២. គរុកាបត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា

១០. ឥទានិ សង្ឃាទិសេសំ បកាសេតុំ ‘‘មោចេតុកាមចិត្តេនា’’តិអាទិមារទ្ធំ. តត្ថ មោចេតុំ កាមេតីតិ មោចេតុកាមំ, មោចេតុកាមញ្ច តំ ចិត្តញ្ចាតិ មោចេតុកាមចិត្តំ, តេន, មោចនស្សាទចិត្តេនាតិ អត្ថោ. ឯកាទសន្នញ្ហិ រាគានំ ឯកេន មោចនស្សាទេន អាបត្តិ ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

តត្រិមេ ឯកាទស អស្សាទា មោចនស្សាទោ មុច្ចនស្សាទោ មុត្តស្សាទោ មេថុនស្សាទោ ផស្សស្សាទោ កណ្ឌូវនស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ និសជ្ជស្សាទោ វាចស្សាទោ គេហសិតបេមំ វនភង្គិយន្តិ. តត្ថ មោចនស្សាទចេតនាយ ចេតេន្តោ ចេវ អស្សាទេន្តោ ច ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, សង្ឃាទិសេសោ, ន មុច្ចតិ ចេ, ថុល្លច្ចយំ. សចេ បន សយនកាលេ រាគបរិយុដ្ឋិតោ ហុត្វា ឩរុនា វា មុដ្ឋិនា វា អង្គជាតំ គាឡ្ហំ បីឡេត្វា មោចនត្ថាយ សឧស្សាហោ សុបតិ, សុបន្តស្ស ចស្ស អសុចិ មុច្ចតិ, សង្ឃាទិសេសោ. មុច្ចនស្សាទេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុច្ចមានំ អស្សាទេតិ, ន ឧបក្កមតិ, មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មុត្តស្សាទេ អត្តនោ ធម្មតាយ មុត្តេ ឋានា ចុតេ អសុចិម្ហិ បច្ឆា អស្សាទេន្តស្ស វិនា ឧបក្កមេន មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. មេថុនស្សាទេ មេថុនរាគេន មាតុគាមំ គណ្ហាតិ, តេន អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ, ទុក្កដំ បន អាបជ្ជតិ. ផស្សស្សាទោ ទុវិធោ អជ្ឈត្តិកោ ពាហិរោ ចាតិ. តត្ថ អត្តនោ និមិត្តំ ‘‘ថទ្ធំ, មុទុកន្តិ ជានិស្សាមី’’តិ វា លោលភាវេន វា កីឡាបយតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. ពាហិរផស្សស្សាទេ បន កាយសំសគ្គរាគេន ឥត្ថិំ ផុសតោ, អាលិង្គតោ ច អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ, កាយសំសគ្គសង្ឃាទិសេសំ បន អាបជ្ជតិ.

កណ្ឌូវនស្សាទេ ទទ្ទុកច្ឆុបិឡកបាណកាទីនំ អញ្ញតរេន ខជ្ជមានំ និមិត្តំ កណ្ឌូវនស្សាទេន កណ្ឌូវតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ. ទស្សនស្សាទេ ឥត្ថិយា អនោកាសំ ឧបនិជ្ឈាយតោ អសុចិ មុច្ចតិ, អនាបត្តិ, ទុក្កដំ បន ហោតិ. និសជ្ជស្សាទេ មាតុគាមេន សទ្ធិំ រហោ និសិន្នស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ, រហោនិសជ្ជាបត្តិ បន ហោតិ. វាចស្សាទេ មាតុគាមំ មេថុនប្បដិសំយុត្តាហិ វាចាហិ ឱភាសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ, ទុដ្ឋុល្លវាចាសង្ឃាទិសេសំ បន អាបជ្ជតិ. គេហសិតបេមេ មាតាទីនំ មាតាទិបេមេន អាលិង្គនាទិំ ករោន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តិ. វនភង្គំ សន្ថវករណត្ថាយ ឥត្ថិយា បេសិតបុប្ផាទិវនភង្គសញ្ញិតំ បណ្ណាការំ ‘‘ឥត្ថន្នាមាយ ឥមំ បេសិត’’ន្តិ អស្សាទេន អាមសន្តស្ស មុត្តេបិ អនាបត្តីតិ. ឯវមេតេសុ មោចនស្សាទេន អាបត្តិ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មោចេតុ…បេ… នា’’តិ វុត្តំ. អថ វា មោចេតុកាមំ ចិត្តំ យស្ស សោយំ មោចេតុកាមចិត្តោ, តេន, ឥត្ថម្ភូតេ ករណវចនំ, មោចេតុកាមចិត្តោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

ឧបក្កម្មាតិ ហត្ថាទីសុ យេន កេនចិ និមិត្តេ ឧបក្កមិត្វាតិ អត្ថោ. វិមោចយន្តិ យំ អន្តមសោ ឯកា ខុទ្ទកមក្ខិកា បិវេយ្យ, តត្តកម្បិ វិមោចេន្តោតិ អត្ថោ. សុក្កន្តិ នីលបីតលោហិតោទាតតក្កតេលទកខីរទធិសប្បិវណ្ណសង្ខាតេសុ ទសវិធេសុ សុក្កេសុ យំ កិញ្ចិ សុក្កំ. អញ្ញត្រ សុបិនាតិ យា សុបិនន្តេ សុក្កវិស្សដ្ឋិ ហោតិ, តំ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. សមណោតិ យោ កោចិ ឧបសម្បន្នោ. គរុកន្តិ សង្ឃាទិសេសំ. ផុសេតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. ចេតនា ឧបក្កមោ មុច្ចនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានីតិ. សុក្កវិស្សដ្ឋិសិក្ខាបទំ.

១១. ឥទានិ កាយសំសគ្គំ ទស្សេតុំ ‘‘កាយសំសគ្គរាគេនា’’តិអាទិមារទ្ធំ. ភិក្ខុ មនុស្សិត្ថិយា មនុស្សិត្ថិសញ្ញី ហុត្វា កាយសំសគ្គរាគេន ឧបក្កមិត្វា មនុស្សិត្ថិំ បរាមសន្តោ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ យោជនា. តត្ថ កាយសំសគ្គរាគេនាតិ ហត្ថគ្គហណាទិកាយសម្ផស្សេន រាគេន កាយមិស្សរាគេន. មនុស្សិត្ថិន្តិ តទហុជាតម្បិ ជីវមានកមនុស្សិត្ថិំ. បរាមសន្តិ បរាមសន្តោ, ឥត្ថីតិ សញ្ញា ឥត្ថិសញ្ញា, សា អស្ស អត្ថីតិ ឥត្ថិសញ្ញី, ឥត្ថិសញ្ញី ហុត្វាតិ អត្ថោ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, កាយសំសគ្គរាគោ, តេន រាគេន វាយាមោ, ហត្ថគ្គាហាទិសមាបជ្ជនន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. កាយសំសគ្គសិក្ខាបទំ.

១២. ឥទានិ ទុដ្ឋុល្លំ ទស្សេតុំ ‘‘ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទេនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទេនាតិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គមេថុនធម្មប្បដិសំយុត្តវាចស្សាទរាគេន. មគ្គំ វារព្ភ មេថុនន្តិ វច្ចមគ្គបស្សាវមគ្គានំ អញ្ញតរំ មគ្គំ វា មេថុនំ វា អារព្ភាតិ អត្ថោ. ឱភាសន្តោតិ អវភាសន្តោ. មនុស្សិត្ថិន្តិ វិញ្ញុំ បដិពលំ សុភាសិតទុព្ភាសិតំ ទុដ្ឋុល្លាទុដ្ឋុល្លំ សល្លក្ខណសមត្ថំ មនុស្សិត្ថិំ. សុណមានន្តិ សុណន្តិំ. ឥមិនា បដិពលាយបិ ឥត្ថិយា អវិញ្ញត្តិបថេ ឋិតាយ ទូតេន វា បណ្ណេន វា អារោចេន្តស្ស ទុដ្ឋុល្លវាចាបត្តិ ន ហោតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទរាគោ, តេន រាគេន ឱភាសនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. ទុដ្ឋុល្លវាចស្សាទសិក្ខាបទំ.

១៣. ឥទានិ អត្តកាមបារិចរិយំ ទស្សេតុំ ‘‘វណ្ណ’’ន្ត្យាទិ វុត្តំ. តត្ថ យោ ភិក្ខុ អត្តនោ កាមបារិចរិយាយ វណ្ណំ វត្វា មេថុនរាគេន ឥត្ថិំ មេថុនំ យាចមានោ គរុំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. វណ្ណំ វត្វាតិ គុណំ អានិសំសំ បកាសេត្វា. អត្តនោកាមបារិចរិយាយាតិ មេថុនធម្មសង្ខាតេន កាមេន បារិចរិយា កាមបារិចរិយា, អត្តនោ អត្ថាយ កាមបារិចរិយា អត្តនោកាមបារិចរិយា, អលុត្តសមាសោយំ. អថ វា អត្តនោតិ កត្វត្ថេ សាមិវចនំ, អត្តនោ កាមិតា ឥច្ឆិតាតិ អត្តនោកាមា, សយំ មេថុនរាគវសេន បត្ថិតាតិ អត្ថោ, អត្តនោកាមា ច សា បារិចរិយា ចាតិ អត្តនោកាមបារិចរិយា, តាយ អត្តនោកាមបារិចរិយាយ, ‘‘ឯតទគ្គំ, ភគិនិ, បារិចរិយានំ, យា មាទិសំ សីលវន្តំ កល្យាណធម្មំ ព្រហ្មចារិំ ឯតេន ធម្មេន បរិចរេយ្យា’’តិ ឯវំ វណ្ណំ វត្វាតិ អត្ថោ. យាចធាតុនោ ទ្វិកម្មិកត្តា ‘‘ឥត្ថិំ មេថុនំ យាចមានោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឥត្ថិន្តិ ទុដ្ឋុល្លោភាសនេ វុត្តប្បការំ ឥត្ថិំ. មនុស្សិត្ថី, ឥត្ថិសញ្ញិតា, អត្តកាមបារិចរិយាយ រាគោ, តេន រាគេន វណ្ណភណនំ, តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អត្តកាមបារិចរិយសិក្ខាបទំ.

១៤. ឥទានិ សញ្ចរិត្តំ ទស្សេតុំ ‘‘សន្ទេស’’ន្ត្យាទិមារទ្ធំ. តត្ថ ភិក្ខុ បុរិសស្ស វា សន្ទេសំ, ឥត្ថិយា វា សន្ទេសំ បដិគ្គហេត្វា វីមំសិត្វា បច្ចាហរន្តោ គរុកំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ សន្ទេសន្តិ ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ មាតុរក្ខិតំ ព្រូហិ ‘ហោហិ កិរ ឥត្ថន្នាមស្ស ភរិយា ធនក្កីតា’’តិ (បារា. ៣០៥) ឯវំ វុត្តំ បុរិសស្ស សាសនំ, ‘‘គច្ឆ, ភន្តេ, ឥត្ថន្នាមំ បុរិសំ ព្រូហិ ‘អហំ តស្ស ភរិយា ភវិស្សាមី’’តិ (បារា. ៣២៦-៣២៧ ថោកំ វិសទិសំ) ឯវំ វុត្តំ ឥត្ថិយា សាសនំ. បដិគ្គណ្ហិត្វាតិ ‘‘សាធុ ឧបាសកា’’តិ វា ‘‘ហោតូ’’តិ វា ‘‘អារោចេស្សាមី’’តិ វា យេន កេនចិ អាការេន វចីភេទំ កត្វា វា សីសកម្បនាទីហិ វា បដិគ្គណ្ហិត្វា សម្បដិច្ឆិត្វាតិ អត្ថោ. វីមំសិត្វាតិ វុត្តប្បការេន សាសនំ គហេត្វា បុរិសស្ស វា ឥត្ថិយា វា តេសំ អវស្សារោចនកានំ មាតាបិតាភាតាភគិនិអាទីនំ វា អារោចេត្វាតិ អត្ថោ. ហរំបច្ចាតិ ឯត្ថ ‘‘បច្ចាហរ’’ន្តិ វត្តព្ពេ ឆន្ទហានិភយា ហរ-សទ្ទំ បុព្ពនិបាតំ កត្វា វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យត្ថ បហិតេន តត្ថ គន្ត្វា តេន អារោចិតា សា ឥត្ថី ‘‘សាធូ’’តិ សម្បដិច្ឆតុ វា បដិក្ខិបតុ វា លជ្ជាយ វា តុណ្ហី ហោតុ, បុន អាគន្ត្វា តស្ស បុរិសស្ស ហរន្តោ ឯត្តាវតា ឥមាយ បដិគ្គហណារោចនប្បច្ចាហរណសង្ខាតាយ តិវង្គសម្បត្តិយា សោ ភិក្ខុ សង្ឃាទិសេសំ អាបជ្ជេយ្យាតិ អត្ថោ. តេសំ មនុស្សជាតិកតា, អលំវចនីយតា, បដិគ្គណ្ហនវីមំសនប្បច្ចាហរណានីតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. សញ្ចរិត្តសិក្ខាបទំ.

១៥. ឥទានិ អមូលកំ បកាសេតុំ ‘‘ចាវេតុកាមោ’’តិអាទិមារទ្ធំ. ចាវេតុកាមោ ភិក្ខុ អមូលន្តិមវត្ថុនា អញ្ញំ សុណមានំ ភិក្ខុំ ចោទេន្តោ វា ចោទាបេន្តោ វា គរុំ ផុសេតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ចាវេតុកាមោតិ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុកាមោ. ចោទេន្តោតិ ‘‘ត្វំ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសិ, អស្សមណោសិ, អសក្យបុត្តិយោសី’’តិអាទីហិ វចនេហិ សយំ ចោទេន្តោតិ អត្ថោ. ឯវំ ចោទេន្តស្ស វាចាយ វាចាយ សង្ឃាទិសេសោ. អមូលន្តិមវត្ថុនាតិ យំ ចោទកេន ចុទិតកម្ហិ បុគ្គលេ អទិដ្ឋំ អសុតំ អបរិសង្កិតំ, ឥទំ ឯតេសំ ទស្សនសវនបរិសង្កិតសង្ខាតានំ មូលានំ អភាវតោ នាស្ស មូលន្តិ អមូលំ, អន្តិមំ វត្ថុ យស្ស បារាជិកស្ស តទិទំ អន្តិមវត្ថុ, អមូលញ្ច តំ អន្តិមវត្ថុ ចេតិ អមូលន្តិមវត្ថុ, តេន អមូលន្តិមវត្ថុនា, ភិក្ខុនោ អនុរូបេសុ ឯកូនវីសតិយា បារាជិកេសុ អញ្ញតរេនាតិ អត្ថោ. ចោទាបយន្តិ ចោទាបយន្តោ, តស្ស សមីបេ ឋត្វា អញ្ញំ ភិក្ខុំ អាណាបេត្វា ចោទាបេន្តោ តស្ស អាណត្តស្ស វាចាយ វាចាយ គរុំ ផុសេតិ អត្ថោ. សុណមានន្តិ ឥមិនា បរម្មុខា ទូតេន វា បណ្ណេន វា ចោទេន្តស្ស ន រុហតីតិ ទីបិតំ ហោតិ. បរម្មុខា បន សត្តហិ អាបត្តិក្ខន្ធេហិ វទន្តស្ស ទុក្កដំ. យំ ចោទេតិ, តស្ស ឧបសម្បន្នោតិ សង្ខ្យូបគមនំ, តស្មិំ សុទ្ធសញ្ញិតា, យេន បារាជិកេន ចោទេតិ, តស្ស ទិដ្ឋាទិវសេន អមូលកតា, ចាវនាធិប្បាយេន សម្មុខា ចោទនា, តស្ស តង្ខណវិជាននន្តិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អមូលកសិក្ខាបទំ.

១៦. ឥទានិ អញ្ញភាគិយំ ទស្សេតុំ ‘‘លេសមត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. តត្ថ លេសមត្តមុបាទាយាតិ ជាតិនាមគោត្តលិង្គាបត្តិបត្តចីវរូបជ្ឈាយាចរិយសេនាសនលេសសង្ខាតេសុ ទសសុ លេសេសុ យោ តស្មិំ បុគ្គលេ ទិស្សតិ, តំ លេសមត្តំ ឧបាទាយ និស្សាយ ភិក្ខុំ ព្រហ្មចរិយា ចាវេតុកាមោ អមូលន្តិមវត្ថុនា សុណមានំ ភិក្ខុំ ចោទេន្តោ គរុំ ផុសេតិ អត្ថោ. កថំ? អញ្ញោ ខត្តិយជាតិកោ ឥមិនា ចោទកេន បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ ទិដ្ឋោ ហោតិ, សោ អញ្ញំ អត្តនោ វេរិំ ខត្តិយជាតិកំ ភិក្ខុំ បស្សិត្វា តំ ខត្តិយជាតិលេសំ គហេត្វា ឯវំ ‘‘ខត្តិយោ មយា ទិដ្ឋោ បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបជ្ជន្តោ, ត្វំ ខត្តិយោ បារាជិកំ ធម្មំ អាបន្នោសី’’តិ វា ‘‘ត្វំ សោ ខត្តិយោ, នាញ្ញោ, បារាជិកំ ធម្មំ អជ្ឈាបន្នោសី’’តិ វា ចោទេតិ, ឯវំ នាមលេសាទយោបិ វេទិតព្ពា. អង្គានិ បនេត្ថ អនន្តរសទិសានិ. អញ្ញភាគិយសិក្ខាបទំ.

គរុកាបត្តិនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.