២. វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា

១១. ជាតិលិង្គកាលសាធនវិភត្តិសង្ខ្យាវិសេសាទិតោ សទ្ទតោ បទវិចយោ កាតព្ពោ. តត្ថ ករិយមានោ ច យថាសភាវនិរុត្តិយា ឯវ កតោ សុកតោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥទំ នាមបទំ …បេ… អយំ សទ្ទតោ បទវិចយោ’’តិ វត្វា ‘‘សោ បនាយ’’ន្តិអាទិមាហ. វត្តព្ពអត្ថសំវណ្ណនាតិ តំតំបទវចនីយស្ស អត្ថស្ស ភេទំ វត្វា បរិយាយេហិ វិវរិត្វា កថនំ.

វិចិយមានស្ស សុត្តបទស្សាតិ បុច្ឆាវសេន បវត្តសុត្តបទស្ស. ‘‘សុត្តន្តរបទានិបិ បុច្ឆាវសេនេវ បវត្តានី’’តិ វទន្តិ ‘‘ន សព្ពម្បិ សុត្តបទ’’ន្តិ. ឯកស្សេវ បទស្ស សម្ភវន្តានំ អនេកេសំ អត្ថានំ ឧទ្ធារោ អត្ថុទ្ធារោ. ឯកស្សេវ បន អត្ថស្ស សម្ភវន្តានំ អនេកេសំ បទានំ ឧទ្ធារោ បទុទ្ធារោ. សព្ពេ ហិ សំវណ្ណិយមានេ សុត្តេ លព្ភមានេ សព្ពេ បទត្ថេ. នវ សុត្តន្តេតិ សុត្តគេយ្យាទិវសេន នវប្បការេ សុត្តស្មិំ អានេត្វា វិចិនតីតិ យោជនា. អថ វា ‘‘សព្ពេ នវ សុត្តន្តេ’’តិ ឥមិនា បវិចយលក្ខណេន ហារេន សុត្តគេយ្យាទីនិ សព្ពានិបិ នវប្បការានិ សុត្តានិ វិចិនតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘សុត្តគេយ្យាទិកេ’’តិអាទិ.

‘‘កោសលានំ បុរា រម្មា’’តិអាទិកា (សុ. និ. ៩៨២) ឆបញ្ញាស គាថា វត្ថុគាថា. ‘‘បារាយនមនុគាយិស្ស’’ន្តិ (សុ. និ. ១១៣៧ អាទយោ) បន អាទិកា ឯកូនវីសតិ គាថា អនុគីតិគាថា. ឥទំ នាមំ កតន្តិ ឥទំ ‘‘បារាយន’’ន្តិ នាមំ កតំ. តេនាហ ‘‘បារំ គមនីយា ឥមេ ធម្មា, តស្មា ឥមស្ស ធម្មបរិយាយស្ស ‘បារាយនន្ត្វេវ អធិវចន’’’ន្តិ (សុ. និ. បារាយនត្ថុតិគាថា; ចូឡនិ. បារាយនត្ថុតិគាថា ១៤៩ អាទយោ). ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានន្តិ ឥមស្ស វិចយហារវិភង្គស្ស ទេសនាកាលេ អាយស្មា មហាកច្ចានោ អត្តនោ ពុទ្ធិយំ វត្តមានំ កត្វា ឯវមាហាតិ យោជនា.

ឯកំសព្យាករណស្ស អយន្តិ ឯកំសព្យាករណីយា, ឯកំសេន វា ព្យាកាតព្ពត្តា ឯកំសព្យាករណីយា, ឯកំសព្យាករណយោគ្គាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឋបនីយាតិ ឋបេតព្ពត្តា អព្យាករណីយាតិ អត្ថោ. សមយន្តរបរិចយេន និវារណធម្មំ បតិ សំសយបក្ខន្ទោ បុច្ឆតីតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វិមតិច្ឆេទន’’ន្តិ. បកតិយា បន និវារណធម្មំ អជានន្តោ ញាតុកាមតាយ បុច្ឆតីតិ អទិដ្ឋជោតនាយ បុច្ឆាបិ សិយា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘លោកស្ស និវារណាទីនិ អជានន្តេនា’’តិ.

ឯកវត្ថុបរិគ្គហាតិ ឯកស្ស អភិធេយ្យត្ថស្ស គហណតោ.

វិមុត្តិបរិបាចកឥន្ទ្រិយានិ វិវដ្ដបក្ខេ ឋិតស្ស សទ្ធាទយោ ធម្មា, កិំ បនេត្ថ អរិយានម្បិ ឥន្ទ្រិយលោកេន សង្គហោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បរិយាបន្នធម្មវសេនា’’តិអាទិ.

កាឡបក្ខចាតុទ្ទសីឃនវនសណ្ឌមេឃបដលច្ឆាទនអឌ្ឍរត្តីនំ វសេន ចតុរង្គសមន្នាគតេន. វិវិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆាយ. តេនាហ ‘‘វិចិកិច្ឆាហេតូ’’តិ. ទុក្ខមស្ស មហព្ភយន្តិ ឯត្ថ វុត្តំ ‘‘អស្សា’’តិ បទំ ‘‘ជប្បាភិលេបនំ អស្ស ព្រូមី’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ជប្បា តណ្ហា អស្ស លោកស្សា’’តិ អាហ. ‘‘សព្ពសត្តាន’’ន្តិអាទិនា, ‘‘សព្ពសោវា’’តិអាទិនា ច អន្វយតោ, ព្យតិរេកតោ ច សាតិសយំ អវិជ្ជាយ នីវរណភាវំ ទស្សេតិ. ‘‘ទូរេ សន្តោ បកាសន្តិ (ធ. ប. ៣០៤; នេត្តិ. ១១), រត្តោ អត្ថំ ន ជានាតី’’តិ (នេត្តិ. ១១, ២៧) គាថាទ្វយេនាបិ អនុគីតិវិចយំ ទស្សេតីតិ យោជេតព្ពំ.

រូបាវចរាតិ រូបាវចរសត្តា. វិបរិណាមទុក្ខតាយ មុច្ចនស្ស ការណវចនន្តិ សម្ពន្ធោ. យតោ វដ្ដទុក្ខតោ មុច្ចនំ. តំ វដ្ដទុក្ខំ អនវសេសបរិយាទានវសេន សង្ខារទុក្ខតាគហណេន.

ឯកាធារន្តិ ឯកវត្ថុ អធិដ្ឋានំ. និវារណំ វិក្ខម្ភនំ បិធានំ សមុច្ឆេទោតិ អត្ថទ្វយស្ស បុច្ឆិតត្តា ‘‘អនេកាធារំ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘និវារណសង្ខាតំ សំវរំ…បេ… បិធិយ្យន្តិ បច្ឆិជ្ជន្តី’’តិ (សុ. និ. អដ្ឋ. ២.១០៤១; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៣). តស្សត្ថោ ‘‘និវារណសង្ខាតំ វិក្ខម្ភនំ, សំវរំ, បិធានញ្ច កថេហី’’តិ.

‘‘វោទាន’’ន្តិ ឥមិនា សោតានំ វិក្ខម្ភនវិសុទ្ធិ, ‘‘វុដ្ឋាន’’ន្តិ ឥមិនា សមុច្ឆេទវិសុទ្ធិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘បុច្ឆាយ ទុវិធត្ថវិសយតំ វិវរិតុំ ‘ឯវ’ន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ. តថា ចាហ ‘‘វោទាយតិ…បេ… អរិយមគ្គោ’’តិ.

ទិដ្ឋិមានាវិជ្ជាសោតាបិ តណ្ហាសោតានុគាតិ អាហ ‘‘យេភុយ្យេន អនុរោធវសេនា’’តិ. ឧបចារវសេនាតិ និស្សិតុបចារវសេន. សព្ពស្មាតិ ចក្ខុតោ យាវ មនតោតិ សព្ពស្មា ទ្វារតោ. សព្ពប្បការេនាត្តិ តណ្ហាយនមិច្ឆាភិនិវេសនឧន្នមនាទិប្បការេន.

តមេវ សតិន្តិ យាយំ សតិ បុព្ពភាគេ សោតានំ វិក្ខម្ភនវសេន វុត្តា, តមេវ សតិំ. មគ្គក្ខណេ សោតានំ សំវរំ បិធានំ ព្រូមិ. យស្មា បន បិធាយិកាបិ សតិ មគ្គក្ខណេ បញ្ញានុគា, បញ្ញាកិច្ចមេវេត្ថ អធិកំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ.

សំវរបិធានានន្តិ ឯត្ថ សំវរសទ្ទេន និវារណំ វុត្តំ.

យស្មិំ យស្មិំ អរិយមគ្គេ អនធិគតេ យំ យំ អភិសង្ខារវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជនារហំ, តស្មិំ តស្មិំ អធិគតេ តំ តំ វិញ្ញាណំ អនុប្បាទនិរោធេន និរុជ្ឈតិ សទ្ធិំ អត្តនា សម្បយុត្តនាមរូបេនាតិ អាហ ‘‘តស្ស តស្ស វិញ្ញាណស្ស និរោធេន សហេវា’’តិ. អនុប្បាទនិរោធោ ហិ ឯត្ថ ‘‘និរោធោ’’តិ អធិប្បេតោ អនុបាទិសេសនិព្ពានស្ស អធិប្បេតត្តាតិ. អនុសន្ធីយតិ ឯតេនាតិ អនុសន្ធិ, ឥធ បុច្ឆិយមានោ អត្ថោ.

សហ វិសយេន ទស្សេតុន្តិ ឯត្ថ សច្ចានិ ឯវ វិសយោ. បហាតព្ពសភាវំ សមុទយសច្ចំ, តស្ស វិសយោ ទុក្ខសច្ចំ. ‘‘សំយោជនិយេសុ, ភិក្ខវេ, ធម្មេសុ អស្សាទានុបស្សិនោ វិហរតោ តណ្ហា បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ២.៥៣, ៥៧) ហិ វុត្តំ. បហាយកសភាវំ មគ្គសច្ចំ, តស្ស វិសយោ និរោធសច្ចន្តិ អាហ ‘‘សហ វិសយេន…បេ… សច្ចេសូ’’តិ. កាមញ្ចេត្ថ ‘‘សមុទយោ ទ្វីសុ ភូមីសុ បហីយតី’’តិ អារទ្ធំ, ‘‘ទស្សនេន តីណិ សំយោជនានិ បហីយន្តិ, ភាវនាយ សត្ត សំយោជនានិ បហីយន្តី’’តិ បន វិភាគវចនមេវ វត្តន្តិ អាហ ‘‘បហាយកវិភាគមុខេន បហាតព្ពវិភាគំ ទស្សេតុ’’ន្តិ.

និរវសេសកាមរាគព្យាបាទា តតិយមគ្គេន បហីយន្តិ, ឥតរេ ចតុត្ថមគ្គេនាតិ វុត្តំ ‘‘ឥតរេហិ បន និរវសេស’’ន្តិ. តត្ថាតិ កម្មវិបាកវដ្ដប្បភេទេន តេធាតុកេ ភវត្តយេ. សំយោជនវសេនាតិ សព្ពទា យោជនវសេន ពន្ធនវសេន.

១២. អគ្គផលញាណតាយ ឯកម្បិ សមានំ តន្និមិត្តស្ស ខយានុប្បាទារម្មណស្ស បច្ចវេក្ខណញាណស្ស វសេន ផលវោហារេន ទ្វេ នាមានិ លភតិ.

សោមនស្សនាមលាភោ ឥមិនា អារម្មណសង្កេតេនាតិ តទត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘ខយេ…បេ… សមញ្ញាយា’’តិ អាហ.

១៣. តគ្គហណេនេវាតិ ផស្សបញ្ចមកបញ្ចរូបិន្ទ្រិយគ្គហណេនេវ. សហចរណាទិនាតិ សហជាតាទិអនន្តរាទិបច្ចយភាវេន ចេវ និស្សយារម្មណាទិនា ច. ‘‘សម្បយុត្ត’’ន្តិ ឥមិនា សហិតតា អវិសិដ្ឋតា ឥធាធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘អវិភាគេន គហណីយភាវំ សន្ធាយា’’តិ.

កថំ សមាធិន្ទ្រិយំ ឧប្បាទេតីតិ អាហ ‘‘សតិគ្គហណេន ចេត្ថ បរិយុដ្ឋានប្បហានំ ឥធាធិប្បេត’’ន្តិ. ន ហិ សមាធិនា បរិយុដ្ឋានប្បហានំ សម្ភវតិ.

បទហតិ ឯតេនាតិ បធានំ, វីរិយំ. តេតិ វីរិយសង្ខារា. ឯករសេនាតិ យថា ឥន្ទ្រិយានិ ឯករសានិ ហោន្តិ, ឯវំ ឯករសភាវេន សរណតោ បវត្តនតោ. តថា បវត្តិយា ឯវ សុដ្ឋុ វត វីរិយំ វាហេសីតិ យោគិនា សង្កប្បេតព្ពតោ តទុបគវីរិយវាហនដ្ឋេន ‘‘សម្បហំសនា’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឯវំ មេ…បេ… ហេតុភាវតោ’’តិ.

ឥទ្ធិសទ្ទស្ស បឋមោ កត្តុអត្ថោ, ទុតិយោ ករណត្ថោ វុត្តោ, បាទសទ្ទស្ស ឯកោ ករណត្ថោ ឯវ. បជ្ជិតព្ពា ច ឥទ្ធី វុត្តា, ន ច ឥជ្ឈន្តិ. បជ្ជិតព្ពា ច ឥទ្ធី បជ្ជនករណេន បាទេន សមានាធិករណា ន ហោន្តីតិ ‘‘បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ’’តិ កថំ សក្កា វត្តុំ, តថា ឥទ្ធិកិរិយាករណេន សាធេតព្ពា ពុទ្ធិសង្ខាតា ឥទ្ធិ បជ្ជនកិរិយាករណេន បជ្ជិតព្ពាតិ ទ្វិន្នំ ករណានំ ន សមានាធិករណតា សម្ភវតីតិ ‘‘ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ’’តិ កថំ សក្កា វត្តុន្តិ ចេ? សក្កា, បាទស្ស ឥជ្ឈមានកោដ្ឋាស ឥជ្ឈនករណូបាយភាវតោ. អថ វា ‘‘បឋមេន អត្ថេន ឥទ្ធិយា បាទោ, ទុតិយេន អត្ថេន ឥទ្ធិ ឯវ បាទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ ឯវំ យោជនតោ. កថំ? អនន្តរត្ថោ បច្ចាសត្តិញាយេន ឥធ បឋមោតិ អធិប្បេតោ, តតោ បុរិមោ ទុតិយោតិ.

‘‘ឆន្ទំ ចេ ភិក្ខុ អធិបតិំ ករិត្វា លភតិ សមាធិ’’ន្តិអាទិ (វិភ. ៤៣២) វចនតោ ឆន្ទសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគតំ ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតីតិ ឯត្ថាបិ ឆន្ទាធិបតិ សមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ អធិបតិសទ្ទលោបំ កត្វា សមាសោ វុត្តោតិ វិញ្ញាយតិ. អធិបតិសទ្ទត្ថទស្សនវសេនេវ បន ‘‘ឆន្ទហេតុកោ, ឆន្ទាធិកោ វា សមាធី’’តិ សម្មោហវិនោទនិយំ (វិភ. អដ្ឋ. ៤៣១) វុត្តំ, តស្មា ឥធាបិ ឆន្ទាធិបតិ សមាធិ ឆន្ទសមាធីតិ វេទិតព្ពោ. តំ បន ឆន្ទំ វុត្តនយេន សទ្ធាសីសេន ទស្សេន្តោ ‘‘សទ្ធាធិបតេយ្យា ចិត្តេកគ្គតា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥទំ បធាន’’ន្តិ វា វីរិយំ វុត្តំ. វីរិយសទ្ទាបេក្ខាសហិតំ ឯកវចនេន វត្វា ចតុព្ពិធស្សបិ វីរិយស្ស អធិប្បេតត្តា និព្ពត្តេតព្ពធម្មវិភាគេន ច ‘‘ឥមេ សង្ខារា’’តិ វុត្តំ. តេន បធានភូតា សង្ខារាតិ ឯវំ សមាសោ វេទិតព្ពោ. សង្ខតសង្ខារាទិនិវត្តនត្ថញ្ចេត្ថ បធានគ្គហណំ. អថ វា តំ តំ វិសេសំ សង្ខរោតីតិ សង្ខារោ, សព្ពម្បិ វីរិយំ. តត្ថ ចតុកិច្ចសាធកតោ អញ្ញស្ស និវត្តនត្ថំ បធានគ្គហណន្តិ បធានភូតា សេដ្ឋភូតាតិ អត្ថោ.

វីរិយិទ្ធិបាទនិទ្ទេសេ ‘‘វីរិយសមាធិប្បធានសង្ខារសមន្នាគត’’ន្តិ (វិភ. ៤៣៥) ទ្វិក្ខត្តុំ វីរិយំ អាគតំ. តត្ថ បុរិមំ សមាធិវិសេសនំ ‘‘វីរិយាធិបតិ សមាធិ វីរិយសមាធី’’តិ, ទុតិយំ សមន្នាគមង្គទស្សនត្ថំ. ទ្វេ ឯវ ហិ សព្ពត្ថ សមន្នាគមង្គានិ សមាធិ, បធានសង្ខារោ ច. ឆន្ទាទយោ សមាធិវិសេសនានិ. បធានសង្ខារោ បន បធានវចនេនេវ វិសេសិតោ, ន ឆន្ទាទីហីតិ ន ឥធ វីរិយាធិបតិតា បធានសង្ខារស្ស វុត្តា ហោតិ. វីរិយញ្ច សមាធិំ វិសេសេត្វា ឋិតមេវ សមន្នាគមង្គវសេន បធានសង្ខារវចនេន វុត្តន្តិ នាបិ ទ្វីហិ វីរិយេហិ សមន្នាគមោ វុត្តោ ហោតិ. យស្មា បន ឆន្ទាទីហិ វិសិដ្ឋោ សមាធិ តថា វិសិដ្ឋេនេវ តេន សម្បយុត្តោ បធានសង្ខារោ, សេសធម្មា ច, តស្មា សមាធិវិសេសនានំ វសេន ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា’’តិ វុត្តា. វិសេសនភាវោ ច ឆន្ទាទីនំ តំតំអបស្សយនវសេន ហោតីតិ ឆន្ទសមាធិ…បេ… ឥទ្ធិបាទន្តិ ឯត្ថ និស្សយត្ថេបិ បាទសទ្ទេន ឧបាយត្ថេន ឆន្ទាទីនំ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា ហោតិ. តថា ហិ អភិធម្មេ ឧត្តរចូឡភាជនីយេ ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា ឆន្ទិទ្ធិបាទោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៤៥៧) ឆន្ទាទីនមេវ ឥទ្ធិបាទតា វុត្តា. បញ្ហាបុច្ឆកេ ច ‘‘ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា – ឥធ ភិក្ខុ ឆន្ទសមាធី’’តិ (វិភ. ៤៦២) អារភិត្វាបិ បុន ឆន្ទាទីនំយេវ កុសលាទិភាវោ វិភត្តោ. ឧបាយិទ្ធិបាទទស្សនត្ថមេវ ហិ និស្សយិទ្ធិបាទទស្សនំ កតំ. អញ្ញថា ចតុព្ពិធតាវ ន ហោតីតិ. អយមេត្ថ បាឡិវសេន អត្ថវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

តទង្គសមុច្ឆេទនិស្សរណវិវេកនិស្សិតត្តំ វត្វា បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកនិស្សិតស្ស អវចនំ ‘‘ឆន្ទសមាធិ…បេ… ឥទ្ធិបាទំ ភាវេតី’’តិ (វិភ. ៤៣២) ភាវេតព្ពានំ ឥទ្ធិបាទានំ វុត្តត្តា. ភាវិតិទ្ធិបាទស្ស ហិ សច្ឆិកាតព្ពា ផលបរិយាបន្នា ឥទ្ធិបាទាតិ.

វោស្សគ្គសទ្ទោ បរិច្ចាគត្ថោ, បក្ខន្ទនត្ថោ ចាតិ វោស្សគ្គស្ស ទុវិធតា វុត្តា. យថាវុត្តេន បការេនាតិ តទង្គសមុច្ឆេទប្បការេន, តន្និន្នភាវារម្មណប្បការេន ច. បរិណមន្តំ វិបស្សនក្ខណេ.

១៤. បុព្ពភាគបញ្ញាយាតិ ឯកាវជ្ជននានាវជ្ជនវីថីសុ បវត្តឧបចារបញ្ញាយ. អធិគមបញ្ញាយាតិ អប្បនាបញ្ញាយ. បុន បុព្ពភាគបញ្ញាយាតិ នានាវជ្ជនុបចារបញ្ញាយ, បដិសន្ធិបញ្ញាយ វា. ឧបចារបញ្ញាយាតិ ឯកាវជ្ជនេ, សព្ពត្ថ វា បវត្តឧបចារបញ្ញាយ.

បុច្ឆាវិស្សជ្ជនវិចយោបីតិ យថាវុត្តាយ បុច្ឆាយ វិស្សជ្ជនវិចយោបិ. វុត្តនយានុសារេនាតិ អទិដ្ឋជោតនា, វិមតិច្ឆេទនា ចាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយានុគមនេន.

១៥. សេខេ អសេខេតិ សេក្ខេ អរិយបុគ្គលេ, អសេក្ខេ អរិយបុគ្គលេ. វិបស្សនាបុព្ពង្គមប្បហានេតិ វិបស្សនំ បុរេចារិកំ កត្វា បវត្តកិលេសប្បហានេ, បហានាភិសមយេតិ អត្ថោ.

‘‘យំ អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា’’តិ បាឡិំ ទស្សេត្វា បុន ‘‘យំ អនិច្ចេ ទុក្ខេ អនត្តនី’’តិ វចនំ ឯវម្បេត្ថ បឋន្តីតិ ទស្សេតុំ.

សេសសំកិលេសវោទានធម្មាតិ គេធតោ អវសិដ្ឋសំកិលេសធម្មា ច សព្ពវោទានធម្មា ច. អភាវេនាតិ អភាវនេន អភាវករណេន.

បយោគបរក្កមន្តិ ភុសំ យោគោ បយោគោ, បយោគោវ បរក្កមោ បយោគបរក្កមោ, ចិត្តំ. ឧក្ខិបតីតិ កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទេន្តោ កុសលបក្ខេ ឧទ្ធំ ខិបេន្តោ វិយ បវត្តតិ. បធានវីរិយន្តិ អកុសលានំ អនុប្បាទនដ្ឋេន ឧត្តមវីរិយំ. យោជេតព្ពានីតិ ‘‘អាសេវមានោ វាយមតី’’តិអាទិនា យោជេតព្ពានិ. អនុប្បន្នាតិ អវត្តព្ពតំ អាបន្នានន្តិ ភូមិលទ្ធារម្មណាធិគ្គហិតាវិក្ខម្ភិតាសមុគ្ឃាដិតុប្បន្នានំ.

១៦. ‘‘អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយានី’’តិ វុត្តត្តា ‘‘បឋមមគ្គេ សទ្ធាទយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥន្ទ្រិយគ្គហណញ្ច បាឡិយំ និទស្សនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ.

អសុភានុបស្សនា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានន្តិ អាហ ‘‘សតិបដ្ឋានភាវនាយ សុនិគ្គហិតោ កាមវិតក្កោ’’តិ. សមាធិ ឧប្បជ្ជមានោ កាមវិតក្កម្បិ និគ្គហេត្វា ឯវ ឧប្បជ្ជតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អនវជ្ជសុខបទដ្ឋានេនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘កុសលេសុ ធម្មេសុ អារទ្ធវីរិយោ’’តិអាទិនា ធម្មច្ឆន្ទតោ ឧប្បជ្ជមានោ វីរិយច្ឆន្ទោ ខន្តិំ បរិព្រូហេតីតិ ទស្សេតិ. អនវជ្ជធម្មានំ ឧបការកធម្មាសេវនំ វិយ អនុបការកធម្មបរិវជ្ជនម្បិ បញ្ញានិសេវនេនេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘សមាធិអាទីន’’ន្តិអាទិ.

១៧. សព្ពធម្មាធិដ្ឋានំ ទេសនំ បុគ្គលាធិដ្ឋានេន វិភជិតុំ ‘‘លោកោ នាមា’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពធម្មានន្តិ…បេ… ទស្សេតុ’’ន្តិ អាហ. មហគ្គតធម្មេសុ ឋានំ តំសម្បាទនាវ. តថា សេសេសុ. វឌ្ឍិយមានេសូតិ យថា វិមុត្តិំ បរិបាចយន្តិ, ឯវំ ព្រូហិយមានេសុ.

ទស្សនបរិញ្ញាតិ រូបារូបធម្មានំ សលក្ខណតោ, បច្ចយតោ ច បរិជាននា. តេនាហ ‘‘ញាតបរិញ្ញា’’តិ. បដិបក្ខវិធមនេន សទ្ធិំ លក្ខណត្តយវិភាវនា ឥធ ‘‘ភាវនាបរិញ្ញា’’តិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ភាវនា…បេ… បរិញ្ញា ចា’’តិ. ទស្សនត្ថា បរិញ្ញា ទស្សនបរិញ្ញា, ភាវនត្ថា បរិញ្ញា ភាវនាបរិញ្ញាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កក្ខឡផុសនាទីតិ កក្ខឡាទិផុសនាទិ. អភិជានិត្វាតិ អភិញ្ញាយ បញ្ញាយ ជានិត្វា, ឋិតស្ស អភិជាននហេតុ វាតិ អត្ថោ. អត្ថោតិ ផលំ. នយោតិ វុត្តនយោ.

‘‘យំ អសង្ខត’’ន្តិបិ បឋន្តិ. ចតុនយកោវិទោតិ ឯកត្តនានត្តាទិនយចតុក្កេ និបុណោ. ទេសនាយុត្តិកុសលោតិ ធម្មានំ ទេសនាវិធិម្ហិ កុសលោ.

សទិសី កាតព្ពា សំសន្ទនវសេនាតិ អធិប្បាយោ. អានេតព្ពា ‘‘អយំ ទេសនា ឥមាយ ទេសនាយ ឯវំ សំសន្ទតី’’តិ. អត្ថតោ អបេតន្តិ អយុត្តត្ថំ. អសម្ពន្ធត្ថន្តិ អញ្ញមញ្ញំ អសម្ពន្ធបទត្ថំ. ននុ បដ្ឋានវិចារោ នយវិចារោ វិយ ហារេហិ អសម្មិស្សោ វិចារណន្តរោតិ ចោទនំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. ឥធ និក្ខិត្តោតិ ឥធ សុត្តវិចយេ សុត្តត្ថវិចារភាវតោ និក្ខិត្តោ, ឯតេន វា បដ្ឋានស្ស ហារន្តោគធភាវទស្សនេនេវ មូលបទានំ វិយ បដ្ឋានស្ស បទត្ថន្តរាភាវោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពំ.

ឥមស្ស សុត្តស្សាតិ សំវណ្ណិយមានសុត្តំ សន្ធាយាហ. កស្មិំ វា បទេតិ សំវណ្ណិយមានំ គាថំ សន្ធាយាហ. តព្ពិចយេនាតិ បុច្ឆាទិវិចយេន, អស្សាទាទិវិចយេន ច.

វិចយហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.