១. ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា

៥. អន្វត្ថសញ្ញតន្តិ អត្ថានុគតសញ្ញភាវំ, ‘‘ទេសនាហារោ’’តិ អយំ សញ្ញា អន្វត្ថា អត្ថានុគតាតិ អត្ថោ.

អវុត្តមេវាតិ បុព្ពេ អសំវណ្ណិតបទមេវ. ‘‘ធម្មំ វោ’’តិអាទិ (ម. និ. ៣.៤២០) វចនស្ស សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘កត្ថ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តេបិដកស្ស ហិ ពុទ្ធវចនស្ស សំវណ្ណនាលក្ខណំ នេត្តិប្បករណំ, តញ្ច បរិយត្តិធម្មសង្គាហកេ សុត្តបទេ សំវណ្ណេតព្ពភាវេន គហិតេ គហិតមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ទេសនាហារេន…បេ… ទស្សេតី’’តិ.

យេសំ អស្សាទាទីនំ វិភជនលក្ខណោ ទេសនាហារោ, តេ គាថាយ, ឥធាបិ ច អាគតេ ‘‘អស្សាទំ អាទីនវ’’ន្តិអាទិនា ឧទាហរណវសេន វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អស្សាទោ’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្សំ ‘‘អស្សាទាទីនវតា’’តិ គាថាយំ វុត្តោ កតមោ អស្សាទោ. អថ វា ‘‘អស្សាទំ អាទីនវ’’ន្តិអាទិនា យោ ឥធ អស្សាទាទីនំ ឧទ្ទេសោ, តត្ថ កតមោ អស្សាទោតិ ចេតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. កម្មករណត្ថភិន្នស្ស វិសយវិសយិតាលក្ខណស្ស អស្សាទទ្វយស្ស និទស្សនត្ថំ គាថាទ្វយុទាហរណំ, តថា កាមវិបរិណាមលក្ខណស្ស, វដ្ដទុក្ខលក្ខណស្ស ចាតិ ទុវិធស្សាបិ អាទីនវស្ស និទស្សនត្ថំ ‘‘អរិយមគ្គោ និព្ពាន’’ន្តិ ទុវិធស្សាបិ និស្សរណស្ស និទស្សននិទស្សនត្ថញ្ច ទ្វេ ទ្វេ គាថា ឧទាហដា.

ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ (ជា. ១.១០.១០២-១០៣; នេត្តិ. ៥, ២៦, ៣១; បេដកោ. ២២) ឯត្ថ ធម្មចារិនោ មគ្គផលនិព្ពានេហិ សាតិសយារក្ខា សម្ភវតិ, សម្បត្តិភវស្សាបិ វិបរិណាមសង្ខារទុក្ខតាហិ ទុគ្គតិភាវោ ឥច្ឆិតោវាតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘និស្សរណំ អនាមសិត្វា’’តិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និព្ពានំ វា ឧបនិធាយ សព្ពា ឧបបត្តិយោ ទុគ្គតី’’តិ.

អវេក្ខស្សូតិ វិធានំ. តស្សា បន អវេក្ខាយ បវត្តិអាការោ, វិសយោ, កត្តា ច ‘‘សុញ្ញតោ, លោកំ, មោឃរាជា’’តិ បទត្តយេន វុត្តាតិ អាហ – ‘‘សុញ្ញតោ…បេ… អាណត្តី’’តិ. តត្ថ សង្ខារានំ សុញ្ញតា អនត្តសភាវតាយ, អត្តសុញ្ញតាយ ច សិយា. យតោ តេ ន វសវត្តិនោ, អត្តសារវិរហិតា ច, យតោ តេ អនត្តា, រិត្តា, តុច្ឆា ច អត្តនា, តទុភយំ ទស្សេតិ ‘‘អវសវត្តិតា’’តិអាទិនា. ឯវំ មច្ចុតរោ សិយាតិ ឯវំ បដិបត្តិយា មច្ចុតរោ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. បរិកប្បេត្វា វិធិយមានស្ស មច្ចុតរណស្ស បុព្ពភាគបដិបទា ទេសនាយ បច្ចក្ខតោ សិជ្ឈមានំ សាតិសយំ ផលន្តិ អាហ ‘‘តស្ស យំ…បេ… ផល’’ន្តិ.

៦. ឧទាហរណវសេនាតិ និទស្សនវសេន. តត្ថ ‘‘បុគ្គលវិភាគេនា’’តិ ឥមិនា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិបុគ្គលបយោជិតោ អស្សាទាទីសុ ភគវតោ ទេសនាវិសេសោតិ ទស្សេតិ.

ឃដិតមត្តន្តិ សោតទ្វារានុសារេន មនោទ្វារិកវិញ្ញាណសន្តានេន អាលម្ពិតមត្តំ. សស្សតាទិអាការស្សាតិ សស្សតុច្ឆេទាការស្ស. ឥទញ្ហិ ទ្វយំ ធម្មទេសនាយ ចាលេតព្ពំ, ន អនុលោមិកខន្តិ, យថាភូតញាណំ វា. ឯតស្មិញ្ហិ ចតុក្កេ អាសយសាមញ្ញតា. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សស្សតុច្ឆេទទិដ្ឋី ច, ខន្តិ ចេវានុលោមិកា;

យថាភូតញ្ច យំ ញាណំ, ឯតំ អាសយសញ្ញិត’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. មហាដី. ១.១៣៦; ទី. និ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា; សារត្ថ. ដី. ១.បឋមមហាសង្គីតិកថាវណ្ណនា, វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា; វិ. វិ. ដី. ១.វេរញ្ជកណ្ឌវណ្ណនា);

ចលនាយាតិ វិក្ខម្ភនាយ. បរានុវត្តិយាតិ សមុច្ឆេទនាយ. ឧគ្ឃដិតេ ជានាតីតិ ឧគ្ឃដិតញ្ញូតិ មូលវិភុជាទិបក្ខេបេន សទ្ទសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. វិបញ្ចិតន្តិ ‘‘វិសមំ ចន្ទិមសូរិយា បរិវត្តន្តី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.៧០) វិយ ភាវនបុំសកនិទ្ទេសោតិ អាហ ‘‘មន្ទំ សណិក’’ន្តិ. និស្សរណអាទីនវនិស្សរណអស្សាទាទីនវនិស្សរណានំ វិភាវនា វេនេយ្យត្តយវិនយនសមត្ថា.

ចត្តារោតិ អស្សាទោ ច អាទីនវោ ច អស្សាទោ អាទីនវោ ច អស្សាទោ និស្សរណញ្ចាតិ ឯតេ ចត្តារោ. យទិ និស្សរណវិភាវនា វេនេយ្យវិនយនសមត្ថា, កស្មា បញ្ចមោ ន គហិតោតិ អាហ ‘‘អាទីនវាវចនតោ’’តិ. យទិ ហិ ឧគ្ឃដិតញ្ញុំ សន្ធាយ អយំ នយោ វុច្ចតិ, និស្សរណមត្តេន សិទ្ធំ សិយា. អថ វិបញ្ចិតញ្ញុំ, នេយ្យំ វា, អាទីនវោ ច និស្សរណញ្ច អស្សាទោ ច អាទីនវោ និស្សរណញ្ច វត្តព្ពោ សិយា? តថា អប្បវត្តត្តា ន គហិតោ. តេនាហ ‘‘អាទីនវាវចនតោ’’តិអាទិ. ទេសនន្តិ សាមញ្ញតោ គហិតំ ‘‘សុត្តេកទេសំ គាថំ វា’’តិ វិសេសេតិ. បទបរមអគ្គហណញ្ចេត្ថ សឧបាយស្ស និស្សរណស្ស អនាមដ្ឋត្តា.

‘‘កល្យាណ’’ន្តិ ឥមិនា ឥដ្ឋវិបាកោ, ‘‘បាបក’’ន្តិ អនិដ្ឋវិបាកោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘អយំ អស្សាទោ, អយំ អាទីនវោ’’តិ. លាភាទីនំ បុញ្ញផលត្តា តទនុរោធំ វា សន្ធាយ ‘‘អយំ អស្សាទោ’’តិ វុត្តំ. តព្ពិបរិយាយេន អលាភាទីនំ អាទីនវតា វេទិតព្ពា.

កាមាតិ កិលេសកាមសហិតា វត្ថុកាមា. វិរូបរូបេនាតិ អប្បតិរូបាការេន. មថេន្តីតិ មទ្ទន្តិ. បព្ពជិតោម្ហីតិ បព្ពជ្ជំ ឧបគតោ អម្ហិ. អបណ្ណកន្តិ អវិរជ្ឈនកំ. សាមញ្ញន្តិ សមណភាវោ. សមិតបាបភាវោយេវ សេយ្យោ សុន្ទរតរោ.

តត្ថ ‘‘កាមា ហិ ចិត្រា មធុរា មនោរមា’’តិ អយំ អស្សាទោ, ‘‘វិរូបរូបេន មថេន្តិ ចិត្ត’’ន្តិ អយំ អាទីនវោ, ‘‘អបណ្ណកំ សាមញ្ញ’’ន្តិ ឥទំ និស្សរណន្តិ អាហ ‘‘អយំ…បេ… និស្សរណញ្ចា’’តិ.

ផលាទីនំ ឯកកវសេន ច តិកវសេន ច បាឡិយំ ឧទាហដត្តា វុត្តំ ‘‘ទុកវសេនបី’’តិ.

សុខា បដិបទា, ទុក្ខា បដិបទាតិ យា ទ្វេ បដិបទា, តាសុ ឯកេកា ទន្ធខិប្បាភិញ្ញតាយ ទ្វេ ទ្វេ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘បដិបទាភិញ្ញាកតោ វិភាគោ បដិបទាកតោ ហោតី’’តិ. កតបុព្ពកិច្ចស្ស បថវីកសិណាទីសុ សព្ពបឋមំ ‘‘បថវី’’តិអាទិនា បវត្តមនសិការោ បឋមសមន្នាហារោ. ឧបចារន្តិ ឧបចារជ្ឈានំ. បដិបជ្ជិតព្ពតាយ ឈានម្បិ ‘‘បដិបទា’’តិ វុច្ចតិ. តទញ្ញា ហេដ្ឋិមបញ្ញតោ អធិកា បញ្ញាតិ កត្វា ‘‘អភិញ្ញា’’តិ វុច្ចតិ.

កិលេសេតិ នីវរណប្បការេ, តំសហគតកិលេសេ ច. អង្គបាតុភាវន្តិ វិតក្កាទិឈានង្គបដិលាភំ.

អភិនិវិសន្តោតិ បដ្ឋបេន្តោ. រូបារូបំ បរិគ្គណ្ហន្តោតិ រូបារូបធម្មេ លក្ខណាទីហិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គណ្ហន្តោ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស មគ្គបាតុភាវទន្ធតា ច នាមរូបវវត្ថានាទីនំ កិច្ឆសិទ្ធិយា សិយាតិ ន រូបារូបបរិគ្គហកិច្ឆតាយ ឯវ ទុក្ខាបដិបទតា វត្តព្ពាតិ ចេ? ន, នាមរូបវវត្ថាបនាទីនំ បច្ចនីកកិលេសមន្ទតាយ សុខសិទ្ធិយម្បិ តថាសិទ្ធវិបស្សនាសហគតានំ ឥន្ទ្រិយានំ មន្ទតាយ មគ្គបាតុភាវតោ. រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វាតិ អកិច្ឆេនបិ បរិគ្គហេត្វា, កិច្ឆេន បរិគ្គហិតេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯវំ សេសេសុបិ. នាមរូបំ វវត្ថាបេន្តោតិ ‘‘នាមរូបមត្តមេតំ, ន អញ្ញោ កោចិ សត្តាទិកោ’’តិ វវត្ថាបនំ ករោន្តោ. កតរោ បនេត្ថ វារោ យុត្តរូបោតិ? យោ កោចិ សកិំ, ទ្វិក្ខត្តុំ, អនេកសតក្ខត្តុន្តិ ឯវមាទីសុ ហិ វិក្ខម្ភនវារេសុ សកិំ, ទ្វិក្ខត្តុញ្ច វិក្ខម្ភនវារោ សុខា បដិបទា ឯវ, ន តតោ ឧទ្ធំ សុខា បដិបទា ហោតិ, តស្មា តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនវារតោ បដ្ឋាយ ទុក្ខា បដិបទា វេទិតព្ពា. អបិច កលាបសម្មសនាវសានេ ឧទយព្ពយានុបស្សនាយ ឧប្បន្នស្ស វិបស្សនុបក្កិលេសស្ស តិក្ខត្តុំ វិក្ខម្ភនេន កិច្ឆតាវារោ ទុក្ខា បដិបទា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ទន្ធត្តា បដិបទាយ ឯតស្ស អកិច្ឆត្តេបិ បុរិមានំ កិច្ឆត្តេ ទុក្ខាបដិបទតា វុត្តនយាវ. យស្ស បន សព្ពត្ថ អកិច្ឆតា, តស្ស បរមុក្កំសគតា សុខា បដិបទា វេទិតព្ពា.

យថា នាមរូបបរិគ្គហកិច្ឆតាយ មគ្គបាតុភាវទន្ធតាយ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា វុត្តា, តថា តព្ពិបរិយាយេន ចតុត្ថី, តទុភយវោមិស្សតាវសេន ទុតិយា, តតិយា ច ញាតព្ពាតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ឥមិនា…បេ… វេទិតព្ពា’’តិ. វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យានស្ស អធិប្បេតត្តា ‘‘វិបស្សនាបក្ខិកា ឯវា’’តិ វុត្តំ.

ហេតុបាយផលេហីតិ ឯត្ថ តណ្ហាចរិតតា, មន្ទបញ្ញតា ច បឋមាយ បដិបទាយ ហេតុ, តណ្ហាចរិតតា, ឧទត្ថបញ្ញតា ច ទុតិយាយ, ទិដ្ឋិចរិតតា, មន្ទបញ្ញតា ច តតិយាយ, ទិដ្ឋិចរិតតា, ឧទត្ថបញ្ញតា ច ចតុត្ថិយា. ឧបាយោ បន យថាក្កមំ សតិសមាធិវីរិយបញ្ញិន្ទ្រិយានិ, សតិបដ្ឋានឈានសម្មប្បធានសច្ចានិ ច ឧបនិស្សយភូតានិ. ផលំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យានំ.

សមាធិមុខេនាតិ សមាធិមុខេន ភាវនានុយោគេន. តេនេវាហ ‘‘សមថបុព្ពង្គមាយ វិបស្សនាយា’’តិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ នេត្តិប្បករណេ. វក្ខតិ ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិ សេក្ខផល’’ន្តិ, ‘‘រាគវិរាគា ចេតោវិមុត្តិកាមធាតុសមតិក្កម’’ន្តិ ច. សោតិ អនាគាមី.

តេនាតិ បដិបក្ខេន. តតោតិ បដិបក្ខតោ. សមានាធិករណវសេន ច ចេតោវិមុត្តិសទ្ទានំ សមាសំ កត្វា ភិន្នាធិករណវសេន វត្តុំ ‘‘អថ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. បុន ‘‘ចេតសោ វា’’តិអាទិនា អញ្ញបទត្ថវសេន ចេតោវិមុត្តិបទានំ សមាសំ ទស្សេតិ. វិញ្ញាណបរិយាយេន ចេតោ-សទ្ទេន វុត្តយោជនា ន សម្ភវតីតិ អាហ ‘‘យថាសម្ភវ’’ន្តិ.

ហា-សទ្ទោ គតិអត្ថោ, គតិ ចេត្ថ ញាណគតិ អធិប្បេតាតិ អាហ ‘‘ហាតព្ពាតិ គមេតព្ពា’’តិ. នេតព្ពាតិ ញាបេតព្ពា.

៧. តន្តិ បុគ្គលវិភាគំ. ញាណវិភាគេនាតិ សុតមយាទិញាណប្បភេទេន. និព្ពត្តនន្តិ ឧប្បាទនំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឧគ្ឃដិតញ្ញុតាតិអាទិបុគ្គលវិភាគភូតេ ទេសនាភាជនេ. ទេសនាយន្តិ សុត្តេ. តំ ទស្សេតុន្តិ តំ បុគ្គលវិភាគំ ទស្សេតុំ. ‘‘ស្វាយំ ហារោ កថំ សម្ភវតី’’តិ កេចិ បឋន្តិ.

សាតិ វុត្តប្បការធម្មត្ថានំ វីមំសនបញ្ញា. អធិការតោតិ ‘‘សត្ថា វា ធម្មំ ទេសយតី’’តិអាទិអធិការតោ. សាមត្ថិយតោ ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវេនេយ្យវិនយនសមត្ថភាវតោ. បរិយត្តិធម្មស្ស ឧបធារណន្តិ ឯត្ថាបិ ‘‘អធិការតោ សាមត្ថិយតោ វា’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ.

‘‘វីមំសាទិបរិយាយវតី បឋមវិកប្បវសេន, វីមំសាទិវិភាគវតី ទុតិយវិកប្បវសេន, ចិន្តាយ ហេតុភូតាយ និព្ពត្តា ចិន្តាមយី’’តិ ឯវមាទិវុត្តនយានុសារេន សក្កា យោជេតុន្តិ អាហ ‘‘សេសំ វុត្តនយមេវា’’តិ.

សុតចិន្តាមយញាណេសូតិ សុតមយញាណេ ច ចិន្តាមយញាណេ ច សុតចិន្តាមយញាណេសុ ច សុតចិន្តាមយញាណេសូតិ ឯកទេសសរូបេកសេសោ វេទិតព្ពោ. ចិន្តាមយញាណេយេវ ហិ បតិដ្ឋិតា មហាពោធិសត្តា ចរិមភវេ វិបស្សនំ អារភន្តិ, ឥតរេ សុតចិន្តាមយញាណេសូតិ. តេហីតិ តថា បឋន្តេហិ. វុត្តនយេនាតិ ‘‘ឧបាទារូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, អរូបំ បរិគ្គណ្ហាតី’’តិអាទិនា បដិបទាកថាយំ (នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥) វុត្តនយេន.

៨. បរតោ ឃោសោ បច្ចយភូតោ ឯតិស្សាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បច្ចត្តសមុដ្ឋិតេន ច យោនិសោមនសិការេនា’’តិ ឥទំ អាវុត្តិនយេន ទុតិយំ អាវដ្ដតីតិ វេទិតព្ពំ. តេន សាវកានំ ភាវនាមយញាណុប្បត្តិ សង្គហិតា ហោតិ. សាវកានមេវ វា ញាណុប្បត្តិ ឥធាធិប្បេតា ឧគ្ឃដិតញ្ញុអាទិវិភាគកថនតោ. ឯតស្មិំ បក្ខេ បុព្ពេ វុត្តឯកសេសនយោបិ បដិក្ខិត្តោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘អាសយបយោគបពោធស្ស និប្ផាទិតត្តា’’តិ ឯតេន បច្ឆិមចក្កទ្វយបរិយាបន្នានិ បុព្ពហេតុសង្គហានិ សុតចិន្តាមយញាណានិ សន្ធាយ ‘‘ឥមា ទ្វេ បញ្ញា អត្ថី’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. អត្ថិភាវោ ចេតាសំ បដិបក្ខេន អនុបទ្ទុតតា វេទិតព្ពា. អបរិក្ខតត្តា អនភិសង្ខតត្តា. សុតមយញាណស្សាបិ បុរិមសិទ្ធស្ស.

៩. ទេសនាបដិបទាញាណវិភាគេហីតិ និស្សរណទេសនាទិទេសនាវិភាគេហិ, ទុក្ខាបដិបទាទិបដិបទាវិភាគេហិ, សុតមយញាណាទិញាណវិភាគេហិ.

អវសិដ្ឋបារិសជ្ជេនាតិ ខត្តិយគហបតិបរិសបរិយាបន្នេន. អដ្ឋន្នន្តិ ខត្តិយបរិសា ព្រាហ្មណគហបតិសមណចាតុមហារាជិកតាវតិំសមារព្រហ្មបរិសាតិ ឥមាសំ អដ្ឋន្នំ.

សមត្ថេតីតិ សមត្ថំ សម្ពន្ធត្ថំ ករោតិ.

តមេវ ទ្វាទសបទភាវំ ទីបេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. តទត្ថស្សាតិ ឆឆក្កបរិយាយត្ថស្ស (ម. និ. ៣.៤២០ អាទយោ). សព្ពបរិយត្តិធម្មសង្គាហកត្តា ឆឆក្កបរិយាយស្ស, តទត្ថស្ស ច ធម្មចក្កប្បវត្តេន សុត្តេន (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៣; បដិ. ម. ២.៣០) សង្គហិតត្តា វុត្តំ ‘‘សព្ពស្សាបិ…បេ… វិភាវេន្តោ’’តិ. វិសយិភាវេន ព្យញ្ជនបទានំ, វិសយភាវេន អត្ថបទានំ សម្ពន្ធំ សន្ធាយាហ ‘‘តេសំ…បេ… សម្ពន្ធភាវ’’ន្តិ.

បទាវយវោ អក្ខរានិ. បទត្ថោតិ បទត្ថាវយវោ. បទត្ថគ្គហណស្សាតិ បទត្ថាវពោធស្ស. វិសេសាធានំ វិសេសុប្បត្តិ. វាក្យភេទេតិ វាក្យវិសេសេ. ចិត្តបរិតោសនំ ចិត្តារាធនំ. ពុទ្ធិនិសានំ បញ្ញាយ តេជនំ តិក្ខភាវករណំ. នានាវាក្យវិសយតាបិ សិទ្ធា ហោតិ បទាទីហិបិ សង្កាសនស្ស សិទ្ធត្តា. ឯកវាក្យវិសយតាយ ហិ អត្ថបទានំ សង្កាសនាទយោ យថាក្កមំ អក្ខរាទិវិសយា ឯវាតិ និយមោ សិយា. ឯតេនាតិ អត្ថបទានំ នានាវាក្យវិសយត្ថេន.

ឧគ្ឃដនាទិអត្ថានីតិ ឧគ្ឃដនវិបញ្ចននយនប្បយោជនានិ.

១០. ឧបតិដ្ឋតិ ឯត្ថាតិ ឧបដ្ឋិតន្តិ ឧបដ្ឋិតសទ្ទស្ស អធិករណត្ថតំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបតិដ្ឋនដ្ឋាន’’ន្តិ វុត្តំ យថា ‘‘បទក្កន្ត’’ន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥទំ នេស’’ន្តិអាទិ. បដិបត្តិទេសនាគមនេហីតិ បដិបត្តិគមនទេសនាគមនេហិ. ‘‘កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិ ច…បេ… ជរាមរណស្សា’’តិអាទិនា ជរាមរណតោ បដ្ឋាយ បដិច្ចសមុប្បាទមុខេន វិបស្សនំ អភិនិវិសិត្វា មហាគហនំ ឆិន្ទិតុំ និសានសិលាយំ ផរសុំ និសេន្តោ វិយ កិលេសគហនំ ឆិន្ទិតុំ លោកនាថោ ញាណផរសុំ តេជេន្តោ ពុទ្ធភាវាយ ហេតុសម្បត្តិយា បរិបាកគតត្តា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាធិគមាយ វិបស្សនាគព្ភំ គណ្ហាបេន្តោ អន្តរន្តរា នានាសមាបត្តិយោ សមាបជ្ជិត្វា អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន អនេកាការវោការសង្ខារេ សម្មសន្តោ ឆត្តិំសកោដិសតសហស្សមុខេន យំ ញាណំ បវត្តេសិ, តំ ‘‘មហាវជិរញាណ’’ន្តិ វទន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘ចតុវីសតិកោដិសតសហស្សសមាបត្តិសញ្ចារិមហាវជិរញាណ’’ន្តិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ៣.១៤១) អាគតំ, តំ ទេវសិកំ វឡញ្ជនកសមាបត្តីនំ បុរេចរានុចរញាណំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ បន វក្ខតិ ‘‘ញាណវជិរមោហជាលបទាលន’’ន្តិ, តំ សហ វិបស្សនាយ មគ្គញាណំ វេទិតព្ពំ. ឯតំ ព្រហ្មចរិយន្តិ សាសនព្រហ្មចរិយំ អធិប្បេតន្តិ តំ ទស្សេន្តោ ‘‘ព្រហ្មុនោ’’តិអាទិមាហ.

ទេសនាយាតិ ករណត្ថេ ឥទំ ករណវចនំ. និយុត្តោតិ ឯត្ថ ហេតុអត្ថោ អន្តោនីតោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘និទ្ធារេត្វា យោជិតោ’’តិ អាហ.

ទេសនាហារវិភង្គវណ្ណនា និដ្ឋិតា.