៣. និស្សគ្គិយនិទ្ទេសវណ្ណនា

១៧. ឥទានិ ចីវរវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘វិកប្បន’’ន្ត្យាទិមុទ្ធដំ. យោ ភិក្ខុ អកាលចីវរំ វិកប្បនញ្ច អធិដ្ឋានញ្ច អកត្វា ទសាហំ អតិក្កាមេតិ, តស្ស ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សិយាតិ បិណ្ឌត្ថោ. តត្ថ អកាលចីវរន្តិ អកាលេ ចីវរំ, ខោមំ កប្បាសិកំ កោសេយ្យំ កម្ពលំ សាណំ ភង្គន្តិ ជាតិតោ ឆ ចីវរានិ, ទុកូលំ បដ្ដុណ្ណំ សោមារបដ្ដំ ចីនបដ្ដំ ឥទ្ធិជំ ទេវទិន្នន្តិ ឥមានិ បន ឆ អនុលោមចីវរានិ. តេសុ ទុកូលំ សាណស្ស អនុលោមំ វាកមយត្តា. បដ្ដុណ្ណាទីនិ តីណិ កោសេយ្យស្ស អនុលោមានិ បាណកេហិ កតសុត្តមយត្តា. ឥទ្ធិជាទីនិ ទ្វយានិ ខោមាទីនំ អនុលោមានិ តេសមញ្ញតរភាវតោ. ឥមេសំ ឆន្នំ ចីវរានំ អញ្ញតរំ អកាលចីវរំ.

វិកប្បនមធិដ្ឋានន្តិ ឯត្ថ បន វិកប្បនូបគំ អធិដ្ឋានូបគញ្ច ឯវំ វេទិតព្ពំ. តត្រាយំ បាឡិ – ‘‘អនុជានាមិ, ភិក្ខវេ, អាយាមេន អដ្ឋង្គុលំ សុគតង្គុលេន ចតុរង្គុលវិត្ថតំ បច្ឆិមចីវរំ វិកប្បេតុ’’ន្តិ (មហាវ. ៣៥៨). មជ្ឈិមស្ស បុរិសស្ស ទីឃសោ ទ្វេ វិទត្ថិយោ, តិរិយំ វិទត្ថិ. ទ្វេ វិកប្បនា សម្មុខាវិកប្បនា ច បរម្មុខាវិកប្បនា ច. កថំ? ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ, អយំ សម្មុខាវិកប្បនា. ‘‘មយ្ហំ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ, ឯកស្ស សន្តិកេ ‘‘ឥមំ ចីវរំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ វិកប្បេមី’’តិ វត្តព្ពំ, អយំ អបរាបិ សម្មុខាវិកប្បនា. តេន ភិក្ខុនា ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ, ‘‘ឥមំ ចីវរំ តុយ្ហំ វិកប្បនត្ថាយ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ, តេន វត្តព្ពោ ‘‘កោ តេ មិត្តោ វា សន្ទិដ្ឋោ វា សម្ភត្តោ វា’’តិ, តតោ ឥតរេន ‘‘តិស្សោ ភិក្ខូ’’តិ វត្តព្ពំ, បុន តេន ‘‘អហំ តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ ទម្មី’’តិ វត្តព្ពំ, អយំ បរម្មុខាវិកប្បនា. ‘‘តិស្សស្ស ភិក្ខុនោ សន្តកំ បរិភុញ្ជ វា វិស្សជ្ជេហិ វា យថាបច្ចយំ វា ករោហី’’តិ វុត្តេ បច្ចុទ្ធារោ នាម ហោតិ. ពហុកេ ‘‘ឥមានី’’តិ, អហត្ថបាសេ ‘‘ឯតំ, ឯតានី’’តិ វា. ឯវំ វិកប្បនញ្ច អកត្វាតិ អត្ថោ.

តិចីវរស្ស បន បមាណំ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទេន សុគតចីវរតោ ឩនកំ វដ្ដតិ, លាមកបរិច្ឆេទេន សង្ឃាដិយា, ឧត្តរាសង្គស្ស ច ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកំ, តិរិយំ មុដ្ឋិត្តិកំ, អន្តរវាសកោ ទីឃតោ មុដ្ឋិបញ្ចកោ, តិរិយំ ទ្វិហត្ថោបិ អឌ្ឍតេយ្យោ វា វដ្ដតិ. វុត្តប្បមាណតោ អធិកញ្ច ឩនកញ្ច ‘‘បរិក្ខារចោឡ’’ន្តិ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ទ្វេ ចីវរស្ស អធិដ្ឋានា កាយេន វា អធិដ្ឋេតិ, វាចាយ វា អធិដ្ឋេតិ. តិចីវរំ អធិដ្ឋហន្តេន រជិត្វា កប្បពិន្ទុំ ទត្វា បុរាណសង្ឃាដិំ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ បច្ចុទ្ធរាមី’’តិ បច្ចុទ្ធរិត្វា នវំ សង្ឃាដិំ ហត្ថេន គហេត្វា ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ ចិត្តេន អាភោគំ កត្វា កាយវិការំ ករោន្តេន កាយេន អធិដ្ឋាតព្ពា, ឥទំ កាយេន អធិដ្ឋានំ. តំ យេន កេនចិ សរីរាវយវេន អផុសន្តស្ស ន វដ្ដតិ. វាចាយ អធិដ្ឋានំ បន វចីភេទំ កត្វា វាចាយ អធិដ្ឋាតព្ពំ, សចេ ហត្ថបាសេ ‘‘ឥមំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ, សចេ អហត្ថបាសេ ឋបិតដ្ឋានំ សល្លក្ខេត្វា ‘‘ឯតំ សង្ឃាដិំ អធិដ្ឋាមី’’តិ វាចា ភិន្ទិតព្ពា. ឯស នយោ ឧត្តរាសង្គេ, អន្តរវាសកេ ច. តិចីវរាទីនិ សព្ពានិ ឯកតោ កត្វា ‘‘ឥមានិ ចីវរានិ បរិក្ខារចោឡានិ អធិដ្ឋាមី’’តិ អធិដ្ឋាតុម្បិ វដ្ដតីតិ. ឯវំ អធិដ្ឋានញ្ច អកត្វាតិ អត្ថោ.

ទស អហានិ ទសាហំ. អតិមាបេតីតិ អតិក្កាមេតិ. តស្សាតិ តស្ស ភិក្ខុនោ. និស្សគ្គិយន្តិ និស្សជ្ជនំ និស្សគ្គិយំ, បុព្ពភាគេ កត្តព្ពស្ស វិនយកម្មស្សេតំ នាមំ, និស្សគ្គិយមស្ស អត្ថីតិ និស្សគ្គិយំ, កិំ តំ? បាចិត្តិយំ, តំ អតិក្កាមយតោ សហនិស្សគ្គិយវិនយកម្មំ បាចិត្តិយំ សិយា, អយមេត្ថ អត្ថោ. តំ បនេតំ ចីវរំ យំ ទិវសំ ឧប្បន្នំ, តស្ស យោ អរុណោ, សោ ឧប្បន្នទិវសនិស្សិតោ, តស្មា ចីវរុប្បាទទិវសេន សទ្ធិំ ឯកាទសេ អរុណុគ្គមនេ ទសាហាតិក្កមិតំ ហោតីតិ. ចីវរស្ស អត្តនោ សន្តកតា, ជាតិប្បមាណយុត្តតា, ឆិន្នបលិពោធភាវោ, អតិរេកចីវរតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. បឋមកថិនសិក្ខាបទំ.

១៨. ឥទានិ ទុតិយំ ទស្សេតុំ ‘‘ភិក្ខុសម្មុតិយា’’ត្យាទិមារទ្ធំ. យោ ភិក្ខុសម្មុតិំ វជ្ជេត្វា កាលញ្ច វិនា អធិដ្ឋិតំ តិចីវរំ ឯកាហំ អតិក្កមាបេតិ, តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ភិក្ខុសម្មុតិយាញ្ញត្រាតិ យំ សង្ឃោ គិលានស្ស ភិក្ខុនោ តិចីវរេន វិប្បវាសសម្មុតិំ ទេតិ, តំ ឋបេត្វា. តិចីវរមធិដ្ឋិតន្តិ ករណត្ថេ ឧបយោគវចនំ, តេន តិចីវរាធិដ្ឋាននយេន អធិដ្ឋិតេសុ សង្ឃាដិអាទីសុ យេន កេនចិ ចីវរេន. ឯកាហន្តិ ឯករត្តំ. អតិមាបេតីតិ វិប្បវសតិ, វិយុត្តោ វសតីតិ អត្ថោ. តស្ស អលទ្ធសម្មុតិកស្ស ភិក្ខុនោ ឯករត្តម្បិ ចីវរេន វិប្បវាសតោ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ សិយាតិ អត្ថោ. សមយំ វិនាតិ ចីវរកាលំ វជ្ជេត្វា. អធិដ្ឋិតចីវរតា, អនត្ថតកថិនតា, អលទ្ធសម្មុតិតា, រត្តិវិប្បវាសោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. ទុតិយកថិនសិក្ខាបទំ.

១៩. ឥទានិ បុរាណចីវរំ ទស្សេតុំ ‘‘អញ្ញាតិកា’’ត្យាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អញ្ញាតិកាតិ អញ្ញាតិកាយ ‘‘បដិសង្ខា យោនិសោ’’តិអាទីសុ វិយ, អញ្ញាតិកាយ នេវ មាតុសម្ពន្ធេន ន បិតុសម្ពន្ធេន សម្ពទ្ធាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភិក្ខុនិយាតិ អដ្ឋវាចិកកម្មេន ឧបសម្បន្នាយ. អាកោដាបេតីតិ បហរាបេតិ. តន្តិ និស្សគ្គិយំ បាចិត្តិយំ ភវេយ្យាតិ អត្ថោ. បុរាណចីវរតា, ឧបចារេ ឋត្វា អញ្ញាតិកាយ ភិក្ខុនិយា អាណាបនំ, តស្សា ធោវនាទីនិ ចាតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. បុរាណចីវរសិក្ខាបទំ.

២០. កិញ្ចិ មូលកន្តិ កិញ្ចិ បាភតំ. ចីវរាទានេតិ ចីវរស្ស អាទានេ ចីវរប្បដិគ្គហណេ. វិកប្បនូបគចីវរតា, បារិវត្តកាភាវោ, អញ្ញាតិកាយ ហត្ថតោ គហណន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. ចីវរប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទំ.

២១. អប្បវារិតន្តិ ‘‘វទេយ្យាថ, ភន្តេ, យេន អត្ថោ’’តិ ឥច្ឆាបិតំ ឥច្ឆំ រុចិំ ឧប្បាទិតំ, ន បវារិតន្តិ អប្បវារិតំ. វិញ្ញាបេន្តស្សាតិ យាចន្តស្ស. អញ្ញត្រ សមយាតិ នដ្ឋចីវរកាលំ ឋបេត្វា. វិកប្បនូបគចីវរតា, សមយាភាវោ, អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. អញ្ញាតកវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ.

២២. រជតន្តិ រូបិយំ. ជាតរូបន្តិ សុវណ្ណំ. មាសកន្តិ តយោ មាសកា លោហមាសកោ ទារុមាសកោ ជតុមាសកោតិ. តត្ថ លោហមាសកោតិ តម្ពលោហាទីហិ កតមាសកោ. ទារុមាសកោតិ សារទារុនា វា វេឡុបេសិកាយ វា អន្តមសោ តាលបណ្ណេនបិ រូបំ ឆិន្ទិត្វា កតមាសកោ. ជតុមាសកោតិ លាខាយ វា និយ្យាសេន វា រូបំ សមុដ្ឋាបេត្វា កតមាសកោ. កហាបណន្តិ សុវណ្ណមយំ វា រូបិយមយំ វា បាកតិកំ វា. គណ្ហេយ្យាតិ អត្តនោ អត្ថាយ ទីយមានំ វា កត្ថចិ ឋិតំ វា និប្បរិគ្គហំ ទិស្វា សយំ គណ្ហេយ្យ. គណ្ហាបេយ្យាតិ តទេវ អញ្ញេន គាហាបេយ្យ. និស្សគ្គីតិ គហណាទីសុ យំ កិញ្ចិ ករោន្តស្ស អឃនពទ្ធេសុ វត្ថុគណនាយ និស្សគ្គិ សិយាតិ អត្ថោ. សាទិយេយ្យ វាតិ កាយវាចាហិ អប្បដិក្ខិបិត្វា ចិត្តេន អធិវាសេយ្យ. ជាតរូបរជតភាវោ, អត្តុទ្ទេសិកតា, គហណាទីសុ អញ្ញតរភាវោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. រូបិយប្បដិគ្គហណសិក្ខាបទំ.

២៣. រជតាទិចតុព្ពិធំ អកប្បិយំ កប្បិយេនាបិ បរិវត្តេយ្យ សហធម្មិកេ ឋបេត្វា, និស្សគ្គិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ អកប្បិយន្តិ អកប្បិយវត្ថុំ. កប្បិយេនាតិ កប្បិយវត្ថុនា. សហធម្មិកេតិ ភិក្ខុភិក្ខុនិសាមណេរសាមណេរិសិក្ខមានសង្ខាតេ បញ្ច សហធម្មិកេ. រូបិយភាវោ, បរិវត្តនញ្ចាតិ ឥមានេត្ថ ទ្វេ អង្គានិ. រូបិយបរិវត្តនសិក្ខាបទំ.

២៤. ‘‘ឥមំ បត្តំ តុយ្ហំ វិកប្បេមី’’តិអាទិនា វិកប្បនញ្ច ‘‘ឥមំ បត្តំ អធិដ្ឋាមី’’តិអាទិនា អធិដ្ឋានញ្ច អកត្វាតិ អត្ថោ. បមាណិកន្តិ ឯត្ថាយំ វិនិច្ឆយោ – អនុបហតបុរាណសាលិតណ្ឌុលានំ សុកោដ្ដិតបរិសុទ្ធានំ ទ្វេ មគធនាឡិយោ គហេត្វា តេហិ តណ្ឌុលេហិ អនុត្តណ្ឌុលមកិលិន្នមបិណ្ឌិតំ សុវិសទំ កុន្ទមកុឡរាសិសទិសំ អវស្សាវិតោទនំ បចិត្វា និរវសេសំ បត្តេ បក្ខិបិត្វា តស្ស ឱទនស្ស ចតុត្ថភាគប្បមាណោ នាតិឃនោ នាតិតនុកោ ហត្ថហារិយោ សព្ពសម្ភារសង្ខតោ មុគ្គសូបោ បក្ខិបិតព្ពោ, តតោ អាលោបស្ស អនុរូបំ យាវចរិមាលោបប្បហោនកំ មច្ឆមំសាទិព្យញ្ជនំ បក្ខិបិតព្ពំ. សប្បិតេលតក្ករសកញ្ជិកាទីនិ បន អគណនូបគានិ ហោន្តិ. តានិ ហិ ឱទនគតិកានិ នេវ ហាបេតុំ, ន វឌ្ឍេតុំ សក្កោន្តិ. ឯវមេតំ សព្ពម្បិ បក្ខិត្តំ សចេ បន បត្តស្ស មុខវដ្ដិយា ហេដ្ឋិមរាជិសមំ តិដ្ឋតិ, សុត្តេន វា ហីរេន វា ឆិន្ទន្តស្ស សុត្តស្ស វា ហីរស្ស វា ហេដ្ឋិមន្តំ ផុសតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ អតិក្កម្ម ថូបីកតំ តិដ្ឋតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋោមកោ នាម បត្តោ. សចេ តំ រាជិំ ន សម្បាបុណាតិ, អន្តោគតមេវ ហោតិ, អយំ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ នាម. ឧក្កដ្ឋតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ មជ្ឈិមោ. មជ្ឈិមតោ ឧបឌ្ឍប្បមាណោ ឱមកោ. តេសម្បិ វុត្តនយេនេវ បភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥច្ចេតេសុ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ ច ឱមកោមកោ ចាតិ ទ្វេ អបត្តា, សេសា សត្ត បត្តា បមាណយុត្តា នាមាតិ ឯវំ បមាណេន យុត្តោ បមាណិកោ, តំ បមាណិកំ. បត្តន្តិ សត្តសុ បត្តេសុ អញ្ញតរំ បត្តំ. បត្តស្ស អត្តនោ សន្តកតា, បមាណយុត្តតា, អធិដ្ឋានូបគតា, អតិរេកបត្តតា, ទសាហាតិក្កមោតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. បឋមបត្តសិក្ខាបទំ.

២៥. យោ ភិក្ខុ បញ្ចពន្ធនតោ ឩនបត្តេ សតិ បរំ បន នវំ បត្តំ វិញ្ញាបេតិ, តស្សបិ ភិក្ខុនោ និស្សគ្គិយំ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ បរន្តិ អញ្ញំ, ‘‘នវំ បត្ត’’ន្តិមិនា តុល្យាធិករណំ. អធិដ្ឋានូបគបត្តស្ស ឩនបញ្ចពន្ធនតា, អត្តុទ្ទេសិកតា, កតវិញ្ញត្តិ, តាយ ច បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ ចត្តារិ អង្គានិ. ឩនបញ្ចពន្ធនសិក្ខាបទំ.

២៦. យោ សប្បិតេលាទិកំ បន ភេសជ្ជំ បដិគ្គហេត្វា សត្តាហបរមំ សន្និធិការកំ ភុញ្ជន្តោ សត្តាហំ អតិក្កាមេតិ, តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ សប្បិតេលាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទោ នវនីតមធុផាណិតំ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ សប្បិ នាម គវាទីនំ សប្បិ, យេសំ មំសំ កប្បតិ, តេសំ សប្បិ, តថា នវនីតំ. តេលំ នាម តិលសាសបមធុកឯរណ្ឌវសាទីហិ និព្ពត្តំ. មធុ នាម មក្ខិកាមធុមេវ. ឧច្ឆុរសំ ឧបាទាយ បន អបក្កា វា អវត្ថុកបក្កា វា សព្ពាបិ ឧច្ឆុវិកតិ ផាណិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ភេសជ្ជវិធានសិក្ខាបទំ.

២៧. ភិក្ខុស្ស ចីវរំ ទត្វា បុន តំ ចីវរំ សកសញ្ញាយ អច្ឆិន្ទន្តស្ស វា អច្ឆិន្ទាបយតោបិ វា និស្សគ្គិយំ សិយាតិ យោជនា. តត្ថ ទត្វាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ បច្ចាសីសមានោ ទត្វា. អច្ឆិន្ទន្តស្សាតិ វេយ្យាវច្ចាទីនិ អករោន្តំ ទិស្វា ពលក្ការេន គណ្ហន្តស្ស, តថា អច្ឆិន្ទាបយតោតិ. វិកប្បនូបគចីវរតា, សាមំទិន្នតា, សកសញ្ញិតា, ឧបសម្បន្នតា, កោធវសេន អច្ឆិន្ទនំ វា អច្ឆិន្ទាបនំ វាតិ ឥមានេត្ថ បញ្ច អង្គានិ. អច្ឆិន្ទនសិក្ខាបទំ.

២៨. អប្បវារិតំ អញ្ញាតិំ គហបតិំ សុត្តំ យាចិត្វា ញាតិប្បវារិតេ វជ្ជេត្វា តន្តវាយេហិ ចីវរំ វាយាបេន្តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ បិណ្ឌត្ថោ. តត្ថ សុត្តន្តិ ឆព្ពិធំ ខោមសុត្តាទិកំ វា តេសំ អនុលោមំ វា. យាចិយាតិ ចីវរត្ថាយ យាចិត្វា. ចីវរត្ថាយ វិញ្ញាបិតសុត្តំ, អត្តុទ្ទេសិកតា, អកប្បិយតន្តវាយេន អកប្បិយវិញ្ញត្តិយា វាយាបនន្តិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. សុត្តវិញ្ញត្តិសិក្ខាបទំ.

២៩. យោ ភិក្ខុ សង្ឃស្ស បរិណតំ លាភំ ជានន្តោ អត្តនោ បរិណាមេតិ, តស្ស និស្សគ្គិយំ សិយាតិ អត្ថោ. តត្ថ ជានន្តិ ជានន្តោ. លាភន្តិ លភិតព្ពំ ចីវរាទិវត្ថុំ. បរិណតន្តិ សង្ឃស្ស និន្នំ សង្ឃស្ស បោណំ សង្ឃស្ស បព្ភារំ ហុត្វា ឋិតំ. អត្តនោ បរិណាមេតីតិ ‘‘មយ្ហំ ទេថា’’តិអាទីនិ វទន្តោ អត្តនិ និន្នំ ករោតិ. សង្ឃេ បរិណតភាវោ, តំ ញត្វា អត្តនោ បរិណាមនំ, បដិលាភោតិ ឥមានេត្ថ តីណិ អង្គានិ. បរិណាមនសិក្ខាបទំ.

និស្សគ្គិយនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.