១៤. អធិដ្ឋានហារវិភង្គវណ្ណនា

៤៦. ធារយិតព្ពាតិ ឧបធារេតព្ពា, ឧបលក្ខិតព្ពាតិ អត្ថោ. វុត្តមេវ ‘‘សាមញ្ញវិសេសកប្បនាយ វោហារភាវេន អនវដ្ឋានតោ’’តិអាទិនា (នេត្តិ. អដ្ឋ. ១៤).

តំ តំ ផលន្តិ និរយាទិំ តំ តំ ផលំ. អញ្ចិតាតិ គតា. យោនីតិ ឯកជាតិ. សមានវសេន មិស្សីភវតិ ឯតាយាតិ ហិ យោនិ, ឧបបត្តិ. បេច្ចាតិ មរិត្វា. ឧស្សន្នតាយាតិ វិតក្កពហុលតាយ. ‘‘ឧស្សន្នត្តា’’តិបិ វទន្តិ. សស្សតាទីហិ វា ឧស្សន្នត្តា. អសុរជាតិយា និព្ពត្តាបនកោ អសុរជាតិនិព្ពត្តនកោ.

សង្ខាតិ បញ្ញា. បញ្ញាបធានា ច ភាវនាតិ អាហ ‘‘បដិសង្ខាយ បដិបក្ខភាវនាយា’’តិ.

៤៧. បត្ថដភាវេន បថវី. សភាវធារណដ្ឋេន, និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន ច ធាតុ. អាបីយតិ, អប្បាយតីតិ វា អាបោ. តេជនវសេន តិក្ខតាវសេន, ទហនវសេន វា តេជោ. វាយនវសេន វេគគមនវសេន, សមុទីរណវសេន វា វាយោ. វីសតិ អាការាតិ កេសាទយោ វីសតិ កោដ្ឋាសា, បការា វា. កក្ខឡលក្ខណាធិកតាយ កេសាទី កក្ខឡលក្ខណា វុត្តា.

បាដិយេក្កោ បថវីធាតុកោដ្ឋាសោតិ បថវីកោដ្ឋាសមត្តោ, អត្តសុញ្ញធម្មមត្តោតិ អត្ថោ. សន្តប្បតីតិ ឯត្ថ សរីរបកតិមតិក្កមិត្វា ឧណ្ហភាវោ សន្តាបោ, សរីរទហនវសេន បវត្តោ មហាទាហោ, អយមេតេសំ វិសេសោ. យេន ច ជីរីយតីតិ ឯកាហិកាទិជរារោគេន ជរីយតីតិ ច អត្ថោ យុជ្ជតិ. ‘‘សតវារំ តាបេត្វា តាបេត្វា ឧទកេ បក្ខិបិត្វា ឧទ្ធដសប្បិ សតធោតសប្បី’’តិ វទន្តិ. រសរុធិរមំសមេទន្ហារុអដ្ឋិអដ្ឋិមិញ្ជា រសាទយោ. កេចិ ន្ហារុំ អបនេត្វា សុក្កំ សត្តមំ ធាតុំ វទន្តិ. វិវេកន្តិ វិសុំភាវំ, វិសទិសភាវន្តិ អត្ថោ. វត្ថុសង្ខាតោ ហិ អាហារោ បរិណាមំ គច្ឆន្តោ បាណភក្ខគហណិបទនិយ មុត្តករីសភាវេហិ វិយ អត្តនាបិ វិសទិសរសសង្ខាតំ វិសុំភាវំ និព្ពត្តេន្តោ តព្ភាវំ គច្ឆតីតិ វុច្ចតិ, តថា រសាទយោបិ រុធិរាទិកោដ្ឋាសំ. តេនាហ ‘‘រសាទិភាវេន វិវេកំ គច្ឆតី’’តិ.

សភាវលក្ខណតោតិ អសុចិភាវេន លក្ខិតព្ពតោ.

៤៨. យាថាវសរសលក្ខណន្តិ រសិតព្ពោតិ រសោ, បដិវិជ្ឈិតព្ពោ សភាវោ, អត្តនោ រសោ សរសោ, យាថាវោ សរសោ, យាថាវសរសោ យាថាវសរសោ ឯវ លក្ខិតព្ពត្តា លក្ខណន្តិ យាថាវសរសលក្ខណំ. អថ វា យាថាវសរសលក្ខណន្តិ អវិបរីតំ អត្តនោ បវត្តិសង្ខាតំ កិច្ចញ្ចេវ បីឡនសង្ខាតំ លក្ខណញ្ច. ‘‘ឥទំ កិច្ចំ, ឥទំ លក្ខណ’’ន្តិ អវិជ្ជាហេតុ ញាតុំ ន សក្កោតិ, តព្ពិសយញាណុប្បត្តិំ និវារេន្តី ឆាទេត្វា បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋតីតិ វុត្តា. តេន វុត្តំ ‘‘ជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ ន ទេតី’’តិ. តយិទមស្សា កិច្ចន្តិ កិច្ចតោ កថិតា. កថិតាតិ ច វុត្តា, យតោ ច អវិជ្ជា អសម្បដិវេធរសាតិ វុច្ចតិ. ជាយតិ ឯត្ថាតិ ជាតិ, ឧប្បត្តិដ្ឋានំ. យទិបិ និរោធមគ្គេ អវិជ្ជា អារម្មណំ ន ករោតិ, តេ បន ជានិតុកាមស្ស តប្បដិច្ឆាទនវសេន អនិរោធមគ្គេសុ និរោធមគ្គគ្គហណស្ស ការណភាវេន បវត្តមានា តត្ថ ឧប្បជ្ជតីតិ វុច្ចតិ, តេសម្បិ អវិជ្ជាយ ឧប្បត្តិដ្ឋានតា ហោតិ, ឥតរេសំ អារម្មណភាវេន ចាតិ.

អត្ថានត្ថន្តិ ហិតាហិតំ. សម្មោហវិនោទនិយំ បន ‘‘អត្ថត្ថ’’ន្តិ (វិភ. អដ្ឋ. ២២៦) វុត្តំ, តត្ថ អត្ថោ ឯវ អត្ថត្ថោតិ អត្ថស្ស អវិបរីតតាទស្សនត្ថំ ទុតិយេន អត្ថសទ្ទេន វិសេសនំ. ន ហិ ញាណំ អនត្ថេ ‘‘អត្ថោ’’តិ គណ្ហាតីតិ. ការណាការណន្តិ ឯត្ថាបិ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. អត្ថត្ថន្តិ វា អាមេឌិតវចនំ សព្ពេសំ អត្ថានំ បាកដករណភាវប្បកាសនត្ថំ, ផលំ ផលន្តិ អត្ថោ, ហិតបរិយាយេបិ ឯសេវ នយោ. ន្តិ អត្ថានត្ថាទិកំ. អាការន្តិ អត្ថាទិការណមេវ.

បដិវិទ្ធស្ស បុន អវេក្ខនា បច្ចវេក្ខណា. ទុចិន្តិតចិន្តិតាទិលក្ខណស្ស ពាលស្ស ភាវោ ពាល្យំ. សម្បជានាតីតិ សមំ បការេហិ ជានាតិ. ពលវមោហោ បមោហោ. សមន្តតោ មោហនំ សម្មោហោ. ទុគ្គតិគាមិកម្មស្ស វិសេសបច្ចយត្តា អវិន្ទិយំ. វិន្ទតីតិ លភតិ. អនវជ្ជធម្មានំ វិជ្ជា វិយ វិសេសបច្ចយោ ន ហោតីតិ វិន្ទិយំ ន វិន្ទតិ. អយំ អវិជ្ជាយ វេមត្តតាតិ អយំ ‘‘ទុក្ខេ អញ្ញាណ’’ន្តិអាទិនា កិច្ចជាតិលក្ខណេហិ វុត្តោ អវិជ្ជាយ អវិសេសោ. វិជ្ជាតិអាទីនំ វុត្តនយានសារេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

បាសាណសក្ខរវាលិកាវិរហិតា ភូមិ សណ្ហាតិ ‘‘សណ្ហដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ.

តត្តកមេវ កាលន្តិ បញ្ចកប្បសតានិ. វិភូតំ សមត្តិក្កន្តំ រូបសញ្ញាសង្ខាតំ រូបំ ឯតាយាតិ វិភូតរូបំ, សមាបត្តិន្តិ បទត្ថោ. ន ហិ កាចិ អរូបសមាបត្តិ រូបសញ្ញាសហគតា បវត្តីតិ. និរោធសមាបត្តិយំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ, តត្ថ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា វិសុំ គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘សេសារុប្បសមាបត្តិយោ’’តិ.

ទមថំ អនុបគច្ឆន្តោ ទុដ្ឋស្សោ ខលុង្កស្សោ. ឧត្តរិទមថាយាតិ អរិយមគ្គទមថាយ.

ឥតរោតិ ទុក្ខាបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោ, សុខាបដិបទោ ច ខិប្បាភិញ្ញោ. ឧភយតោភាគេហីតិ រូបកាយនាមកាយភាគេហិ. ឧភយតោតិ វិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទវិមុត្តិវសេន.

អនេកោបីតិ សភាវេន អនេកោបិ. ឯកសទ្ទាភិធេយ្យតាយាតិ សាមញ្ញសទ្ទាភិធេយ្យតាយ.

អធិដ្ឋានហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.