្ធិយា ឧបរិមេឃវុដ្ឋានំ វិយ.

‘‘នន្ទីរាគសហគតា’’តិអាទីសុ (មហាវ. ១៤) វិយ តព្ភាវត្ថោ សហគតសទ្ទោតិ អាហ ‘‘អនុសយ…បេ… ភូតា វា’’តិ. ចិត្តស្ស អព្ភន្តរសង្ខាតំ ហទយន្តិ វិបាកចិត្តប្បវត្តិំ សន្ធាយ វទតិ. វិបាកវដ្ដេបិ កិលេសវាសនាហិតា អត្ថិ កាចិ វិសេសមត្តា.

លោភសហគតស្ស វិញ្ញាណស្ស. ឥតរស្ស ទោសសហគតាទិកស្ស. ព្យញ្ជនេន វិយ ភោជនស្ស អារម្មណស្ស អភិសង្ខរណំ វិសេសាបាទនំ ឧបសេចនំ, នន្ទី សប្បីតិកតណ្ហា ឧបសេចនំ ឯតស្សាតិ នន្ទូបសេចនំ ឧបសេចនភូតាយបិ នន្ទិយា រាគសល្លឧបនិសតោ. ឧបសិត្តេ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតុំ បាឡិយា ‘‘រាគសល្លេន នន្ទូបសេចនេន វិញ្ញាណេនា’’តិ វុត្តន្តិ តមត្ថំ បាកដំ កាតុំ ‘‘កេន បន តំ នន្ទូបសេចន’’ន្តិ បុច្ឆតិ.

រាគសល្លេនាតិ ហេតុម្ហិ ករណវចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘រាគសល្លេន ហេតុភូតេនា’’តិ អាហ. ឧបនិស្សយបច្ចយត្ថោ ចេត្ថ ហេត្វត្ថោ. ឧបគន្តព្ពតោ វិញ្ញាណេនាតិ វិភត្តិំ បរិណាមេត្វា យោជេតព្ពំ. ‘‘បតិដ្ឋាភាវតោ’’តិ ឥមិនា វិញ្ញាណស្ស និស្សយាទិបច្ចយតំ វទតិ. តេនាហ ‘‘រូបក្ខន្ធំ និស្សាយ តិដ្ឋតី’’តិ. ឯវំ ទុតិយាទិវិញ្ញាណដ្ឋិតីសុបិ និស្សយាទិបច្ចយតា វត្តព្ពា បតិដ្ឋាវចនតោ.

៨៥. យទិបិ អកុសលមូលាទិកេ តិបុក្ខលស្ស, តណ្ហាទិកេ នន្ទិយាវដ្ដស្ស ទិសាភាវេន វក្ខតិ, តថាបិ អញ្ញមញ្ញានុប្បវេសតោ ឯកស្មិំ នយេ សិទ្ធេ ឥតរេបិ សិទ្ធា ឯវ ហោន្តីតិ ឥមស្ស វិសេសស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘អាហារាទយោ…បេ… វវត្ថបេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. វក្ខមានេ វា អកុសលមូលតណ្ហាទិកេ អាទិសទ្ទេន សង្គហេត្វា ‘‘អាហារាទយោ’’តិ វទន្តោ ‘‘នយាន’’ន្តិ ពហុវចនមាហ. ឯកស្ស អត្ថស្សាតិ រាគចរិតស្ស ឧបក្កិលេសតាសង្ខាតស្ស ឯកស្ស បយោជនស្ស. ព្យញ្ជនត្ថោបិ គហិតោ, ន ព្យញ្ជនមេវ គហិតន្តិ សុត្តបទានិ អញ្ញមញ្ញបរិយាយវចនានិ យថារហំ តណ្ហាវត្ថូនំ តត្ថ កថិតត្តា វុត្តំ ‘‘សវត្ថុកា តណ្ហា វុត្តា’’តិ. ទោសវត្ថូនំ, ទិដ្ឋិវត្ថូនញ្ច តត្ថ កថិតត្តា ‘‘សវត្ថុកោ ទោសោ, សវត្ថុកា ទិដ្ឋិ ច វុត្តា’’តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘វុត្តនយានុសារេនា’’តិ.

ទុក្ខាការេន សហ ទុក្ខាការំ គហេត្វាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ចេតន្តិ យទិ តំតំអនុបស្សនាពហុលស្ស វសេន បុរិមាហារទ្វយាទីសុ វិមោក្ខមុខវិសេសនិទ្ធារណំ កតំ, ឯតំ ឯវមេវ វេទិតព្ពំ, ន អញ្ញថា. តត្ថ ការណំ វទន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យថា អរិយមគ្គានំ ឱធិសោ កិលេសប្បជហនតោ បហាតព្ពេសុ ធម្មេសុ និយមោ អត្ថិ, ន ឯវំ វិបស្សនាយ បរិញ្ញាបហានានំ អនិច្ចន្តិកត្តាតិ.

អបរេ បនាហុ – បុរិមេ អាហារទ្វយេ បរិកិលេសភាវេន, ទុក្ខបច្ចយត្តា ច ទុក្ខលក្ខណំ សុបាកដំ. តត្ថ បុរិមេ វិញ្ញាណដ្ឋិតិទ្វយវិញ្ញាណាហារេ តតិយវិញ្ញាណដ្ឋិតិយំ អនិច្ចលក្ខណំ, មនោសញ្ចេតនាហារេ ចតុត្ថវិញ្ញាណដ្ឋិតិយំ អនត្តលក្ខណំ សុបាកដន្តិ តិស្សន្នំ អនុបស្សនានំ បវត្តិមុខតាយ តេហិ អប្បណិហិតាទិវិមោក្ខមុខេហិ បរិញ្ញំ គច្ឆន្តីតិ. តថា វិបល្លាសាទីសុ បុរិមទ្វយំ ទុក្ខានុបស្សនាយ ឧជុវិបច្ចនីកំ, ឥតរទ្វយំ អនិច្ចានត្តានុបស្សនានំ. ឥតិ បវត្តិមុខតាយ ច ឧជុវិបច្ចនីកតាយ ច ឥមេ ធម្មា យថារហំ អប្បណិហិតាទិវិមោក្ខមុខេហិ បរិញ្ញេយ្យា, បហាតព្ពា ច វុត្តា. តត្ថ សុភសុខសញ្ញាកាមុបាទានសីលព្ពតុបាទានកាមយោគភវយោគអភិជ្ឈាកាយ គន្ថកាមាសវកាមោឃ ភវោឃ រាគសល្លឆន្ទអគតិគមនានិ សុខស្សាទវសេន បវត្តនតោ ទុក្ខានុបស្សនាយ បដិបក្ខភាវតោ ព្យាបាទកាយគន្ថទោសសល្លទោសអគតិគមនានិ បវត្តិមុខតាយ អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខេន បហាតព្ពានិ. តតិយសញ្ញាទយោ និច្ចាភិនិវេសតន្និមិត្តាហិ អនិច្ចានុបស្សនាយ បដិបក្ខភាវតោ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខេន បហាតព្ពា. ចតុត្ថសញ្ញាទយោ អត្តាភិនិវេសតន្និត្តាហិ អនត្តានុបស្សនាយ បដិបក្ខភាវតោ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខេន បហាតព្ពា. តត្ថ មានសល្លភយអគតិគមនានំ និច្ចាភិនិវេសនិមិត្តតា វេទិតព្ពា. ន ហិ អនិច្ចតោ បស្សតោ មានជប្បនំ, ភយំ វា សម្ភវតិ. អវិជ្ជាយោគាទីនំ អត្តាភិនិវេសនិមិត្តតា បាកដា ឯវាតិ.

៨៦. អប្បមញ្ញាវជ្ជា រូបាវចរសមាបត្តិយោ ទិព្ពវិហារា ‘‘ទេវូបបត្តិសំវត្តនិកកុសលសមាបត្តិយោ ចា’’តិ កត្វា, សតិបិ តព្ភាវេ បរហិតបដិបត្តិតោ, និទ្ទោសតាយ ច សេដ្ឋា វិហារាតិ ចតស្សោ អប្បមញ្ញា ព្រហ្មវិហារា, ចតស្សោ ផលសមាបត្តិយោ អរិយវិហារា ‘‘អារកា កិលេសេហិ អរិយានំ វិហារា’’តិ. ចតស្សោ អារុប្បសមាបត្តិយោ អានេញ្ជវិហារា, សតិបិ ទេវូបបត្តិសំវត្តនិកកុសលសមាបត្តិភាវេ អានេញ្ជសន្តតាហិ លោកិយេសុ សិខាប្បត្តិតោ.

អធិករណភេទេនាតិ វត្ថុភេទេន.

យំ អភិណ្ហំ ន បវត្តតិ, តំ អច្ឆរិយន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អន្ធស្ស…បេ… ឧប្បជ្ជនក’’ន្តិ វុត្តំ. អធិតិដ្ឋតិ សីលាទិ ឯតេន សច្ចេន, ឯត្ថ វា សច្ចេ និមិត្តភូតេ, អធិដ្ឋានមត្តមេវ វា តំ សច្ចន្តិ ឯវំ ករណាធិករណភាវត្ថា បច្ចយវសេន វេទិតព្ពា សមានាធិករណសមាសបក្ខេ. តថា អញ្ញបទត្ថសមាសបក្ខេ. ឥតរស្មិំ បន សមាសេ ករណាធិករណត្ថា ឯវ, តេ ច ខោ សីលាទិវសេន ច វេទិតព្ពា. សុខន្តិ ឈានវិបស្សនាមគ្គផលនិព្ពានសុខំ. លោកិយវិបាកសុខម្បិ លព្ភតេវ. ‘‘នាញ្ញត្រ ពោជ្ឈា…បេ… បាណិន’’ន្តិ (សំ. និ. ១. ៩៨) ហិ ឥមាយ គាថាយ សង្គហិតា អនត្តបរិហារមុខេន សត្តានំ អភយា និព្ពានសម្បត្តិសុខាវហា ចត្តារោ ធម្មា ឥធ ‘‘សុខភាគិយា’’តិ វុត្តាតិ. អនវសេសបរិយាទានតោតិ ផរណវសេន អនវសេសគ្គហណតោ.

បឋមស្ស សតិបដ្ឋានស្ស បឋមបដិបទាវសេន បវត្តស្សាតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សេសេសុបិ. ‘‘យថា ហី’’តិអាទិនា យថាវុត្តបដិបទាសតិបដ្ឋានានំ នានន្តរិយកតំ ឧបមាយ វិភាវេតិ. សតិបិ ច សព្ពាហិ បដិបទាហិ សព្ពេសំ សតិបដ្ឋានានំ និយមាភាវេ នានន្តរិកភាវេន ទេសនាក្កមេនេវេត្ថ នេសំ អយមនុក្កមោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. អថ វា កាយវេទនាសុ សុភសុខសញ្ញានំ ទុព្ពិនិវេឋិយតាយ អសុភទុក្ខានុបស្សនានំ កិច្ចសិទ្ធិតោ បុរិមេន បដិបទាទ្វយេន បុរិមំ សតិបដ្ឋានទ្វយំ យោជិតំ តទភាវតោ. ឥតរេន ឥតរំ. តានិ ហិ បុរិមេសុ សតិបដ្ឋានេសុ កតកម្មស្ស ឥច្ឆិតព្ពានិ. អថ វា យថា តណ្ហាចរិតទិដ្ឋិចរិតានំ មន្ទតិក្ខបញ្ញានំ វសេន ចតស្សោ បដិបទា យោជិតា, ឯវំ ចត្តារិ សតិបដ្ឋានានិ សម្ភវន្តីតិ ទស្សេតុំ បដិបទាសតិបដ្ឋានានំ អយមនុក្កមោ កតោ.

‘‘តថា’’តិ ឥមិនា យថា សមានបដិបក្ខតាយ បឋមស្ស សតិបដ្ឋានស្ស ភាវនា បឋមស្ស ឈានស្ស វិសេសាវហា, ឯវំ បីតិសហគតាទិសមានតាយ ទុតិយសតិបដ្ឋានាទិភាវនា ទុតិយជ្ឈានាទីនំ វិសេសាវហាតិ ឥមមត្ថំ ឧបសំហរតិ. បីតិបដិសំវេទនាទីតិ អាទិសទ្ទេន សុខបដិសំវេទនំ, ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទនំ, បស្សម្ភនញ្ច សង្គណ្ហាតិ. ចិត្តស្ស អភិប្បមោទនគ្គហណញ្ចេត្ថ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ បដិសំវេទនសមាទហនវិមោចនានម្បិ វសេន បវត្តិយា ឥច្ឆិតព្ពត្តា. អនិច្ចវិរាគាទីតិ អាទិសទ្ទេន និរោធបដិនិស្សគ្គា សង្គយ្ហន្តិ.

រូបាវចរសមាបត្តីនន្តិ ឯត្ថ បដិលទ្ធមត្តំ បឋមជ្ឈានំ បឋមជ្ឈានសមាបត្តិយា បគុណវសីភាវាបាទនស្ស បច្ចយោ ហោតិ, ន ឥតរាសំ. ឥតរាសំ បន អធិដ្ឋានភាវេន បរម្បរាយ បច្ចយោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ព្យាបាទវិហិំសាវិតក្កអរតិរាគា ព្យាបាទវិតក្កាទយោ. សុខេនាតិ អកិច្ឆេន, អកសិរេនាតិ អត្ថោ.

ទិព្ពវិហារាទិកេ ចត្តារោ វិហារេ បទដ្ឋានំ កត្វា នានាសន្តានេសុ ឧប្បន្នាយ វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ យថាក្កមំ អនុប្បន្នាកុសលានុប្បាទនាទិវសេន បវត្តវិសយំ សន្ធាយ បាឡិយំ ‘‘បឋមោ វិហារោ ភាវិតោ ពហុលីកតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សម្មប្បធានសទិសញ្ហេត្ថ សម្មប្បធានំ វុត្តំ. អរិយវិហារេ ច ហេដ្ឋិមេ និស្សាយ ឧបរិមគ្គាធិគមាយ វាយមន្តស្ស អយំ នយោ លព្ភតិ. មគ្គបរិយាបន្នស្សេវ វា សម្មប្បធានស្ស នានាសន្តានិកស្ស យថាវុត្តវិបស្សនាគមនេន តំតំកិច្ចាទិកស្ស វសេនេតំ វុត្តំ. សក្កា ហិ វិបស្សនាគមនេន សទ្ធិន្ទ្រិយាទិតិក្ខតាវិសេសោ វិយ វីរិយស្ស កិច្ចវិសេសវិសយោ មគ្គោ វិញ្ញាតុំ.

តថា សិខាប្បត្តឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិទិព្ពវិហារំ និស្សាយ ឧប្បន្នំ បឋមំ សម្មប្បធានំ មានប្បហានំ ឧក្កំសេតិ, ព្រហ្មវិហារសន្និស្សយេ ឧប្បន្នំ ទុតិយំ សម្មប្បធានំ កាមាលយសមុគ្ឃាតំ, អរិយវិហារសន្និស្សយេន ឧប្បន្នំ តតិយំ សម្មប្បធានំ អវិជ្ជាបហានំ, សន្តវិមោក្ខសន្និស្សយេន ឧប្បន្នំ ចតុត្ថំ សម្មប្បធានំ ភវូបសមំ ឧក្កំសេតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘បឋមំ សម្មប្បធាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

បហីនមានោ ន វិសំវាទេយ្យាតិ មានប្បហានំ សច្ចាធិដ្ឋានំ វឌ្ឍេតិ វិសំវាទននិមិត្តស្សេវ អភាវតោ. អប្បហីនមានោ ហិ មាននិស្សយេន កិញ្ចិ វិសំវាទេយ្យ. កាមាលយេ, ទិដ្ឋាលយេ ច សមុគ្ឃាដិតេ ចាគបដិបក្ខស្ស អវសរោ ឯវ នត្ថីតិ អាលយសមុគ្ឃាតោ ចាគាធិដ្ឋានំ វឌ្ឍេតិ. អវិជ្ជាយ សមុច្ឆិន្នាយ បញ្ញាពុទ្ធិយា បរិពន្ធោវ នត្ថិ, ភវសង្ខារេសុ ឱស្សដ្ឋេសុ អភវូបសមស្ស ឱកាសោវ នត្ថីតិ មានប្បហានាទយោ សច្ចាធិដ្ឋានាទិកេ សំវឌ្ឍេន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មានប្បហាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

អវិសំវាទនសីលោ ធម្មច្ឆន្ទពហុលោ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ សមាធិំ និព្ពត្តេតិ. ចាគាធិមុត្តោ នេក្ខម្មជ្ឈាសយោ អកោសជ្ជពហុលតាយ វីរិយាធិបតេយ្យំ, ញាណុត្តរោ ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេន្តោ ចិត្តាធិបតេយ្យំ, វូបសន្តសភាវោ ឧបសមហេតុភូតាយ វីមំសាយ វីមំសយតោ វីមំសាធិបតេយ្យំ សមាធិំ និព្ពត្តេតីតិ សច្ចាធិដ្ឋានាទិបារិសុទ្ធិឆន្ទសមាធិអាទីនំ បារិបូរិយា សំវត្តតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សច្ចាធិដ្ឋានំ ភាវិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

ធម្មច្ឆន្ទពហុលោ ឆន្ទសមាធិម្ហិ ឋិតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋឆឡារម្មណាបាតេ អនវជ្ជសេវី ហោតិ. អារទ្ធវីរិយោ វីរិយសមាធិម្ហិ ឋិតោ សំកិលេសបក្ខស្ស សន្តបនវសេនេវ បុញ្ញំ បរិបូរេតិ. ចិត្តំ អត្តនោ វសេ វត្តេន្តោ ចិត្តសមាធិម្ហិ ឋិតោ បញ្ញាយ ឧបការានុបការកេ ធម្មេ បរិគ្គណ្ហន្តោ ពុទ្ធិំ ផាតិំ គមិស្សតិ. វីមំសាសមាធិម្ហិ ឋិតោ ធម្មវិចយពហុលោ ឧបធិបដិនិស្សគ្គាវហមេវ បដិបត្តិំ ព្រូហេតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឆន្ទសមាធិ ភាវិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

ទូរាទូរបច្ចត្ថិកនិវារណេ ពហូបការោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ មេត្តាយ វិសេសុប្បត្តិហេតុតោ មេត្តំ វឌ្ឍេតិ. តបេន សំកិលេសធម្មេ វិក្ខម្ភេន្តោ វីរិយាធិកោ បរទុក្ខាបនយនកាមតំ សាហត្ថិកំ ករោតីតិ តបោ ករុណំ សំវឌ្ឍេតិ. បញ្ញា បរិយោទាបិតា សាវជ្ជានវជ្ជធម្មេ បរិគ្គណ្ហន្តី បហាសនិបាតតោ មុទិតំ រក្ខន្តី បរិព្រូហេតិ. ឧបធិនិស្សគ្គោ បក្ខន្ទោ និន្នបោណបព្ភារោវ សម្មទេវ សត្តសង្ខារេសុ ឧទាសិនោ ហោតីតិ សោ ឧបេក្ខាវិហារំ បរិវឌ្ឍេតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ឥន្ទ្រិយសំវរោ ភាវិតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘យោ យស្ស វិសេសបច្ចយោ, សោ តំ បរិបូរេតីតិ វុត្តោ’’តិ.

៨៧. ទិសាភាវេនាតិ នយានំ ទិសាភាវេនាតិ យោជេតព្ពំ. អត្ថោបិស្ស បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យេន ចតុក្កេន យស្ស រាគចរិតាទិបុគ្គលស្ស វោទានំ វិសុទ្ធិ. យថា អបរិញ្ញាតា, អប្បហីនា ច បឋមាហារវិបល្លាសាទយោ រាគចរិតាទីនំ បុគ្គលានំ ឧបក្កិលេសា, ឯវំ បឋមបដិបទាទយោ ភាវិតា ពហុលីកតា នេសំ វិសុទ្ធិយោ ហោន្តីតិ វុត្តនយានុសារេន សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ អាហ ‘‘ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវា’’តិ.

អថ វា បុរិមាហិ ទ្វីហិ បដិបទាហិ សិជ្ឈមានា វិបស្សនា អត្តនោ កិច្ចវុត្តិសង្ខាតំ បវត្តិទុក្ខម្បិ សង្គណ្ហន្តី ទុក្ខានុបស្សនាពាហុល្លវិសេសតោ ទុក្ខលក្ខណំ បដិវិជ្ឈន្តី ‘‘អប្បណិហិតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តា. តតិយាយ បដិបទាយ សិជ្ឈមានា សុខប្បវត្តិកតាយ សម្មទេវ សន្តតិឃនំ ភិន្ទិត្វា អនិច្ចលក្ខណំ វិភាវេន្តី ‘‘អនិមិត្តំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តា. ចតុត្ថាយ បន បដិបទាយ សិជ្ឈមានា សុខប្បវត្តិកតាយ, វិសទញាណតាយ ច សមូហកិច្ចារម្មណឃនំ ភិន្ទិត្វា សម្មទេវ អនត្តលក្ខណំ វិភាវេន្តី ‘‘សុញ្ញតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តា.

តថា កាយវេទនានុបស្សនា វិសេសតោ ទុក្ខលក្ខណំ វិភាវេន្តី, ចិត្តានុបស្សនា អនិច្ចលក្ខណំ, ធម្មានុបស្សនា អនត្តលក្ខណន្តិ តា យថាក្កមំ ‘‘អប្បណិហិតាទិវិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តា.

សប្បីតិកតាយ អស្សាទានិ បឋមទុតិយជ្ឈានានិ វិរជ្ជនវសេន វិសេសតោ ទុក្ខតោ បស្សន្តិយា វិបស្សនាយ វសេន ‘‘អប្បណិហិតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តានិ. តតិយំ សន្តសុខតាយ ពាហិរកានំ និច្ចាភិនិវេសវត្ថុភូតំ សភាវតោ ‘‘អនិច្ច’’ន្តិ បស្សន្តិយា វិបស្សនាយ វសេន ‘‘អនិមិត្តំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តំ. ចតុត្ថំ ឧបក្កិលេសវិគមាទីហិ បរិសុទ្ធំ សុសមាហិតំ យថា បរេសំ, ឯវំ អត្តនោ ច យថាភូតសភាវាវពោធហេតុតាយ សម្មទេវ ‘‘សុញ្ញ’’ន្តិ បស្សន្តិយា វិបស្សនាយ វសេន ‘‘សុញ្ញតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តំ.

ឯវំ វិហារានំ វិបស្សនាវសេនេវ វិមោក្ខមុខតា, តត្ថ ‘‘ទិព្ពព្រហ្មវិហារានំ សន្តសុខតាយ អស្សាទនីយតា’’តិអាទិនា អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខតា យោជេតព្ពា. អរិយវិហារស្ស បញ្ញាធិកត្តា វិសេសតោ អនត្តានុបស្សនាសន្និស្សយតាយ សុញ្ញតវិមោក្ខតា. អានេញ្ជវិហារស្ស សន្តវិមោក្ខតាយ អនិច្ចលក្ខណប្បដិវេធស្ស វិសេសបច្ចយសភាវតោ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខតា យោជេតព្ពា.

តថា បុរិមានំ ទ្វិន្នំ សម្មប្បធានានំ សំកិលេសវិសយត្តា កិលេសទុក្ខវីតិក្កមស្ស ទុក្ខានុបស្សនាពាហុល្លត្តា អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខតា. តតិយស្ស អនុប្បន្នកុសលុប្បាទនេន ធម្មានំ ឧទយវយវន្តតាវិភាវនតោ អនិច្ចលក្ខណំ បាកដន្តិ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខតា. ចតុត្ថស្ស ឧប្បន្នានំ ឋិតត្តំ ព្យាបារាបជ្ជនេន ធម្មានំ អវសវត្តិតាទីបនតោ អនត្តលក្ខណំ សុបាកដន្តិ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខតា.

មានប្បហានាលយសមុគ្ឃាតានំ សហាយតណ្ហាបហានតាយ តណ្ហាបណិធិវិសោធនតោ អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខតា. អវិជ្ជាបហានស្ស បញ្ញាកិច្ចាធិកតាយ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខតា. ភវូបសមស្ស សង្ខារនិមិត្តបដិបក្ខតាយ អនិមិត្តវិមោក្ខមុខតា.

បកតិយា ទុក្ខសភាវេ សង្ខារេ ញាណសច្ចេន អវិសំវាទេន្តោ ទុក្ខតោ ឯវ បស្សតិ, ចាគាធិវិមុត្តតាយ តណ្ហំ វិទូរីករោន្តោ រាគប្បណិធិំ វិសោសេតីតិ បុរិមំ អធិដ្ឋានទ្វយំ ‘‘អប្បណិហិតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥតរស្ស បន អធិដ្ឋានទ្វយស្ស សុញ្ញតានិមិត្តវិមោក្ខមុខតា វុត្តនយា ឯវ.

ឆន្ទាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា វិសេសតោ ធម្មច្ឆន្ទវតោ នេក្ខម្មវិតក្កពហុលស្ស ហោតិ, វីរិយាធិបតេយ្យា បន កាមវិតក្កាទិកេ វិនោទេន្តស្សាតិ តទុភយំ និស្សាយ បវត្តា វិបស្សនា វិសេសតោ រាគាទិប្បណិធីនំ វិសោសនតោ ‘‘អប្បណិហិតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តា. ចិត្តាធិបតេយ្យំ, វីមំសាធិបតេយ្យញ្ច និស្សាយ បវត្តា យថាក្កមំ អនិច្ចានត្តានុបស្សនាពាហុល្លតោ ‘‘អនិមិត្តំ វិមោក្ខមុខំ, អប្បណិហិតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ ច វុត្តា.

អភិជ្ឈាវិនយនោ ឥន្ទ្រិយសំវរោ, កាមសង្កប្បាទិវិនោទនោ តបោ ច វុត្តនយេនេវ បណិធិបដិបក្ខតោ អប្បណិហិតំ វិមោក្ខមុខំ, ពុទ្ធិ អនត្តានុបស្សនានិមិត្តំ, ឧបធិបដិនិស្សគ្គោ និមិត្តគ្គាហបដិបក្ខោតិ តទុភយសន្និស្សយា វិបស្សនា យថាក្កមំ ‘‘សុញ្ញតំ, អនិមិត្តំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តា.

អាសន្នបច្ចត្ថិករាគំ បដិពាហន្តី មេត្តា រាគបណិធិយា បដិបក្ខោ, ករុណា បរទុក្ខាបនយនាការវុត្តិកា ទុក្ខសហគតាយ ទុក្ខានុបស្សនាយ វិសេសបច្ចយោតិ តទុភយសន្និស្សយា វិបស្សនា ‘‘អប្បណិហិតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តា. មុទិតា សត្តានំ មោទគ្គហណពហុលា តទនិច្ចតាទស្សនតោ អនិច្ចានុបស្សនាយ វិសេសបច្ចយោតិ តន្និស្សយា វិបស្សនា អនិមិត្តំ វិមោក្ខមុខំ. ឧបេក្ខា ញាណកិច្ចាធិកតាយ អនត្តានុបស្សនាយ វិសេសបច្ចយោតិ តន្និស្សយា វិបស្សនា ‘‘សុញ្ញតំ វិមោក្ខមុខ’’ន្តិ វុត្តាតិ ឯវមេត្ថ បវត្តិអាការតោ វិបស្សតោ និស្សយតោ, កិច្ចតោ ច ភិន្ទិត្វា វិមោក្ខមុខានិ យោជិតានីតិ.

សមតិក្កមនំ បរិញ្ញាបហានញ្ច. សបរសន្តានេតិ អត្តនោ, បរេសញ្ច សន្តានេ, តេន កាយិកោ, វាចសិកោ ច វិហារោ ‘‘វិក្កីឡិត’’ន្តិ វុត្តោតិ ទស្សេតិ ‘‘វិវិធោ ហារោ’’តិ កត្វា. តស្ស បន វិភាវនា ឥធ អធិប្បេតា នយស្ស ភូមិភាវតោ. យេន បដិបក្ខភាវេន. តេសំ បដិបក្ខភាវោតិ តេសំ អាហារាទីនំ បដិបក្ខភាវោ បហាតព្ពភាវោ បដិបទាទីនំ បដិបក្ខភាវោ បហាយកភាវោតិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ បដិបទាគ្គហណេន វិបស្សនា កថិតា. វិបស្សនា ច ចត្តារោ អាហារេ បរិជានន្តី តប្បដិពទ្ធឆន្ទរាគំ បជហតីតិ ឧជុកមេវ តេសំ បដិបក្ខតា, ឯវំ ឈានាទីនម្បិ ឧបាទានាទិបដិបក្ខតា វេទិតព្ពា តទុបទេសេន វិបស្សនាយ កថិតត្តា. វិបល្លាសសតិបដ្ឋានានំ បដិបក្ខភាវោ បាកដោ ឯវ. ន្តិ សីហវិក្កីឡិតំ. វីសតិយា ចតុក្កេហិ វិសភាគតោ វិត្ថារេន វិភត្តន្តិ តីហិ បទេហិ សង្គហេត្វា កថិកត្តា វុត្តំ ‘‘សង្ខេបេន ទស្សេន្តោ’’តិ.

ឥន្ទ្រិយានន្តិ សទ្ធាទិឥន្ទ្រិយានំ. ទសន្នំ ចតុក្កានំ និទ្ធារណាតិ យោជនា.

៨៨. និគ្គច្ឆតីតិ និក្ខមតិ. តតោ និទ្ធារេត្វា វុច្ចមានោ ហិ និគ្គច្ឆន្តោ វិយ ហោតីតិ. ចត្តារោ បុគ្គលេតិ ‘‘តណ្ហាចរិតោ មន្ទោ’’តិអាទិនា (នេត្តិ. ៦) វុត្តេ ចត្តារោ បុគ្គលេ. បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ចេត្ថ ធម្មោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ភូមិំ និទ្ទិសិត្វា’’តិ. តតោ ឯវាតិ យថាវុត្តបុគ្គលចតុក្កតោ ឯវ. ឥតរត្ថាបីតិ ‘‘សុខាយ…បេ… បុគ្គលា’’តិ ឯត្ថាបិ. សាធារណាយាតិ បឋមចតុត្ថាហិបិ វិមិស្សាយ. យថាវុត្តាសូតិ ទុតិយតតិយាសុ.

ហេដ្ឋាតិ ទេសនាហារវិភង្គវិចយហារសម្បាតវណ្ណនាសុ.

ឯសេវ នយោតិ កុសលមូលាទិទ្វាទសតិកសង្គហោ អនវជ្ជបក្ខោ. ‘‘វោទាយតិ សុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ វោទាន’’ន្តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១១) វំ នេតព្ពតំ សន្ធាយាហ.

យថា ហារឧទ្ទេសោ កតោ, ឯវំ នយានំ អករណេ ការណំ, បយោជនញ្ច វិភាវេតុកាមោ ‘‘កស្មា បនា’’តិអាទិមាហ. នយេហិ នយន្តរេហិ. សម្ភវទស្សនត្ថន្តិ ឧបបត្តិទស្សនត្ថំ. តត្ថ សម្ភវោ អនុទ្ទេសក្កមេន និទ្ទិសនេ ករណំ ទស្សនំ បយោជនំ. យទិ ហិ ឥមេ នយា ឧប្បត្តិដ្ឋានវសេន អសំកិណ្ណា ភវេយ្យុំ, ហារា វិយ ឧទ្ទេសានុក្កមេនេវ និទ្ទិសិតព្ពា សិយុំ. តថា ហិ វុត្តំ ហារានំ ឧទ្ទេសាវសានេ ‘‘ឯតេ សោឡស ហារា បកិត្តិតា អត្ថតោ អសំកិណ្ណា’’តិ (នេត្តិ. ១).

យស្មា បនេតេ មូលបទេហិ មូលបទន្តរនិទ្ធារណេន អញ្ញមញ្ញំ តេ និគ្គច្ឆន្តិ, តស្មា ឯកស្មិំ និទ្ទិដ្ឋេ ឥតរោបិ អត្ថតោ និទ្ទិដ្ឋោយេវ នាម ហោតីតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស ទស្សនត្ថំ ‘‘ឧទ្ទេសានុក្កមេន និទ្ទេសោ ន កតោ’’តិ.

ឥទានិ តមេវ សង្ខេបេន វុត្តមត្ថំ វិត្ថារេន ទស្សេតុំ ‘‘បឋមនយតោ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហាទិដ្ឋិចរិតវសេន ទ្វិធា បុគ្គលេ វិភជិត្វា តេសំ វសេន នន្ទិយាវដ្ដនយំ នីហរិត្វា បុន តេ ឯវ តណ្ហាទិដ្ឋិចរិតេ ចតុប្បដិបទាវិភាគេន វិភជិត្វា សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស សម្ភវោ ទស្សិតោ, តេ ឯវ ចតុប្បដិបទាភេទភិន្នេ បុគ្គលេ បុន ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវិភាគេន តិធា វិភជិត្វា តិបុក្ខលស្ស នយស្ស សម្ភវោ ទស្សិតោ. តំ សន្ធាយាហ ‘‘បឋមនយតោ…បេ… និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ.

យស្មា សុភសុខសញ្ញាហិ លោភោ, និច្ចសញ្ញាយ ទោសោ ‘‘ឥមិនា មេ អនត្ថោ កតោ’’តិ អាឃាតុប្បត្តិតោ, អត្តសញ្ញាយ មោហោ គហិតោ ហោតិ. តថា អសុភសញ្ញាទីហិ អលោភាទយោ, តស្មា ធម្មាធិដ្ឋានវសេន តតិយនយតោ ទុតិយនយស្ស សម្ភវោ. យស្មា បន លោភេ សតិ សម្ភវតោ លោភគ្គហណេនេវ ទោសោ គយ្ហតិ. លោភោ ច តណ្ហា, មោហោ អវិជ្ជា, តប្បដិបក្ខតោ អលោភាទោសេហិ សមថោ គយ្ហតិ, អមោហេន វិបស្សនា, តស្មា ធម្មាធិដ្ឋានវសេនេវ ទុតិយនយតោ បឋមនយស្ស សម្ភវោតិ ឥមំ វិសេសំ ទីបេតុំ ឧទ្ទេសានុក្កមេន និទ្ទេសោ ន កតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ធម្មាធិដ្ឋានវសេន បនា’’តិអាទិមាហ.

តេនេវាតិ តតិយនយតោ ទុតិយនយស្ស វិយ ទុតិយនយតោ បឋមនយស្សបិ សម្ភវតោ. ឯវំ បាឡិយំ បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន អាគតំ និស្សាយ អដ្ឋកថាយំ ធម្មាធិដ្ឋានវសេនេវ នយនិគ្គមោ និទ្ធារិតោតិ អយមេវ វិសេសោ. យទិ ឯវន្តិ បាឡិយំ អាគតប្បការតោ អញ្ញេនបិ បការេន នយា និទ្ធារេតព្ពា, ឯវំ សន្តេ យថា បុគ្គលាធិដ្ឋានវសេន បឋមនយតោ តតិយនយស្ស, តតិយនយតោ ទុតិយនយស្ស សម្ភវោ ទស្សិតោ, ឯវំ ធម្មាធិដ្ឋានវសេនេវ បឋមនយតោ តតិយនយទុតិយនយានំ, ធម្មាធិដ្ឋានវសេនេវ ទុតិយនយតោ តតិយនយស្ស សម្ភវោ ទីបេតព្ពោតិ ឥមមត្ថមាហ ‘‘ទ្វេ ហុត្វា…បេ… សិយា’’តិ.

តត្ថ នយោតិ បច្ឆា វុត្តទុតិយនយោ. អត្ថតោតិ អត្ថាបត្តិតោ, អត្ថតោ លព្ភមានត្តា ឯវ សរូបេន ន កថិតោតិ អត្ថោ. ឥទានិ តំ អត្ថាបត្តិំ ឯកន្តិកំ កត្វា ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា’’តិអាទិ វុត្តំ. អនុប្បវេសោ ឥច្ឆិតោ តំតំនយមូលបទានំ នយន្តរមូលបទេសុ សមវរុជ្ឈនតោ. តថា ហិ ‘‘យត្ថ សព្ពោ អកុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតិ, យត្ថ សព្ពោ កុសលបក្ខោ សង្គហំ សមោសរណំ គច្ឆតី’’តិ (នេត្តិ. ៣) ច វុត្តំ. អយញ្ច អត្ថោតិ ‘‘នយានំ អញ្ញមញ្ញអនុប្បវេសោ និគ្គមោ’’តិ អយំ ទុវិធោ អត្ថោ. បិដកានំ អត្ថកថនំ បេដកំ, សោ ឯវ ឧបទេសោតិ បេដកោបទេសោ, ឧបទេសភូតា បរិយត្តិសំវណ្ណនាតិ អត្ថោ.

អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ នយានំ អញ្ញមញ្ញអនុប្បវេសនិគ្គមមត្តមេវ អវិភាវេត្វា នយវិចារស្ស បឋមាវយវតោ បភុតិ វិភាវនា ទីបនា បកាសនា.

ទោសទិដ្ឋីតិ អប្បស្សាទតាទិទោសគាហិកទិដ្ឋី, ទោសទស្សិនោតិ អត្ថោ. តេ ហិ អសមូហតានុសយា, កាមេសុ ច អាទីនវទស្សិនោ. ឥទញ្ហិ នេសំ អង្គទ្វយំ អត្តកិលមថានុយោគស្ស ការណំ វុត្តំ. នត្ថិ អត្ថោតិ យោ រាគាភិភូតេហិ អន្ធពាលេហិ បរិកប្បិតោ ទិដ្ឋធម្មិកោ កាមេហិ អត្ថោ, សោ មធុពិន្ទុគិទ្ធស្ស មធុលិត្តសត្ថធារាវលេហនសទិសោ អប្បស្សាទោ ពហុទុក្ខោ ពហុបាយាសោ ពហុអាទីនវោ សវិឃាតោ សបរិឡាហោ សម្បរាយិកោ តថេវាតិ សព្ពទាបិ វិញ្ញូជាតិកស្ស កាមេហិ បយោជនំ ន វិជ្ជតិ. អនជ្ឈោសិតាតិ អនភិភូតា វិហរន្តិ. តេន វុច្ចតិ សុខា បដិបទាតិ តេន មន្ទកិលេសភាវេន តេសំ បុគ្គលានំ អកិច្ឆេន សិជ្ឈមានា វិបស្សនា បដិបទា ‘‘សុខា បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. អជ្ឈោសិតាតិ អភិនិវិដ្ឋា. ឥមេ សព្ពេ សត្តាតិ ឥមេ តណ្ហាទិដ្ឋិចរិតភាវេន ទ្វិធា វុត្តា អបរិមាណប្បភេទា សព្ពេបិ បដិបជ្ជន្តា សត្តា.

សុខេន បដិនិស្សជ្ជន្តីតិ កិលេសេ អកិច្ឆេន បជហន្តិ. ‘‘ឥមា ចតស្សោ បដិបទា’’តិអាទិ បដិបទានំ ឯត្តាវតាយំ, វិសយភាវកិច្ចេសុ ច ព្យភិចារាភាវទស្សនំ. អយំ បដិបទាតិ និគមនំ, អយំ បដិបទា យាយ វសេន សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមិទស្សនត្ថំ ចត្តារោ បុគ្គលា និទ្ធារិតាតិ អធិប្បាយោ. ចតុក្កមគ្គេន កិលេសេ និទ្ទិសតីតិ អនន្តរំ វក្ខមានេន អាហារាទិចតុក្កមគ្គេន ទសវត្ថុកេ កិលេសសមូហេ និទ្ទិសតិ. ចតុក្កមគ្គេន អរិយធម្មេសុ និទ្ទិសិតព្ពាតិ តប្បដិបក្ខេន បដិបទាទិចតុក្កមគ្គេន អរិយធម្មេសុ ពោធិបក្ខិយេសុ វិសយភូតេសុ និទ្ធារេត្វា កថេតព្ពា.

ឥទញ្ច បមាណំ ចត្តារោ អាហារាតិ ឥមេសំ វិបល្លាសានំ បវត្តិយា បមាណំ, យទិទំ ចត្តារោ អាហារា. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យាវទេវ ចត្តារោ អាហារា បរិញ្ញំ ន គច្ឆន្តិ, តាវទេវ ចត្តារោ វិបល្លាសេ វិភជន្តិ. យាវទេវ ចត្តារោ វិបល្លាសា អប្បហីនា, តាវទេវ ចត្តារិ ឧបាទានានិ បរិព្រូហន្តីតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ យថារហំ វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ ឥមានិ សព្ពានិ ទស បទានី’’តិ. ‘‘យោជេតព្ពានី’’តិ ច វចនសេសោ.

‘‘អភិជ្ឈាយ គន្ថតី’’តិ ឥមិនា អភិជ្ឈាយនមេវ គន្ថនន្តិ ទស្សេតិ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. បបញ្ចេន្តោតិ ទិដ្ឋាភិនិវេសំ វិត្ថារេន្តោ.

វិប្បដិសារុប្បត្តិហេតុភាវោ កិលេសានំ អាសវនន្តិ អាហ ‘‘អាសវន្តី’’តិ. កិំ វិប្បដិសារាតិ តេន កិលេសានំ វីតិក្កមវត្ថុំ វទតិ. យស្មា អប្បហីនានុសយស្សេវ វិប្បដិសារា, ន ឥតរស្ស, តស្មា ‘‘យេ វិប្បដិសារា, តេ អនុសយា’’តិ វុត្តំ. បទទ្វយេនបិ ផលូបចារេន ការណំ វុត្តំ.

បឋមេន បទេនាតិ យថាវុត្តេសុ ទសសុ សុត្តបទេសុ បឋមេន បទេន. បឋមាយ ទិសាយាតិ តទត្ថសង្ខាតាយ សីហវិក្កីឡិតស្ស សំកិលេសបក្ខេ បឋមាយ ទិសាយ.

ឥតីតិ ឯវំ, វុត្តនយេនាតិ អត្ថោ. កុសលាកុសលានន្តិ យថាវុត្តអនវជ្ជសាវជ្ជធម្មានំ. បក្ខបដិបក្ខវសេនាតិ វោទានបក្ខតប្បដិបក្ខវសេន. យោជនាតិ បឋមទិសាទិភាវេន យុត្តេ កត្វា មនសានុបេក្ខនា. ‘‘មនសា វោលោកយតេ’’តិ (នេត្តិ. ៤) ហិ វុត្តំ.

តស្សាតិ ទិសាលោកនស្ស. សោតាបត្តិផលាទីនំ បរិយោសានតា ឥន្ទ្រិយវសេន វេទិតព្ពា. យេសញ្ហិ សទ្ធាទីនំ ឥន្ទ្រិយានំ វសេន សតិបដ្ឋានាទីនិ សិជ្ឈន្តិ, តេសំ វសេន សោតាបត្តិផលាទីនំ បរិយោសានតា. តត្ថ សោតាបត្តិផលេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. សោតាបន្នោ ហិ សទ្ធាយ បរិបូរិការី. សកទាគាមិផលេ វីរិយិន្ទ្រិយំ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. សកទាគាមី ហិ អារទ្ធវីរិយោ ឧបរិមគ្គាធិគមាយ. អនាគាមិផលេ សមាធិន្ទ្រិយំ បារិបូរិំ គច្ឆតិ. អនាគាមី សមាធិស្មិំ បរិបូរិការី. អគ្គផលេ អរហត្តេ សតិន្ទ្រិយញ្ច បញ្ញិន្ទ្រិយញ្ច បារិបូរិំ គច្ឆតិ. អរហា ហិ សតិវេបុល្លប្បត្តោ, បញ្ញាវេបុល្លប្បត្តោ ចាតិ.

អបរេ បនាហុ – សទ្ធាពលេន សុភសញ្ញាយ បហានំ. សទ្ទហន្តោ ហិ បដិក្កូលមនសិការេ កម្មំ ករោតិ. វីរិយពលេន សុខសញ្ញាយ បហានំ. វីរិយវា ហិ សុខស្សាទំ អភិភវិត្វា យោនិសោមនសិការមនុយុញ្ជតិ. សមាធិពលេន និច្ចសញ្ញាយ បហានំ. សមាហិតោ ហិ សង្ខារានំ ឧទយព្ពយំ បរិគ្គណ្ហន្តោ អនិច្ចសញ្ញំ បដិលភតិ. បញ្ញាពលេន អត្តសញ្ញាយ បហានំ. បញ្ញវា ហិ សង្ខារានំ អវសវត្តិតំ សល្លក្ខេន្តោ អត្តសុញ្ញតំ បដិវិជ្ឈតិ. សតិ បន សព្ពត្ថាបិ ឥច្ឆិតព្ពា. តេនាហ ‘‘សតិំ ច ខ្វាហំ, ភិក្ខវេ, សព្ពត្ថិកំ វទាមី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៤; មិ. ប. ២.១.១៣). ឯវំ ចតុវិបល្លាសប្បហាយីនំ ចតុន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បារិបូរិដ្ឋានំ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ ចតុវិបល្លាសមុខានំ ចតុន្នំ ទិសានំ បរិយោសានានិ វុត្តានីតិ.

‘‘លោភោ អកុសលមូល’’ន្តិអាទិ លោភាទីនំ ហេតុផលភាវេន សម្បយុត្តតាយ ទស្សនំ.

តត្ថ មនាបិកេនាតិ យេភុយ្យវសេន វុត្តំ. អមនាបិកេនាបិ ហិ អារម្មណេន វិបរិយេសវសេន លោភោ ឧប្បជ្ជតិ. មនាបិកេនាតិ វា មនាបិកាការេន. ផស្សវេទនូបវិចាររាគវិតក្កបរិឡាហា សហជាតាបិ លព្ភន្តិ, អសហជាតាបិ. ‘‘ឧប្បាទោ’’តិ ឯតេន ឧប្បជ្ជមានសង្ខារគ្គហណន្តិ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. ឧប្បាទលក្ខណស្សេវ បន គហណេ ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ ន វត្តព្ពំ សិយា. ន ហិ ឧប្បាទោ ឧប្បជ្ជតិ, រាគជបរិឡាហហេតុកតា ច តេសំ រាគស្ស តណ្ហាសភាវត្តា. តណ្ហា ហិ ទុក្ខស្ស សមុទយោ, យំ កិញ្ចិ សមុទយធម្មំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខន្តិ. តថា ច វុត្តំ ‘‘តណ្ហាសហជាតវេទនាយ បន លោភោ សហជាតាទិបច្ចយេហិ ច បច្ចយោ’’តិ. ឯវំ ឥដ្ឋារម្មណេ ឧប្បន្នលោភសហគតសុខវេទនាយ ឧទយោ ឥធ ‘‘ឧប្បាទោ សង្ខតលក្ខណ’’ន្តិ វុត្តោ, តស្សា វិបរិណាមោ ‘‘វិបរិណាមទុក្ខតា’’តិ. វិបរិណាមាវត្ថា ច ឧទយាវត្ថំ វិនា ន ហោតីតិ សា តំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជន្តី វិយ វុត្តា ‘‘ឧប្បាទំ…បេ… ទុក្ខតា’’តិ.

ទោសោ អកុសលមូលន្តិអាទីសុបិ វុត្តនយានុសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អយំ បន វិសេសោ – ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ នាម ជរា, តំ និស្សាយ ទោមនស្សស្ស ឧប្បជ្ជនតោ វុត្តំ ‘‘ឋិតស្ស…បេ… ទុក្ខទុក្ខតា’’តិ. ទោសជបរិឡាហហេតុកតា ជរាយ ទោសពហុលស្ស បុគ្គលស្ស នចិរេន ជីរណតោ វេទិតព្ពា.

វយោតិ សង្ខារានំ និរោធោ. អនិច្ចតាវសេន ច សង្ខតធម្មានំ សង្ខារទុក្ខតាតិ វុត្តំ ‘‘វយ…បេ… សង្ខារទុក្ខតា’’តិ. តេនាហ ភគវា ‘‘យទនិច្ចំ តំ ទុក្ខ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១៥, ៤៥, ៧៦; បដិ. ម. ២.១០). មោហជបរិឡាហហេតុកតា វយលក្ខណស្ស យេភុយ្យេន សម្មោហនិមិត្តត្តា, មរណស្ស អវិជ្ជាបច្ចយត្តា ច សំសារប្បវត្តិយា វេទិតព្ពា.

អលោភាទីនំ បញ្ញាទិបារិបូរិហេតុកតា យថារហំ ឧបនិស្សយកោដិសហជាតកោដិយា ច បច្ចយភាវេន វេទិតព្ពា. សព្ពេ ហិ កុសលា ធម្មា សព្ពេសំ កុសលានំ ធម្មានំ យថាសម្ភវំ បច្ចយវិសេសា ហោន្តិ ឯវាតិ. អព្យាបាទវិតក្កសន្និស្សយោ ឧបវិចារោ អព្យាបាទូបវិចារោ. អវិហិំសូបចារេបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ តិបុក្ខលោ នាម ទុតិយោ នយោ សទ្ធិំ ទិសាលោកននយេន និទ្ទិដ្ឋោតិ វចនសេសោ. ‘‘ឥមេ ចត្តារោ’’តិអាទិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេនេវ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមិទស្សនត្ថំ អារទ្ធំ. ឥមេ យថាវុត្តបដិបទាចតុក្កស្ស វសេន ចតុព្ពិធា. វិសេសេនាតិ ទិដ្ឋិតណ្ហាសន្និស្សយតាវិសេសេន. ទិដ្ឋិចរិតោ ហិ តិក្ខបញ្ញោ, មន្ទបញ្ញោ ច សុខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ ច ទន្ធាភិញ្ញាយ ច និយ្យាតីតិ ទ្វិធា វុត្តោតិ. តថា តណ្ហាចរិតោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ខិប្បាភិញ្ញាយ ច ទន្ធាភិញ្ញាយ ច និយ្យាតីតិ ទ្វិធា វុត្តោតិ ទស្សិតោ ចាយមត្ថោ. តេនាហ ‘‘ទ្វេ ហោន្តិ ទិដ្ឋិចរិតោ ច តណ្ហាចរិតោ ចា’’តិ.

ចត្តារោ ហុត្វាតិ សីហវិក្កីឡិតស្ស នយស្ស ភូមិទស្សនេ ចត្តារោ ហុត្វា ឋិតា, ចតុប្បដិបទាវសេន ចត្តារោ កត្វា វុត្តាតិ អត្ថោ. តយោ ហោន្តីតិ តិបុក្ខលស្ស នយស្ស ភូមិទស្សនេ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវសេន តយោ ភវន្តិ. តយោ ហុត្វាតិ តថា តយោ ហុត្វា ឋិតា តយោ កត្វា កថិតា. ទ្វេ ហោន្តីតិ ឥទានិ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ភូមិទស្សនេ ទ្វេ ភវន្តិ. អជ្ឈោសានន្តិ ទិដ្ឋិអជ្ឈោសានំ. អភិនិវេសោតិ តណ្ហាភិនិវេសោ. អហំការោតិ អហំមានោ ‘‘អហ’’ន្តិ វា ករណំ អហំការោ. ទិដ្ឋិមានមញ្ញនានំ វសេន ‘‘អហមស្មី’’តិ សមនុបស្សនា មមំការោ, មមាយនំ តណ្ហាគ្គាហោ.

ទសបទានិ ‘‘បឋមា ទិសា’’តិ កាតព្ពានីតិ នន្ទិយាវដ្ដស្ស នយស្ស ‘‘បឋមា ទិសា’’តិ ករណីយានិ, ‘‘បឋមា ទិសា’’តិ វវត្ថបេតព្ពានីតិ អត្ថោ. សំខិត្តេន…បេ… បក្ខស្សាតិ អនេកប្បភេទស្សបិ កណ្ហបក្ខស្ស សំកិលេសបក្ខស្ស អត្ថំ សំខិត្តេន សង្ខេបេន បដិបក្ខេ វត្តមានេ វោទានធម្មេ ឧទ្ទិស្ស ញាបេន្តិ បកាសេន្តិ, បឋមា កាតព្ពាតិ យោជនា. ទស បទានិ ទុតិយកានីតិ តណ្ហាទិកា ទស កោដ្ឋាសា ‘‘ទុតិយា ទិសា’’តិ កាតព្ពា. ‘‘សំខិត្តេន…បេ… កណ្ហបក្ខស្សា’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

យោនិសោតិ ឧបាយសោ. យោនិសោ មនសិការោ អនិច្ចាទិវសេន បឋមមនសិការោ. បញ្ញាតិ សុតចិន្តាមយី បញ្ញា, ឈានាភិញ្ញា ច. និព្ពិទាតិ និព្ពេធញាណំ. សោមនស្សធម្មូបសញ្ហិតំ បមោទាទិសហគតំ ចេតសិកសុខំ.

កុសលបក្ខេ ចាតិ ច-សទ្ទោ សមុច្ចយត្ថោ, តេន ឧភយបក្ខតោ សមុច្ចយវសេន ចតស្សោ ទិសា, ន បច្ចេកន្តិ ទស្សេតិ.

តេសន្តិ តណ្ហាទីនំ, តណ្ហាយ, តណ្ហាបក្ខិកានញ្ចាតិ អត្ថោ. សតិបិ អនវសេសតោ រាគេ បហីយមានេ អនវសេសតោ អវិជ្ជាបិ បហីយតេវ, រាគស្ស បន ចេតោវិមុត្តិ ឧជុបដិបក្ខោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘រាគវិរាគា’’តិ វុត្តំ. អវិជ្ជាវិរាគាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. អយញ្ច អត្ថោ ‘‘អាសវានំ ខយា អនាសវំ ចេតោវិមុត្តិំ បញ្ញាវិមុត្តិ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ១.៤៣៨) អាគតបាឡិយា អត្ថវណ្ណនាវសេន វុត្តា, ឥធ បន ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ សេក្ខផលំ, អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តិ អសេក្ខផល’’ន្តិអាទិនា (នេត្តិ. ៥១) វេវចនសមារោបនេ អាគតត្តា បុរិមា អនាគាមិផលំ. តញ្ហិ កាមរាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកតោ សមាធិបារិបូរិយាវ វិសេសតោ ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តី’’តិ វុច្ចតិ, បច្ឆិមា អរហត្តផលំ តណ្ហាយ, អវិជ្ជាយ ច អនវសេសប្បហានតោ, បញ្ញាបារិបូរិយា ច ‘‘អវិជ្ជាវិរាគា បញ្ញាវិមុត្តី’’តិ វុច្ចតិ.

តត្ថាតិ នន្ទិយាវដ្ដនយេ. តេសូតិ ‘‘ចត្តារិ បទានី’’តិ វុត្តេសុ តណ្ហាទីសុ ចតូសុ មូលបទេសុ. ឥធ សមោសរណន្តិ សង្គហោ វុត្តោ, សោ ច សភាវតោ, សភាគតោ ច ហោតីតិ តណ្ហាទីនិ ចត្តារិ ទស្សេត្វា ‘‘តេសុ អដ្ឋារស មូលបទានិ សមោសរន្តី’’តិ វុត្តំ. សមថំ ភជន្តិ សភាវតោ, សភាគតោ ចាតិ អធិប្បាយោ. វិបស្សនំ ភជន្តីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. នយាធិដ្ឋានានំ នយាធិដ្ឋានេ អនុប្បវេសោ នយានំ នយេសុ អនុប្បវេសោ ឯវ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘តិបុក្ខលោ…បេ… អនុប្បវិសន្តី’’តិ.

អលោភាមោហបក្ខំ អភជាបេត្វា អទោសបក្ខំ ភជាបេតព្ពស្ស នន្ទិយាវដ្ដសីហវិក្កីឡិតមូលបទស្ស អភាវតោ អទោសោ ឯកសុត្តកោដិយា ឯកកោវ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘អទោសោ អទោសោ ឯវា’’តិ. ទោសោ ទោសោ ឯវាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សមោសរន្តិ សភាគតោ ច សភាវតោ ច សង្គហំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ.

ភូមិ គោចរោតិ ច មូលបទានិ ឯវ សន្ធាយ វទតិ. ឯកេកំ នយំ អនុប្បវិសតិ តំតំមូលបទានុប្បវេសតោ. កុសលេ វា វិញ្ញាតេ អកុសលោ បដិបក្ខោ, អកុសលេ វា កុសលោ បដិបក្ខោ អន្វេសិតព្ពោ សំវណ្ណិយមានសុត្តបទានុរូបតោ ឧបបរិក្ខិតព្ពោ. អន្វេសនា ឧបបរិក្ខា ‘‘ទិសាលោកន’’ន្តិ វុច្ចតិ. សោ នយោ និទ្ទិសិតព្ពោតិ តថា អន្វេសិត្វា តេហិ ធម្មេហិ ទិសា វវត្ថបេត្វា សោ សោ នយោ និទ្ធារេត្វា យោជេតព្ពោ. យថា មូលបទេសុ មូលបទានំ អនុប្បវេសោ សំវណ្ណិតោ, ឥមិនាវ នយេន មូលបទតោ មូលបទានំ និទ្ធារណាតិ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា ឯកម្ហិ…បេ… និទ្ទិសិតព្ពានី’’តិ អាហ. ‘‘ឯកេកស្មិញ្ហី’’តិអាទិ ការណវចនំ.

តត្ថ តត្ថាតិ ឯកេកស្មិំ នយេ. ឯកស្មិំ ធម្មេ វិញ្ញាតេតិ តណ្ហាទិកេ ឯកស្មិំ មូលបទធម្មេ សរូបតោ, និទ្ធារណវសេន វា វិញ្ញាតេ. សព្ពេ ធម្មា វិញ្ញាតា ហោន្តីតិ តទញ្ញមូលបទភូតា សព្ពេ លោភាទយោ វិញ្ញាតា នយស្ស ភូមិចរណាយោគ្យតាយ បកាសា បាកដា ហោន្តិ. ‘‘ឥមេស’’ន្តិអាទិ នយត្តយទិសាភូតធម្មានំ មត្ថកបាបនេន តិណ្ណំ នយានំ កូដគ្គហណំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

បុន ‘‘ឥមេសូ’’តិអាទិ កម្មនយទ្វយស្ស វិភាគវិភាវនំ, តំ វិញ្ញេយ្យមេវ.

នយសមុដ្ឋានវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.