៤. បទដ្ឋានហារសម្បាតាទិវណ្ណនា

៦៦. យស្មា វា សំកិលេសតោ រក្ខិតចិត្តស្ស តីណិ សុចរិតានិ បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ, តស្មា រក្ខិតចិត្តស្សាតិ ឯត្ថ យាយំ រក្ខិតចិត្តតា, សា កាយសុចរិតាទីនំ តិណ្ណំ សុចរិតានំ បទដ្ឋានន្តិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្តាធីនន្តិ អត្តបរាធីនំ.

តតោ ឯវាតិ ការណគ្គហណេន ផលស្ស គហិតត្តា ឯវ.

៦៨. តត្ថ ឥតិសទ្ទោតិ ‘‘បរិបាលីយតី’’តិ ឥតិសទ្ទោ.

៧៣-៤. បាឡិយំ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតានីតិ ឯត្ថ សទ្ធាវីរិយសតិន្ទ្រិយេហិ បាតិមោក្ខាទិ តិវិធំ សីលំ គហិតំ សោធេតព្ពត្តា. តេសន្តិ តេហិ សីលក្ខន្ធោ សង្គហិតោ. សមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេហិ សមាធិបញ្ញាក្ខន្ធា គហិតាតិ បាកដោយមត្ថោ, តថា សេសម្បីតិ អាហ ‘‘ឥតោ បរេសុ…បេ… វុត្តនយមេវា’’តិ.

៧៦. ហេតុហេតុសមុប្បន្នបច្ចយបច្ចយុប្បន្នសង្ខាតស្សាតិ ឯត្ថ ហេតុបច្ចយវិភាគោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ.

បទដ្ឋានហារសម្បាតាទិវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

មិស្សកហារសម្បាតវណ្ណនា

ឥទានិ យស្មា សុត្តេសុ ហារានំ យោជនានយទស្សនត្តា ហារសម្បាតទេសនា ហារវិភង្គទេសនា វិយ ន ហារសរូបមត្តទស្សនត្តា, តស្មា បេដកោបទេសេ អាគតនយានុសារេន អបរេហិ វិបរិយាយេហិ ហារសម្បាតយោជនាវិធិំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វិជ្ជាវិជ្ជាយ កុសលាកុសលចិត្តប្បវត្តិយា អលោភាទោសលោភទោសាបិ បរម្បរភាវេន បវត្តន្តិ និទានភាវតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆ ធម្មា…បេ… មូលានី’’តិ អាហ. យថា ច និទានភាវេន បុព្ពង្គមតា, ឯវំ អត្តនោ វសេវត្តនេនាបិ បុព្ពង្គមតា លព្ភតេវាតិ វុត្តំ ‘‘សាធិបតិកានំ អធិបតិ, សព្ពចិត្តុប្បាទានំ ឥន្ទ្រិយានី’’តិ. អលោភស្សាតិ អលោភយុត្តស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស. នេក្ខម្មច្ឆន្ទេនាតិ កុសលច្ឆន្ទេន. នេក្ខម្មសទ្ទោ បព្ពជ្ជាទីសុ និរុឡ្ហោ. វុត្តញ្ហិ –

‘‘បព្ពជ្ជា បឋមំ ឈានំ, និព្ពានញ្ច វិបស្សនា;

សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា, ‘នេក្ខម្ម’ន្តិ បវុច្ចរេ’’តិ. (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១០៩; ទី. និ. ដី. ២.៣៥៩; អ. និ. ដី. ២.២.៦៦) –

តេសុ ឥធ កុសលា ធម្មា អធិប្បេតា. តេន វុត្តំ ‘‘កុសលច្ឆន្ទេនា’’តិ. នេក្ខម្មច្ឆន្ទេន ឧបនិស្សយភូតេន, ន អធិបតិភូតេន. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អលោភប្បធានោ ចេ ចិត្តុប្បាទោ ហោតិ, នេក្ខម្មច្ឆន្ទេន ឧបនិស្សយភូតេន មនោ តស្ស បុព្ពង្គមោ ហោតិ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

យទគ្គេន តេសំ ធម្មានំ មនោ បុព្ពង្គមំ, តទគ្គេន តេសំ ជេដ្ឋំ, បធានញ្ចាតិ វុត្តំ ‘‘មនោសេដ្ឋាតិ មនោ តេសំ ធម្មាន’’ន្តិអាទិ. មនោមយតា មនេន កតាទិភាវោ, សោ ច មនស្ស តេសំ សហជាតាទិនា បច្ចយភាវោ ឯវាតិ វុត្តំ ‘‘មនោមយាតិ…បេ… បច្ចយោ’’តិ. តេ បនាតិ ឯត្ថ បន-សទ្ទោ វិសេសត្ថទីបកោ, តេនេតំ ទស្សេតិ – យទិបិ តេសំ ធម្មានំ ឆន្ទាទយោបិ បច្ចយា ឯវ, ឥន្ទ្រិយាទិបច្ចយេន បន សវិសេសំ បច្ចយភូតស្ស មនស្សេវ វសេនេវ វុត្តំ ‘‘មនោមយា’’តិ. តត្ថ ឆន្ទសមុទានីតាតិ យថាវុត្តនេក្ខម្មាទិឆន្ទេន សម្មា ឧទ្ធមុទ្ធំ នីតា, តតោ សមុទាគតាតិ អត្ថោ. តតោ ឯវ នេក្ខម្មវិតក្កាទិតោ សមុប្បន្នត្តា អនាវិលសង្កប្បសមុដ្ឋានា. តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សេន សហាធិដ្ឋានតោ ផស្សសមោធានា. ‘‘ផុដ្ឋោ, ភិក្ខវេ, វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣) ហិ វុត្តំ. ឥទំ មនោកម្មន្តិ កាយង្គវាចង្គចោបនំ អកត្វា សទ្ធាសមន្នាគតេន បសន្នេន មនសា បវត្តំ ឥទំ កុសលំ មនោកម្មំ. តំ បន អនភិជ្ឈាសហគតំ, អព្យាបាទសហគតំ, សម្មាទិដ្ឋិសហគតន្តិ តិវិធំ ហោតិ.

ភាសតីតិ អវិសំវាទនាទិនា វាចង្គចោបនាវសេន បវត្តេន្តិយា វចីវិញ្ញត្តិយា សាធេតព្ពំ សាធេតីតិ អត្ថោ, តេន កាយទ្វារតោ បវត្តកុសលវចីកម្មម្បិ សង្គហិតំ ហោតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘វចីវិញ្ញត្តិវិប្ផារតោ, តថា សាទិយនតោ ច ភាសតី’’តិ. សព្ពម្បិ វចីកម្មំ សច្ចាទិវសេន ចតុព្ពិធំ. ករោតីតិ អត្តនោ, បរេសញ្ច ហិតាហិតានិ ការណាការណេហិ កាយង្គចោបនាវសេន បវត្តេន្តិយា កាយវិញ្ញត្តិយា សាធេតព្ពំ សាធេតីតិ អត្ថោ, តេន វចីទ្វារតោ បវត្តកុសលកាយកម្មម្បិ សង្គហិតំ ហោតិ. តថា ច វក្ខតិ ‘‘កាយវិញ្ញត្តិវិប្ផារតោ, តថា សាទិយនតោ ច ករោតី’’តិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៧៦ មិស្សកហារសម្បាតវណ្ណនា). កម្មបថវសេន គយ្ហមានេ បាណាតិបាតាទិវសេន តំ តិវិធំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥតិ ទសកុសលកម្មបថាទស្សិតា’’តិ. ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុវសេនាបិ គាថាយ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘សោ បសន្នចិត្តោ’’តិអាទិ. ភាសតិ វា ករោតិ វា កេវលំ មនសា បវត្តតីតិ អនិយមត្ថោ វា-សទ្ទោ. តថា ចេវ សំវណ្ណិតំ.

ទសវិធស្ស កុសលកម្មស្សាតិ ទសវិធស្ស កុសលកម្មបថកម្មស្ស, វក្ខមាននយេន វា ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថុសង្ខាតស្ស កុសលកម្មស្ស. ននុ តត្ថ ទានាទិមយំ តិវិធមេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ វុត្តន្តិ? សច្ចំ, តំ បន ឥតរេសំ តទន្តោគធត្តា.

‘‘សុខមន្វេតី’’តិ សង្ខេបេន វុត្តំ សុខានុគមំ វិត្ថារេន ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធស្សុ បុរិសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំ សន្តន្តិ ឯវំ ភូតំ, អប្បហីនានុសយោ ហុត្វា សុខវេទនីយផស្សសម្ភូតន្តិ អត្ថោ.

តត្ថ ‘‘យំ មនោ’’តិអាទិនា គាថាត្ថវសេន ចតុសច្ចំ និទ្ធារេតិ. អាទិតោ វវត្ថាបិតេសុ ខន្ធាទីសុ ខន្ធមុខេន សច្ចានំ កថិតត្តា សត្តានំ ភិន្នរុចិភាវតោ នានានយេហិ វិបស្សនាភូមិកោសល្លត្ថំ, បុព្ពាបរសម្ពន្ធទស្សនត្ថញ្ច ឯវំ វុត្តំ ‘‘ឯវំ…បេ… និទ្ធារេតព្ពានី’’តិ. សច្ចមុខេន អស្សាទាទិកេ និទ្ធារេត្វា ទេសនាហារសម្បាតំ យោជេតុំ ‘‘តត្ថ សមុទយេនា’’តិអាទិមាហ, តំ វុត្តនយមេវ. យញ្ហេត្ថ អញ្ញម្បិ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា, ឧត្តានត្ថត្តា ចាតិ វេទិតព្ពំ.

មននលក្ខណេតិ មននលក្ខណហេតុ. ‘‘មននលក្ខណេនា’’តិ វា បាឋោ. ឦហាភាវតោ ព្យាបារាភាវតោ. យេន បសាទេន សមន្នាគតត្តា មនោ ‘‘បសន្នោ’’តិ វុត្តោ, តស្ស បសាទស្ស កិច្ចំ មនេ អារោបេត្វា អាហ ‘‘អកាលុសិយតោ, អារម្មណស្ស ឱកប្បនតោ ច បសន្នេនា’’តិ. តថា សាទិយនតោតិ វាចាយ វត្តព្ពំ អវត្វាវ ផស្សសាទិយនតោ អនុជានតោ. ទុតិយេ តថា សាទិយនតោតិ កាយេន កាតព្ពំ យថា កតំ ហោតិ, តថា វាចាយ សំវិធានតោ. តថា បសុតត្តាតិ យថា សុខមន្វេតិ, តថា ឧបចិតត្តា ឯវាតិ អត្ថោ. តតោតិ តតោ ការណា, មនសា បសន្នេន, ភាសនេន, ករណេន ច ហេតុនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អនញ្ញត្ថាតិ ឯតស្មិំ បន អត្ថេ. តតោតិ តតោ ឯវ. យោ ហិ បសន្នមនោ តេន យំ ភាសនំ, ករណញ្ច, តតោ ឯវ នំ សុខមន្វេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សាតភាវតោតិ សាតវេទនាភាវតោ. ឥដ្ឋភាវតោតិ មនាបភាវតោ. កម្មតោ វិបាកុប្បត្តិផលទានសមត្ថភាវេន កម្មស្ស និព្ពត្តត្តា វិបាកស្សេវ អនិព្ពត្តត្តាតិ អាហ ‘‘កតូ…បេ… អន្វេតីតិ វុត្ត’’ន្តិ ការណាយត្ត វុត្តិតោតិ កតភាវហេតុកត្តា កម្មស្សាតិ អធិប្បាយោ. អសង្កន្តិតោតិ យស្មិំ សន្តានេ កម្មំ និព្ពត្តំ, តទញ្ញសន្តានា សង្កមនតោ.

អាធិបច្ចយោគតោតិ សហជាតាធិបតិវសេន អាធិបច្ចយុត្តត្តា. សហជាតធម្មានញ្ហិ តំសម្បយុត្តស្ស មនស្ស វសេន បុព្ពង្គមតា ឥធាធិប្បេតា. តតោ ឯវាតិ អាធិបច្ចយោគតោ ឯវ. មនស្សាតិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. តេសំ ធម្មានន្តិ សម្ពន្ធោ. កុសលភាវោ យុជ្ជតិ បសាទស្ស យោនិសោមនសិការហេតុកត្តា. ននុ វិភជ្ជព្យាករណេសុ តេសំ សាវកានំ សទ្ធា ឧប្បជ្ជតីតិ? នាយំ សទ្ធា, តទាការា បន អកុសលា ធម្មា តថា វុច្ចន្តីតិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘នាយំ បសាទោ’’តិអាទិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៧៦ មិស្សកហារសម្បាតវណ្ណនា). សុខំ អន្វេតីតិ យុជ្ជតិ កម្មស្ស ផលទានេ សមត្ថភាវតោ. យថា ហិ កតំ កម្មំ ផលទានសមត្ថំ ហោតិ, តថា កតំ ឧបចិតន្តិ វុច្ចតីតិ.

មនោបវិចារា ឥធ នេក្ខម្មសិតា សោមនស្សូបវិចារា, ឧបេក្ខូបវិចារា ច វេទិតព្ពា កុសលាធិការត្តា. តេ បន យស្មា ចិត្តំ និស្សាយេវ បវត្តន្តិ, នានិស្សាយ, តស្មា វុត្តំ ‘‘មនោ មនោបវិចារានំ បទដ្ឋាន’’ន្តិ. កុសលបក្ខស្ស បទដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ កុសលោ តាវ ផស្សោ កុសលស្ស វេទនាក្ខន្ធស្ស សញ្ញាក្ខន្ធស្ស សង្ខារក្ខន្ធស្ស សហជាតាទិនា បច្ចយោ ហោតិ. ‘‘ផុដ្ឋោ, ភិក្ខវេ, វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៣) វុត្តំ. ឯវំ វេទនាទីនម្បិ វេទិតព្ពំ. សទ្ធាទីនម្បិ បច្ចយភាវេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. សព្ពស្សាតិ ចតុភូមកស្ស. កាមាវចរា ហិ កុសលា ធម្មា យថារហំ ចតុភូមកស្សាបិ កុសលស្ស បច្ចយា ហោន្តិ, ឯវំ ឥតរភូមកាបិ.

‘‘បសន្នេន មនសា ភាសតី’’តិ វុត្តត្តា វិសេសតោ សម្មាវាចាបច្ចយំ ភាសនំ ឥធាធិប្បេតន្តិ វុត្តំ ‘‘ភាសតីតិ សម្មាវាចា’’តិ. តត្ថាយមធិប្បាយោ ‘‘ភាសតីតិ យមិទំ បទំ, ឥមិនា សម្មាវាចា គហិតា ហោតី’’តិ. ករោតីតិ សម្មាកម្មន្តោតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. សុបរិសុទ្ធេ កាយវចីកម្មេ ឋិតស្ស អាជីវបារិសុទ្ធិ, ន ឥតរស្សាតិ វុត្តំ ‘‘តេ សម្មាអាជីវស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ. តត្ថ តេតិ សម្មាវាចាកម្មន្តា. យស្មា បន អាជីវដ្ឋមកេ សីលេ បតិដ្ឋិតស្ស ឧប្បន្នានុប្បន្នានំ អកុសលធម្មានំ បហានានុប្បាទនានិ, អនុប្បន្នុប្បន្នានំ កុសលធម្មានំ ឧប្បាទនបារិបូរិយា ច សម្ភវន្តិ, តថា សម្មាវាយាមេ ឋិតស្សេវ កាយាទីសុ សុភសញ្ញាទិវិទ្ធំសិនី សម្មាសតិ សម្ភវតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្មាអាជីវោ…បេ…បទដ្ឋាន’’ន្តិ. ជេដ្ឋកសីលំ បាតិមោក្ខសំវរោ, សទ្ធាសាធនោ ច សោតិ អាហ ‘‘តំ សីលស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិ.

តេសន្តិ កាយវចីកម្មានំ. កម្មបច្ចយតាយាតិ កុសលកម្មហេតុកតាយ.

បទត្ថោ ច វុត្តនយេនាតិ ‘‘មននតោ អារម្មណវិជាននតោ’’តិអាទិនា.

អយំ អាវដ្ដោតិ អយំ សភាគវិសភាគធម្មាវដ្ដនវសេន អាវដ្ដោ. ឯត្ថ ហិ កុសលមូលសម្មត្តមគ្គាទិនិទ្ធារណា សភាគធម្មាវដ្ដនា. អវិជ្ជាភវតណ្ហានំ និទ្ធារណា វិសភាគធម្មាវដ្ដនា.

វិភត្តិហារេ បទដ្ឋានភូមិវិភាគា វុត្តនយា, សុវិញ្ញេយ្យា ចាតិ ធម្មវិភាគមេវ ទស្សេន្តោ ‘‘នយិទ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘នយិទំ យថារុតវសេន គហេតព្ព’’ន្តិ សុត្តស្ស នេយ្យត្ថតំ វត្វា ‘‘យោហី’’តិអាទិនា តំ វិវរតិ. ‘‘ទុក្ខមេវ អន្វេតី’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ យត្ថ កត្ថចិ ហិតេសិតា កុសលមេវាតិ? នយិទមីទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ, អធម្មំ បន ធម្មោតិ, ធម្មញ្ច បន អធម្មោតិ ទីបនេន លោកស្ស សព្ពានត្ថពីជភូតេសុ សកលហិតសុខុបាយបដិក្ខេបកេសុ តិត្ថករេសុ អសន្តគុណសម្ភាវនវសេន បវត្តមិច្ឆាធិមោក្ខំ សន្ធាយ វុត្តំ. យោ ហិ លោកេ អប្បមត្តកម្បិ បុញ្ញំ កាតុកាមំ បាបិកំ ទិដ្ឋិំ និស្សាយ បដិពាហតិ, សោបិ គារយ្ហោ, កិមង្គំ បន អរិយវិនយេ សម្មាបដិបត្តិំ បដិពាហន្តេសូតិ ទុក្ខផលាវ តត្ថ សម្ភាវនាបសំសា បយិរុបាសនា. តថា ហិ វុត្តំ – ‘‘ន ខោ អហំ, មោឃបុរិស, អរហត្តស្ស មច្ឆរាយាមិ, អបិច តុយ្ហេវេតំ បាបកំ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… ទីឃរត្តំ អហិតាយ ទុក្ខាយ សំវត្តតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៧), ‘‘យោ និន្ទិយំ បសំសតិ (សុ. និ. ៦៦៣; សំ. និ. ១.១៨០, ១៨១; អ. និ. ៤.៣; នេត្តិ. ៩២), សព្ពស្សាបិ អនត្ថស្ស មូលំ ពាលូបសេវនា’’តិ ច.

ឥទញ្ហិ សុត្តន្តិ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា…បេ…បទ’’ន្តិ (ធ. ប. ១, ២) បឋមំ គាថំ សន្ធាយ វទតិ. ឯតស្សាតិ សំវណ្ណិយមានសុត្តស្ស.

កិច្ចបញ្ញត្តីតិ អធិបតិបច្ចយសង្ខាតស្ស កិច្ចស្ស បញ្ញាបនំ. បធានបញ្ញត្តីតិ បធានភាវស្ស បញ្ញាបនា. សហជាតបញ្ញត្តីតិ តេសំ ធម្មានំ មនសា សហភាវបញ្ញាបនា.

មហាភូតាតីតិ ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេន មហាភូតាវិនាភាវី សព្ពោ រូបធម្មោ សង្គយ្ហតិ.

‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិ សមាសបទេ ‘‘មនោ’’តិ បទំ តទវយវមត្តន្តិ អាហ ‘‘នេវ បទសុទ្ធី’’តិ. តេនេវាហ ‘‘មនោបុព្ពង្គមាតិ បទសុទ្ធី’’តិ. ‘‘ឆាយាវ អនបាយិនី’’តិ ឥទំ សុខានុគមស្ស ឧទាហរណមត្តំ, ន យថាធិប្បេតត្ថបរិសមាបនំ. ‘‘សុខមន្វេតី’’តិ បន យថាធិប្បេតត្ថបរិសមាបនន្តិ វុត្តំ ‘‘បទសុទ្ធិ ចេវ អារម្ភសុទ្ធិ ចា’’តិ.

ឯកត្តតាតិ មនោបុព្ពង្គមាទិសាមញ្ញំ សន្ធាយ វទតិ. ឯវំ សេសេសុបិ. វេមត្តតា ‘‘មនោបុព្ពង្គមា’’តិអាទិនា សាមញ្ញតោ វុត្តធម្មេ បសាទោ ធារណាយ និវត្តេត្វា បសន្នសង្ខាតេ វិសេសេ អវដ្ឋាបនតោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. បសាទោ សិនេហសភាវោ, អស្សទ្ធិយំ វិយ លូខសភាវំ ទោសំ វិនោទេតីតិ អាហ ‘‘ព្យាបាទវិក្ខម្ភនតោ’’តិ. ពហិទ្ធាតិ សទ្ធេយ្យវត្ថុំ សន្ធាយាហ. ឱកប្បនតោតិ អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា អនុបក្ខន្ទិត្វា សទ្ទហនតោ.

ទេយ្យធម្មាទយោតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន សំវេគហិរោត្តប្បកសិណមណ្ឌលាទយោ សង្គយ្ហន្តិ. ឥដ្ឋារម្មណាទយោតិ អាទិសទ្ទេន ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណា, ទ្វារធម្មា, មនសិការោតិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. តថា ផស្សោតិ យថា វេទនាទីនំ ឥដ្ឋារម្មណាទយោ បច្ចយោ, ឯវំ ផស្សោបីតិ បច្ចយតាសាមញ្ញមេវ ឧបសំហរតិ តថា-សទ្ទោ. វេទនាទីនន្តិ ហិ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា គហិតា. វិញ្ញាណស្ស វេទនាទយោតិ នាមរូបំ សន្ធាយ វទតិ.

‘‘សីលមយស្ស អទោសោ បទដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ ខន្តិបធានត្តា សីលស្ស. អធិដ្ឋាតីតិ អនុយុញ្ជតិ ឧប្បាទេតិ. សោតិ ឯវំ កុសលចិត្តំ ភាវេន្តោ. ‘‘អនុប្បន្នាន’’ន្តិអាទិនា ភាវនាបហានសមារោបនានិ ទស្សេន្តោ និព្ពេធភាគិយវសេន គាថាយ អត្ថំ វិចិនិត្វា សមារោបេតិ, ឯវម្បិ សក្កា យោជេតុន្តិ វាសនាភាគិយវសេន បទដ្ឋាននិទ្ទេសេ ឧទាហរីយតិ.

ឯវំ ‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា’’តិ គាថាយ វសេន ហារសម្បាតយោជនាវិធិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ គាថាន្តរេន ទស្សេតុំ ‘‘តថា ទទតោ បុញ្ញ’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ភាវនាមយន្តិ បញ្ញាភាវនាមយំ.

‘‘អលោភោ កុសលមូល’’ន្តិអាទិ ទានាទីនំ អលោភាទិបធានត្តា វុត្តំ, សព្ពត្ថ ច ‘‘វុត្ត’’ន្តិ បទំ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. តេសន្តិ រាគាទីនំ. និស្សរណន្តិ ច បរិនិព្ពានមេវ សន្ធាយ វទតិ.

បរិច្ចាគសីលោ អលោភជ្ឈាសយោ កាមេសុ អាទីនវទស្សាវី សម្មទេវ សីលំ បរិបូរេតីតិ អាហ ‘‘ទទតោ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. ឥធ ឱឡារិកា នាម កិលេសា វីតិក្កមាវត្ថានំ, តប្បហានំ តទង្គប្បហានេន វេទិតព្ពំ. មជ្ឈិមានន្តិ បរិយុដ្ឋានាវត្ថានំ. សុខុមានន្តិ អនុសយាវត្ថានំ. កតាវីភូមិ ន្តិ ខីណាសវភូមិំ.

ទទតោតិ មគ្គសហគតេន អលោភេន សទេវកស្ស លោកស្ស អភយទានំ ទទតោ. បុញ្ញន្តិ លោកុត្តរកុសលំ. សំយមតោតិ មគ្គបរិយាបន្នេហិ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវេហិ ទិដ្ឋេកដ្ឋាទិសំកិលេសតោ មគ្គសំយមេន សំយមន្តស្ស. វេរន្តិ បាណាតិបាតាទិបាបំ. កុសលោតិ មគ្គសម្មាទិដ្ឋិយា កុសលោ វិចក្ខណោ. ជហាតិ បាបកន្តិ តេហិ តេហិ មគ្គេហិ តំ តំ បហាតព្ពំ បាបធម្មំ ឱធិសោ ជហាតិ សមុច្ឆិន្ទតិ. តេនាហ ‘‘មគ្គោ វុត្តោ’’តិ.

‘‘ទទតោ’’តិអាទិនា បុព្ពេ អវិភាគេន កុសលមូលានិ ឧទ្ធដានីតិ ឥទានិ វិភាគេន តានិ ឧទ្ធរន្តោ ‘‘លោកិយកុសលមូល’’ន្តិអាទិមាហ.

បុថុជ្ជនភូមិ សេក្ខភូមិ ទស្សិតា បហានស្ស វិប្បកតភាវទីបនតោ. អសេក្ខភូមិ ទស្សិតា អនុបាទាបរិនិព្ពានទីបនតោ.

សគ្គគាមិនី បដិបទា បុព្ពភាគប្បដិបត្តិ.

បុញ្ញេ កថិតេ បុញ្ញផលម្បិ កថិតមេវ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ទទតោ…បេ… ទេសនមាហា’’តិ. សច្ចកម្មដ្ឋានេន វិនា សំកិលេសប្បហានំ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘កុសលោ…បេ… ទេសនមាហា’’តិ.

វេរសទ្ទោ អទិន្នាទានាទិបាបធម្មេសុបិ និរុឡ្ហោតិ វុត្តំ ‘‘ឯវំ សព្ពានិបិ សិក្ខាបទានិ វិត្ថារេតព្ពានី’’តិ. ទ្វេបិ វិមុត្តិយោ សេក្ខាសេក្ខវិមុត្តិយោ, សឧបាទិសេសអនុបាទិសេសវិមុត្តិយោ ច. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និព្ពុតោតិ ទ្វេ និព្ពានធាតុយោ’’តិអាទិ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៧៦).

ការណូបចារេន, ការណគ្គហណេន វា ផលំ គហិតន្តិ អាហ ‘‘ទ្វេ សុគតិយោ’’តិអាទិ. វដ្ដវិវដ្ដសម្បត្តិយោ ឥមិស្សា ទេសនាយ ផលំ, តស្ស ទានំ សីលំ ភាវនា ឧបាយោ, ‘‘សម្បត្តិទ្វយំ ឥច្ឆន្តេន ទានាទីសុ អប្បមត្តេន ភវិតព្ព’’ន្តិ អយមេត្ថ ភគវតោ អាណត្តីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយាហ ‘‘ផលាទីនិ យថារហំ វេទិតព្ពានី’’តិ.

វិចយោតិ វិចយហារសម្បាតោ, សោ វុច្ចតីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ ឥតោ បរេសុបិ. ‘‘តិវិធម្បិ ទានមយ’’ន្តិអាទិនា បទត្ថវិចយំ ទស្សេតិ, តេន អស្សាទាទយោ, ឥតរេ ច វិចយហារបទត្ថា អត្ថតោ វិចិតា ឯវ ហោន្តីតិ. រូបាទិអារម្មណស្ស បរិច្ចាគោ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពោតិ សកលោ អនវសេសតោ កិច្ចស្ស វុត្តត្តា.

ទានាភិរតស្ស ចាគាធិដ្ឋានំ បារិបូរិំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘ទទតោ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. វិរតិសច្ចេ, វចីសច្ចេ ច តិដ្ឋតោ សច្ចាធិដ្ឋានំ បារិបូរិំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘សំយម…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. កោសល្លយោគតោ ច បាបប្បហានតោ ច បញ្ញាបារិបូរិំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘កុសលោ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ. អនវសេសរាគាទីសុ បហីនេសុ ឧបសមោ ឧបដ្ឋិតោ នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘រាគ…បេ… បទដ្ឋាន’’ន្តិ.

កុសលោតិ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន កោសល្លសម្មាទិដ្ឋិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘កុសលោ…បេ… មគ្គង្គាទិភាវេន ឯកលក្ខណត្តា’’តិ. អាទិសទ្ទេន ពោធិបក្ខិយភាវាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ខេបេតព្ពភាវេនាតិ បហាតព្ពភាវេន.

អវេរតន្តិ អសបត្តតំ. កុសលធម្មេហីតិ អនវជ្ជធម្មេហិ, ផលនិព្ពានេហីតិ អធិប្បាយោ. ទានស្ស មហប្ផលតា, សីលាទិគុណេហិ សត្ថុ អនុត្តរទក្ខិណេយ្យភាវោ, អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តិ ឥមេសំ បច្ចវេក្ខណា ឥមស្ស ទានស្ស និទានន្តិ អយមត្ថោ បាឡិយំ និរុឡ្ហោវ. និព្ពចននិទានសន្ធយោ សុវិញ្ញេយ្យាវាតិ អាហ ‘‘និព្ពចននិទានសន្ធយោ វត្តព្ពា’’តិ.

បដិបក្ខនិទ្ទេសេន សមុទយោតិ ទេសនត្ថំ បដិបក្ខនិទ្ទេសនេន និទ្ធារិតោ អយំ មច្ឆរិយាទិសំកិលេសបក្ខិកោ សមុទយោ. អលោភេន…បេ… ទានាទីហីតិ យេហិ អលោភាទីហិ ទានាទយោ ធម្មា សម្ភវន្តិ, តានិ ទានាទិគ្គហណេនេវ គហិតានីតិ កុសលមូលានិ និទ្ធារេតិ ‘‘ឥមានិ តីណិ កុសលានី’’តិ. តេសន្តិ កុសលមូលានំ.

ភយហេតុ ទេតិ បណ្ណាការាទិវសេន. រាគហេតុ ទេតិ សភាគវត្ថុស្ស. អាមិសកិញ្ចិក្ខហេតុ ទេតិ លញ្ជាទិវសេន. អនុកម្បន្តោ វា ករុណាខេត្តេ. អបចយមានោ គុណខេត្តេ, ឧបការខេត្តេ វា. ភយូបរតោតិ ភយេន ឱរតោ. តេន តថារូបេន សំយមេន វេរំ ន ចិយតេវ. ឯវំ សព្ពស្ស អកុសលស្ស បាបកោ វិបាកោតិ យោជនា.

‘‘ទទតោ’’តិអាទិនា យថា ទានបដិក្ខេបេន បរិវត្តនំ ទស្សិតំ, ឯវំ បហានបដិក្ខេបេនបិ បរិវត្តនំ ទស្សេតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘អកុសលោ បន ន ជហាតី’’តិ.

កម្មផលំ សទ្ទហន្តោ ទានកិរិយាយំ បទហន្តោ យេន វិធិនា ទានំ ទាតព្ពំ, តត្ថ សតិំ ឧបដ្ឋបេន្តោ ចិត្តំ សមាទហន្តោ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរក្ខរោន្តោ ទានេ សម្មាបដិបន្នោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ទានំ នាម…បេ… ហោតី’’តិ.

ភាវនាបហានសមារោបនានិ បាឡិយំ សរូបតោ វិញ្ញាយន្តីតិ បទដ្ឋានវេវចនសមារោបនានិ ទស្សេតុំ ‘‘តំ សីលស្ស បទដ្ឋាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យំ. អញ្ញញ្ច យទេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ វុត្តនយត្តា, ឧត្តានត្ថត្តា ចាតិ វេទិតព្ពំ.

ហារសម្បាតវារវណ្ណនា និដ្ឋិតា.